2. විචයහාරසම්පාතවණ්ණනා

53. කුසලධම්මාරම්මණාති කුසලධම්මෙ උද්දිස්ස පවත්තිමත්තං සන්ධාය වුත්තං, න තෙසං ආරම්මණපච්චයතං ඉධ ‘‘කුසලා ධම්මා’’ති ලොකුත්තරධම්මානං අධිප්පෙතත්තා. න හි කදාචි අනුපාදානියා ධම්මා උපාදානාරම්මණා හොන්ති. ඵලධම්මෙ උද්දිස්ස පවත්තාය තණ්හාය ගහිතත්තා ‘‘කුසල…පෙ… දට්ඨබ්බො’’ති වුත්තං. දෙසනාහාරෙති දෙසනාහාරසම්පාතෙ. කථං පන කුසලභාවොති ‘‘කුසලා’’ති වචනමත්තං ගහෙත්වා චොදෙති, තඤ්ච නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං, පහානහෙතුභාවොපිස්සා සියා චොදකෙන සම්පටිච්ඡිතොව. ‘‘මානොපි දුවිධො’’තිආදිනා මානස්ස ච තස්සා තණ්හාය ච සෙවිතබ්බභාවො අකුසලානං පහානාය, කුසලානං උප්පත්තියා ච පච්චයභාවතො.

නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්සං නාම ‘‘අරියභූමිං පාපුණිතුං නාසක්ඛි’’න්ති අනුසොචතො උප්පන්නං දොමනස්සන්ති සම්බන්ධො. එවන්ති ඉමිනා පාළියං වුත්තප්පකාරෙන, පිහං උපට්ඨපෙත්වා ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනං පට්ඨපෙත්වාති යොජනා. ඉට්ඨාරම්මණඤ්චෙත්ථ යථාවුත්තඅනුසොචනදොමනස්සුප්පත්තීනං යථාභිනිවිට්ඨස්ස ආරම්මණස්ස අනිට්ඨතායාති දස්සනත්ථං. ‘‘කථං නෙක්ඛම්මවසෙනා’’ති පදස්ස අත්ථං විවරිතුං ‘‘විපස්සනාවසෙනා’’තිආදි වුත්තං. විපස්සනාදිවිනිමුත්තා වා පඨමජ්ඣානාදිවසෙන වුත්තා කුසලා ධම්මා ඉධ නෙක්ඛම්මං. අනුස්සතිග්ගහණෙන උපචාරජ්ඣානමෙව ගහිතන්ති ‘‘පඨමජ්ඣානාදිවසෙනා’’ති වුත්තං. ආදිසද්දෙන දුතියජ්ඣානතො පට්ඨාය යාව අග්ගඵලා උපරිවිසෙසා සඞ්ගහිතා. යාය පඤ්ඤාවිමුත්තියා.

උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිභාවෙනාති උපෙක්ඛාජනිතසතිපාරිසුද්ධිසබ්භාවෙන. කම්මයොග්ගන්ති විපස්සනාභාවනාදිකම්මස්ස යොග්ගං අනුරූපං අනුච්ඡවිකං. අස්සද්ධියෙති අස්සද්ධියහෙතු, ‘‘අස්සද්ධියෙනා’’තිපි පඨන්ති, සො එවත්ථො. ඔභාසගතන්ති ඤාණොභාසගතං. කාමං පුබ්බෙපි පඤ්ඤා වුත්තා, අස්සද්ධියාදීහි පන අඤ්ඤෙසං කිලෙසානං විධමනම්පි පඤ්ඤාය එව හොති, සා ච එවංභූතාති දස්සනත්ථං ‘‘ඔභාසගතං කිලෙසන්ධකාරෙ න ඉඤ්ජතී’’ති වුත්තං.

කොපො කොධො. අප්පච්චයො දොමනස්සං. ඉද්ධිවිධඤාණාදිකා ඡ අභිඤ්ඤා පාකටා එවාති ‘‘ද්වෙ ච විසෙසෙ’’ති වුත්තධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘මනොමයිද්ධි, විපස්සනාඤාණඤ්චා’’ති ආහ. අඞ්ගණානි රාගාදයො. උපක්කිලෙසා අභිජ්ඣාවිසමලොභාදයො. අනුලොමනං තදෙකට්ඨතා. ඵන්දනා දුබ්බලා වික්ඛෙපප්පවත්ති. බලවතී අනවට්ඨානං. සබ්බො මිච්ඡාභිනිවෙසො අයොනිසොමනසිකාරෙන හොති, මිච්ඡාවිතක්කෙන ච. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරො අකුසලචිත්තුප්පාදො තප්පරියාපන්නො මිච්ඡාවිතක්කො වික්ඛෙපසහිතො එවාති වුත්තං ‘‘මිච්ඡාභිනිවෙසහෙතුතාය දිට්ඨිපක්ඛො’’ති වුත්තඤ්හෙතං ‘‘විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං, අයොනිසො මනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්ති (පටි. ම. 1.124).

අථ වා ඉඤ්ජනාති ඵන්දනා, දිට්ඨපරිත්තාසො. යථාහ ‘‘තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙවා’’ති (දී. නි. 1.105 ආදයො). අට්ඨිතීති අනවට්ඨානං, දිට්ඨිවිතක්කො. තෙන හි පුථුජ්ජනො කාලෙ සස්සතං, කාලෙ උච්ඡෙදන්ති තං තං දිට්ඨිග්ගහණං පක්ඛන්දන්තො සත්තතො පරිබ්භට්ඨඅන්ධො විය, සමුද්දෙ විස්සට්ඨවාහනිකා විය, යන්තෙ යුත්තගොණො විය ච තථා තථා පරිබ්භමති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨියොපි දිට්ඨිට්ඨානං, විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්ති (පටි. ම. 1.124) ච. එතස්මිඤ්ච පක්ඛෙ මිච්ඡාභිනිවෙසතාය, මිච්ඡාභිනිවෙසහෙතුතාය ච තස්සා ද්වෙ පක්ඛාති එකදෙසසරූපෙකසෙසො කතොති වෙදිතබ්බං.

‘‘එව’’න්තිආදිනා ‘‘සො උපරිම’’න්තිආදිපාළියං සම්බන්ධං දස්සෙති. පටිඝසඤ්ඤාති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පටිඝ…පෙ… සඤ්ඤාසූ’’ති ආහ. රූපාවචරසඤ්ඤාති සඤ්ඤාසීසෙන රූපාවචරජ්ඣානානි වදති. නානත්තසඤ්ඤාති නානාසභාවා, නානාසභාවෙ වා ආරම්මණෙ සඤ්ඤා. ඨපෙත්වා පටිඝසඤ්ඤා අවසිට්ඨකාමාවචරසඤ්ඤා හෙතා. තා සමතික්කමතීති තා රූපසඤ්ඤානානත්තසඤ්ඤායො ආරම්මණෙහි සද්ධිං සම්මදෙව අතික්කමති.

රූපාවචරජ්ඣානොභාසොපි කසිණාරම්මණා. කසිණනිස්සන්දො හි ආරුප්පජ්ඣානුප්පත්ති. දස්සනන්ති කසිණරූපානං දස්සනං. අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදප්පහානෙන සද්ධිං වීරියාරම්භො උපකාරකො සමථො සතිපස්සද්ධියො පරික්ඛාරඞ්ගතා වුත්තා එව. සතිරහිතං සම්මසනං නාම නත්ථීති ‘‘යා උපට්ඨිතා සති අසම්මුට්ඨා, අයං විපස්සනා’’ති වුත්තං. තෙන සතිසීසෙන විපස්සනා ගහිතාති දස්සෙති. සම්මොසානං පහානමාහාති සම්බන්ධො.

54. පච්චුප්පන්නසුඛආයතිසුඛවිපාකකිරියනිරාමිසඅකාපුරිසසෙවිතභාවෙහි එව සෙසා පාළියං එතස්ස සමාධිස්ස සන්තපණීතතාදිවිසෙසා වුත්තා, තෙපි ඉධ සඞ්ගහිතාති තෙසං පදානං අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අඞ්ගසන්තතායා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අඞ්ගසන්තතායාති ඵලඣානඞ්ගානං උපසන්තතාය. කිලෙසදරථසන්තතායාති කිලෙසදරථපටිප්පස්සද්ධියා. පණීතොති උළාරො. එකොදිභාවෙනාති මග්ගසමාධිසඞ්ඛාතෙන එකොදිභාවෙන. එකොදිභාවන්ති සමාධානං. ලොකියසමාධිස්ස පච්චනීකනීවරණපඨමජ්ඣානනිකන්තිආදීනි නිග්ගහෙතබ්බානි, අඤ්ඤෙ ච කිලෙසා වාරෙතබ්බා. ඉමස්ස පන අරහත්තසමාධිස්ස පටිප්පස්සද්ධකිලෙසත්තා න නිග්ගහෙතබ්බං, වාරෙතබ්බඤ්ච අත්ථීති සො මග්ගානන්තරං සමාපත්තික්ඛණෙව අප්පයොගෙනෙව අධිගතත්තා, ඨිතත්තා ච අපරිහානිවසෙන වා අධිගතත්තා නසසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො.

‘‘සතිවෙපුල්ලප්පත්තො’’ති එතෙන අප්පවත්තමානායපි සතියා සතිබහුලතාය සතො එව නාමාති දස්සෙති. ‘‘යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙනා’’ති එතෙන පරිච්ඡින්නසතියා සතොති දස්සෙති.

වක්ඛමානෙනාති ‘‘පීතිඵරණා’’තිආදිනා අනන්තරං වක්ඛමානෙන. ‘‘පීතිඵරණතා’’ති පන පාළි ආගතා. තං ‘‘පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධී’’ති (දී. නි. 3.355) සමාධිඅඞ්ගභාවෙන පඤ්ඤා උද්දිට්ඨාති කත්වා වුත්තං. තතො එව අට්ඨකථායං ‘‘පීතිඵරණතා’’තිආදීනඤ්ච අත්ථසංවණ්ණනා කතා. තත්ථ ‘‘සො ඉමමෙව කායං විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.226) නයෙන පීතියා, සුඛස්ස ච ඵරණං වෙදිතබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

සමාධිවසෙන සමථො උද්ධටොති සභාවවසෙන සමථො උද්ධටො, න උපකාරකධම්මවසෙනාති අධිප්පායො.

55. රාගපටිපක්ඛත්තා සමාධිස්ස ‘‘අධිචිත්තසික්ඛාය සික්ඛන්තො’’ති වුත්තං. වුත්තනයානුසාරෙනාති ‘‘සුඛපණිධිආදිසමුග්ඝාටනෙන අප්පණිහිතො’’තිආදිනා. එත්ථ ච සඞ්ඛාරානං ඛණභඞ්ගුරතං සම්මදෙව පස්සන්තස්ස න රාගො පතිට්ඨං ලභතීති අනිච්චානුපස්සනා රාගචරිතස්ස සප්පායා වුත්තා, තථා සඞ්ඛාරානං සභාවදුක්ඛතං සම්මදෙව පස්සන්තස්ස පකතියාපි දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛුප්පාදනං වණෙ ඛාරොදකසෙකසදිසන්ති න දොසො පතිට්ඨං ලභතීති දුක්ඛානුපස්සනා දොසචරිතස්ස සප්පායා වුත්තා, තථා සඞ්ඛාරෙසු සම්මදෙව ඝනවිනිබ්භොගෙ කතෙ අත්තසුඤ්ඤතාය උපට්ඨහමානාය න මොහො පතිට්ඨං ලභතීති අනත්තානුපස්සනා මොහචරිතස්ස සප්පායා වුත්තාති වෙදිතබ්බං. රාගපටිපක්ඛත්තා සමාධිස්ස ‘‘අධිචිත්තසික්ඛාය සික්ඛන්තො’’ති වුත්තං. එස නයො ඉතරෙසු. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

ඛන්තිබහුලො උප්පන්නං අරතිං අනභිරතිං අභිභුය්‍ය විහරන්තො සුඛෙන සමාධිං අධිගච්ඡතීති ඛන්තිප්පධානතාපි සමථපක්ඛභජනස්ස කාරණං වුත්තා. උට්ඨානං සම්පජ්ජතීති සම්පන්නකායිකවීරියං. සම්මාකම්මන්තවායාමානං යො කායිකාදිවිකප්පො වුත්තො පාළියං, සො නෙසං කායිකස්ස පයොගස්ස සමුට්ඨානවසෙන වෙදිතබ්බො.

‘‘ඛිප්පාධිගමො’’ති ඉමිනා මග්ගාසෙවනභාවං දස්සෙති. ‘‘විපස්සනාය විමුත්තාධිගමො’’ති ඉමිනා විපස්සනානුභාවෙන සමුච්ඡෙදවිමුත්ති වික්ඛම්භනවිමුත්ති විය සමථානුභාවෙනාති දස්සෙති. ලොකියෙහීති නිස්සක්කවචනං. මහන්තානන්ති උළාරානං, පණීතානන්ති අත්ථො.

56. තන්ති විචයහාරං. විසංවාදනහෙතූනං ලොභාදීනං පාපධම්මානං. සොධෙන්තොති යථා සරණාදිවිසයා අඤ්ඤාණාදිසංකිලෙසා න පවත්තන්ති, එවං සොධෙන්තො. පරිපූරෙන්තාති යථා සීලං අඛණ්ඩාදිභාවෙන පරිපුණ්ණං හොති අනූනං, එවං පරිපූරෙන්තා.

‘‘තථා පටිපජ්ජන්තො’’ති ඉමිනා සත්ථු මහාපතිකාරභාවො පරිපුණ්ණො දස්සිතොති පඨමවාදෙ ‘‘දස්සනාභූමිඤ්ච භාවනාභූමිඤ්චා’’ති වුත්තං.

යස්ස අත්ථායාති යස්ස යස්ස පහානත්ථාය. තථා පටිපන්නස්සාති යථා අසුභජ්ඣානාදිං පාදකං කත්වා අනාගාමිමග්ගාදිඅධිගමො හොති, තථා පටිපන්නස්ස.

වධිතන්ති ඝාතිතං.

‘‘මනුස්සභූතො’’ති ඉදං පුබ්බාපරාපෙක්ඛං කත්වා ‘‘පිතා මනුස්සභූතො ඛීණාසවො’’ති ච තථා ‘‘මාතා මනුස්සභූතා’’ති යොජෙතබ්බං. භෙදානුරූපස්ස සාවනං අනුස්සාවනං, භෙදානුරූපෙන වා වචනෙන විඤ්ඤාපනං.

57. මනුස්සත්තන්ති මනුස්සජාතිතා. ලිඞ්ගසම්පත්තීති පුරිසභාවො. හෙතූති මනොවචීපණිධානසිද්ධියා සද්ධිං පුබ්බහෙතුසම්පදා. සත්ථාරදස්සනන්ති සත්ථු සම්මුඛීභාවො. ගුණසම්පත්තීති අභිඤ්ඤාසමාපත්තිලාභො. අධිකාරොති අත්තනො සරීරනිරපෙක්ඛං සත්ථු උපකාරකරණං. ඡන්දතාති බුද්ධභාවාය දළ්හච්ඡන්දතා අනිවත්තිධම්මතා.

න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජතී’’තිආදි (ම. නි. 1.285; 2.341; කථා. 405; මහාව. 11; මි. ප. 4.5.11) ඉමිස්සා ලොකධාතුයා ඨත්වා වදන්තෙන භගවතා ‘‘කිං පනාවුසො සාරිපුත්ත, අත්ථෙතරහි අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා භගවතො සමසමො සම්බොධියන්ති එවං පුට්ඨො අහං, භන්තෙ, ‘නො’ති වදෙය්‍ය’’න්ති (දී. නි. 3.161) වත්වා තස්ස කාරණං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’’ති (දී. නි. 3.161; අ. නි. 1.277) ඉමං සුත්තං දස්සෙන්තෙන ධම්මසෙනාපතිනාව බුද්ධඛෙත්තභූතං ඉමං ලොකධාතුං ඨපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අනුප්පත්ති වුත්තා හොතීති අධිප්පායො.

ඛෙත්තපරිග්ගහො කතො නාම හොති ‘‘ඉදං බුද්ධඛෙත්තං නාමා’’ති.

එවං ඨානාට්ඨානභාවං ගතාති වුත්තප්පකාරෙන ඨානභූතා, වුත්තනයෙන වා අඤ්ඤෙපි යථාරහං ඨානාට්ඨානභාවෙන පවත්තා. සත්තපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතාති ඉන්ද්‍රියබද්ධෙ ඛන්ධෙ සන්ධාය වදති.

58. ඵලස්ස පච්චක්ඛකාරිතාති ‘‘ඉමස්ස කම්මස්ස ඉදං ඵල’’න්ති තංතංකම්මඵලාවබොධො. අප්පදානාභාවොති පච්චයසමවායෙ කම්මස්ස එකන්තතො ඵලුප්පාදනං. තෙනාහ ‘‘කතූපචිතාන’’න්ති.

59. අජ්ඣොසිතවත්ථුනාති තණ්හාභිනිවෙසවසෙන අභිනිවිට්ඨවත්ථුනා. රූපභවඅරූපභවාදිනාති භවතණ්හා විය සයං දස්සෙති.

ඛන්ධත්තයවසෙනාති සීලාදික්ඛන්ධත්තයවසෙන. පටිපදාවිභාගෙනාති ‘‘සබ්බත්ථගාමිනී’’ති ආදිපටිපදාය භෙදෙන.

තත්ථතත්ථගාමිනීති නිරයාදිනිබ්බානන්ති ද්වීසු ගන්ධබ්බට්ඨානෙසු තත්ථ තත්ථෙව ගමනසීලා. සබ්බත්ථගාමිනීති යථාවුත්තෙසු සබ්බට්ඨානෙසු ච ගමනසීලා.

සඤ්ජීවො කාළසුත්තං සඞ්ඝාතො රොරුවො මහාරොරුවො තාපනො මහාතාපනො අවීචීති එතෙ අට්ඨ මහානිරයා. එකෙකස්ස චත්තාරි චත්තාරි ද්වාරානි, එකෙකස්මිං ද්වාරෙ චත්තාරො චත්තාරො ගූථනිරයාදයොති එවං සොළස උස්සදනිරයෙ වණ්ණෙන්ති.

සක්කසුයාමාදිකො ජෙට්ඨකදෙවරාජා. පජාපතිවරුණඊසානාදයො විය දුතියාදිට්ඨානන්තරකාරකො පරිචාරකො.

කිලෙසකාමපක්ඛෙති ‘‘සඞ්කප්පො කාමො, රාගො කාමො, සඞ්කප්පරාගො කාමොති (මහානි. 1) එත්ථ වුත්තසඞ්කප්පවසෙන වුත්තං. සොපි හි විබාධති, උපතාපෙති චාති කිලෙසත්තසම්භවතො කිලෙසකාමො වුත්තො, න කිලෙසවත්ථුභාවතො. කාමපටිසංයුත්තොති කාමරාගසඞ්ඛාතෙන කාමෙන සම්පයුත්තො, කාමපටිබද්ධො වා. අඤ්ඤෙසු ච කාමපටිසංයුත්තෙසු ධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු විතක්කෙ එව කාමසද්දො ධාතුසද්දො නිරුළ්හොති වෙදිතබ්බො විතක්කස්ස කාමසඞ්කප්පවුත්තියා සාතිසයත්තා. එස නයො බ්‍යාපාදධාතුආදීසු. පරස්ස, අත්තනො ච දුක්ඛාපනං විහිංසා. තං තු මිච්ඡාහි විහිංසා.

බීජාදිධාතුනානත්තවසෙන ඛන්ධාදිනානත්තං වෙදිතබ්බං. ඛන්ධොති ද්විධාභූතග්ගො.

60. අජ්ඣාසයධාතූති අජ්ඣාසයසභාවො. යථා ගූථාදීනං සභාවො එසො යං ගූථාදීහෙව සංසන්දති, එවං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයස්සෙවෙස සභාවො, යං දුස්සීලාදයො දුස්සීලාදිකෙහෙව සංසන්දන්ති.

සද්ධාමූලකත්තා කුසලකිරියාය වුත්තං ‘‘යං සද්ධාවසෙනා’’තිආදි. තථා හි වුත්තං ‘‘සද්ධා බීජ’’න්ති (සු. නි. 77). යං ලොභවසෙන, සද්ධාවසෙන ච දොසවසෙන, සද්ධාවසෙන ච මොහවසෙන, සද්ධාවසෙන චාති යොජෙතබ්බං. වීරියවසෙනාති සම්මප්පධානවීරියවසෙන. පඤ්ඤාවසෙනාති මග්ගසම්මාදිට්ඨිවසෙන.

අකුසලස්ස කම්මස්ස කතොකාසතාය පාළියං වුත්තත්තා ‘‘විපාකාවරණෙන නිවුත’’න්ති වුත්තං. තං පන නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං කම්මාවරණාදීහිපි නිවුතතාය ඉච්ඡිතත්තා. තථා හි යථා දෙවදත්තං කොකාලිකං සුනක්ඛත්තං ලිච්ඡවිපුත්තන්ති උදාහටං, යදිපි භගවා පටිවෙධස්ස අට්ඨානතං දිස්වා නිබ්බෙධභාගියදෙසනං න දෙසෙති, වාසනාභාගියං පන තථාරූපස්ස දෙසෙති එවාති දස්සෙන්තො ‘‘සච්චප්පටිවෙධ’’න්තිආදිමාහ. අජාතසත්තුආදීනන්ති ආදිසද්දෙන සච්චකාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තස්සාපි භගවා අනාගතෙ වාසනත්ථාය ධම්මං දෙසෙසි. සත්ථා හි ‘‘අනාගතෙ තම්බපණ්ණිදීපෙ සාසනං පතිට්ඨහිස්සතී’’ති තත්ථායං කුලඝරෙ නිබ්බත්තො පබ්බජිත්වා කාළබුද්ධරක්ඛිතත්ථෙරො නාම පභින්නපටිසම්භිදො මහාඛීණාසවො භවිස්සතීති ඉදං දිස්වා ධම්මං දෙසෙසි, සො ච තථා අහොසීති.

අසම්පුණ්ණෙති එකන්තතො විපාකදානසමත්ථතාවසෙන පාරිපූරිං අනුපගතෙ. දිට්ඨුපනිස්සයදිට්ඨිසහගතස්ස කම්මං සන්ධාය ‘‘කම්මෙ අසම්පුණ්ණෙ’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘කිලෙසන්තරාය මිස්සකං කම්මන්තරායං දස්සෙත්වා’’ති.

61. දිට්ඨි පනෙත්ථ පධානභාවෙන පාළියං ගහිතා සීලබ්බතපරාමාසස්ස අධිප්පෙතත්තා. තථා හි වුත්තං ‘‘යථා පුණ්ණඤ්ච ගොවතිකං, අචෙලඤ්ච කුක්කුරවතික’’න්ති. අසම්පුණ්ණත්තා එව හි තස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානස්ස තෙසං භගවා ‘‘චත්තාරිමානි, පුණ්ණ, කම්මානී’’තිආදිනා (ම. නි. 2.81) ධම්මං දෙසෙසි. තාය ච දෙසනාය තෙ තං දිට්ඨිං පටිනිස්සජ්ජිත්වා සම්මත්තෙ පතිට්ඨහිංසු.

62. පගුණතාය වොදානං පගුණවොදානං. තදෙව පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨහිත්වා දුතියජ්ඣානාදිඅධිගමස්ස පච්චයත්තා වුට්ඨානං නාම හොතීති ආහ ‘‘වුට්ඨානං පගුණවොදාන’’න්ති. භවඞ්ගවුට්ඨානං භවඞ්ගුප්පත්ති. භවඞ්ගචිත්තෙ හි උප්පන්නෙ තංසමඞ්ගිසමාපත්තිතො වුට්ඨිතො නාම හොති. සඤ්ඤාවෙදයිතඅපගමො එව අපගමවිමොක්ඛො.

ඉදං වුට්ඨානන්ති ඉදං යථාවුත්තං කොසල්ලං වුට්ඨානහෙතුභාවතො වුට්ඨානං. තථා හි වුත්තං ‘‘වොදානම්පි තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨාන’’න්ති (විභ. 828). ඉමාය පන වුට්ඨානපාළියා අසඞ්ගහිතත්තා ‘‘නිරොධසමාපත්තියා වුට්ඨානං පාළිමුත්තකවුට්ඨානං නාමා’’ති සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 828) වුත්තං. යෙ පන ‘‘නිරොධතො ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨාන’’න්ති පාළියං නත්ථීති වදෙය්‍යුං, තෙ ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417) ඉමාය පාළියා පටිසෙධෙතබ්බා.

63. අයං චස්ස ආසයොති එත්ථ ආසයජානනාදිනා යෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි යෙහි පරොපරෙහි සත්තා කල්‍යාණපාපාසයාදිකා හොන්ති, තෙසං පජානනං විභාවෙතීති වෙදිතබ්බං. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තආසයානුසයඤාණානං විසුං අසාධාරණතා, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තනානාධිමුත්තිකතාඤාණානං විසුං බලතා ච සිද්ධා හොති.

ථාමගතොති එත්ථ ථාමගමනං නාම අඤ්ඤෙසං අසාධාරණො කාමරාගාදීනං එව ආවෙණිකො සභාවො වෙදිතබ්බො, යතො ‘‘ථාමගතො අනුසයං පජහතී’’ති (පටි. ම. 3.21) වුත්තං.

ආවජ්ජනමත්තෙනෙව සරති ආකඞ්ඛායත්තවුත්තිකත්තා. වුත්තඤ්හි ‘‘ආකඞ්ඛපටිබද්ධං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණං, මනසිකාරපටිබද්ධං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණ’’න්තිආදි (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5). සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විය හි සබ්බං භගවතො ඤාණං පරිකම්මනිරපෙක්ඛන්ති.

64. උපක්කිලෙසවිමුත්තත්තාති එත්ථ චිත්තාදි එව උපක්කිලෙසා, නිබ්බත්තකස්ස වා කම්මස්ස පාරිබන්ධකිලෙසා. කසිණකම්මපරිකම්මඣානනිබ්බත්තනකසිණභාවො චුද්දසවිධෙන චිත්තපරිදමනං අභිඤ්ඤාභිනීහාරොති සබ්බත්ථාපි වීරියබලස්ස බහූපකාරත්තා වුත්තං ‘‘වීරියභාවනාබලනිබ්බත්ත’’න්ති. දිබ්බසදිසත්තාති දිබ්බෙ භවන්ති දිබ්බං, යථාවුත්තං පසාදචක්ඛු, දිබ්බං වියාති දිබ්බං, අග්ගතං අභිඤ්ඤාණං. දිබ්බවිහාරො චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි. තෙසං වසෙන නිබ්බත්තිත්වා පටිලද්ධබ්බත්තා දිබ්බං, තෙන දිබ්බහෙතුකත්තා දිබ්බන්ති වුත්තන්ති දස්සෙති. දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාති රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානෙන නිස්සයපච්චයෙන නිබ්බත්තත්තා, තෙන දිබ්බනිස්සිතං දිබ්බන්ති දස්සෙති. දිවුසද්දං අක්ඛරචින්තකා කීළාදීසු පඨන්තීති වුත්තං ‘‘තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බ’’න්ති. පුරිමා හි තයො අත්ථා කීළත්ථස්ස වසෙන, ඉතරෙ ජුතිගතිඅත්ථවසෙනෙව දස්සිතාති.

මනුස්සූපචාරන්ති මනුස්සගොචරං. දට්ඨුං න සක්කා ඉත්තරඛණත්තා ඛණපච්චුප්පන්නස්ස. ‘‘ආසන්නචුතිකා’’තිආදිනා සන්තතිපච්චුප්පන්නවසෙන ‘‘චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ’’ති වුත්තන්ති දස්සෙති. ‘‘මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා’’තිආදිනා සත්තානං හීනපණීතත්තාදිභාවස්ස මොහාදිකම්මනිදානහෙතුකතං, නිස්සන්දඵලතඤ්ච දස්සෙති. දිබ්බචක්ඛුස්ස පාදකං එතෙසන්ති දිබ්බචක්ඛුපාදකානි. තෙන වුත්තං ‘‘දිබ්බචක්ඛුනා සහෙව ඉජ්ඣන්තී’’ති. තානි හිස්ස පරිභණ්ඩඤාණානි.

සමාදීයන්තීති සමාදානානි, කම්මානි සමාදානානි එතෙසන්ති කම්මසමාදානා. සමාදාතබ්බනානාවිධකම්මාති අත්ථො පුරිමෙ අත්ථෙ, දුතියෙ පන කම්මානි සමාදාපෙන්තීති කම්මසමාදානා, මිච්ඡාදිට්ඨියා කම්මසමාදානා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා, හෙතුඅත්ථෙ චෙතං කරණවචනං.

තං වාචන්ති තං අරියානං උපවදනවාචං. තං චිත්තන්ති සමුට්ඨාපකචිත්තං. තං දිට්ඨින්ති යෙන මිච්ඡාගාහෙන අරියෙ අනුද්ධංසෙති, මිච්ඡාභිනිවෙසං. අයම්පෙත්ථ අත්ථො – යථා නාම හෙතුසම්පන්නස්ස භික්ඛුනො විසුද්ධං සීලං, සමාධිඤ්ච සම්පාදෙත්වා ඨිතස්ස දන්ධො සතුප්පාදො ඛිප්පාභිඤ්ඤාය දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා, සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතා. එවමෙවං යො අරියූපවාදී යථාවුත්තචිත්තදිට්ඨීහි අපක්කමිත්වා අප්පතිරූපං සභාවං ‘‘මයා, භන්තෙ, තුම්හාකං උපරි වුත්ත’න්ති අච්චයදෙසනාය තෙ න ඛමාපෙති, සො කායස්ස භෙදා නිරයෙ එවාති. තෙසු පසන්නචිත්තස්ස ඛමාපනඤ්හෙත්ථ තෙසං වාචාදීනං පහානං පටිනිස්සග්ගොව. ඉතො සාවජ්ජතරං නාම අඤ්ඤං නත්ථි සබ්බානත්ථවිධානතො, සබ්බහිතසුඛපරිධංසනතො ච.

කායස්ස භෙදාති ඉධ කායසද්දො අත්තභාවපරියායොති ආහ ‘‘උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා’’ති. තදනන්තරන්ති තස්ස මරණසඞ්ඛාතස්ස ඛන්ධපරිච්චාගස්ස අනන්තරං. අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධත්ථො පරසද්දො, අනොරිමභූතවත්ථුවිසයො වා සියා, අවධිවිසෙසනමත්තං වා. තෙසු පුරිමං සන්ධායාහ ‘‘අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධග්ගහණෙ’’ති, පච්ඡිමස්ස පන වසෙන ‘‘චුතිතො උද්ධ’’න්ති.

වුත්තවිපරියායෙනාති ‘‘සුට්ඨු චරිතං, සොභනං වා චරිත’’න්තිආදිනා. හනනන්ති ඝාතනං.

කාරණාකාරණන්ති ඨානාට්ඨානං. චෙතනාචෙතනාසම්පයුත්තධම්මෙ නිරයාදිනිබ්බානගාමිපටිපදාභූතෙ කම්මන්ති ගහෙත්වා ආහ ‘‘කම්මපරිච්ඡෙදමෙවා’’ති. කම්මවිපාකන්තරං කම්මවිපාකවිසෙසො කම්මවිපාකස්ස විභාගො. අප්පෙතුං න සක්කොති අට්ඨමනවමබලානි විය, තංසදිසං ඉද්ධිවිධඤාණං විය විකුබ්බිතුං, එතෙනස්ස බලසදිසතඤ්ච නිවාරෙති. ඣානාදිඤාණං විය වා අප්පෙතුං, විකුබ්බිතුඤ්ච. යදිපි හි ඣානාදිපච්චවෙක්ඛණාඤාණං ඉධ ඡට්ඨං බලන්ති තස්ස සවිතක්කසවිචාරතා වුත්තා, තථාපි ඣානාදීහි විනා පච්චවෙක්ඛණා නත්ථීති ඣානාදිසහගතං ඤාණං තදන්තොගධං කත්වා එවං වුත්තං. අථ වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඣානාදිකිච්චං විය න සබ්බං බලකිච්චං කාතුං සක්කොතීති දස්සෙතුං ‘‘ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං, ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුඤ්ච න සක්කොතී’’ති (විභ. මූලටී. 831) වුත්තං, න පන කස්සචි බලස්ස ඣානඉද්ධිභාවොති දට්ඨබ්බං.

විචයහාරසම්පාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.