1. දෙසනාහාරසම්පාතවණ්ණනා

‘‘එව’’න්තිආදි හාරසම්පාතදෙසනාය සම්බන්ධදස්සනං. තත්ථ පුරිමෙන උපමාද්වයෙන සුපරිකම්මකතමණිකොට්ටිමසදිසී, සුවිරචිතජම්බුනදාභරණසදිසී ච පාළි. තත්ථ කතනානාවණ්ණපුප්ඵූපහාරසදිසී, විවිධරංසිජාලාසමුජ්ජලබද්ධනානාරතනාවලිසදිසී ච හාරවිභඞ්ගදෙසනාති දස්සෙති. පච්ඡිමෙන තස්ස පණීතමහාරහෙ ජටාහි සද්ධිං දුක්කරතරතං දීපෙති. යායං ගාථා වුත්තාති යොජනා.

52. යස්මායං හාරවිභඞ්ගවාරො නප්පයොජෙති යථාවුත්තෙන කාරණෙන, තස්මා සා හාරවිභඞ්ගවාරස්ස ආදිම්හි න පච්චාමට්ඨාති අධිප්පායො. හාරසම්පාතවාරො පන තං පයොජෙතීති යස්මා පන හාරසම්පාතවාරො තං ගාථං පයොජෙති යථාවුත්තෙනෙව කාරණෙන, තස්මා ‘‘සොළස…පෙ… ආහා’’ති ආහ. යොජනානයදස්සනන්ති යොජනාය නයදස්සනං.

තෙනාති ‘‘තං මච්චුනො පද’’න්ති වචනෙන. සබ්බං විපල්ලාසන්ති ද්වාදසවිධම්පි විපල්ලාසං. සාමඤ්ඤස්ස…පෙ… වොහරීයති යත්ථ පතිට්ඨිතං සාමඤ්ඤං, සො විසෙසො. අත්ථතො පන සඤ්ඤාදයො එව රූපාදිවිසයං විපරීතාකාරෙන ගණ්හන්තෙ විපල්ලාසොති දස්සෙන්තො ‘‘සඤ්ඤාවිපල්ලාසො’’තිආදිමාහ.

ඉන්දජාලාදිවසෙන මණිආදිආකාරෙන උපට්ඨහන්තෙ උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකෙ අහංමමාදිකාරණතාය නිරුත්තිනයෙන ‘‘අත්තා’’ති වුච්චමානො තංබුද්ධිවොහාරප්පවත්තිනිමිත්තතාය අත්තභාවො සුඛාදීනං වත්ථුතාය ‘‘අත්තභාවවත්ථූ’’ති පවුච්චතීති ආහ ‘‘තෙහී’’තිආදි. තෙසන්ති උපාදානක්ඛන්ධානං. විපල්ලාසානං පවත්තිආකාරො ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්තිආදි. විසයො කායවෙදනාචිත්තධම්මා. අවිජ්ජා ච…පෙ… එව සම්මොහපුබ්බකත්තා සබ්බවිපල්ලාසානං. ච-සද්දො සුභසුඛසඤ්ඤානන්ති එත්ථාපි ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො.

තත්ථායං යොජනා – ‘‘අවිජ්ජා ච සුභසුඛසඤ්ඤානං පච්චයො එව, න තණ්හා එව, අවිජ්ජා සුභසුඛසඤ්ඤානඤ්ච පච්චයො, න නිච්චඅත්තසඤ්ඤානං එවා’’ති. එවං සන්තෙපි පුරිමානං ද්වින්නං විපරීතසඤ්ඤානං තණ්හා, පච්ඡිමානං අවිජ්ජා විසෙසපච්චයොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තථාපී’’තිආදි. අවිජ්ජාසීසෙන චෙත්ථ දිට්ඨියා ගහණං වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨිනිවුතං චිත්ත’’න්ති, ‘‘යො දිට්ඨිවිපල්ලාසො’’ති ච ආදි, යථා ච අවිජ්ජාසීසෙන දිට්ඨියා ගහණං, එවං දිට්ඨිසීසෙන අවිජ්ජායපි ගහණං සියාති ආහ ‘‘දිට්ඨිසීසෙන අවිජ්ජා වුත්තා’’ති. තණ්හාවිජ්ජාසු සුභසුඛසඤ්ඤානං යථා තණ්හා විසෙසපච්චයො, න එවං අවිජ්ජා. නිච්චඅත්තසඤ්ඤානං පන යථා අවිජ්ජා විසෙසපච්චයො, න තථා තණ්හාති දස්සෙන්තො ‘‘මොහො විසෙසපච්චයො’’ති ආහ.

පච්ඡිමානං ද්වින්නං…පෙ… හොතීති අතීතංසෙ තණ්හාභිනිවෙසස්ස බලවභාවාභාවතො. තෙනෙව හි ‘‘සො අතීතං රූපං අත්තතො සමනුපස්සති’’ච්චෙව වුත්තං, න ‘‘අභිනන්දතී’’ති. තණ්හාවිපල්ලාසොති තණ්හං උපනිස්සාය පවත්තො විපල්ලාසො, න හි තණ්හා සයං විපල්ලාසො. තෙනාහ ‘‘තණ්හාමූලකො විපල්ලාසො’’ති. දිට්ඨාභිනන්දනවසෙනාති තණ්හුපනිස්සයදිට්ඨාභිනන්දනවසෙන, යතො සො ‘‘තණ්හාවිපල්ලාසො’’ති වුත්තො. එතෙනාති ‘‘යො තණ්හාවිපල්ලාසො’’තිආදිපාඨෙන. සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, පඤ්ච පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා ච, යථා අත්තනො ගතාය, නිබ්බානප්පත්තියා ච පරිකප්පවසෙන සුභසුඛාකාරග්ගාහිනො, න එවං සත්ත උච්ඡෙදවාදාති ආහ ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති. පටිපක්ඛවසෙනපීති විසුද්ධිවසෙනපි. යාව හි උපක්කිලෙසා, තාව චිත්තං න විසුජ්ඣතෙව. යදා ච තෙ පහීනා, තදා විසුද්ධමෙව. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. ‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනා’’ති පාළිං නික්ඛිපිත්වා විපල්ලාසමුඛෙනෙව දෙසනාය නිද්ධාරියමානත්තා වුත්තං ‘‘යථානුසන්ධිනාව ගාථං නිට්ඨපෙතු’’න්ති.

මාරස්සාති කිලෙසමාරස්ස. තස්ස හි වසෙ ඨිතො සෙසමාරානං හත්ථගතො එවාති. තෙනාහ ‘‘කිලෙසමාරග්ගහණෙනෙවා’’තිආදි.

මාරබන්ධනන්ති සත්තමාරපක්ඛෙ මාරස්ස බන්ධනන්ති මාරබන්ධනං. සො හි කිලෙසබන්ධනභූතෙ අත්තනො සමාරකපරිසෙ මඤ්ඤති. තෙන වුත්තං ‘‘අන්තලි…පෙ… මොක්ඛසී’’ති (මහාව. 33). ඉතරමාරපක්ඛෙ මාරොව බන්ධනන්ති මාරබන්ධනං. විසඞ්ඛාරො නිබ්බානං.

මොහසම්පයොගතො චිත්තං ‘‘මූළ්හ’’න්ති වුත්තන්ති රත්තදුට්ඨානම්පි මූළ්හතාය සබ්භාවෙ ‘‘මූළ්හ’’න්ති විසුං වචනං ආවෙණිකමොහවසෙන වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ද්වින්නං මොමූහචිත්තුප්පාදානං වසෙනා’’ති ආහ. එවන්ති එවං රාගාදිඅකුසලප්පත්තියා කුසලභණ්ඩච්ඡෙදනතො අරක්ඛිතං චිත්තං හොති, සබ්බොපි මිච්ඡාභිනිවෙසො එත්ථෙව සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි …පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති. සබ්බෙපීති ‘‘අරක්ඛිතං, මිච්ඡාදිට්ඨිහතං, ථිනමිද්ධාභිභූත’’න්ති තීහිපි පදෙහි වුත්තධම්මා.

චක්ඛුනාති ද්වාරෙන. රූපන්ති විසභාගවත්ථුසන්නිස්සිතං රූපායතනං. නිමිත්තග්ගාහීති ‘‘ඉත්ථී’’ති වා පුරිසො’’ති වා ‘‘සුභ’’න්ති වා ‘‘අසුභ’’න්ති වා පරිකප්පිතනිමිත්තං ගණ්හාති, තස්ස වා ගහණසීලො. අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහීති හත්ථපාදහසිතකථිතාදිප්පභෙදෙ කිලෙසානං අනු අනු බ්‍යඤ්ජනතො අනුබ්‍යඤ්ජනසඤ්ඤිතෙ ආකාරෙ ගණ්හාති, තෙසං වා ගහණසීලො. යත්වාධිකරණන්ති යං නිමිත්තං, නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනග්ගහණනිමිත්තන්ති අත්ථො. එවං ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්ත’’න්ති, යො ‘‘නිමිත්තග්ගාහී, අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී’’ති ච වුත්තො පුග්ගලො, තමෙනං චක්ඛුන්ද්‍රියං චක්ඛුද්වාරං අසංවුතං සතිකවාටෙන අපිහිතං කත්වා වත්තන්තං, තස්ස ච රූපස්ස ඉට්ඨාකාරග්ගහණෙ අභිජ්ඣා, අනිට්ඨාකාරග්ගහණෙ දොමනස්සං, අසමපෙක්ඛනෙ මොහො මිච්ඡාභිනිවෙසෙ මිච්ඡාදිට්ඨීති එවං අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදා, අඤ්ඤෙ ච ලාමකට්ඨෙන පාපකා අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං අනු අනු පවත්තෙය්‍යුං.

තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජතීති තස්ස චක්ඛුද්වාරස්ස සංවරාය සතිකවාටෙන පිදහනත්ථං න පටිපජ්ජති. සා පන අප්පටිපත්ති චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස අනාරක්ඛාසංවරස්ස අනුප්පාදොති දස්සෙන්තො ‘‘න රක්ඛති…පෙ… ආපජ්ජතී’’ති ආහ. ජවනෙ උප්පජ්ජමානොපි හි අසංවරො තෙන ද්වාරෙන පවත්තනතො ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරො’’ත්වෙව වුච්චතීති. සෙසද්වාරෙසුපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘පුබ්බන්තකප්පනවසෙන චා’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘සඞ්ඛෙපතො ච විත්ථාරො අඤ්ඤො’’ති කත්වා තං සමුච්චිනන්තො ‘‘යා ච ඛො ඉමා’’තිආදිමාහ.

යථාවුත්තා අකුසලා ධම්මාති ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදධම්මා, තෙසං වත්ථූනි වා. තෙ හි සමුදයවජ්ජා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. ‘‘එව’’න්ති ඉමිනා නෙත්තිපාළියං, අට්ඨකථායඤ්ච නිද්ධාරිතප්පකාරෙන. ඉධාති ඉමිස්සං ‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනා’’ති ගාථායං.

යදිපි දෙසනාහාරසම්පාතපාළියං ‘‘තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්සා’’ති ගාථා සරූපතො න ගහිතා, අත්ථතො පන ‘‘තෙසං භගවා පරිඤ්ඤායා’’තිආදිනා ගහිතා එවාති තස්සා ගහිතභාවං විභාවෙතුං ‘‘කථං දෙසෙතී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්සා’’ති ගාථං උද්ධරි.

යොනිසොමනසිකාරෙන කම්මං කරොන්තොති ‘‘සො ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යොනිසො මනසි කරොතී’’තිආදිනා නයෙන විපස්සනාසඞ්ඛාතෙන යොනිසොමනසිකාරෙන භාවනාකම්මං කරොන්තො, භාවෙන්තොති අත්ථො. යථාභූතඤාණන්ති ඤාතපරිඤ්ඤාය පුබ්බභාගවිපස්සනාය ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො, අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධො’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.50) සමපඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි. නිරයගතියං දුක්ඛදුක්ඛතා, සුගතිවිසෙසෙ බ්‍රහ්මලොකෙකදෙසෙ සඞ්ඛාරදුක්ඛතා, ඉතරත්ථ ද්වෙ තිස්සොපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථාසම්භවං තිවිධදුක්ඛතායොගෙනා’’ති.

දෙසනාහාරසම්පාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.