7. සෙඛියකණ්ඩං

1. පරිමණ්ඩලවග්ග-අත්ථයොජනා

සික්ඛිතසික්ඛෙන තීසු සික්ඛාසු චතූහි මග්ගෙහි සික්ඛිතසික්ඛෙන තාදිනා අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි අකම්පියට්ඨෙන තාදිනා, ඉට්ඨානිට්ඨෙසු වා අවිකාරට්ඨෙන තාදිනා භගවතා යානි සික්ඛාපදානි ‘‘සෙඛියානී’’ති භාසිතානි, දානි තෙසම්පි සික්ඛාපදානං අයම්පි වණ්ණනාක්කමො භවතීති යොජනා.

576. තත්ථාති සෙඛියසික්ඛාපදෙසු, අත්ථො එවං වෙදිතබ්බොති යොජනා. ‘‘සමන්තතො’’තිඉමිනා පරිත්‍යූපසග්ගස්සත්ථං දස්සෙති. ‘‘නාභිමණ්ඩලං ජාණුමණ්ඩල’’න්ති එත්ථ උද්ධංසද්දො ච අධොසද්දො ච අජ්ඣාහරිතබ්බොති ආහ ‘‘උද්ධ’’න්තිආදි. අට්ඨඞ්ගුලමත්තන්ති භාවනපුංසකං, නිවාසෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. තතොති අට්ඨඞ්ගුලමත්තතො. යථා පටිච්ඡන්නං හොති, එවං නිවාසෙන්තස්සාති යොජනා. තත්‍රිදං පමාණන්ති තස්ස නිවාසනස්ස ඉදං පමාණං. තාදිසස්සාති දීඝතො මුට්ඨිපඤ්චකස්ස තිරියං අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථස්ස නිවාසනස්ස. ජාණුමණ්ඩලං පටිච්ඡාදනත්ථං වට්ටතීති යොජනා. තත්ථාති චීවරෙසු. න තිට්ඨතීති විරළත්තා න තිට්ඨති. තිට්ඨතීති ඝනත්තා තිට්ඨති.

නිවාසෙන්තස්ස චාතිඑත්ථ චසද්දො අවධාරණත්ථො, නිවාසෙන්තස්සෙවාති අත්ථො. කෙවලං එවං නිවාසෙන්තස්සෙව දුක්කටං න හොති, අථ ඛො තථා නිවාසෙන්තස්සාපි දුක්කටමෙවාති යොජනා. යෙ පන නිවාසනදොසාති සම්බන්ධො. අඤ්ඤෙති පුරතො ච පච්ඡතො ච ඔලම්බෙත්වා නිවසනතො අඤ්ඤෙ. තෙ සබ්බෙති සබ්බෙ තෙ නිවාසනදොසා. එත්ථාති ඉමස්මිං විභඞ්ගෙ. තත්ථෙවාති ඛන්ධකෙයෙව.

අසඤ්චිච්ච නිවාසෙන්තස්ස අනාපත්තීති සම්බන්ධො. එසෙව නයො ‘‘අසතියා’’ති එත්ථාපි. අජානන්තස්සාති එත්ථ අජානනං දුවිධං නිවාසනවත්තස්ස අජානනං, ආරූළ්හොරූළ්හභාවස්ස අජානනන්ති. තත්ථ ආරූළ්හොරූළ්හභාවස්ස අජානනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අජානන්තස්සා’’ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අජානන්තස්සාති එත්ථා’’තිආදි. හීති සච්චං. තස්සාති නිවාසනවත්තස්ස. අස්සාති භික්ඛුනො. තං පනාති ආපත්තිතො අමොක්ඛනං පන. තස්මාති යස්මා යුජ්ජති, තස්මා. යොති භික්ඛු. කුරුන්දියං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. සුක්ඛා ජඞ්ඝා ඉමස්සාති සුක්ඛජඞ්ඝො. මහන්තං පිණ්ඩිකමංසං ඉමස්සාති මහාපිණ්ඩිකමංසො. තස්සාති භික්ඛුස්ස.

වණොති අරු. තඤ්හි වණති ගත්තවිචුණ්ණනං කරොතීති වණොති වුච්චති. වාළමිගා වා චොරා වාති එත්ථ වාසද්දො අවුත්තසම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන අඤ්ඤාපි උදකචික්ඛල්ලාදයො ආපදා සඞ්ගය්හන්ති.

577. ඉධාති ඉමස්මිං විභඞ්ගෙ, සික්ඛාපදෙ වා. උභො කණ්ණෙති පුරතො ච පච්ඡතො ච නිග්ගතෙ ද්වෙ කණ්ණෙ. අවිසෙසෙනාති ‘‘අන්තරඝරෙ’’ති ච ‘‘ආරාමෙ’’ති ච විසෙසං අකත්වා සාමඤ්ඤෙන. විහාරෙපීති සඞ්ඝසන්නිපාතබුද්ධුපට්ඨානථෙරුපට්ඨානාදිකාලං සන්ධාය වුත්තං.

578. කායෙකදෙසෙ කායසද්දො වත්තතීති ආහ ‘‘ජාණුම්පි උරම්පී’’ති. ‘‘න සීසං පාරුතෙනා’’තිඉමිනා ‘‘සුප්පටිච්ඡන්නෙනා’’තිපදස්ස අතිබ්‍යාපිතදොසං පටික්ඛිපති. ගණ්ඨිකන්ති පාසො. සො හි ගන්ථෙති බන්ධතීති වා, ගන්ථෙති බන්ධති එත්ථාති වා කත්වා ගන්ථිකොති වුච්චති. න්ථකාරස්ස වාණ්ඨකාරෙ කතෙ ගණ්ඨිකො, තං ගණ්ඨිකං පටිමුඤ්චිත්වා. උභො කණ්ණෙති චීවරස්ස ද්වෙ කොණෙ. ගලවාටකතොති එත්ථ ගලොති කණ්ඨො. සො හි ඛජ්ජභොජ්ජලෙය්‍යපෙය්‍යසඞ්ඛාතං චතුබ්බිධං අසනං ගලති පන්නො හුත්වා කුච්ඡියං පතති ඉතොති ගලොති වුච්චති. ආවාටොයෙව ඛුද්දකට්ඨෙන ආවාටකො, ඛුද්දකත්ථෙ කො. ගලෙ ඨිතො ආවාටකො ගලවාටකො. අකාරතො හි ආකාරස්ස ලොපො ‘‘පප’’න්තිආදීසු (ජා. 1.1.2) විය. එත්ථ හි පආපන්ති පදච්ඡෙදො, අකාරතො ආකාරස්ස ච ලොපො. පවද්ධං ආපං පපං, මහන්තං උදකන්ති අත්ථො. සීසං විවරිත්වාති සම්බන්ධො.

579. වාසං උපගතොති වා වාසෙන උපගතොති වා අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘වාසත්ථාය උපගතස්සා’’ති.

580. හත්ථපාදෙ අකීළන්තො සුසංවුතො නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘හත්ථං වා පාදං වා අකීළාපෙන්තො’’ති.

582. ඔක්ඛිත්තචක්ඛූති එත්ථ ඔසද්දො හෙට්ඨාපරියායොති ආහ ‘‘හෙට්ඨා ඛිත්තචක්ඛූ’’ති. ‘‘හුත්වා’’තිඉමිනා කිරියාවිසෙසනභාවං දස්සෙති. යුගයුත්තකොති යුගෙ යුත්තකො. දමියිත්ථාති දන්තො. ආභුසො ජානාති කාරණාකාරණන්ති ආජානෙය්‍යො. එත්තකන්ති චතුහත්ථපමාණං. යො ගච්ඡති, අස්ස භික්ඛුනො දුක්කටා ආපත්ති හොතීති යොජනා. ‘‘පරිස්සයභාව’’න්ති ච ‘‘පරිස්සයාභාව’’න්ති ච ද්වෙ පාඨා යුජ්ජන්තියෙව.

584. ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙති ඉමං පකාරං ඉත්ථං චීවරුක්ඛිපනං, භවති ගච්ඡතීති භූතො, භික්ඛු. ලක්ඛීයති අනෙනාති ලක්ඛණං, චීවරං. ඉත්ථං භූතො ඉත්ථම්භූතො, තස්ස ලක්ඛණං ඉත්ථම්භූතලක්ඛණං, තස්මිං. කරණවචනං දට්ඨබ්බන්ති යොජනා. ඉත්ථම්භූතලක්ඛණං නාම කිරියාවිසෙසනස්ස සභාවොති ආහ ‘‘එකතො වා…පෙ… හුත්වාති අත්ථො’’ති. අන්තොඉන්දඛීලතොති ගාමස්ස අන්තොඉන්දඛීලතොති. පඨමො වග්ගො.

2. උජ්ජග්ඝිකවග්ග-අත්ථයොජනා

586. උච්චාසද්දං කත්වා ජග්ඝනං හසනං උජ්ජග්ඝො, සොයෙව උජ්ජග්ඝිකා, තාය. ඉති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මහාහසිතං හසන්තො’’ති. එත්ථාති ‘‘උජ්ජග්ඝිකායා’’තිපදෙ.

588. කිත්තාවතාති කිත්තකෙන පමාණෙන, එවං නිසින්නෙසු ථෙරෙසූති සම්බන්ධො, නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මවචනං. වවත්ථපෙතීති ඉදඤ්චීදඤ්ච කථෙතීති වවත්ථපෙති. එත්තාවතාති එත්තකෙන පමාණෙන.

590. නිච්චලං කත්වා කායස්ස උජුට්ඨපනං කායපග්ගහො නාමාති ආහ ‘‘නිච්චලං කත්වා’’තිආදි. එසෙව නයො බාහුපග්ගහසීසපග්ගහෙසුපීති. දුතියො වග්ගො.

3. ඛම්භකතවග්ග-අත්ථයොජනා

596. ඛම්භො කතො යෙනාති ඛම්භකතො. ඛම්භොති ච පටිබද්ධො. කත්ථ පටිබද්ධොති ආහ ‘‘කටියං හත්ථං ඨපෙත්වා’’ති. සසීසං අවගුණ්ඨයති පරිවෙඨතීති ඔගුණ්ඨිතොති ආහ ‘‘සසීසං පාරුතො’’ති.

600. උද්ධං එකා කොටි ඉමිස්සා ගමනායාති උක්කුටිකාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උක්කුටිකා වුච්චතී’’තිආදි. එත්ථාති ‘‘උක්කුටිකායා’’තිපදෙ.

601. හත්ථපල්ලත්ථීකදුස්සපල්ලත්ථීකෙසු ද්වීසු දුස්සපල්ලත්ථිකෙ ආයොගපල්ලත්ථීකාපි සඞ්ගහං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘ආයොගපල්ලත්ථිකාපි දුස්සපල්ලත්ථිකා එවා’’ති.

602. සතියා උපට්ඨානං සක්කච්චන්ති ආහ ‘‘සතිංඋපට්ඨපෙත්වා’’ති.

603. පිණ්ඩපාතං දෙන්තෙපීති පිණ්ඩපාතං පත්තෙ පක්ඛිපන්තෙපි. පත්තෙ සඤ්ඤා පත්තසඤ්ඤා, සා අස්සත්ථීති පත්තසඤ්ඤී. ‘‘කත්වා’’ තිඉමිනා කිරියාවිසෙසනභාවං දස්සෙති.

604. සමසූපකං පිණ්ඩපාතන්ති එත්ථ සූපපිණ්ඩපාතානං සමඋපඩ්ඪභාවං ආසඞ්කා භවෙය්‍යාති ආහ ‘‘සමසූපකො නාමා’’තිආදි. යත්ථාති පිණ්ඩපාතෙ. භත්තස්ස චතුත්ථභාගපමාණො සූපො හොති, සො පිණ්ඩපාතො සමසූපකො නාමාති යොජනා. ඔලොණී ච සාකසූපෙය්‍යඤ්ච මච්ඡරසො ච මංසරසො චාති ද්වන්දො. තත්ථ ඔලොණීති එකා බ්‍යඤ්ජනවිකති. සාකසූපෙය්‍යන්ති සූපස්ස හිතං සූපෙය්‍යං, සාකමෙව සූපෙය්‍යං සාකසූපෙය්‍යං. ඉමිනා සබ්බාපි සාකසූපෙය්‍යබ්‍යඤ්ජනවිකති ගහිතා. මච්ඡරසමංසරසාදීනීති එත්ථ ආදිසද්දෙන අවසෙසා සබ්බාපි බ්‍යඤ්ජනවිකති සඞ්ගහිතා. තං සබ්බං රසානං රසො රසරසොති කත්වා ‘‘රසරසො’’ති වුච්චති.

605. සමපුණ්ණං සමභරිතන්ති වෙවචනමෙව. ථූපං කතො ථූපීකතොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ථූපීකතො නාමා’’තිආදි.

තත්ථාති ‘‘ථූපීකත’’න්තිආදිවචනෙ. තෙසන්ති අභයත්ථෙරතිපිටකචූළනාගත්ථෙරානං. ඉති පුච්ඡිංසු, තෙසඤ්ච ථෙරානං වාදං ආරොචෙසුන්ති යොජනා. ථෙරොති චූළසුමනත්ථෙරො. එතස්සාති තිපිටකචූළනාගත්ථෙරස්ස. සත්තක්ඛත්තුන්ති සත්ත වාරෙ. කුතොති කස්සාචරියස්ස සන්තිකා. තස්මාති යස්මා යාවකාලිකෙන පරිච්ඡින්නො, තස්මා. ආමිසජාතිකං යාගුභත්තං වා ඵලාඵලං වාති යොජනා. තඤ්ච ඛොති තඤ්ච සමතිත්ථිකං. ඉතරෙන පනාති නාධිට්ඨානුපගෙන පත්තෙන පන. යං පූවඋච්ඡුඛණ්ඩඵලාඵලාදි හෙට්ඨා ඔරොහති, තං පූවඋච්ඡුඛණ්ඩඵලාඵලාදීති යොජනා. පූවවටංසකොති එත්ථ වටංසකොති උත්තංසො. සො හි උද්ධං තසීයතෙ අලඞ්කරීයතෙති වටංසොති වුච්චති උකාරස්ස වකාරං, තකාරස්ස ච ටකාරං කත්වා, සොයෙව වටංසකො, මුද්ධනි පිලන්ධිතො එකො අලඞ්කාරවිසෙසො. පූවමෙව තංසදිසත්තා පූවවටංසකො, තං. පුප්ඵවටංසකො ච තක්කොලකටුකඵලාදිවටංසකො චාති ද්වන්දො, තෙ.

ඉධාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ. නනු සබ්බථූපීකතෙසු පටිග්ගහණස්ස අකප්පියත්තා පරිභුඤ්ජනම්පි න වට්ටතීති ආහ ‘‘සබ්බත්ථ පනා’’තිආදි. තත්ථ සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ථූපීකතෙසූති. තතියො වග්ගො.

4. සක්කච්චවග්ග-අත්ථයොජනා

608. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ. ඔධින්ති අවධිං මරියාදං.

610. ථූපකතොති ථූපමෙව ථූපකං, තතො ථූපකතොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මත්ථකතො’’ති.

611. මාඝාතසමයාදීසූති ‘‘පාණෙ මා ඝාතෙථා’’ති රාජානො භෙරිං චරාපෙන්ති එත්ථාති මාඝාතො, සොයෙව සමයො මාඝාතසමයො. ආදිසද්දෙන අඤ්ඤං පටිච්ඡන්නකාරණං ගහෙතබ්බං.

615. තෙසන්ති මයූරණ්ඩකුක්කුටණ්ඩානන්ති. චතුත්ථො වග්ගො.

5. කබළවග්ග-අත්ථයොජනා

617. ‘‘මුඛද්වාර’’න්ති කම්මස්ස ‘‘අනාහටෙ’’ති ච ‘‘විවරිස්සාමී’’ති ච ද්වීසු කිරියාසු සම්බන්ධභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘අනාහරිතෙ මුඛද්වාර’’න්ති.

618. සකලං හත්ථන්ති පඤ්චඞ්ගුලිං සන්ධාය වුත්තං.

619. සකබළෙනාති එත්ථ කබළසද්දෙන වචනස්ස අපරිපුණ්ණකාරණං සබ්බම්පි ගහෙතබ්බං.

620. පිණ්ඩුක්ඛෙපකන්තිආදීසු විච්ඡත්ථෙ කපච්චයොති ආහ ‘‘පිණ්ඩං උක්ඛිපිත්වා උක්ඛිපිත්වා’’ති. ත්වාසද්දෙන කිරියාවිසෙසනභාවං දස්සෙති.

624. ‘‘අවකිරිත්වා’’ති ඉමිනා සිත්ථාවකාරකන්ති එත්ථ අවපුබ්බො කිරධාතුයෙව, න කරධාතූති දස්සෙති.

626. ‘‘චපුචපූ’’ති එවං සද්දන්ති ‘‘චපුචපූ’’ති එවං අනුකරණරවන්ති. පඤ්චමො වග්ගො.

6. සුරුසුරුවග්ග-අත්ථයොජනා

627. ‘‘සුරුසුරූ’’ති එවං සද්දන්ති ‘‘සුරුසුරූ’’ති එවං අනුකරණරවං. දවනං කීළනන්ති ඉමිනා වචනත්ථෙන පරිහාසො දවො නාමාති ආහ ‘‘දවොති පරිහාසවචන’’න්ති. තන්ති සො දවො. ලිඞ්ගවිපල්ලාසො හෙස. න කාතබ්බං න කාතබ්බොති සම්බන්ධො. සිලකබුද්ධොති සිලාය කතො, සිලෙන නියුත්තො වා බුද්ධො. අපටිබුද්ධොති අපටිවිද්ධො බුද්ධො, පරිහාසවචනමෙතං. ගොධම්මොති ගුන්නං ධම්මො. අජධම්මොති අජානං ධම්මො. මිගසඞ්ඝොති මිගානං සඞ්ඝො. පසුසඞ්ඝොති පසූනං සඞ්ඝො.

628. ‘‘භුඤ්ජන්තෙනා’’ති පදං ‘‘නිල්ලෙහිතු’’න්ති පදෙ භාවකත්තා.

631. එවංනාමකෙති ‘‘කොකනුද’’න්ති එවං නාමං අස්ස පාසාදස්සාති එවංනාමකො, පාසාදො, තස්මිං. ‘‘පදුමසණ්ඨානො’’ති ඉමිනා පාසාදස්ස සදිසූපචාරෙන ‘‘කොකනුදො’’ති නාමලභනං දස්සෙති. තෙනාති පදුමසණ්ඨානත්තා. අස්සාති පාසාදස්ස. පුග්ගලිකම්පීති පරපුග්ගලසන්තකං ගහෙතබ්බං ‘‘අත්තනො සන්තකම්පී’’ති අත්තපුග්ගලසන්තකස්ස විසුං ගය්හමානත්තා. සඞ්ඛම්පීති පානීයසඞ්ඛම්පි. සරාවම්පීති පානීයසරාවම්පි. ථාලකම්පීති පානීයථාලකම්පි.

632. ‘‘උද්ධරිත්වා’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තවචනස්ස කම්මාපාදානානි දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සිත්ථානි උදකතො’’ති. භින්දිත්වාති චුණ්ණවිචුණ්ණානි කත්වා. බහීති අන්තරඝරතො බහි.

634. සෙතච්ඡත්තන්ති එත්ථ සෙතසද්දො පණ්ඩරපරියායොති ආහ ‘‘පණ්ඩරච්ඡත්ත’’න්ති. වත්ථපලිගුණ්ඨිතන්ති වත්ථෙහි සමන්තතො වෙඨිතං. සෙතං ඡත්තං සෙතච්ඡත්තං. කිළඤ්ජෙහි කතං ඡත්තං කිළඤ්ජච්ඡත්තං. පණ්ණෙහි කතං ඡත්තං පණ්ණච්ඡත්තං. මණ්ඩලෙන බද්ධං මණ්ඩලබද්ධං. සලාකාහි බද්ධං සලාකබද්ධං. තානීති තීණි ඡත්තානි. හීති සච්චං. යම්පි එකපණ්ණච්ඡත්තන්ති යොජනා. එතෙසූති තීසු ඡත්තෙසු. අස්සාති යස්ස කස්සචි ගහට්ඨස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා. සොති යො කොචි ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා. ඡත්තපාදුකාය වාති ඡත්තදණ්ඩනික්ඛෙපනාය පාදුකාය වා. එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ.

635. මජ්ඣිමස්සාති පමාණමජ්ඣිමස්ස. ‘‘චතුහත්ථප්පමාණො’’තිඉමිනා චතුහත්ථතො ඌනාතිරෙකො දණ්ඩො න දණ්ඩො නාමාති දස්සෙති. දණ්ඩො පාණිම්හි අස්සාති වචනත්ථං අතිදිසන්තො ආහ ‘‘වුත්තනයෙනෙවා’’ති.

636. ‘‘සත්ථපාණිම්හී’’ති එත්ථ අසි එව අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අසි’’න්ති. අසින්ති ඛග්ගං.

637. ‘‘ආවුධං නාම චාපො කොදණ්ඩො’’ති පාළියං වුත්තවචනං උපලක්ඛණමෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආවුධපාණිස්සාති එත්ථා’’තිආදි. සබ්බාපි ධනුවිකති ආවුධන්ති වෙදිතබ්බාති යොජනා. යථා අසිං සන්නහිත්වා ඨිතො සත්ථපාණීති සඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති, එවං ධනුං කණ්ඨෙ පටිමුක්කො ආවුධපාණීති ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි, ඉමිනා ආවුධො පාණිනා ගහිතොයෙව ආවුධපාණි නාමාති දස්සෙතීති. ඡට්ඨො වග්ගො.

7. පාදුකවග්ග-අත්ථයොජනා

638. අඞ්ගුලන්තරන්ති පාදඞ්ගුලවිවරං. පාදුකන්ති උපාහනවිසෙසො. සො හි පජ්ජතෙ ඉමායාති පාදුකාති වුච්චති, සා බහුපටලා චම්මමයා වා හොති කට්ඨමයා වා. පටිමුඤ්චිත්වාති පාදුකං පටිමුඤ්චීත්වා.

640. ද්වීහි ජනෙහි ගහිතොති සම්බන්ධො. වංසෙනාති වෙණුනා, යානෙ නිසින්නොති සම්බන්ධො. විසඞ්ඛරිත්වාති විපත්තිං කරිත්වා. ද්වෙපීති ධම්මකථිකධම්මපටිග්ගාහකසඞ්ඛාතා උභොපි ජනා. වට්ටතීති දෙසෙතුං වට්ටති.

641. සයනගතස්සාති සයනං ගතස්ස, සයනෙ නිපන්නස්සාති අත්ථො. නිපන්නස්ස දෙසෙතුං න වට්ටතීති සම්බන්ධො.

642. තීසු පල්ලත්ථිකාසු යාය කායචි පල්ලත්ථිකාය නිසින්නස්ස ධම්මං දෙසෙතුං න වට්ටතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පල්ලත්ථිකායා’’තිආදි.

643. යථා වෙඨියමානෙ කෙසන්තො න දිස්සති, එවං වෙඨිතසීසස්සාති යොජනා.

647. ඡපකසද්දස්ස ච චණ්ඩාලසද්දස්ස ච වෙවචනත්තා වුත්තං ‘‘චණ්ඩාලස්සා’’ති. චණ්ඩාලො හි සං සුනඛං පචතීති ඡපකොති වුච්චති සකාරස්ස ඡකාරං කත්වා. ඡපකස්ස එසා ඡපකී, චණ්ඩාලභරියා. යත්‍රාති එත්ථ ත්‍රපච්චයො පච්චත්තෙ හොතීති ආහ ‘‘යො හි නාමා’’ති. යො රාජා උච්චෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා මන්තං පරියාපුණිස්සති නාම, අයං රාජා යාව අතිවිය අධම්මිකොති වුත්තං හොති. ‘‘සබ්බමිද’’න්ති අයං සද්දො ලිඞ්ගවිපල්ලාසොති ආහ ‘‘සබ්බො අය’’න්ති. ‘‘ලොකො’’ති ඉමිනා ඉධසද්දස්ස විසයං දස්සෙති. චරිමසද්දො අන්තිමපරියායො. අන්තිමොති ච ලාමකො. ලාමකොති ච නාම ඉධ විපත්තීති ආහ ‘‘සඞ්කර’’න්ති. සඞ්කරන්ති විපත්තිං. ‘‘නිම්මරියාදො’’ති ඉමිනා ‘‘සඞ්කරං ගතො’’ති පදානං අධිප්පායත්ථං දස්සෙති. චරිමං ගතං චරිමගතං, සබ්බො අයං ලොකො චරිමගතොති අත්ථො. ඉධ ච ජාතකෙ (ජා. 1.4.33) ච කෙසුචි පොත්ථකෙසු ‘‘චමරිකත’’න්ති පාඨො අත්ථි, සො අයුත්තොයෙව. තත්ථෙවාති අම්බරුක්ඛමූලෙයෙව. තෙසන්ති රාජබ්‍රාහ්මණානං.

තත්ථාති තිස්සං ගාථායං. පාළියාති අත්තනො ආචාරපකාසකගන්ථසඞ්ඛාතාය පාළියා. න පස්සරෙති එත්ථ රෙසද්දො අන්තිස්ස කාරියොති ආහ ‘‘න පස්සන්තී’’ති. යො චායන්ති යො ච අයං. අයංසද්දො පදාලඞ්කාරමත්තො, බ්‍රාහ්මණොති අත්ථො. අධීයතීති අජ්ඣායති, සික්ඛතීති අත්ථො.

තතොති බොධිසත්තෙන වුත්තගාථාතො පරන්ති සම්බන්ධො. තස්සාති ගාථාය. භොති බොධිසත්තං ආමන්තෙති. ‘‘භුත්තො’’ති පදස්ස කම්මවාචකභාවමාවිකාතුං වුත්තං ‘‘මයා’’ති. අස්සාති ඔදනස්ස. ඉමිනා සුචි පරිසුද්ධං මංසං සුචිමංසං, තෙන උපසෙචනමස්සාති සුචිමංසූපසෙචනොති බාහිරත්ථසමාසං දස්සෙති. ධම්මෙති ආචාරධම්මෙ. බද්ධො හුත්වාති ථද්ධො හුත්වා, අයමෙව වා පාඨො. වණ්ණසද්දස්ස සණ්ඨානාදිකෙ අඤ්ඤෙ අත්ථෙ පටික්ඛිපිතුං වුත්තං ‘‘පසත්ථො’’ති. ථොමිතොති තස්සෙව වෙවචනං.

අථාති අනන්තරෙ. නන්ති බ්‍රාහ්මණං. තස්සාති ගාථාද්වයස්ස. බ්‍රාහ්මණාති පුරොහිතං ආලපති. සම්පතීති සන්දීට්ඨිකෙ. ‘‘යා වුත්ති විනිපාතෙන, අධම්මචරණෙන වා’’ති පදානං සම්බන්ධං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘නිප්පජ්ජතී’’ති.

මහාබ්‍රහ්මෙති එත්ථ බ්‍රහ්මසද්දො බ්‍රාහ්මණවාචකොති ආහ ‘‘මහාබ්‍රාහ්මණා’’ති. අඤ්ඤෙපීති රාජබ්‍රාහ්මණෙහි අපරෙපි. ‘‘පචන්තී’’ති වුත්තෙ අවිනාභාවතො ‘‘භුඤ්ජන්තී’’ති අත්ථොපි ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘පචන්ති චෙව භුඤ්ජන්ති චා’’ති. ‘‘න කෙවල’’න්තිආදිනා අඤ්ඤෙපීති එත්ථ පිසද්දස්ස සම්පිණ්ඩනත්ථං දස්සෙති, ත්වං ආචරිස්සසීති සම්බන්ධො. පුන ත්වන්ති තං, උපයොගත්ථෙ චෙතං පච්චත්තවචනං, ‘‘මා භිදා’’තිඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං. ‘‘පාසාණො’’තිඉමිනා අස්මසද්දො පාසාණපරියායොති දස්සෙති. තෙනාති භින්දනහෙතුනා.

648. අත්තනො කඞ්ඛාඨානස්ස පුච්ඡනං සන්ධාය වුත්තං ‘‘න කථෙතබ්බ’’න්ති.

649. සමධුරෙනාති සමං ධුරෙන, සමං මුඛෙනාති අත්ථො.

652. යං මූලං වා යා සාඛා වා ගච්ඡතීති යොජනා. ඛන්ධෙති රුක්ඛස්ස ඛන්ධෙ. නික්ඛමතීති උච්චාරපස්සාවො නික්ඛමති. තිණණ්ඩුපකන්ති තිණෙන කතං, තිණමයං වා අණ්ඩුපකං. එත්ථාති උච්චාරපස්සාවඛෙළෙසු.

653. අධිප්පෙතඋදකං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘පරිභොගඋදකමෙවා’’ති. සත්තමො වග්ගො.

එත්ථාති සෙඛියෙසු. සූපබ්‍යඤ්ජනපටිච්ඡාදනෙති සූපබ්‍යඤ්ජනෙ ඔදනෙන පටිච්ඡාදෙති. සමත්තා සෙඛියා.

8. සත්තාධිකරණසමථ-අත්ථයොජනා

655. සඞ්ඛ්‍යං පරිච්ඡිජ්ජතීති සඞ්ඛ්‍යාපරිච්ඡෙදො. තෙසන්ති චතුබ්බිධානමධිකරණානං. තස්සාති තෙසං ඛන්ධකපරිවාරානං. තත්ථෙවාති තෙසු එව ඛන්ධකපරිවාරෙසු. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු සික්ඛාපදෙසූති.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය

භික්ඛුවිභඞ්ගවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.

ජාදිලඤ්ඡිතනාමෙන නෙකානං වාචිතො මයා.

සාධුං මහාවිභඞ්ගස්ස, සමත්තො යොජනානයොති.