නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඛුද්දකනිකායෙ

නෙත්තිප්පකරණ-ටීකා

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

සංවණ්ණනාරම්භෙ (දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; ම. නි. ටී. 1.1 ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; සං. නි. ටී. 1.1.1 ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා) රතනත්තයවන්දනා සංවණ්ණෙතබ්බස්ස ධම්මස්ස පභවනිස්සයවිසුද්ධිපටිවෙදනත්ථං, තං පන ධම්මසංවණ්ණනාසු විඤ්ඤූනං බහුමානුප්පාදනත්ථං, තං සම්මදෙව තෙසං උග්ගහණධාරණාදික්කමලද්ධබ්බාය සම්මාපටිපත්තියා සබ්බහිතසුඛනිප්ඵාදනත්ථං. අථ වා මඞ්ගලභාවතො, සබ්බකිරියාසු පුබ්බකිච්චභාවතො, පණ්ඩිතෙහි සම්මාචරිතභාවතො, ආයතිං පරෙසං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනතො ච සංවණ්ණනායං රතනත්තයපණාමකිරියා. අථ වා රතනත්තයපණාමකරණං පූජනීයපූජාපුඤ්ඤවිසෙසනිබ්බත්තනත්ථං, තං අත්තනො යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තස්ස කම්මස්ස බලානුප්පදානත්ථං, අන්තරා ච තස්ස අසඞ්කොචනත්ථං, තදුභයං අනන්තරායෙන අට්ඨකථාය පරිසමාපනත්ථං. ඉදමෙව ච පයොජනං ආචරියෙන ඉධාධිප්පෙතං. තථා හි වක්ඛති ‘‘වන්දනාජනිතං…පෙ… තස්ස තෙජසා’’ති. වත්ථුත්තයපූජා හි නිරතිසයපුඤ්ඤක්ඛෙත්තසම්බුද්ධියා අපරිමෙය්‍යප්පභාවො පුඤ්ඤාතිසයොති බහුවිධන්තරායෙපි ලොකසන්නිවාසෙ අන්තරායනිබන්ධනසකලසංකිලෙසවිද්ධංසනාය පහොති, භයාදිඋපද්දවඤ්ච නිවාරෙති. යථාහ –

‘‘පූජාරහෙ පූජයතො, බුද්ධෙ යදි ව සාවකෙ’’ති. (ධ. ප. 195; අප. ථෙර 1.10.1) ච,

තථා –

‘‘යෙ, භික්ඛවෙ, බුද්ධෙ පසන්නා, අග්ගෙ තෙ පසන්නා, අග්ගෙ ඛො පන පසන්නානං අග්ගො විපාකො හොතී’’ති (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) ච,

තථා –

‘‘‘බුද්ධො’ති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති;

වරමෙව හි සා පීති, කසිණෙනපි ජම්බුදීපස්ස;

‘‘‘ධම්මො’ති…පෙ… ‘සඞ්ඝො’ති…පෙ… දීපස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.6; ඉතිවු. අට්ඨ 90; දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; ම. නි. ටී. 1.1; අ. නි. ටී. 2.4.34) ච,

තථා –

‘‘යස්මිං, මහානාම, සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොතී’’ති (අ. නි. 6.10; 11.11) ච,

තථා –

‘‘අරඤ්ඤෙ රුක්ඛමූලෙ වා…පෙ…;

භයං වා ඡම්භිතත්තං වා, ලොමහංසො න හෙස්සතී’’ති. (සං. නි. 1.249) ච;

තත්ථ යස්ස රතනත්තයස්ස වන්දනං කත්තුකාමො, තස්ස ගුණාතිසයයොගසන්දස්සනත්ථං ‘‘මහාකාරුණික’’න්තිආදිනා ගාථාත්තයමාහ. ගුණාතිසයයොගෙන හි වන්දනාරහභාවො, වන්දනාරහෙ ච කතා වන්දනා යථාධිප්පෙතප්පයොජනං සාධෙතීති. තත්ථ යස්සා සංවණ්ණනං කත්තුකාමො, සා නෙත්ති විසෙසතො යථානුලොමසාසනසන්නිස්සයා, තස්ස ච විචිත්තාකාරප්පවත්තිවිභාවිනී. තථා හි සුත්තන්තදෙසනා න විනයදෙසනා විය කරුණාප්පධානා, නාපි අභිධම්මදෙසනා විය පඤ්ඤාප්පධානා, අථ ඛො කරුණාපඤ්ඤාප්පධානාති තදුභයප්පධානදෙසනාවිසෙසවිභාවනං තාව සම්මාසම්බුද්ධස්ස ථොමනං කාතුං තම්මූලකත්තා සෙසරතනානං ‘‘මහාකාරුණිකං නාථ’’න්තිආදි වුත්තං.

තත්ථ කිරතීති (දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; ම. නි. ටී. 1.1; සං. නි. ටී. 1.1.1; අ. නි. ටී. 1.1.1) කරුණා, පරදුක්ඛං වික්ඛිපති අපනෙතීති අත්ථො. අථ වා කිණාතීති කරුණා, පරදුක්ඛෙ සති කාරුණිකං හිංසති විබාධතීති අත්ථො. කම්පනං කරොතීති වා කරුණා, පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයඛෙදං කරොතීති අත්ථො. කමිති වා සුඛං, තං රුන්ධතීති කරුණා. එසා හි පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා, අත්තසුඛනිරපෙක්ඛතාය කාරුණිකානං සුඛං රුන්ධති විබන්ධතීති අත්ථො. කිරියති දුක්ඛිතෙසු පසාරියතීති වා කරුණා, කරුණාය නියුත්තොති කාරුණිකො යථා ‘‘දොවාරිකො’’ති (අ. නි. 7.67). යථා හි ද්වාරට්ඨානතො අඤ්ඤත්ථ වත්තමානොපි ද්වාරපටිබද්ධජීවිකො පුරිසො ද්වාරානතිවත්තවුත්තිතාය ද්වාරෙ නියුත්තොති ‘‘දොවාරිකො’’ති වුච්චති, එවං භගවා මෙත්තාදිවසෙන කරුණාවිහාරතො අඤ්ඤත්ථ වත්තමානොපි කරුණානතිවත්තවුත්තිතාය කරුණාය නියුත්තොති ‘‘කාරුණිකො’’ති වුච්චති. මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය හි යාව මහාපරිනිබ්බානා ලොකහිතත්ථමෙව ලොකනාථා තිට්ඨන්තීති. මහන්තො කාරුණිකොති මහාකාරුණිකො. සතිපි භගවතො තදඤ්ඤගුණානම්පි වසෙන මහන්තභාවෙ කාරුණිකසද්දසන්නිධානෙන වුත්තත්තා කරුණාවසෙනෙවෙත්ථ මහන්තභාවො වෙදිතබ්බො යථා ‘‘මහාවෙය්‍යාකරණො’’ති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘මහාකාරුණිකො’’ති ඉමිනා පදෙන පුග්ගලාධිට්ඨානෙන සත්ථු මහාකරුණා වුත්තා හොති.

අපරො නයො – අත්ථසාධනතො කරුණං කරුණායනං කරුණාසම්පවත්තනං අරහතීති කාරුණිකො. භගවතො හි සබ්බඤ්ඤුතාය අනවසෙසතො සත්තානං හිතං, හිතුපායඤ්ච ජානතො, තත්ථ ච අකිලාසුනො හිතෙසිතා සත්ථිකා, න තථා අඤ්ඤෙසන්ති. අථ වා කරුණා කරුණායනං සීලං පකති සභාවො එතස්සාති කාරුණිකො. භගවා හි පථවීඵස්සාදයො විය කක්ඛළඵුසනාදිසභාවා කරුණාසභාවො සභාවභූතකරුණොති අත්ථො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. අථ වා මහාවිසයතාය, මහානුභාවතාය, මහප්ඵලතාය ච මහතී කරුණාති මහාකරුණා. භගවතො හි කරුණා නිරවසෙසෙසු සත්තෙසු පවත්තති, පවත්තමානා ච අනඤ්ඤසාධාරණා පවත්තති, දිට්ඨධම්මිකාදිභෙදඤ්ච මහන්තමෙව සත්තානං හිතසුඛං එකන්තතො නිප්ඵාදෙති, මහාකරුණාය නියුත්තොති මහාකාරුණිකො, තං මහාකාරුණිකං. සෙසං සබ්බං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුමාගධාදිපදානං විය චෙත්ථ සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

නාථතීති නාථො, වෙනෙය්‍යානං හිතසුඛං ආසීසති පත්ථෙතීති අත්ථො, මෙත්තායනවසෙන චෙත්ථ හිතසුඛාසීසනං වෙදිතබ්බං, න කරුණායනවසෙන පඨමපදෙන වුත්තත්තා. අථ වා නාථති වෙනෙය්‍යගතං කිලෙසබ්‍යසනං උපතාපෙතීති නාථො, නාථතීති වා නාථො, යාචතීති අත්ථො. භගවා හි ‘‘සාධු, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කාලෙන කාලං අත්තසම්පත්තිං පච්චවෙක්ඛිතා’’තිආදිනා (අ. නි. 8.7, 8) සත්තානං තං තං හිතප්පටිපත්තිං යාචිත්වාපි මහාකරුණාය සමුස්සාහිතො තෙ තත්ථ නියොජෙති. පරමෙන වා චිත්තිස්සරියෙන සමන්නාගතො, සබ්බසත්තෙ වා සීලාදිගුණෙහි ඊසති අභිභවතීති පරමිස්සරො භගවා ‘‘නාථො’’ති වුච්චති, තං නාථං.

ඤාතබ්බන්ති ඤෙය්‍යං, අතීතාදිභෙදභින්නං සබ්බං සඞ්ඛතං, අසඞ්ඛතඤ්ච. සඞ්ගරණට්ඨෙන සාගරො, පතිතපතිතානං අත්තනො පුථුලගම්භීරභාවෙහි සංසීදනං නිම්මුජ්ජනං කරොතීති අත්ථො. සං-සද්දස්ස චෙත්ථ ‘‘සාභාවො, සාරාගො’’තිආදීසු (ධ. ස. 389, 391) විය නිරුත්තිනයෙන දට්ඨබ්බො. සඞ්ගරණට්ඨෙනාති වා සඞ්ගරකරණට්ඨෙන, ඨිතධම්මතාය ‘‘අයං මෙ මරියාදා, ඉමං වෙලං නාතික්කමාමී’’ති ලොකෙන සඞ්ගරං සඞ්කෙතං කරොන්තො විය හොතීති අත්ථො. සඞ්ගරණං වා සමන්තතො ගලනං සන්දනං උදකෙන කරොතීති සාගරො. කප්පවුට්ඨානකාලෙ හි මහාසමුද්දො ඉතො චිතො ච පග්ඝරිත්වා සකලං ලොකධාතුං එකොඝං කරොතීති. ලොකියා පන වදන්ති ‘‘සාගරස්ස රඤ්ඤො පුත්තෙහි සාගරෙහි නිබ්බත්තිතො ඛතොති සාගරො, පුරත්ථිමො සමුද්දප්පදෙසො, තංසම්බන්ධතාය රුළ්හිවසෙන සබ්බොපි සමුද්දො තථා වොහරීයතී’’ති. සාගරසදිසත්තා සාගරො, ඤෙය්‍යමෙව සාගරොති ඤෙය්‍යසාගරො. සදිසතා චෙත්ථ පුථුලදුත්තරගම්භීරානාදිකාලිකතාහි වෙදිතබ්බා, නිහීනං චෙතමොපම්මං. තථා හි ඤෙය්‍යස්සෙව සාතිසයා පුථුලතා අපරිමාණලොකධාතුබ්‍යාපනතො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙව තරණීයතාය දුත්තරතා, ගම්භීරතා, ආදිකොටිරහිතා ච පවත්ති, න ඉතරස්ස පරිච්ඡින්නදෙසත්තා බාහිරකවීතරාගෙහිපි ඉත්තරෙන ඛණෙන අතික්කමිතබ්බත්තා, පරිමිතගම්භීරත්තා, පරිමිතකාලත්තා ච. ඤෙය්‍යසාගරස්ස පාරං පරියන්තං ගතොති ඤෙය්‍යසාගරපාරගූ, තං ඤෙය්‍යසාගරපාරගුං.

ගමනඤ්චෙත්ථ ඤාණගමනමෙව, න ඉතරං ඤෙය්‍යග්ගහණතො, තං පන ඤාණං දුවිධං සම්මසනපටිවෙධභෙදතො, තථා හෙතුඵලභෙදතො. තත්ථ ‘‘කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො’’තිආදිනා (දී. නි. 2.57; සං. නි. 2.4, 10; පෙටකො. 23) කරුණායනවසෙනෙව අභිනිවිසිත්වා අනෙකාකාරවොකාරෙ සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තං භගවතො සම්මසනඤාණං ඡත්තිංසකොටිසතසහස්සමුඛෙන ඤෙය්‍යසාගරං අජ්ඣොගාහෙත්වා තස්ස පාරං පරියන්තං අගමාසි, යං ‘‘මහාවජිරඤාණ’’න්ති වුච්චති. පටිවෙධඤාණං පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං ආසවක්ඛයඤාණං, ආසවක්ඛයඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, යං ‘‘මහාබොධී’’ති වුච්චති. පාරගමනඤ්ච තස්ස කිච්චසිද්ධියා, සමත්ථතාය ච වෙදිතබ්බං. තථා යථාවුත්තං සම්මසනඤාණං හෙතු, ඉතරං ඵලං. සහ සම්මසනඤාණෙන වා ආසවක්ඛයඤාණං හෙතු, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඵලං තදානිසංසභාවතොති වෙදිතබ්බං.

වන්දෙති නමාමි, අභිත්ථවාමි වා. සණ්හට්ඨෙන නිපුණා, අනුපචිතඤාණසම්භාරානං අගාධට්ඨෙන ගම්භීරා, එකත්තාදිභෙදතො නන්දියාවට්ටාදිවිභාගතො ච විචිත්‍රා විසිට්ඨා නානාවිධා නයා එතිස්සාති නිපුණගම්භීරවිචිත්‍රනයා, නිපුණගම්භීරවිචිත්‍රනයා දෙසනා අස්සාති නිපුණගම්භීරවිචිත්‍රනයදෙසනො, තං නිපුණ…පෙ… දෙසනං. නයතීති වා නයො, පාළිගති, සා ච වුත්තනයෙන අත්ථතො නිපුණා, අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච ගම්භීරා, සඞ්ඛෙපවිත්ථාරානුලොමාදිප්පවත්තියා නානාවිධතාය විචිත්‍රා. තථා හි පඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිආදිවසෙන, සංකිලෙසභාගියාදිලොකියාදිතදුභයවොමිස්සතාදිවසෙන, කුසලාදිඛන්ධාදිසඞ්ගහාදිසමයවිමුත්තාදිඨපනාදිකුසලමූලාදිතිකපට්ඨානාදිවසෙන ච අනෙකවිධා පාළිගතීති.

තත්ථ (දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා) ද්වීහාකාරෙහි භගවතො ථොමනා වෙදිතබ්බා අත්තහිතසම්පත්තිතො, පරහිතප්පටිපත්තිතො ච. තෙසු අත්තහිතසම්පත්ති අනාවරණඤාණාධිගමතො, සවාසනානං සබ්බෙසං කිලෙසානං අච්චන්තප්පහානතො ච වෙදිතබ්බා, පරහිතප්පටිපත්ති ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛචිත්තස්ස සබ්බදුක්ඛනිය්‍යානිකධම්මදෙසනතො, පටිවිරුද්ධෙසුපි නිච්චං හිතජ්ඣාසයඤාණපරිපාකකාලාගමනතො ච වෙදිතබ්බා. සා පනෙත්ථ පයොගතො, ආසයතො ච දුවිධා, පරහිතප්පටිපත්ති, යථාවුත්තභෙදා දුවිධා ච අත්තහිතසම්පත්ති පකාසිතා හොති. කථං? ‘‘මහාකාරුණික’’න්ති ඉමිනා ආසයතො, ‘‘නිපුණ…පෙ… දෙසන’’න්ති ඉමිනා පයොගතො, ‘‘නාථ’’න්ති ඉමිනා පන උභයථාපි භගවතො පරහිතප්පටිපත්ති පකාසිතා කරුණාකිච්චදීපනතො, ‘‘ඤෙය්‍යසාගරපාරගු’’න්ති ඉමිනා සාතිසයං අත්තහිතසම්පත්ති පරමුක්කංසගතඤාණකිච්චදීපනතො.

අථ වා තීහාකාරෙහි භගවතො ථොමනා වෙදිතබ්බා හෙතුතො, ඵලතො, උපකාරතො ච. තත්ථ හෙතු මහාකරුණා, සා පන පඨමපදෙන සරූපෙනෙව දස්සිතා. ඵලං චතුබ්බිධං ඤාණසම්පදා පහානසම්පදා ආනුභාවසම්පදා රූපකායසම්පදා චාති. තාසු පධානභූතා ඤාණපහානසම්පදා ‘‘ඤෙය්‍යසාගරපාරගු’’න්ති ඉමිනා පදෙන පකාසිතා. පධානෙ හි දස්සිතෙ අවිනාභාවතො ඉතරම්පි ද්වයං දස්සිතමෙව හොති. න හි බුද්ධානං ආනුභාවරූපකායසම්පත්තීහි විනා කදාචිපි ධම්මකායසිරී වත්තතීති. උපකාරො අනන්තරං අබාහිරං කත්වා තිවිධයානමුඛෙන විමුත්තිධම්මදෙසනා, සා ‘‘නාථං, නිපුණ…පෙ… දෙසන’’න්ති පදද්වයෙන පකාසිතාති වෙදිතබ්බං.

තත්ථ (දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා) ‘‘මහාකාරුණික’’න්ති එතෙන සම්මාසම්බොධියා මූලං දස්සෙති. මහාකරුණාසඤ්චොදිතමානසො හි භගවා සංසාරපඞ්කතො සත්තානං සමුද්ධරණත්ථං කතාභිනීහාරො අනුපුබ්බෙන පාරමියො පූරෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අධිගතොති කරුණා සම්මාසම්බොධියා මූලං. ‘‘ඤෙය්‍යසාගරපාරගු’’න්ති එතෙන පුබ්බභාගප්පටිපත්තියා සද්ධිං සම්මාසම්බොධිං දස්සෙති. අනාවරණඤාණපදට්ඨානඤ්හි මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච අනාවරණඤාණං ‘‘සම්මාසම්බොධී’’ති වුච්චති. වුත්තප්පභෙදං පන සම්මසනඤාණං සහ පඤ්ඤාපාරමියා තස්සා පුබ්බභාගපටිපදා. තස්සා හි ආනුභාවෙන ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛල්ලිකත්තකිලමථානුයොගසස්සතුච්ඡෙදාදිඅන්තද්වයවිරහිතා උක්කංසපාරමිප්පත්තා මජ්ඣිමා පටිපදා භාවනාපාරිපූරිං ගතා. ‘‘නාථ’’න්ති ඉමිනා සම්මාසම්බොධියා ඵලං දස්සෙති ලොකත්තයනායකභාවදීපනතො. තථා හි සබ්බානත්ථපරිහාරපුබ්බඞ්ගමාය නිරවසෙසහිතසුඛවිධානතප්පරාය නිරතිසයාය පයොගසම්පත්තියා, සදෙවමනුස්සාය පජාය අච්චන්තුපකාරිතාය අපරිමිතනිරුපමභාවගුණවිසෙසසමඞ්ගිතාය ච සබ්බසත්තුත්තමො භගවා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං අනුත්තරගාරවට්ඨානභූතතාය ච ‘‘නාථො’’ති වුච්චතීති. ‘‘නිපුණ…පෙ… දෙසන’’න්ති ඉමිනා සම්මාසම්බොධියා පයොජනං දස්සෙති. සංසාරමහොඝතො සත්තසන්තාරණත්ථඤ්හි භගවතා සම්මාසම්බොධි අභිපත්ථිතා, තඤ්ච සත්තසන්තාරණං යථාවුත්තදෙසනාසම්පත්තියා සමිජ්ඣති තදවිනාභාවතො. ඉමිනා භගවතො සාතිසයා පරහිතප්පටිපත්ති දස්සිතා, ඉතරෙහි අත්තහිතසම්පත්තීති තදුභයෙන අත්තහිතාය පටිපන්නාදීසු චතූසු පුග්ගලෙසු භගවතො චතුත්ථපුග්ගලභාවං දීපෙති, තෙන ච අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවං, උත්තමවන්දනීයභාවං, අත්තනො ච වන්දනකිරියාය ඛෙත්තඞ්ගතභාවං දීපෙති.

එත්ථ ච යථා ‘‘මහාකාරුණික’’න්ති ඉමිනා පදෙන භගවතො මහාකරුණා දස්සිතා, එවං ‘‘ඤෙය්‍යසාගරපාරගු’’න්ති එතෙන මහාපඤ්ඤා දස්සිතා. තෙසු කරුණාග්ගහණෙන ලොකියෙසු මහග්ගතභාවප්පත්තාසාධාරණගුණදීපනතො භගවතො සබ්බලොකියගුණසම්පත්ති දස්සිතා හොති, පඤ්ඤාග්ගහණෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානමග්ගඤාණදීපනතො සබ්බලොකුත්තරගුණසම්පත්ති. තදුභයග්ගහණසිද්ධො එව චත්ථො නාථසද්දෙන පකාසීයති. කරුණාවචනෙන උපගමනං නිරුපක්කිලෙසං දස්සෙති, පඤ්ඤාවචනෙන අපගමනං. තථා කරුණාග්ගහණෙන ලොකසමඤ්ඤානුරූපං භගවතො පවත්තිං දස්සෙති ලොකවොහාරවිසයත්තා කරුණාය, පඤ්ඤාග්ගහණෙන සමඤ්ඤාය අනතිධාවනං. සභාවානවබොධෙන හි ධම්මානං සමඤ්ඤං අතිධාවිත්වා සත්තාදිසම්මසනං හොතීති. තථා කරුණාග්ගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිවිහාරං දස්සෙති, පඤ්ඤාග්ගහණෙන තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං, චතුසච්චඤාණං, චතුපටිසම්භිදාඤාණං, චතුවෙසාරජ්ජඤාණං. කරුණාග්ගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණස්ස ගහිතත්තා සෙසාසාධාරණඤාණානි, ඡ අභිඤ්ඤා, අට්ඨසු පරිසාසු (ම. නි. 1.151, 178) අකම්පනඤාණානි, දස බලානි, චුද්දස බුද්ධඤාණානි, සොළස ඤාණචරියා, අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා (මහානි. 69, 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5; දී. නි. අට්ඨ. 3.305; විභ. මූලටී. සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා; දී. නි. ටී. 3.141), චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනීති (සං. නි. 2.34) එවමාදීනං අනෙකෙසං පඤ්ඤාප්පභෙදානං වසෙන ඤාණචාරං දස්සෙති.

තථා කරුණාග්ගහණෙන චරණසම්පත්ති, පඤ්ඤාග්ගහණෙන විජ්ජාසම්පත්ති. කරුණාග්ගහණෙන සත්තාධිපතිතා, පඤ්ඤාග්ගහණෙන ධම්මාධිපතිතා. කරුණාග්ගහණෙන ලොකනාථභාවො, පඤ්ඤාග්ගහණෙන අත්තනාථභාවො. තථා කරුණාග්ගහණෙන පුබ්බකාරිභාවො, පඤ්ඤාග්ගහණෙන කතඤ්ඤුතා. කරුණාග්ගහණෙන අපරන්තපතා, පඤ්ඤාග්ගහණෙන අනත්තන්තපතා. කරුණාග්ගහණෙන වා බුද්ධකරධම්මසිද්ධි, පඤ්ඤාග්ගහණෙන බුද්ධභාවසිද්ධි. තථා කරුණාග්ගහණෙන පරෙසං තාරණං, පඤ්ඤාග්ගහණෙන සයං තාරණං. තථා කරුණාග්ගහණෙන සබ්බසත්තෙසු අනුග්ගහචිත්තතා, පඤ්ඤාග්ගහණෙන සබ්බධම්මෙසු විරත්තචිත්තතා දස්සිතා හොති. සබ්බෙසඤ්ච බුද්ධගුණානං කරුණා ආදි තංනිදානභාවතො, පඤ්ඤා පරියොසානං තතො උත්තරි කරණීයාභාවතො, ඉති ආදිපරියොසානදස්සනෙන සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති. තථා කරුණාවචනෙන සීලක්ඛන්ධපුබ්බඞ්ගමො සමාධික්ඛන්ධො දස්සිතො හොති. කරුණානිදානඤ්හි සීලං තතො පාණාතිපාතාදිවිරතිප්පවත්තිතො, සා ච ඣානත්තයසම්පයොගිනීති. පඤ්ඤාවචනෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. සීලඤ්ච සබ්බබුද්ධගුණානං ආදි, සමාධි මජ්ඣෙ, පඤ්ඤා පරියොසානන්ති එවම්පි ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණා සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති නයතො දස්සිතත්තා. එසො එව හි නිරවසෙසතො බුද්ධගුණානං දස්සනුපායො, යදිදං නයග්ගාහණං, අඤ්ඤථා කො නාම සමත්ථො භගවතො ගුණෙ අනුපදං නිරවසෙසතො දස්සෙතුං. තෙනෙවාහ –

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං, කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ, වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.304; 3.141; ම. නි. අට්ඨ. 3.425; උදා. අට්ඨ. 53; අප. අට්ඨ. 2.7.20; බු. වං. අට්ඨ. 4.4; චරියා. අට්ඨ. නිදානකථා, පකිණ්ණකකථා; දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; ම. නි. ටී. 1.1; සං. නි. ටී. 1.1.1; අ. නි. ටී. 1.1.1; වජිර. ටී. ගන්ථාරම්භකථා; සාරත්ථ. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා);

තෙනෙව ච ආයස්මතා සාරිපුත්තත්ථෙරෙනාපි බුද්ධගුණපරිච්ඡෙදනං පති අනුයුත්තෙන ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’ති (දී. නි. 2.145) පටික්ඛිපිත්වා ‘‘අපිච මෙ, භන්තෙ, ධම්මන්වයො විදිතො’’ති (දී. නි. 2.146) වුත්තං.

එවං සඞ්ඛෙපෙන සකලසබ්බඤ්ඤුගුණෙහි භගවන්තං අභිත්ථවිත්වා ඉදානි සද්ධම්මං ථොමෙතුං ‘‘විජ්ජාචරණසම්පන්නා’’තිආදිමාහ. තත්ථ විජ්ජාචරණසම්පන්නා හුත්වාති වචනසෙසො. වින්දියං ධම්මානං සලක්ඛණං, සාමඤ්ඤලක්ඛණඤ්ච වින්දතීති විජ්ජා, ලොභක්ඛන්ධාදීනි වා විජ්ඣනට්ඨෙන විජ්ජා, චතුන්නං වා අරියසච්චානං විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජාති එවං තාවෙත්ථ වචනත්ථතො විජ්ජා වෙදිතබ්බා. පභෙදතො පන තිස්සොපි විජ්ජා විජ්ජා භයභෙරවසුත්තෙ ආගතනියාමෙනෙව, අට්ඨපි විජ්ජා විජ්ජා අම්බට්ඨසුත්තාදීසු (දී. නි. 1.278 ආදයො) ආගතනියාමෙනෙව. චරන්ති තෙහීති චරණානි, සීලසංවරාදයො පඤ්චදස ධම්මා, ඉති ඉමාහි විජ්ජාහි, ඉමෙහි ච චරණෙහි සම්පන්නා සම්පන්නාගතාති විජ්ජාචරණසම්පන්නා.

යෙනාති යෙන ධම්මෙන කරණභූතෙන, හෙතුභූතෙන ච. තත්ථ මග්ගධම්මස්ස කරණත්ථො වෙදිතබ්බො නිය්‍යානකිරියාසාධකතමභාවතො, නිබ්බානධම්මස්ස හෙතුඅත්ථො ආරම්මණපච්චයභාවතො. පච්චයත්ථො හි අයං හෙත්වත්ථො. පරියත්තිධම්මස්සපි හෙතුඅත්ථො යුජ්ජතෙව පරම්පරාය හෙතුභාවතො. ඵලධම්මෙ පන උභයම්පි සම්භවති. කථං? ‘‘තාය සද්ධාය අවූපසන්තායා’’ති වචනතො මග්ගෙන සමුච්ඡින්නානං කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානකිච්චතාය ඵලස්ස නිය්‍යානානුගුණතා, නිය්‍යානපරියොසානතා චාති ඉමිනා පරියායෙන සියා කරණත්ථො නිය්‍යානකිරියාය. සකදාගාමිමග්ගවිපස්සනාදීනං පන උපනිස්සයපච්චයභාවතො සියා හෙතුඅත්ථො. එවඤ්ච කත්වා අග්ගප්පසාදසුත්තාදීසු (ඉතිවු. 90) අග්ගාදිභාවෙන අග්ගහිතාපි ඵලපරියත්තිධම්මා ඡත්තමාණවකවිමානාදීසු (වි. ව. 886 ආදයො) සරණීයභාවෙන ගහිතාති තෙසං මග්ගනිබ්බානානං විය මහාඅට්ඨකථායං සරණභාවො උද්ධටො. විසෙසතො චෙත්ථ මග්ගපරියාපන්නා එව විජ්ජාචරණධම්මා වෙදිතබ්බා. තෙ හි නිප්පරියායෙන නිය්‍යානකිරියාය සාධකතමභූතා, න ඉතරෙ. ඉතරෙසං පන නිය්‍යානත්ථතාය නිය්‍යානතා. යදි එවං කස්මා ‘‘විජ්ජාචරණසම්පන්නා හුත්වා’’ති වුත්තං, නිය්‍යානසමකාලමෙව හි යථාවුත්තවිජ්ජාචරණසම්පත්තිසමධිගමොති? නායං විරොධො සමානකාලතාය එව අධිප්පෙතත්තා යථා ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43-45; 4.60; කථා. 465, 467). සම්පන්නාති වා පදස්ස වත්තමානකාලත්ථතා වෙදිතබ්බා ‘‘උප්පන්නා ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 17) එත්ථ උප්පන්නසද්දස්ස විය. එවඤ්ච කත්වා වචනසෙසමන්තරෙනෙව පදයොජනා සිද්ධා හොති. ‘‘යෙනා’’ති ච පදං උභයත්ථ සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘යෙන ධම්මෙන විජ්ජාචරණසම්පන්නා, යෙන ධම්මෙන නිය්‍යන්තී’’ති.

ලොකතොති ඛන්ධාදිලොකතො, වට්ටතොති අත්ථො. න්ති තං මග්ගනිබ්බානඵලපරියත්තිභෙදං ධම්මං. උත්තමන්ති සෙට්ඨං. තථා හෙස අත්තනා උත්තරිතරස්ස අභාවෙන ‘‘අනුත්තරො’’ති වුච්චති. තත්ථ මග්ගස්ස නිය්‍යානහෙතුආදිඅත්ථෙන, නිබ්බානස්ස නිස්සරණවිවෙකාදිඅත්ථෙන, ඵලස්ස අරියසන්තභාවාදිඅත්ථෙන ච සෙට්ඨතා වෙදිතබ්බා. ස්වායමත්ථො ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) ආදිසුත්තපදානුසාරෙන විභාවෙතබ්බො.

ධම්මන්ති යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායතො, සංසාරතො ච අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති ධම්මො. සම්මා, සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධො, සබ්බඤ්ඤුතාඅනාවරණඤාණො සමන්තචක්ඛු භගවා, තෙන යථා සම්මාසම්බොධිසමධිගමෙනෙව සබ්බෙ බුද්ධගුණා සම්පාපුණීයන්ති, එවං සම්මදෙව ආසෙවනාය භාවනාය බහුලීකිරියාය සම්මාපටිපත්තියා සම්මදෙව පච්චවෙක්ඛණාය සක්කච්චං ධම්මදෙසනාය වෙනෙය්‍යසන්තානෙසු පතිට්ඨාපනෙන –

‘‘අරියං, වො භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි (ම. නි. 3.136; පෙටකො. 24). මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො (ධ. ප. 273; නෙත්ති. 170; පෙටකො. 30). යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34). එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා (දී. නි. 2.373; ම. නි. 1.106; සං. නි. 5.367, 384). ධම්මං, වො භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි ආදිකල්‍යාණ’’න්ති (ම. නි. 3.420; නෙත්ති. 5) –

ආදිවචනෙහි, අභිත්ථවනෙන ච පූජිතො මානිතො අපචිතොති සම්මාසම්බුද්ධපූජිතො, තං සම්මාසම්බුද්ධපූජිතං ධම්මං වන්දෙති සම්බන්ධො.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්ස ධම්මස්ස අධිගමනෙ විජ්ජාසම්පන්නා චෙව හොන්ති චරණසම්පන්නා ච, සබ්බවට්ටදුක්ඛතො ච නිය්‍යන්ති, තමෙව අරියානං සකලගුණසමඞ්ගිභාවනිමිත්තං, අනවසෙසදුක්ඛනිස්සරණහෙතුභූතඤ්ච උත්තමං පවරං සද්ධිං පරියත්තිධම්මෙන නවවිධං ලොකුත්තරධම්මං භගවතාපි සම්මාපටිපත්තිආදිවිධිනා පූජිතං නමාමි, අභිත්ථවාමි වාති.

එත්ථ ච ‘‘යෙන ලොකතො නිය්‍යන්ති, විජ්ජාචරණසම්පන්නා ච හොන්තී’’ති පදද්වයෙන යථාක්කමං ධම්මස්ස භාවෙතබ්බභාවො, සච්ඡිකාතබ්බභාවො ච වුත්තො. තෙසු පඨමෙන විජ්ජාසම්පත්තියා ධම්මං ථොමෙති, දුතියෙන විමුත්තිසම්පත්තියා. තථා පඨමෙන ඣානසම්පදාය, දුතියෙන විමොක්ඛසම්පදාය. පඨමෙන වා සමාධිසම්පදාය, දුතියෙන සමාපත්තිසම්පදාය. පඨමෙන වා ඛයඤාණභාවෙන, දුතියෙන අනුප්පාදඤාණභාවෙන. අථ වා පුරිමෙන විජ්ජූපමතාය, දුතියෙන වජිරූපමතාය. පුරිමෙන වා විරාගසම්පත්තියා, දුතියෙන නිරොධසම්පත්තියා. තථා පඨමෙන නිය්‍යානභාවෙන, දුතියෙන නිස්සරණභාවෙන. පඨමෙන වා හෙතුභාවෙන, දුතියෙන අසඞ්ඛතභාවෙන. පඨමෙන වා දස්සනභාවෙන, දුතියෙන විවෙකභාවෙන. පඨමෙන වා අධිපතිභාවෙන, දුතියෙන අමතභාවෙන ධම්මං ථොමෙති. අථ වා පඨමෙන නිය්‍යානිකභාවදස්සනතො ස්වාක්ඛාතතාය ධම්මං ථොමෙති, දුතියෙන සච්ඡිකාතබ්බභාවතො සන්දිට්ඨිකතාය. තථා පුරිමෙන අකාලිකතාය, පච්ඡිමෙන එහිපස්සිකතාය. පුරිමෙන වා ඔපනෙය්‍යිකතාය, පච්ඡිමෙන පච්චත්තං වෙදිතබ්බතාය ධම්මං ථොමෙති.

‘‘උත්තම’’න්ති ච එතෙන අඤ්ඤස්ස විසිට්ඨස්ස අභාවදීපනෙන පරිපුණ්ණතාය ධම්මං ථොමෙති, ‘‘සම්මාසම්බුද්ධපූජිත’’න්ති එතෙන පරිසුද්ධතාය. සබ්බදොසාපගමෙන හිස්ස පූජනීයතා. පරිසුද්ධතාය චස්ස පහානසම්පදා, පරිපුණ්ණතාය පභවසම්පදා. පහානසම්පත්තියා ච භාවනාපාරිපූරී අනවසෙසදොසසමුග්ඝාටනතො, පභවසම්පත්තියා සච්ඡිකිරියනිබ්බත්ති තතුත්තරි කරණීයාභාවතො. අනඤ්ඤසාධාරණතාය හි උත්තමොති. තථා භාවෙතබ්බභාවෙනස්ස සහ පුබ්බභාගසීලාදීහි සෙක්ඛා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා, සච්ඡිකාතබ්බභාවෙන සහ අසඞ්ඛතාය ධාතුයා අසෙක්ඛා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා දස්සිතා හොන්තීති.

එවං සඞ්ඛෙපෙන සබ්බසද්ධම්මගුණෙහි සද්ධම්මං ථොමෙත්වා ඉදානි අරියසඞ්ඝං ථොමෙතුං ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සීලාදිගුණසම්පන්නොති සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තියාදිගුණෙහි සම්පන්නො සමන්නාගතො, සම්පන්නසීලාදිගුණො වා. අරියානඤ්හි තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසප්පහානෙන හතපටිපක්ඛා සුවිසුද්ධා සීලාදයො ‘‘සම්පන්නා’’ති වත්තබ්බතං අරහන්ති, න පුථූජ්ජනානං, යතො ‘‘සුප්පටිපන්නො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.74; අ. නි. 6.10; උදා. 18) අරියසඞ්ඝො ථොමීයති. අථ වා සීලාදිගුණසම්පන්නොති පරිපුණ්ණසීලාදිගුණො. අරියපුග්ගලානඤ්හි අරියසච්චප්පටිවෙධෙන සහෙව යථාරහං සෙක්ඛාසෙක්ඛා සීලාදිධම්මක්ඛන්ධා පාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති. ඨිතො මග්ගඵලෙසූති මග්ගෙසු, ඵලෙසු ච ඨිතො, මග්ගට්ඨො, ඵලට්ඨො චාති අත්ථො. යොති අනියමතො අරියසඞ්ඝං නිද්දිසති, තස්ස ‘‘ත’’න්ති ඉමිනා නියමං වෙදිතබ්බං.

නනු ච අරියසඞ්ඝෙ න සබ්බෙ අරියපුග්ගලා මග්ගට්ඨා, නාපි සබ්බෙ ඵලට්ඨාති? සච්චමෙතං, අවයවධම්මෙන පන සමුදායං නිද්දිසන්තො එවමාහ යථා ‘‘සමං චුණ්ණ’’න්ති. යථා හි යොගචුණ්ණස්ස අවයවෙසු ලබ්භමානො සමභාවො සමුදායෙ අපදිසීයති ‘‘සමං චුණ්ණ’’න්ති, එවං අරියසඞ්ඝස්ස අවයවභූතෙසු අරියපුග්ගලෙසු ලබ්භමානො මග්ගට්ඨඵලට්ඨභාවො සමුදායභූතෙ අරියසඞ්ඝෙ ඨිතො ‘‘මග්ගඵලෙසූ’’ති අපදිට්ඨොති වෙදිතබ්බං.

ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන ‘‘සරණ’’න්ති අරණීයතො අරියො, දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතත්තා සඞ්ඝො, අරියො ච සො සඞ්ඝො චාති අරියසඞ්ඝො, තං අරියසඞ්ඝං. පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනතො අත්තනො සන්තානං පුනාතීති වා පුඤ්ඤං, ඛිත්තං වුත්තං බීජං විරුහනට්ඨානතාය තායති රක්ඛතීති ඛෙත්තං කෙදාරාදි, ඛෙත්තං වියාති ඛෙත්තං, සත්තානං පුඤ්ඤස්ස මහප්ඵලභාවකරණෙන විරුහනට්ඨානතාය ඛෙත්තන්ති පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං. අනුත්තරං වන්දෙති සම්බන්ධො.

එත්ථ ච ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නො’’ති එතෙන අරියසඞ්ඝස්ස භගවතො අනුජාතපුත්තතං දස්සෙති, තෙනස්ස පභවසම්පදා දීපිතා හොති. ‘‘ඨිතො මග්ගඵලෙසූ’’ති එතෙන පහානසම්පදං, ඤාණසම්පදඤ්ච දස්සෙති කිලෙසානං සමුච්ඡෙදප්පටිප්පස්සද්ධිප්පහානදීපනතො, මග්ගඵලඤාණාධිගමදීපනතො ච. ‘‘අරියසඞ්ඝ’’න්ති එතෙන පභවසම්පදං සබ්බසඞ්ඝානං අග්ගභාවදීපනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන අරණීයභාවදීපනතො. ‘‘පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තර’’න්ති එතෙන ලොකස්ස බහූපකාරතං දස්සෙති අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවදීපනතො.

තථා ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නො’’ති ඉදං අරියසඞ්ඝස්ස සම්මාඋජුඤායසාමීචිප්පටිපන්නභාවදීපනං. ‘‘ඨිතො මග්ගඵලෙසූ’’ති ඉදං සතිපි සන්තානවිභාගෙන අනෙකභාවෙ චතුපුරිසයුගඅට්ඨපුරිසපුග්ගලභාවදීපනං. ‘‘අරියසඞ්ඝ’’න්ති ඉදං ආහුනෙය්‍යාදිභාවදීපනං. ‘‘පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තර’’න්ති ඉදං ලොකස්ස හිතසුඛාය පටිපන්නතාදීපනං. තථා ‘‘ඨිතො මග්ගඵලෙසූ’’ති ඉදං අරියසඞ්ඝස්ස ලොකුත්තරසරණගමනසබ්භාවදීපනං, තෙනස්ස භගවතො ඔරසපුත්තභාවො දස්සිතො හොති. ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නො’’ති ඉමිනා පනස්ස විහතවිධස්තකිලෙසා අනවසෙසා සෙක්ඛාසෙක්ඛා සීලාදිධම්මක්ඛන්ධා දස්සිතා. ‘‘අරියසඞ්ඝං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තර’’න්ති ඉමිනා තෙසං තෙසඤ්ඤෙව යථාවුත්තගුණවිසෙසානං සුපරිසුද්ධතං දීපෙති. තෙනස්ස මහානුභාවතං, අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවං, වන්දනාරහභාවං, අත්තනො ච වන්දනාකිරියාය ඛෙත්තඞ්ගතභාවං දීපෙති. සරණගමනඤ්ච සාවකානං සබ්බගුණානං ආදි, සපුබ්බභාගප්පටිපදා සෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො මජ්ඣෙ, අසෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො පරියොසානන්ති ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණා සබ්බෙ අරියසඞ්ඝගුණා ඉමාය ගාථාය පකාසිතාති වෙදිතබ්බං.

එවං ගාථාත්තයෙන සඞ්ඛෙපතො සකලගුණසංකිත්තනමුඛෙන රතනත්තයස්ස පණාමං කත්වා ඉදානි තං නිපච්චකාරං යථාධිප්පෙතෙ පයොජනෙ පරිණාමෙන්තො ‘‘වන්දනාජනිත’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ වන්දනාජනිතන්ති වන්දනාකාරෙන නිබ්බත්තිතං, රතනත්තයගුණාභිත්ථවනවසෙන, නිපච්චකාරවසෙන වා උප්පාදිතන්ති අත්ථො. ඉතීති එවං ‘‘මහාකාරුණික’’න්තිආදිප්පකාරෙන. රතිජනනට්ඨෙන රතනං, බුද්ධධම්මසඞ්ඝා, චිත්තීකතාදිභාවො වා රතනට්ඨො. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති. (ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3; දී. නි. අට්ඨ. 2.33; සං. නි. 5.223; සු. නි. අට්ඨ. 1.226; මහානි. අට්ඨ. 50; දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථා; ම. නි. ටී. 1.4; සං. නි. ටී. 1.1.4; අ. නි. ටී. 1.1.4; සාරත්ථ. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා);

චිත්තීකතභාවාදයො ච අනඤ්ඤසාධාරණා බුද්ධාදීසු එව ලබ්භන්ති, රතනානං තයං රතනත්තයං, තස්මිං රතනත්තයෙ. හතන්තරායොති විධස්තඋපද්දවො හුත්වාති සම්බන්ධො, එතෙන අත්තනො පසාදසම්පත්තියා, රතනත්තයස්ස ච ඛෙත්තභාවසම්පත්තියා තස්ස පුඤ්ඤස්ස අත්ථසංවණ්ණනාය උපඝාතකඋපද්දවානං විහනනෙ සමත්ථතං දස්සෙති. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං අන්තො චෙව බහි ච, අජ්ඣත්තිකබාහිරවත්ථූසූති අත්ථො. සබ්බත්ථාති වා සබ්බස්මිං කාලෙ, සංවණ්ණනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානකාලෙසූති වුත්තං හොති. හුත්වාති පුබ්බකාලකිරියා, තස්ස ‘‘කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. තස්සාති යං රතනත්තයෙ වන්දනාජනිතං පුඤ්ඤං, තස්ස. තෙජසාති ආනුභාවෙන බලෙන.

එවං රතනත්තයවන්දනාය පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි නෙත්තිප්පකරණස්ස ගම්භීරත්ථත්තා අත්ථසංවණ්ණනාය දුක්කරභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඨිති’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ඨිතින්ති ඨානං අනන්තරධානං අවිච්ඡෙදප්පවත්තිං. ආකඞ්ඛමානෙනාති ඉච්ඡමානෙන පත්ථයන්තෙන, ‘‘අහොවතායං සද්ධම්මනෙත්ති චිරං තිට්ඨෙය්‍යා’’ති එවං පත්ථයන්තෙනාති වුත්තං හොති. චිරන්ති දීඝකාලං, පඤ්චවස්සසහස්සපරිමාණං කාලන්ති අත්ථො. සද්ධම්මනෙත්තියාති සද්ධම්මසඞ්ඛාතාය නෙත්තියා. සද්ධම්මො හි වෙනෙය්‍යසන්තානෙසු අරියගුණානං නයනතො නෙත්ති, සද්ධම්මස්ස වා නෙත්ති සද්ධම්මනෙත්ති, තස්සා සද්ධම්මනෙත්තියා, ස්වායමත්ථො අට්ඨකථායං විචාරිතො එව. ථෙරෙනාති ථිරගුණයුත්තෙන. අභියාචිතොති ආදරගාරවෙන යාචිතො. අභිමුඛං වා යාචිතො, අනුත්තරං කත්වා යාචිතොති අත්ථො. උද්දිස්ස වා යාචිතො, ගරුතරං කත්වා යාචිතොති අත්ථො, ‘‘කරොතු ආයස්මා නෙත්තිප්පකරණස්ස කඤ්චි අත්ථසංවණ්ණන’’න්ති එවං නෙත්තියා අත්ථසංවණ්ණනං පති අජ්ඣෙසිතොති වුත්තං හොති. එත්ථ ච සද්ධම්මස්ස චිරං ඨිතිකාමෙන අජ්ඣාසයසම්පන්නෙන සාසනෙ ථිරගුණයුත්තෙන සබ්‍රහ්මචාරිනා ආදරගාරවෙන, අභිමුඛං වා යාචිතෙන මෙ න සක්කා තස්ස අභියාචනං පටික්ඛිපිතුන්ති දස්සෙති ‘‘ඨිතිං ආකඞ්ඛමානෙනා’’ති ගාථාය.

පදුමුත්තරනාථස්සාති පදුමුත්තරස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස. පස්සතාති පුබ්බෙනිවාසචක්ඛුනා, සමන්තචක්ඛුනා එව වා හත්ථතලෙ ඨපිතආමලකං විය අභිනීහාරං පස්සන්තෙන. තාදිනාති තාදිභාවයුත්තෙන, සබ්බත්ථ වා නිබ්බිකාරෙන, ‘‘අම්හාකං භගවතා’’ති වචනසෙසො. යස්සාති ආයස්මතො මහාකච්චානත්ථෙරස්ස. ඨපිතොති –

‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං විභජන්තානං යදිදං මහාකච්චානො’’ති (අ. නි. 1.188, 197) –

එවං ඨපිතො. සීලාදිගුණවිසෙසෙහි මහන්තා සාවකාති මහාසාවකා (ථෙරගා. අට්ඨ. 2.1288; අ. නි. ටී. 2.3.59), මහාකස්සපාදයො, තෙසු අයමායස්මා අඤ්ඤතරොති, මහාසාවකො ච සො ගුණවිසෙසයොගතො උත්තමො චාති මහාසාවකුත්තමො.

ඣානාදීසු සාතිසයානං ආවජ්ජනාදිවසීභාවානං, අරියිද්ධිවසෙන පරමස්ස ච චෙතොවසීභාවස්ස අධිගතත්තා වසිප්පත්තො. අත්ථාදීසු සවිසෙසභෙදගතපටිසම්භිදාඤාණත්තා පභින්නපටිසම්භිදො. ‘‘පණ්ඩිතො, භික්ඛවෙ, මහාකච්චානො, මහාපඤ්ඤො, භික්ඛවෙ, මහාකච්චානො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.205) අනෙකෙසු ඨානෙසු භගවතා පසංසිතත්තා සම්බුද්ධෙන පසංසිතො. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ථු චෙව සංවණ්ණිතො සංභාවිතො, විඤ්ඤූනඤ්ච සබ්‍රහ්මචාරින’’න්ති.

අනුමොදිතාති ‘‘සාධු සාධු, කච්චාන, සාධු ඛො, ත්වං කච්චාන, ඉමං ධම්මසංවණ්ණනං අභාසී’’ති එවං අනුමොදිතා. එකස්මිං කිර සමයෙ අයං මහාථෙරො ජම්බුවනසණ්ඩෙ විහරන්තො අත්තනො සන්තිකාවචරානං භික්ඛූනං ඉමං හාරනයපටිමණ්ඩිතං පකරණං අභාසි. භාසිත්වා ච භගවතො සන්තිකං උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසින්නො යථාභාසිතං ඉමං පකරණං භගවතො නිවෙදෙසි. තං සුත්වා භගවා ‘‘සාධු සාධූ’’තිආදිනා අනුමොදිත්වා ‘‘තස්මාතිහ, ත්වං කච්චාන, ඉමං ධම්මසංවණ්ණනං ධම්මනෙත්තිත්වෙව ධාරෙහී’’ති නාමග්ගහණං අකාසීති වදන්ති. දෙසනාහාරාදිනන්දියාවට්ටනයාදිහාරනයානුසාරෙනෙව සබ්බධම්මසංවණ්ණනානං ගතියොති ආහ ‘‘සාසනස්ස සදායත්තා, නවඞ්ගස්සත්ථවණ්ණනා’’ති.

ගම්භීරඤාණෙහීහි ගම්භීරෙහි ඤාණෙහි, න සද්ධාමත්තකෙන, ගම්භීරඤාණෙහි වා මහාපඤ්ඤෙහි අරියෙහි. පකරණස්ස ගම්භීරත්ථතං, අත්තනො ච ඤාණස්ස නාතිවිසයතං විදිත්වා සංවණ්ණනාරම්භෙ සංසීදන්තම්පි මං සාසනගුණාදිඋපනිස්සයසම්පදා උස්සාහෙසීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදිනා.

‘‘පඤ්චපි නිකායෙ ඔගාහෙත්වා’’ති ඉමිනා නෙත්තියා පඤ්චපි මහානිකායෙ අනුපවිසිත්වා අවට්ඨානං, තෙසං සංවණ්ණනාභාවඤ්ච දීපෙති. තත්ථ ‘‘කතමො අස්සාදො ච ආදීනවො චා’’තිආදිපෙටකොපදෙසපාළිං (පෙටකො. 23) ආනෙත්වා ඉධ දෙසනාහාරාදීනං පදත්ථවිනිච්ඡයො පෙටකෙන සංසන්දනං නාම. ‘‘යථාබල’’න්ති ඉමිනා සබ්බථා සබ්බභාගෙනාපි නෙත්තියා සංවණ්ණනා මයා න සුකරා කාතුං, අත්තනො පන ඤාණබලානුරූපං කරිස්සාමීති නිරතිමානතං දීපෙති.

සුවිසුද්ධන්ති සුට්ඨු විසුද්ධං, නිකායන්තරලද්ධිදොසෙහි අන්තරන්තරා අනුප්පවෙසිතෙහි අසම්මිස්සන්ති අධිප්පායො. අසංකිණ්ණන්ති සනිකායෙපි පදත්ථන්තරපරිකප්පනාදිනා අසංකිණ්ණං තාදිසසඞ්කරරහිතං අනාකුලං සුපරිච්ඡින්නං. විවිධෙහි ආකාරෙහි නිච්ඡිනොතීති විනිච්ඡයො. අත්ථානං විනිච්ඡයො අත්ථවිනිච්ඡයො. ගණ්ඨිට්ඨානභූතෙසු අත්ථෙසු ඛිලමද්දනාකාරෙන පවත්තා විමතිච්ඡෙදකථා, නිපුණො සුඛුමො සණ්හො අත්ථවිනිච්ඡයො එතස්සාති නිපුණත්ථවිනිච්ඡයො. අථ වා අත්ථෙ විනිච්ඡිනොතීති අත්ථවිනිච්ඡයො, යථාවුත්තඅත්ථවිසයඤාණං, නිපුණො ඡෙකො අත්ථවිනිච්ඡයො එතස්සාති නිපුණත්ථවිනිච්ඡයො, තං නිපුණත්ථවිනිච්ඡයං. සමයන්ති සිද්ධන්තං. ඉදං වුත්තං හොති – මහාවිහාරවාසීනං සිද්ධන්තො වුත්තනයෙන සුපරිසුද්ධො, අනාකුලො, සණ්හසුඛුමවිනිච්ඡයො ච, සිද්ධන්තං තං අවිලොමෙන්තො අනුකූලතො තත්ථ සිද්ධංයෙව ධම්මනෙත්තිං පකාසයන්තො නෙත්තිප්පකරණස්ස අත්ථසංවණ්ණනං කරිස්සාමීති.

පමාදලෙඛන්ති අපරභාගෙ පොත්ථකාරුළ්හකාලෙ පමජ්ජිත්වා ලිඛනවසෙන පවත්තප්පමාදපාඨං. වජ්ජෙත්වාති අපනෙත්වා. පාළිං සම්මා නියොජයන්ති තං තං නෙත්තිපාළිං තත්ථ තත්ථ උදාහරණභාවෙන ආනීතසුත්තෙ සම්මදෙව නියොජෙන්තො, අත්ථසංවණ්ණනාය වා තං තං උදාහරණසුත්තසඞ්ඛාතං පාළිං තස්මිං තස්මිං ලක්ඛණභූතෙ නෙත්තිගන්ථෙ සම්මදෙව නියොජෙන්තො. උපදෙසන්ති නෙත්තිඋපනිසං නෙත්තිහදයං. ය්වායං සපට්ඨානවිභාගස්ස තෙත්තිංසවිධස්ස නෙත්තිපදත්ථස්ස සහ නිමිත්තවිභාගෙන අසඞ්කරතො වවත්ථිතො විසයො, තං. විභාවෙන්තො පකාසෙන්තො. තස්සා නෙත්තියා කරිස්සාමි අත්ථවණ්ණනන්ති සම්බන්ධො.

එත්ථ ච ‘‘අභියාචිතො’’ති ඉමිනා අත්ථසංවණ්ණනාය නිමිත්තං දස්සෙති, ‘‘ඨිතිං ආකඞ්ඛමානෙන චිරං සද්ධම්මනෙත්තියා’’ති ඉමිනා පයොජනං, ‘‘කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති ඉමිනා පිණ්ඩත්ථං. සංවණ්ණියමානා හි පකරණත්ථා සංවණ්ණනාය පිණ්ඩත්ථො. ‘‘තමුපනිස්සායා’’තිආදිනා කරණප්පකාරං.

ඉදානි සංවණ්ණනාය සවනෙ නියොජෙන්තො ‘‘ඉති අත්ථ’’න්ති ඔසානගාථමාහ. තත්ථ ‘‘සක්කච්ච’’න්ති පදං උභයත්ථ යොජෙතබ්බං ‘‘සක්කච්චං විභජන්තස්ස, සක්කච්චං නිසාමයථා’’ති.

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිදානකථාවණ්ණනා

වචනත්ථජානනෙන විදිතප්පකරණත්ථසාමඤ්ඤත්ථස්ස පකරණකථා වුච්චමානා සොභෙය්‍යාති නෙත්තිපදත්ථපරිජානනමෙව ආදිම්හි යුත්තරූපන්ති තදත්ථං පුච්ඡති ‘‘තත්ථ කෙනට්ඨෙන නෙත්තී’’ති. තත්ථ තත්ථාති ‘‘තස්සා නෙත්තියා කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති යදිදං වුත්තං, තස්මිං; යස්සා කරිස්සාමත්ථවණ්ණනන්ති පටිඤ්ඤාතං, සා නෙත්ති කෙනට්ඨෙන නෙත්තීති අත්ථො. තත්ථාති වා ‘‘නෙත්තිප්පකරණස්සා’’ති එතස්මිං වචනෙ යා නෙත්ති වුත්තා, සා කෙනට්ඨෙන නෙත්තීති අත්ථො. ‘‘නයනට්ඨෙනා’’ති ඉදං කත්තුකරණාධිකරණසාධනානං සාධාරණවචනන්ති ‘‘අරියධම්මං නයතී’’ති කත්තුසාධනවසෙන තාව නෙත්තිසද්දස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි කරණාධිකරණසාධනවසෙන වත්තුං ‘‘නයන්ති තායා’’තිආදි වුත්තං.

තථා හි වුත්තන්ති නෙත්තිඋපදෙසාධීනත්තා එව සුත්තාවබොධස්ස වුත්තං. පෙටකෙ ‘‘තස්මා නිබ්බායිතුකාමෙන සුතමයෙන අත්ථා පරියෙසිතබ්බා, තත්ථ පරියෙසනාය අයං අනුපුබ්බී භවති සොළස හාරා පඤ්ච නයා අට්ඨාරස මූලපදානී’’තිආදි (පෙටකො. 3). හාරනයවිචාරණා විනිමුත්තො අත්ථසංවණ්ණනාවිසෙසො නත්ථීති ආහ ‘‘සුත්තස්ස අත්ථසංවණ්ණනා නෙත්තිඋපදෙසායත්තා’’ති. ස්වායමත්ථො පරතො පකිණ්ණකකථායං ආවි භවිස්සති. එවං මහාවිසයා චායං නෙත්ති කුතො පභවාති ආහ ‘‘සුත්තප්පභවා’’ති, එතෙන නෙත්තියා පමාණභූතතං දස්සෙති. ඉදඤ්ච සුත්තස්ස නෙත්තිසන්නිස්සයතාපරිදීපනපරං, න ථෙරප්පභවතාපටික්ඛෙපපරං. ථෙරො හි පඤ්ච මහානිකායෙ ඔගාහෙත්වා තංසන්නිස්සයෙනෙව තෙසං සංවණ්ණනාභූතං ඉමං පකරණං අභාසි, තස්මා අයමෙව සංවණ්ණනාධම්මො, යදිදං සංවණ්ණෙතබ්බධම්මසන්නිස්සයතා.

පකරණපරිච්ඡෙදතොති පකරණස්ස විභාගතො. හාරවිචාරාදයො හි තයො නෙත්තිප්පකරණස්ස විභාගා, පකරණභූතපරිච්ඡෙදතො වා. තීණි හි එතානි පකරණානි තයො අධිකාරා, යදිදං හාරවිචාරාදයො. පාළිවවත්ථානතොති පාඨසන්නිවෙසතො.

‘‘සබ්බො හි පකරණත්ථො’’තිආදිනා සඞ්ගහවාරස්ස අන්වත්ථසඤ්ඤතං දස්සෙති. ‘‘නනු චෙත්ථ පට්ඨානං අසඞ්ගහිත’’න්ති චොදකො බ්‍යභිචාරමාහ. ඉතරො යදිපි සරූපතො අසඞ්ගහිතං, අත්ථතො පන සඞ්ගහිතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘නයිදමෙව’’තිආදිනා පරිහරති. පුන ‘‘තථා හී’’තිආදිනා තමෙවත්ථං පාළියා පාකටතරං කරොති. අත්ථනයා නන්දියාවට්ටාදයො. සඞ්ඛාරත්තිකා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො, කායසඞ්ඛාරාදයො ච. තෙසු අත්ථනයානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගහො පරතො ආවි භවිස්සති. ඉතරෙ පන කාමාවචරා, රූපාවචරා ච කුසලා චෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, අකුසලා චෙතනා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, අරූපාවචරා කුසලා චෙතනා ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ච අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ච කායද්වාරප්පවත්තො කායසඞ්ඛාරො, සො එව වචීද්වාරප්පවත්තො වචීසඞ්ඛාරො, මනොද්වාරප්පවත්තො පන තිවිධොපි චිත්තසඞ්ඛාරො. ඉති ජාතිවසෙන පුරිමත්තිකෙ වුත්තා එව ධම්මා ද්වාරවසෙන දුතියත්තිකෙ වුත්තා, තෙ එව ච පුරිමත්තිකෙති අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

යත්ථාති යස්මිං වාරෙ. පෙටකෙති පෙටකොපදෙසෙ. සම්පතමානාති සංවණ්ණනාවසෙන සන්නිපතන්තා. ‘‘බ්‍යඤ්ජනවිධිපුථුත්තා’’ති ඉදං එකස්මිං සුත්තෙ අනෙකෙසං හාරානං සන්නිපතනස්ස කාරණවචනං. තථා හි ‘‘අනෙකසාමත්ථියනිචිතා සද්දා’’ති අක්ඛරචින්තකා වදන්ති.

‘‘න සරූපතො’’ති ඉමිනා සඞ්ගහවාරෙ විය උද්දෙසනිද්දෙසවාරෙසුපි පට්ඨානස්ස අත්ථතො උද්ධටතං දස්සෙති. මූලපදග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා උද්දෙසවාරෙ තාව එවං හොතු, නිද්දෙසවාරෙ පන කථන්ති? තත්ථාපි නයග්ගහණෙනෙව මූලපදානිපි ගහිතානීති වෙදිතබ්බං. න හි මූලපදෙහි විනා කාචි නයයොජනා සම්භවති. අපරෙ පන ‘‘හාරනයා විය පට්ඨානං න සුත්තස්ස සංවණ්ණනාවිසෙසො, අථ ඛො තස්මිං තස්මිං සුත්තෙ සංකිලෙසභාගියතාදිලබ්භමානවිසෙසමත්තන්ති න තස්ස පකරණස්ස පදත්ථසඞ්ගහො. එවඤ්ච කත්වා තෙත්තිංසාය නෙත්තිපදත්ථෙසු පට්ඨානං අසඞ්ගහිතං, උද්දෙසනිද්දෙසවාරෙසු ච අනුද්ධටමෙවා’’ති වදන්ති.

‘‘පාළිතො එව විඤ්ඤායතී’’ති වුත්තමත්ථං සමත්ථෙන්තො ‘‘තථා හි…පෙ… ආභත’’න්ති ආහ, තෙන ථෙරෙන භාසිතභාවො විය භගවතා අනුමොදිතභාවොපි පාළිඅනුගතො එවාති දස්සෙති. සාවකභාසිතත්තා නිදානං න වුත්තන්ති න සක්කා වත්තුන්ති චොදෙන්තො ‘‘සාවක…පෙ… භාසිත’’න්ති ආහ. නයිදං එකන්තිකන්ති ච සාවකභාසිතබුද්ධභාසිතභාවො නිදානාවචනස්ස, නිදානවචනස්ස ච අකාරණං උභයත්ථාපි උභයස්ස දස්සනතො. තස්මා නිදානාවචනෙන නෙත්තියා අසාවකභාසිතතා න සිජ්ඣතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘න ච තාවතා තානි අප්පමාණං, එවමිධාපි දට්ඨබ්බ’’න්ති.

යෙනෙව කාරණෙන නිදානාවචනස්ස පමාණභාවසාධනතා, තෙනෙව කාරණෙන ඉමස්ස පකරණස්ස පමාණභාවසිද්ධීති දස්සෙති ‘‘නිදානඤ්ච නාමා’’තිආදිනා. ඉදානි ‘‘අථ වා’’තිආදිනා නෙත්තියා නිදානාවචනෙන අබ්‍යභිචාරහෙතුමාහ. අයඤ්හෙත්ථ පයොගො න නෙත්තියා නිදානං වත්තබ්බං පාළියා අත්ථසංවණ්ණනාභාවතො. යා හි පාළියා අත්ථසංවණ්ණනා න තස්සා නිදානවචනං දිට්ඨං යථා පටිසම්භිදාමග්ගස්ස, නිද්දෙසාදීනඤ්චාති.

‘‘අයං විභාගො’’තිආදිනා එකවිධතො පට්ඨාය යාව චතුරාසීතිසහස්සප්පභෙදා, තාව යථාදස්සිතස්ස පකරණවිභාගස්ස පුන ‘‘ආදිනා නයෙන පකරණවිභාගො වෙදිතබ්බො’’ති ඉදං නිගමනං. තත්ථ ආදිනා නයෙනාති ආදිසද්දෙන අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මනිද්දෙසතො පඤ්ඤත්තිපඤ්ඤපෙතබ්බධම්මවිභජනතො තියද්ධපරියාපන්නධම්මවිචාරතො චතුරොඝනිත්ථරණත්ථතො පඤ්චාභිනන්දනාදිප්පහානතො ඡතණ්හාකායුපසමනතො සඞ්ගහවාරාදිසත්තවාරසඞ්ගහතො අට්ඨමිච්ඡත්තසමුග්ඝාතදීපනතොති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

1. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා

යන්ති අනියමත්ථො සබ්බනාමසද්දො කම්මසාධනවසෙන වුත්තො. අත්ථාවබොධනත්ථො සද්දප්පයොගො අත්ථපරාධීනො කෙවලො අත්ථපදත්ථකො, සො පදත්ථවිපරියෙසකාරිනා ඉති-සද්දෙන පරභූතෙන සද්දපදත්ථකො ජායතීති ආහ ‘‘යන්ති අනියමතො උපයොගනිද්දෙසො’’ති. ලොකොති කත්තුනිද්දෙසොතිආදීසුපි එසෙව නයො.

එවං ‘‘ය’’න්තිආදීනං ගාථාපදානං කම්මකත්තුකිරියාකත්තුවිසෙසනාදිදස්සනවසෙන අත්ථං වත්වා ඉදානි අවයවජොතනවසෙන පදත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ලොකියන්ති එත්ථා’’තිආදිමාහ. ලොකසද්දො ඉධ සාමත්ථියතො සත්තලොකවචනො දට්ඨබ්බො. තෙනාහ ‘‘පූජනකිරියායොග්‍යභූතතාවසෙනා’’ති. සාසනන්තරධානතො පරං පූජනා අඤ්ඤබුද්ධුප්පාදෙන වෙදිතබ්බා, යථෙතරහි විපස්සීආදිසම්මාසම්බුද්ධානං. ‘‘දීපඞ්කරො’’තිආදිනා යදිපි බුද්ධවංසදෙසනායං (බු. වං. 2.75) භගවතාව වුත්තං, සුමෙධපණ්ඩිතත්තභාවෙන පන පවත්තිං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘යථාහ භගවා සුමෙධභූතො’’ති.

පරිඤ්ඤාක්කමෙනාති ඤාතපරිඤ්ඤාදිපටිපාටියා. ලක්ඛණාවබොධප්පටිපත්තියාති විපස්සනාය. තෙන වුත්තං ‘‘සුඤ්ඤතමුඛාදීහී’’ති. තථා ච වුත්තන්ති විඤ්ඤූහි වෙදනීයතාය එව සාසනවරස්ස වුත්තං භගවතා –

‘‘එතු විඤ්ඤූ පුරිසො අසඨො අමායාවී උජුජාතිකො, අහමනුසාසාමි, අහං ධම්මං දෙසෙමි, යථානුසිට්ඨං තථා පටිපජ්ජමානො න චිරස්සෙව සාමඤ්ඤෙව උස්සති, සාමං දක්ඛිතී’’තිආදි (ම. නි. 2.281).

යං-සද්දො සාසනවිසයො, ලොකපාලසද්දො සත්ථුවිසයොපි ලොකං පති ගුණීභූතොති ‘‘තස්සා’’ති පටිනිද්දෙසස්ස කථං සත්ථුවිසයතාති චොදනං මනසිකත්වා ආහ ‘‘සලොකපාලොති චෙත්ථා’’තිආදි, ගුණීභූතොපි ලොකපාලසද්දො පධානභූතො විය පටිනිද්දෙසං අරහති. අඤ්ඤො හි සද්දක්කමො, අඤ්ඤො අත්ථක්කමොති.

ධම්මගාරවෙන භගවා ධම්මං පූජෙන්තො වෙනෙය්‍යබන්ධවෙ අචින්තෙත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනධම්මපච්චවෙක්ඛණාහි සත්තසත්තාහං වීතිනාමෙසීති ආහ ‘‘භගවතො…පෙ… දීපෙතබ්බා’’ති. තත්ථ ආදිසද්දෙන සාවකෙහි ධම්මස්සවනස්ස, තෙසං පච්චුග්ගමනාදීනඤ්ච සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

ඉච්චස්සාති ඉති අස්ස, එවං භගවතො අවිපරීතඅනන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මදෙසනාය සබ්බඤ්ඤුතානාවරණභාවදීපනෙනාති අත්ථො. තෙනාති චතුවෙසාරජ්ජයොගෙන. තදවිනාභාවිනා දසබල…පෙ… පකාසිතා හොති. ආවෙණිකබුද්ධධම්මාදීති එත්ථ ආදිසද්දෙන තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණානි, චතුසච්චඤාණානි, චතුපටිසම්භිදාඤාණානි, පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණානි, ඡ අභිඤ්ඤාඤාණානි, සත්ත අරියධනානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අට්ඨ විජ්ජා, අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පනඤාණානි, අට්ඨ විමොක්ඛා, නව සමාධිචරියා, නව අනුපුබ්බවිහාරා, දස නාථකරණා ධම්මා, දස අරියවාසා, ද්වාදස ධම්මචක්කාකාරා, තෙරස ධුතධම්මා, චුද්දස බුද්ධඤාණානි, පන්නරස චරණධම්මා, සොළස ඤාණචරියා, සොළස ආනාපානස්සතී, එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානි, චතුවීසති පච්චයවිභාවනඤාණානි, චතුචත්තාරීස ඤාණවත්ථූනි, සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනි, චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චාරිමහාවජිරඤාණං, අනන්තනයසමන්තපට්ඨානපවිචයදෙසනාකාරප්පවත්තඤාණානි චාති එවමාදීනං භගවතො ගුණවිසෙසානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

අපරො නයො – ගුණවිසිට්ඨතං දීපෙති, සා ච ගුණවිසිට්ඨතා මහාකරුණාමහාපඤ්ඤාහි වෙදිතබ්බා තාහි සත්ථුසම්පත්තිසිද්ධිතො. තත්ථ මහාකරුණාය පවත්තිභෙදො ‘‘බහුකෙහි ආකාරෙහි පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමතී’’තිආදිනා පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.117) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. මහාපඤ්ඤාය පන පවත්තිභෙදො වුත්තො එව. තත්ථ කරුණාය භගවතො චරණසම්පත්ති, පඤ්ඤාය විජ්ජාසම්පත්ති. කරුණාය සත්තාධිපතිතා, පඤ්ඤාය ධම්මාධිපතිතා. කරුණාය ලොකනාථතා, පඤ්ඤාය අත්තනාථතා. කරුණාය පුබ්බකාරිතා, පඤ්ඤාය කතඤ්ඤුතා. කරුණාය අපරන්තපතා, පඤ්ඤාය අනත්තන්තපතා. කරුණාය බුද්ධකරධම්මසිද්ධි, පඤ්ඤාය බුද්ධභාවසිද්ධි. කරුණාය පරෙසං තාරණං, පඤ්ඤාය සයං තාරණං. කරුණාය සබ්බසත්තෙසු අනුග්ගහචිත්තතා, පඤ්ඤාය සබ්බධම්මෙසු විරත්තචිත්තතා පකාසිතා හොතීති අනවසෙසතො පරහිතපටිපත්තියා, අත්තහිතසම්පත්තියා ච පාරිපූරී වෙදිතබ්බා. තීසුපි අවත්ථාසූති හෙතුඵලසත්තූපකාරාවත්ථාසු.

අභිසමයො පටිවෙධසාසනස්ස, මනසිකරණං පටිපත්තිසාසනස්ස, සවනාදීහි පරිචයකරණං පරියත්තිසාසනස්සාති තිණ්ණම්පි වසෙන යොජෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යථාරහ’’න්ති. ‘‘සක්කච්චං ධම්මදෙසනෙනා’’ති ඉමිනා ඉධ ‘‘සාසන’’න්ති වුත්තස්ස තිවිධස්සාපි සද්ධම්මස්ස අවිසෙසෙන දෙසනාපූජං වත්වා ථොමනාපූජනස්ස වසෙන තං විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අරියං, වො භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ථොමනෙනා’’ති පදෙනාපි ‘‘සක්කච්ච’’න්ති පදං යොජෙතබ්බං. පූජනාද්වයස්සාපි වා වසෙන ඉධාපි පදයොජනා වෙදිතබ්බා. අරියභාවාදයොති අරියසෙට්ඨඅග්ගභාවාදයො. නිය්‍යානාදයොති නිය්‍යානහෙතුදස්සනාදයො. ස්වාක්ඛාතතාදයොති ස්වාක්ඛාතසන්දිට්ඨිකතාදයො.

ඉදානි අරියසඞ්ඝගුණානම්පි ඉමාය ගාථාය පකාසිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. බාල්‍යාදිසමතික්කමනතොති බාලඅබ්‍යත්තභාවාදිසමතික්කමනතො.

ඤාණවිසෙසො සුතචින්තාභාවනාමයඤාණානි. සොතබ්බමනසිකාතබ්බපටිවිජ්ඣිතබ්බාවත්ථා අවත්ථාභෙදො. උභයන්ති බ්‍යඤ්ජනපදං, අත්ථපදඤ්ච. උභයථාති කරණකම්මසාධනවසෙන පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. පටිපජ්ජිතබ්බත්තාති ඤාතබ්බත්තා.

‘‘අයඤ්ච ගාථා’’තිආදි කෙසඤ්චි වාදො. තථා හි අපරෙ ‘‘ථෙරෙනෙවායං ගාථා භාසිතා’’ති වදන්ති. අත්තූපනායිකාපි හි කදාචි ධම්මදෙසනා හොති එව යථා ‘‘දසබලසමන්නාගතො, භික්ඛවෙ, තථාගතො චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදො’’තිආදි (සං. නි. 2.21-22). එවඤ්ච කත්වා ‘‘කතමෙ සොළස හාරා’’තිආදිවචනං සමත්ථිතං හොති.

යථාවුත්තඅත්ථමුඛෙනෙවාති මූලපදසඞ්ඛාතඅත්ථුද්ධාරෙනෙව. පරතො ආගමිස්සතීති නිද්දෙසවාරස්ස පරියොසානෙ ආගමිස්සති ‘‘තීණි ච නයා අනූනා’’තිආදිනා (නෙත්ති. 4 ද්වාදසපද).

වුච්චතීති කත්තරි කම්මනිද්දෙසොති ආහ ‘‘වදතී’’ති. අථ වා වුච්චතීති කම්මකත්තුනිද්දෙසොයං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – හාරා, නයා චාති උභයං පරිග්ගහිතං සංවණ්ණකෙන සබ්බථා ගහිතඤ්චෙ, වුච්චති සුත්තං, සයමෙව සුත්තං සංවණ්ණෙතීති, එතෙන හාරනයෙසු වසීභාවෙන සුත්තසංවණ්ණනාය සුකරතං දස්සෙති.

පකාරන්තරෙනාති පුබ්බෙ ‘‘සාසන’’න්ති වුත්තමත්ථං ‘‘දෙසනා, දෙසිත’’න්ති තතො අඤ්ඤෙන පකාරෙන. නියමෙත්වාති තස්ස එකන්තතො විඤ්ඤෙය්‍යතං අවධාරෙත්වා. විඤ්ඤෙය්‍යතා විසිට්ඨෙසු දෙසනාදෙසිතෙසු විඤ්ඤෙය්‍යපදෙ ලබ්භමානා විජානනකිරියා.

දෙසනාදෙසිතානි ච යාවදෙව විජානනත්ථානීති විජානනං පධානන්ති තමෙව නිද්ධාරෙන්තො ‘‘තත්‍රාති තස්මිං විජානනෙ’’ති ආහ.

එත්ථාහාති නවඞ්ගසාසනනවවිධසුත්තන්තාති එතස්මිං අත්ථවචනෙ ආහ චොදකො. තස්සායං අධිප්පායො – නවහි අඞ්ගෙහි වවත්ථිතෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරරහිතෙහි භවිතබ්බං, තථා ච සති අසුත්තසභාවානෙව ගෙය්‍යඞ්ගාදීනීති නවවිධසුත්තන්තවචනං විරුජ්ඣෙය්‍ය. අථ සුත්තසභාවානි ගෙය්‍යඞ්ගාදීනි, එවං සති ‘‘සුත්ත’’න්ති විසුං සුත්තඞ්ගං න සියා, එවං සන්තෙ අට්ඨඞ්ගසාසනං ආපජ්ජතීති. තෙනාහ ‘‘කථං පනා’’තිආදි. ගෙය්‍යඞ්ගාදීසු කතිපයානම්පි සුත්තභාවෙ යථාවුත්තදොසානතිවත්ති, පගෙව සබ්බෙසන්ති දස්සෙති ‘‘යඤ්චා’’තිආදිනා. සඞ්ගහෙසූති අට්ඨකථාසු. පොරාණට්ඨකථානඤ්හි සඞ්ඛෙපභූතා ඉදානි අට්ඨකථා ‘‘සඞ්ගහා’’ති වුත්තා. සුත්තං නාම සගාථකං වා සියා, නිග්ගාථකං වාති අඞ්ගද්වයෙනෙව තදුභයඞ්ගං කතන්ති විසුං සුත්තඞ්ගස්ස අසම්භවො තදුභයවිනිමුත්තස්ස සුත්තස්ස අභාවතො. තෙන වුත්තං ‘‘සුත්තඞ්ගමෙව න සියා’’ති. අථාපි කථඤ්චි. සියාති වක්ඛමානං සාමඤ්ඤවිධිං සන්ධායාහ. එවම්පි අයං දොසොති දස්සෙන්තො ‘‘මඞ්ගලසුත්තාදීන’’න්තිආදිමාහ.

තබ්භාවනිමිත්තන්ති ගෙය්‍යඞ්ගභාවනිමිත්තං. වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාවනිමිත්තන්ති සම්බන්ධො. චොදකො ‘‘ගාථාවිරහෙ’’ති වචනං අග්ගණ්හන්තො ‘‘පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං බ්‍යාකරණ’’න්ති වචනමත්තමෙව ගහෙත්වා ‘‘එවං සන්තෙ’’තිආදිනා චොදෙති. ඉතරො පන ඔකාසවිධිතො අනොකාසො විධි බලවාති ඤායං ගාථාවිරහිතංයෙව වෙය්‍යාකරණන්ති, ඉධාධිප්පෙතන්ති ච දස්සෙන්තො ‘‘නාපජ්ජතී’’තිආදිනා පරිහරති. තථා හීති තෙනෙව කාරණෙන, සතිපි සඤ්ඤන්තරනිමිත්තයොගෙ අනොකාසසඤ්ඤානං බලවභාවෙනෙවාති අත්ථො.

සඞ්ගහවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. උද්දෙසවාරවණ්ණනා

1. විභාගෙනාති සරූපවිභාගෙන. අදිට්ඨං ජොතීයති එතායාති අදිට්ඨජොතනා. දිට්ඨං සංසන්දීයති එතායාති දිට්ඨසංසන්දනා, සංසන්දනං චෙත්ථ සාකච්ඡාවසෙන විනිච්ඡයකරණං. විමති ඡිජ්ජති එතායාති විමතිච්ඡෙදනා. අනුමතියා පුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථා’’ති හි කා තුම්හාකං අනුමතීති අනුමති පුච්ඡිතා. කථෙතුකම්‍යතාති කථෙතුකම්‍යතාය.

‘‘හරීයන්ති එතෙහී’’තිආදිනා කරණාධිකරණකත්තුභාවකම්මසාධනානං වසෙන හාර-සද්දස්ස අත්ථං වත්වා සදිසකප්පනාවසෙන දස්සෙතුං ‘‘හාරා වියා’’තිආදි වුත්තං. පුන ගන්ථකරණාදිඅත්ථෙන ගන්ථාදිසද්දානං විය හාරකරණාදිඅත්ථෙන හාරසද්දසිද්ධිං දස්සෙතුං ‘‘හාරයන්තී’’තිආදිමාහ. ‘‘හරණතො, රමණතො චා’’ති ඉමිනා මනොහරා මනොරමා චෙතෙ සංවණ්ණනාවිසෙසාති දස්සෙති.

උපපත්තිසාධනයුත්තීති ලක්ඛණහෙතු. වුත්තනයෙනාති ‘‘නනු ච අඤ්ඤෙපි හාරා යුත්තිසහිතා එවා’’තිආදිනා දෙසනාහාරෙ වුත්තනයානුසාරෙන.

චතුන්නං බ්‍යූහො එත්ථාති භින්නාධිකරණානම්පි පදානං අඤ්ඤපදත්ථසමාසො ලබ්භති ‘‘උරසිලොමො’’තිආදීනං (දී. නි. ටී. 3.54, 303) වියාති වුත්තං.

සෙසන්ති ‘‘විවචනමෙව වෙවචන’’න්ති එවමාදි.

අනුප්පවෙසීයන්තීති අවගාහීයන්ති. සමාධීයන්තීති පරිහරීයන්ති. විනා විකප්පෙනාති ජාති සාමඤ්ඤං, භෙදො සාමඤ්ඤං, සම්බන්ධො සාමඤ්ඤන්තිආදිනා පදත්ථන්තරභාවවිකප්පනමන්තරෙන.

පදට්ඨානාදිමුඛෙනාති පදට්ඨානවෙවචනභාවනාපහානමුඛෙන. කෙචීති පදට්ඨානපරික්ඛාරආවට්ටපරිවත්තනපඤ්ඤත්තිඔතරණෙ සන්ධාය වදති.

2. සම්බන්ධොති හෙතුඵලභාවයොගො. තථාභූතානඤ්හි ධම්මානං එකසන්තානසිද්ධතා එකත්තනයො. විභාගො සතිපි නෙසං හෙතුඵලභාවෙ විභත්තසභාවතා. අඤ්ඤො එව හි හෙතු, අඤ්ඤං ඵලන්ති. බ්‍යාපාරවිරහො නිරීහතා. න හි හෙතුඵලානං එවං හොති ‘‘අහං ඉමං නිබ්බත්තෙමි, ඉමිනාහං නිබ්බත්තො’’ති. අනුරූපඵලතා පච්චයුප්පන්නානං පච්චයානුකූලතා. සමූහාදිං උපාදාය ලොකසඞ්කෙතසිද්ධා වොහාරමත්තතා සම්මුතිසභාවො. පථවීඵස්සාදීනං කක්ඛළඵුසනාදිලක්ඛණං පරමත්ථසභාවො. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – යස්මිං භින්නෙ, ඉතරාපොහෙ වා චිත්තෙන කතෙන තථා බුද්ධි, ඉදං සම්මුතිසච්චං යථා ඝටෙ, සසම්භාරජලෙ ච, තබ්බිපරියායෙන පරමත්ථසච්චන්ති. පරමත්ථසච්චප්පටිවෙධායාති නිබ්බානාධිගමාය.

අන්තොති අබ්භන්තරො. පධානාවයවෙනාති මූලභාවෙන. ‘‘නන්දී දුක්ඛස්ස මූල’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.13) තණ්හා ‘‘නන්දී’’ති වුත්තා. ‘‘සඞ්ගාමෙ ච නන්දිං චරතී’’තිආදීසු පමොදොති ආහ ‘‘තණ්හාය, පමොදස්ස වා’’ති.

3. ජාතිභෙදතොති කුසලා, අකුසලාති ඉමස්මා විසෙසා. යුජ්ජන්තීති එත්ථ හෙතුඅත්ථො අන්තොනීතො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘යොජීයන්තී’’ති. කෙහි යොජීයන්ති? සංවණ්ණනකෙහීති අධිප්පායො. යුජ්ජන්තීති වා යුත්තා හොන්ති, තෙහි සමානයොගක්ඛමා තග්ගහණෙනෙව ගහිතා හොන්තීති අත්ථො තදෙකට්ඨභාවතො. ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘නවහි පදෙහී’’ති සහයොගෙ කරණවචනං, පුරිමස්මිං කරණෙ. ‘‘එතෙ ඛො’’ති ච පාඨො. තත්ථ ඛො-සද්දස්ස පදපූරණතා, අවධාරණත්ථතා වා වෙදිතබ්බා. එතෙ එවාති එතෙ තණ්හාදයො එව, න ඉතො අඤ්ඤෙති අත්ථො. අට්ඨාරසෙව න තතො උද්ධං, අධො වාති. පුරිමස්මිං පක්ඛෙ මූලපදන්තරාභාවො, දුතියස්මිං තෙසං අනූනාධිකතා දීපිතා හොති.

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

4. නිද්දෙසවාරෙ සාමඤ්ඤතොති සාධාරණතො. විසෙසෙනාති අසාධාරණතො. පදත්ථොති සද්දත්ථො. ලක්ඛණන්ති සභාවො. කමොති අනුපුබ්බී. එත්තාවතාති එත්තකප්පමාණභාවො. හෙත්වාදීති හෙතුඵලභූමිඋපනිසාසභාගවිසභාගලක්ඛණනයා. විසෙසතො පන ලක්ඛණන්ති සම්බන්ධො.

හාරසඞ්ඛෙපවණ්ණනා

1. යං, භික්ඛවෙති එත්ථ යන්ති පච්චත්තවචනං, තඤ්ච සුඛං, සොමනස්සන්ති ද්වයෙන සමානාධිකරණන්ති කත්වා ‘‘අස්සාදීයතීති අස්සාදො, සුඛං, සොමනස්සඤ්චා’’ති වුත්තං. සුඛාදිවෙදනා විය මනාපියරූපාදිපි අවීතරාගස්ස අස්සාදෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘එවං ඉට්ඨාරම්මණම්පී’’ති. ‘‘අස්සාදෙති එතායාති වා අස්සාදො, තණ්හා’’ති එතෙන ‘‘ය’’න්ති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතොති දස්සෙති. තත්‍රායමත්ථො – යෙන හෙතුනා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ පටිච්ච අස්සාදනීයභාවෙන උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං තණ්හාසඞ්ඛාතො අස්සාදො අස්සාදනකිරියාය කාරණන්ති. ඉති කත්වා අයමත්ථො දිට්ඨාභිනන්දනාදිභාවතො විපල්ලාසෙසුපි සම්භවතීති ආහ ‘‘එවං විපල්ලාසාපී’’ති. අනිට්ඨම්පීති පි-සද්දෙන ඉට්ඨම්පීති යොජෙතබ්බං, අනවසෙසා සාසවා ධම්මා ඉධ ආරම්මණග්ගහණෙන ගහිතාති ආහ ‘‘සබ්බෙසං තෙභූමකසඞ්ඛාරාන’’න්ති.

දුක්ඛාදුක්ඛමසුඛවෙදනානන්ති එත්ථ දුක්ඛසභාවා එව අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ගහිතා අනිට්ඨාරම්මණස්ස අධිප්පෙතත්තා, න සුඛසභාවා. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘යායං, භන්තෙ, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා, සන්තස්මිං එසා පණීතෙ සුඛෙ වුත්තා භගවතා’’ති (ම. නි. 2.88; සං. නි. 4.267). ‘‘සුඛපරියායසබ්භාවතො’’ති ඉමිනා ඉට්ඨතාමත්තතොපි ලෙසෙන සත්තානං ආරම්මණස්ස අස්සාදනීයතා සම්භවතීති දස්සෙති.

ආදීනවො දොසනිස්සන්දනතාය දොසො, ස්වායං පීළනවුත්තියා වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘ආදීනවො දුක්ඛා වෙදනා, තිස්සොපි වා දුක්ඛතා’’ති. එවං දොසත්ථතං ආදීනවස්ස දස්සෙත්වා ඉදානි කපණත්ථතං දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. යතොති යස්මා දොසකපණසභාවත්තාති වුත්තං හොති.

නිස්සරතීති විවිත්ති, සබ්බසඞ්ඛාරවිවෙකොති අත්ථො. සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙනාති නිස්සරණසද්දවචනීයතාසාමඤ්ඤෙන. පුරිමානන්ති අස්සාදාදීනවතානං. උපායො චාතිආදීසු ච-සද්දො පදපූරණමත්තන්ති කත්වා ආහ ‘‘පච්ඡිමානඤ්චා’’ති, ඵලාදීනන්ති අත්ථො. තදන්තොගධභෙදානන්ති අරියමග්ගපරියාපන්නවිසෙසානං.

කාමභවාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන න රූපාරූපභවා එව ගහිතා, අථ ඛො තෙ ච සඤ්ඤීභවාදයො ච එකවොකාරභවාදයො ච ගහිතා. තෙනාහ ‘‘තිණ්ණං තිණ්ණං භවාන’’න්ති.

යාවදෙව අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථා භගවතො දෙසනාති ආහ ‘‘නනු ච…පෙ… නිප්ඵාදීයතී’’ති. ‘‘වුත්තමෙවා’’ති ඉමිනා පුනරුත්තිදොසං චොදෙති. ඉතරො ‘‘සච්චමෙත’’න්ති අනුජානිත්වා ‘‘තඤ්ච ඛො’’තිආදිනා පරිහරති. ‘‘පරම්පරායා’’ති එතෙන අජ්ඣත්තං යොනිසොමනසිකාරො විය න පරතොඝොසො ආසන්නකාරණං ධම්මාධිගමස්ස ධම්මස්ස පච්චත්තං වෙදනීයත්තාති දස්සෙති. තථා හි ‘‘අක්ඛාතාරො තථාගතා, පටිපන්නා පමොක්ඛන්ති, ඣායිනො මාරබන්ධනා’’ති (ධ. ප. 276) වුත්තං. තදධිගමකාරණං අරියමග්ගාධිගමකාරණං සියා. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘සම්පත්තිභවහෙතූ’’ති, තෙන චරිමත්තභාවහෙතුභූතං පුඤ්ඤසම්පත්තිං වදති.

‘‘අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච, එවං මච්චුතරො සියා’’ති ඉදං අරියමග්ගස්ස පුබ්බභාගපටිපදාය ඵලභාවසාධනං. යෙන හි විධිනා අත්තානුදිට්ඨිසමුග්ඝාතො, මච්චුතරණඤ්ච සියා, සො ‘‘එව’’න්ති ඉමිනා පකාසිතොති. අත්තානුදිට්ඨිසමුග්ඝාතමච්චුතරණානං ඵලභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

‘‘ධම්මො හවෙ’’ති පන ගාථායං ලොකියස්ස පුඤ්ඤඵලස්ස වුත්තත්තා ආහ ‘‘ඉදං ඵල’’න්ති. යං නිබ්බත්තෙතබ්බං, තං ඵලං. යං නිබ්බත්තකං, සො උපායො. අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. තෙනාහ ‘‘එතෙන නයෙනා’’තිආදි. උපධිසම්පත්තීති අත්තභාවසොභා.

විසුද්ධීති ඤාණදස්සනවිසුද්ධි අධිප්පෙතාති ආහ – ‘‘එත්ථාපි…පෙ… විඤ්ඤාතු’’න්ති. ‘‘යස්මා පනා’’තිආදිනාපි තමෙවත්ථං වචනන්තරෙ පාකටතරං කරොති.

සරූපතො ආගතානි ‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.26-28). එකදෙසෙන ආගතානි ‘‘සංයොජනියෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො විහරතො (සං. නි. 2.53), බහුදුක්ඛා බහුපායාසා, ආදීනවො එත්ථ භිය්‍යො (ම. නි. 1.117), සඞ්ඛාරානමෙතං නිස්සරණං, යදිදං නිබ්බාන’’න්තිආදීසු (පටි. ම. 1.24; 3.41). න සරූපෙන ආගතානි යථා සාමඤ්ඤඵලසුත්තාදීසු. අත්ථවසෙනාති අස්සාදෙතබ්බාදිඅත්ථවසෙන. න පපඤ්චිතොති න විත්ථාරිතො.

2. එසෙව නයොති අතිදෙසෙන විචියමානවචනසෙසො අතිදිට්ඨො. භාවත්ථෙ තොහි ආහ ‘‘විස්සජ්ජිතන්ති විස්සජ්ජනා’’ති. සුත්තෙ ආගතං න අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන අට්ඨකථායං ආගතන්ති අධිප්පායො. පුච්ඡානුරූපතා ඉධ පුබ්බාපරන්ති චතුබ්‍යූහපුබ්බාපරතො ඉමං විසෙසෙත්වා දස්සෙති. පුච්ඡානුසන්ධීති පුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙන අනුසන්ධානං. අට්ඨකථායං පන හෙට්ඨිමදෙසනාය පුච්ඡානිමිත්තපවත්තඋපරිදෙසනාය සම්බන්ධො ‘‘පුච්ඡානුසන්ධී’’ති වුත්තං. පුබ්බාපෙක්ඛන්ති පුච්ඡිතවිස්සජ්ජිතපදාපෙක්ඛං. ‘‘සුත්තස්සා’’ති වා ඉමිනා පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාඅනුගීතියො ඨපෙත්වා සෙසො විචයහාරපදත්ථො සඞ්ගහිතොති පදස්සාපි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ගාථායං ච-සද්දො පදපූරණමත්තෙ දට්ඨබ්බො.

‘‘චක්ඛු අනිච්ච’’න්ති පුට්ඨෙ ‘‘ආම, චක්ඛු අනිච්චමෙවා’’ති එකන්තතො විස්සජ්ජනං එකංසබ්‍යාකරණං. ‘‘අඤ්ඤින්ද්‍රියං භාවෙතබ්බං, සච්ඡිකාතබ්බඤ්චා’’ති පුට්ඨෙ ‘‘මග්ගපරියාපන්නං භාවෙතබ්බං, ඵලපරියාපන්නං සච්ඡිකාතබ්බ’’න්ති විභජිත්වා විස්සජ්ජනං විභජ්ජබ්‍යාකරණං. ‘‘අඤ්ඤින්ද්‍රියං කුසල’’න්ති පුට්ඨෙ ‘‘කිං අනවජ්ජට්ඨො කුසලට්ඨො, උදාහු සුඛවිපාකට්ඨො’’ති පටිපුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණං. ‘‘සස්සතො අත්තා, අසස්සතො වා’’ති වුත්තෙ ‘‘අබ්‍යාකතමෙත’’න්තිආදිනා අවිස්සජ්ජනං ඨපනං. ‘‘කිං පනෙතෙ කුසලාති වා ධම්මාති වා එකත්ථා, උදාහු නානත්ථා’’ති ඉදං පුච්ඡනං සාවසෙසං. විස්සජ්ජනස්ස පන සාවසෙසතා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන දෙසනායං වෙදිතබ්බා. අප්පාටිහීරකං සඋත්තරං. සප්පාටිහීරකං නිරුත්තරං. සෙසං විචයහාරනිද්දෙසෙ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

එත්ථ ච අස්සාදො අස්සාදහෙතු යාව ආණත්තිහෙතූති එවං හෙතූනම්පි අස්සාදාදයො වෙදිතබ්බා. තත්ථ සඞ්ඛෙපතො සුඛසුඛපච්චයලක්ඛණො අස්සාදො, සො විසෙසතො සග්ගසම්පත්තියා දීපෙතබ්බො. සා හි තස්ස උක්කංසො, සෙසා පනෙත්ථ භවසම්පත්ති තදන්වායිකා වෙදිතබ්බා. තස්ස හෙතු දානමයං, සීලමයඤ්ච පුඤ්ඤකිරියවත්ථු. දුක්ඛදුක්ඛපච්චයලක්ඛණො ආදීනවො. විපරිණාමසඞ්ඛාරදුක්ඛතානං තදවරොධතො වට්ටදුක්ඛස්සාපි එත්ථ සඞ්ගහො. විසෙසතො පන කාමානං ඔකාරොති දට්ඨබ්බො, ස්වායං සංකිලෙසවත්ථුනා, ඉත්තරපච්චුපට්ඨානතාදීහි ච විභාවෙතබ්බො, තස්ස හෙතු දස අකුසලකම්මපථා. නෙක්ඛම්මං නිස්සරණං, තස්ස හෙතු යථාරහං තදනුච්ඡවිකා පුබ්බභාගප්පටිපදා. ඵලං දෙසනාඵලමෙව, තස්ස හෙතු දෙසනා. උපායො යථාවුත්තඋපායොව, තස්ස හෙතු චත්තාරි චක්කානි. ආණත්ති උපදෙසො, තස්ස රාගග්ගිආදීහි ලොකස්ස ආදිත්තතා, සත්ථු මහාකරුණායොගො ච හෙතු.

තථා චතූසු අරියසච්චෙසු සමුදයෙන අස්සාදො, දුක්ඛෙන ආදීනවො, මග්ගනිරොධෙහි නිස්සරණං, මග්ගො වා උපායො, තදුපදෙසො ආණත්ති, අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු ඵලං. ඉති අනුපුබ්බකථාය සද්ධිං බුද්ධානං සාමුක්කංසිකාය ධම්මදෙසනාය නිද්ධාරණභාවෙන විචයො වෙදිතබ්බො. පදස්ස පදත්ථසම්බන්ධො හෙතු. සො හි තස්ස පවත්තිනිමිත්තං, පඤ්හස්ස ඤාතුකාමතා, කථෙකුකාමතා ච. අදිට්ඨජොතනාදීනඤ්හි චතුන්නං ඤාතුකාමතා, ඉතරස්ස ඉතරා. විස්සජ්ජනස්ස පඤ්හො හෙතු. එවං සෙසානම්පි යථාරහං වත්තබ්බං.

3. බ්‍යඤ්ජනත්ථානං යුත්තායුත්තපරික්ඛාති බ්‍යඤ්ජනග්ගහණෙන පදං ගහිතං, අත්ථග්ගහණෙන පඤ්හාදීහි සද්ධිං අස්සාදාදයො ගහිතා. විචයහාරපදත්ථා එව හි යුත්තායුත්තාදිවිසෙසසහිතා යුත්තිහාරාදීනං පදත්ථා. තථා හි පදට්ඨානපදට්ඨානිකභාවවිසිට්ඨා තෙයෙව පදට්ඨානහාරස්ස පදත්ථා. ලක්ඛණලක්ඛිතබ්බතාවිසිට්ඨා, නිද්ධාරිතා ච ලක්ඛණහාරස්ස, නිබ්බචනාදිවිභාවනාවිසිට්ඨා චතුබ්‍යූහහාරස්ස, සභාගධම්මවසෙන, විසභාගධම්මවසෙන ච ආවට්ටනවිසිට්ඨා ආවට්ටහාරස්ස, භූමිවිභාගාදිවිසිට්ඨා විභත්තිහාරස්ස, පටිපක්ඛතො පරිවත්තනවිසිට්ඨා පරිවත්තනහාරස්ස, පරියායවෙවචනවිසිට්ඨා වෙවචනහාරස්ස, පභවාදිපඤ්ඤාපනවිසිට්ඨා පඤ්ඤත්තිහාරස්ස, ඛන්ධාදිමුඛෙහි ඔතරණවිසිට්ඨා ඔතරණහාරස්ස, පදපදත්ථපඤ්හාරම්භසොධනවිසිට්ඨා සොධනහාරස්ස, සාමඤ්ඤවිසෙසනිද්ධාරණවිසිට්ඨා අධිට්ඨානහාරස්ස, පච්චයධම්මෙහි පරික්ඛරණවිසිට්ඨා පරික්ඛාරහාරස්ස, පහාතබ්බභාවෙතබ්බතානිද්ධාරණවිසිට්ඨා සමාරොපනහාරස්ස පදත්ථා. ‘‘බ්‍යඤ්ජනස්ස සභාවනිරුත්තිතා, අත්ථස්ස සුත්තාදීහි අවිලොමනං යුත්තභාවො’’ති ඉමිනා අසභාවනිරුත්තිතා, සුත්තාදීහි විලොමනඤ්ච අයුත්තභාවොති දීපෙති, තෙන යුත්තායුත්තීනං හෙතුං දස්සෙති.

4. යොනිසොමනසිකාරාදීති ආදිසද්දෙන සද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයාදිසාධාරණං, අසාධාරණඤ්ච දෙය්‍යපටිග්ගාහකාදිං සඞ්ගණ්හාති. සම්භවතොති යථාරහං තස්ස ධම්මස්ස අනුරූපං. යාව සබ්බධම්මාති එත්ථ සබ්බං නාම පදෙසසබ්බං, න සබ්බසබ්බන්ති. අයඤ්හි සබ්බසද්දො යථා පඨමවිකප්පෙ සුත්තෙ ආගතධම්මවසෙන පදෙසවිසයො, එවං දුතියවිකප්පෙ පදට්ඨානපදට්ඨානිකනිද්ධාරණෙන තංතංපකරණපරිච්ඡින්නධම්මග්ගහණතො පදෙසවිසයො එව, න අනවසෙසධම්මවිසයොති. සුත්තාගතධම්මානං යානි පදට්ඨානානි, තෙසඤ්ච යානීති එවං කාරණපරම්පරානිද්ධාරණලක්ඛණො පදට්ඨානහාරො, පරික්ඛාරහාරො පන සුත්තාගතධම්මානං තංතංපච්චයුප්පන්නානං පටිහෙතුපච්චයතාවිසෙසවිභාවනලක්ඛණොති සතිපි කාරණවිචාරණභාවෙ අයං පදට්ඨානහාරපරික්ඛාරහාරානං විසෙසො.

5. යථා ‘‘සමානාධිකරණසමානපදෙ’’තිආදීසු එකසද්දස්ස අත්ථො සමානසද්දො, එවං එකරසට්ඨෙන භාවනා ‘‘එකුප්පාදා’’තිආදීසු (කථා. 473) විය එකලක්ඛණාති එත්ථ එකසද්දො සමානත්ථොති ආහ ‘‘සමානලක්ඛණා’’ති. සංවණ්ණනාවසෙනාති එත්ථ කම්මත්ථෙ අන-සද්දො, සංවණ්ණෙතබ්බතාවසෙනාති අත්ථො. ලක්ඛණාති උපලක්ඛණා. ‘‘නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤිනො (දී. නි. 3.341, 357, 359; අ. නි. 9.24), නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා’’තිආදීසු සහචාරිතා දට්ඨබ්බා. සඤ්ඤාසහගතා හි ධම්මා තත්ථ සඤ්ඤාග්ගහණෙන ගහිතා. ‘‘දදං මිත්තානි ගන්ථතී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.246; සු. නි. 189) සමානකිච්චතා. පියවචනත්ථචරියා සමානත්තතාපි හි තත්ථ මිත්තගන්ථනකිච්චෙන සමානකිච්චා ගය්හන්ති සඞ්ගහවත්ථුභාවතො. ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1, 39; මහාව. 1; විභ. 225; උදා. 1; නෙත්ති. 24) සමානහෙතුතා. යථා හි ඵස්සො වෙදනාය, එවං සඤ්ඤාදීනම්පි සහජාතාදිනා පච්චයො හොති එවාති තෙපි සමානහෙතුතාය වුත්තා එව හොන්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජා චෙතනා’’ති (ධ. ස. 5), ‘‘ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’තිආදි (සං. නි. 4.93). එවං ‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1, 39; මහාව. 1; විභ. 225; උදා. 1; නෙත්ති. 24) එවමාදිපි උදාහරිතබ්බං. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1, 39; මහාව. 1; විභ. 225; උදා. 1; නෙත්ති. 24) සමානඵලතා දට්ඨබ්බා. යථා හි සඞ්ඛාරා අවිජ්ජාය ඵලං, එවං තණ්හුපාදාදීනම්පීති තෙපි තත්ථ ගහිතාව හොන්ති. තෙනාහ ‘‘පුරිමකම්මභවස්මිං මොහො අවිජ්ජා ආයූහනා සඞ්ඛාරා නිකන්ති තණ්හා උපගමනං උපාදාන’’න්ති. ‘‘රූපං අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 1.1.424) වුත්තෙ තංසම්පයුත්තා වෙදනාදයො වුත්තා එව හොන්ති සමානාරම්මණභාවතො. න හි තෙහි විනා තස්ස උප්පත්ති අත්ථි. එවමාදීහීති එත්ථ ආදිසද්දෙන අත්ථප්පකරණලිඞ්ගසද්දන්තරසන්නිධානසාමත්ථියාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අත්ථාදිවසෙනපි හි සුත්තෙ අවුත්තානම්පි වුත්තානං විය නිද්ධාරණං සම්භවතීති. වුත්තප්පකාරෙනාති ‘‘වධකට්ඨෙන එකලක්ඛණානී’’තිආදිනා පාළියං, ‘‘සහචාරිතා’’තිආදිනා අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තෙන පකාරෙන.

6. ‘‘ඵුසනට්ඨෙන ඵස්සො’’තිආදිනා නිද්ධාරෙත්වා වචනං නිබ්බචනං, තං පන පදස්සෙව, න වාක්‍යස්සාති ආහ ‘‘පදනිබ්බචන’’න්ති. අධිප්පායනිදානානිපෙත්ථ බ්‍යඤ්ජනමුඛෙනෙව නිද්ධාරෙතබ්බානි. නිබ්බචනපුබ්බාපරසන්ධීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘විසෙසතො බ්‍යඤ්ජනද්වාරෙනෙව අත්ථපරියෙසනා’’ති. පවත්තිනිමිත්තං අජ්ඣාසයාදි.

7. ‘‘පදට්ඨානෙ’’ති ඉදං සුත්තෙ ආගතධම්මානං කාරණභූතෙපි ධම්මෙ නිද්ධාරෙත්වා සභාගතො, විසභාගතො ච ආවට්ටනං කාතබ්බන්ති දස්සනත්ථං වුත්තං, න තන්තිවසෙන. තස්මා පදට්ඨානනිද්ධාරණාය විනාපි ආවට්ටනං යුත්තමෙවාති සිද්ධං හොති. පදස්ස වා සද්දපවත්තිට්ඨානං පදට්ඨානං පදත්ථො. එතස්මිං පක්ඛෙ ‘‘ආරම්භථ නික්කමථාති (සං. නි. 1.185; නෙත්ති. 29; පෙටකො. 38; මි. ප. 5.1.4) වීරියස්ස පදට්ඨාන’’න්ති (නෙත්ති. 29) එත්ථ ය්වායමාරම්භධාතුආදිකො අත්ථො වුත්තො, තං වීරියසද්දස්ස පවත්තිට්ඨානං වීරියසද්දාභිධෙය්‍යො අත්ථොති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සෙසකං නාමගහිතතො ඉතරං, තං පන තස්ස පටිපක්ඛභූතං වා සියා, අඤ්ඤං වාති ආහ ‘‘විසභාගතාය අග්ගහණෙන වා’’ති. සංවණ්ණනාය යොජෙන්තොති යථාවුත්තවිසභාගධම්මනිද්ධාරණභූතෙන අත්ථකථනෙන පාළියං යොජෙන්තො. තෙනාහ ‘‘දෙසන’’න්ති. ‘‘පටිපක්ඛෙ’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං සභාගධම්මවසෙනපි ආවට්ටනස්ස ඉච්ඡිතත්තා.

8. නාමවසෙනාති සාධාරණනාමවසෙන. පාළියං පන ‘‘මිච්ඡත්තනියතානං සත්තානං, අනියතානඤ්ච සත්තානං දස්සනපහාතබ්බා කිලෙසා සාධාරණා’’තිආගතත්තා (නෙත්ති. 34) ‘‘දස්සනපහාතබ්බාදිනාමවසෙනා’’ති වුත්තං. වත්ථුවසෙනාති සත්තසන්තානවසෙන. සො හි ධම්මානං පවත්තිට්ඨානතාය ඉධ ‘‘වත්ථූ’’ති අධිප්පෙතො. තෙනාහ – ‘‘පුථුජ්ජනස්ස, සොතාපන්නස්ස ච කාමරාගබ්‍යාපාදා සාධාරණා’’තිආදි (නෙත්ති. 34). වුත්තවිපරියායෙනාති නාමතො, වත්ථුතො ච ආවෙණිකතාය. තංතංමග්ගඵලට්ඨානඤ්හි තංතංමග්ගඵලට්ඨතා, භබ්බානං භබ්බතා, අභබ්බානං අභබ්බතා අසාධාරණා.

9. ‘‘භාවිතෙ’’ති ඉදං භාවනාකිරියාය උපලක්ඛණං, න එත්ථ කාලවචනිච්ඡාති ආහ ‘‘භාවෙතබ්බෙති අත්ථො’’ති. භාවනා චෙත්ථ ආසෙවනාති, කුසලසද්දොපි අනවජ්ජට්ඨොති වෙදිතබ්බො. පටිපක්ඛතොති විපක්ඛතො. විසදිසූදාහරණෙන බ්‍යතිරෙකතො යථාධිප්පෙතධම්මප්පතිට්ඨානා හෙසා.

10. පදත්ථස්සාති පදාභිධෙය්‍යස්ස අත්ථස්ස, සභාවධම්මස්ස වා.

11. නික්ඛෙපො දෙසනා. පභවො සමුදයො.

12. ‘‘අවුත්තානම්පි සඞ්ගහො’’ති ඉමිනා අවුත්තසමුච්චයත්ථො ච-සද්දොති දස්සෙති.

13. ‘‘ගාථාරුළ්හෙ’’ති ඉමිනා පාළිආගතොව පඤ්හො වෙදිතබ්බො, න ඉතරොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘බුද්ධාදීහි බ්‍යාකතෙ’’ති. තස්ස අත්ථස්සාති ආරද්ධස්ස අත්ථස්ස, තෙන ආරම්භසොධනස්ස විසයමාහ. එත්ථ ච අත්ථද්වාරෙනෙව පදපුච්ඡාසොධනම්පි කරීයතීති පුන ‘‘තස්ස අත්ථස්සා’’ති වුත්තං. අථ වා විස්සජ්ජිතම්හීති විස්සජ්ජනෙ. විස්සජ්ජනසොධනෙන හි පඤ්හාසොධනං. පඤ්හෙති පුච්ඡායං. ගාථායන්ති උපලක්ඛණං, තෙන ගාථායං, සුත්තගෙය්‍යාදීසු චාති වුත්තං හොති. යමාරබ්භාති යං සීලාදිමාරබ්භ ගාථාදීසු දෙසිතං, තස්මිං ආරම්භෙති අත්ථො. පුච්ඡිතාති පුච්ඡාකාරිනී, ‘‘කා එත්ථ පදසුද්ධි, කා පඤ්හාසුද්ධි, කා ආරම්භසුද්ධී’’ති එවං පුච්ඡාකාරිනී පුච්ඡං කත්වා පවත්තිතා සුද්ධාසුද්ධපරික්ඛාති යොජනා.

14. න විකප්පයිතබ්බාති යථා ලොකෙ ‘‘ජාති සාමඤ්ඤං, භෙදො සාමඤ්ඤං, සම්බන්ධො සාමඤ්ඤ’’න්තිආදිනා සාමඤ්ඤං ජාතිආදිං, තබ්බිධුරඤ්ච විසෙසං විකප්පෙන්ති පරිකප්පෙන්ති, එවං න විකප්පයිතබ්බාති අත්ථො. යදා යො කාලවිසෙසො ‘‘ස්වෙ’’ති ලද්ධවොහාරො, තදා සො තංදිවසාතික්කමෙ ‘‘අජ්ජා’’ති, පුන තංදිවසාතික්කමෙ ‘‘හිය්‍යො’’ති වොහරීයතීති අනවට්ඨිතසභාවා එතෙ කාලවිසෙසා. දිසායපි ‘‘එකං අවධිං අපෙක්ඛිත්වා පුරත්ථිමා දිසා, තතො අඤ්ඤං අපෙක්ඛිත්වා පච්ඡිමා නාම හොතී’’තිආදිනා අනවට්ඨිතසභාවතා වෙදිතබ්බා. ජාතිආදිඅපෙක්ඛායාති ජාතිආදිදුක්ඛවිසෙසාපෙක්ඛාය. සච්චාපෙක්ඛායාති සච්චසාමඤ්ඤාපෙක්ඛාය. ‘‘තණ්හා’’ති වුච්චමානං කාමතණ්හාදිඅපෙක්ඛාය සාමඤ්ඤම්පි සමානං සච්චාපෙක්ඛාය විසෙසො හොතීති එවමාදිං සන්ධායාහ ‘‘එස නයො සමුදයාදීසුපී’’ති.

16. එත්ථාති එතස්මිං බුද්ධවචනෙ. තෙනාහ ‘‘සික්ඛත්තයසඞ්ඛාතස්සා’’තිආදි. යථාරුතං යථාකථිතං සද්දතො අධිගතං නිද්ධාරිතං, න අත්ථප්පකරණලිඞ්ගසද්දන්තරසන්නිධානාදිප්පමාණන්තරාධිගතං. ‘‘අත්ථතො දස්සිතා’’ති ඉදං යස්මිං සුත්තෙ භාවනාව කථිතා, න පහානං, තං සන්ධාය වුත්තං.

නයසඞ්ඛෙපවණ්ණනා

17. තණ්හාවිජ්ජාහි කරණභූතාහි. සංකිලෙසො පක්ඛො එතස්සාති සංකිලෙසපක්ඛො, සංකිලෙසපක්ඛිකො සුත්තත්ථො, තස්ස නයනලක්ඛණොති යොජනා. වොදානපක්ඛස්ස සුත්තත්ථස්සාති සම්බන්ධො. වුට්ඨානගාමිනියා, බලවවිපස්සනාය ච දුක්ඛාදීසු පරිඤ්ඤෙය්‍යතාදීනි මග්ගානුගුණො ගහණාකාරො අනුගාහණනයො. යදි එවං කථං නයොති ආහ ‘‘තස්ස පනා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘නයවොහාරො’’ති ඉමිනා නයාධිට්ඨානං නයොති වුත්තන්ති දස්සෙති.

18. බාධකාදිභාවතොති බාධකපභවසන්තිනිය්‍යානභාවතො. අඤ්ඤථාභාවාභාවෙනාති අබාධකඅප්පභවඅසන්ති අනිය්‍යානභාවාභාවෙන. සච්චසභාවත්තාති අමුසාසභාවත්තා. අවිසංවාදනතොති අරියසභාවාදිභාවස්ස න විසංවාදනතො එකන්තිකත්තාති අත්ථො.

19. සංකිලිට්ඨධම්මාති සංකිලෙසසමන්නාගතා ධම්මා සද්ධම්මනයකොවිදාති සච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිධම්මනයකුසලා, එකත්තාදිනයකුසලා වා.

20. අත්ථවිස්සජ්ජනෙසූති ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1) සුත්තෙ කතපඤ්හවිස්සජ්ජනෙසු චෙව අට්ඨකථාය කතඅත්ථසංවණ්ණනාසු ච. ‘‘වොදානියා’’ති ඉමිනා අනවජ්ජධම්මා ඉධ කුසලාති අධිප්පෙතා, න සුඛවිපාකාති දස්සෙති. තස්ස තස්ස අත්ථනයස්ස යොජනත්ථං මනසා වොලොකයතෙති යොජනා.

21. යදි කරණභූතං, කථං තස්ස අත්ථන්තරාභාවොති ආහ ‘‘යෙන හී’’තිආදි. දිසාභූතධම්මානං වොලොකයනසමානයනභාවතො වොහාරභූතො, කම්මභූතො ච නයො, න නන්දියාවට්ටාදයො විය අත්ථභූතොති ‘‘වොහාරනයො, කම්මනයො’’ති ච වුච්චති.

ද්වාදසපදවණ්ණනා

23. අපරියොසිතෙ පදෙති උච්චාරණවෙලායං පදෙ අසමත්තෙ, විප්පකතෙති අත්ථො. පරියොසිතෙ හි ‘‘පද’’න්ත්වෙ සමඤ්ඤා සියා, න ‘‘අක්ඛර’’න්ති අධිප්පායො. පදස්ස වෙවචනතාය අත්ථවසෙන පරියායං ඛරන්තං සඤ්චරන්තං විය හොති, න එවං වණ්ණො අවෙවචනත්තාති ආහ පරියායවසෙන අක්ඛරණතො’’ති. න හි වණ්ණස්ස පරියායො විජ්ජතී’’ති ඉදං අකාරාදිවණ්ණවිසෙසං සන්ධාය වදති, න වණ්ණසාමඤ්ඤං. තස්ස හි වණ්ණො අක්ඛරන්ති පරියායො වුත්තො එවාති.

අක්ඛරසද්දස්ස අත්ථං වත්වා තප්පසඞ්ගෙන වණ්ණසද්දස්සපි වත්තුං ‘‘කෙනට්ඨෙන වණ්ණො’’තිආදිමාහ. තත්ථ නනු පදෙන, වාක්‍යෙන වා අත්ථො සංවණ්ණීයති, න අක්ඛරෙනාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘වණ්ණො එව හී’’තිආදි. පදාදිභාවෙනාති පදවාක්‍යභාවෙන. යථාසම්බන්ධන්ති යථාසඞ්කෙතං. අයං-සද්දො ඉමස්සත්ථස්ස වාචකො, අයං අත්ථො ඉමස්ස සද්දස්ස වචනීයොති යථාගහිතසඞ්කෙතානුරූපං සද්දත්ථානං වාචකවචනීයභාවො. අථ වා ය්වායං සද්දත්ථානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිනාභාවො, සො සම්බන්ධො. තදනුරූපං එකක්ඛරං නාමපදං ‘‘මා එවං මඤ්ඤසී’’තිආදීසු මා-කාරාදි. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. තෙ හි අභිධම්මදෙසනං ‘‘මනසාදෙසනා’’ති වදන්ති, යතො රාහුලාචරියො ‘‘විසුද්ධකරුණානං මනසාදෙසනා වාචාය අක්ඛරණතො අක්ඛරසඤ්ඤිතා’’ති ආහ.

සත්වප්පධානන්ති ද්‍රබ්‍යප්පධානං. නාමපදෙ හි ද්‍රබ්‍යමාවිභූතරූපං, කිරියා අනාවිභූතරූපා යථා ‘‘ඵස්සො’’ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1, 39; මහාව. 1; විභ. 225; උදා. 1; නෙත්ති. 24). ආඛ්‍යාතපදෙ පන කිරියා ආවිභූතරූපා, ද්‍රබ්‍යමනාවිභූතරූපං යථා ‘‘ඵුසතී’’ති. තෙන නෙසං සත්වකිරියාප්පධානතා වුත්තා. කිරියාවිසෙසග්ගහණනිමිත්තන්ති කිරියාවිසෙසාවබොධහෙතු කිරියාවිසෙසදීපනතො, යථා ‘‘චිරප්පවාසි’’න්ති (ධ. ප. 219) එත්ථ ප-සද්දො වසනකිරියාය වියොගවිසිට්ඨතං දීපෙති. ‘‘එවං මනසි කරොථ, මා එවං මනසාකත්ථා’’තිආදීසු කිරියාවිසෙසස්ස ජොතකො එවං-සද්දො. ‘‘එවංසීලා (දී. නි. 3.142) එවංධම්මා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3. 198; සං. නි. 5.378) සත්වවිසෙසස්ස. එවං සෙසනිපාතපදානම්පීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘කිරියාය…පෙ… නිපාතපද’’න්ති.

සඞ්ඛෙපතො වුත්තං, කිං පන තන්ති ආහ ‘‘පදාභිහිත’’න්ති. අථ වා සඞ්ඛෙපතො වුත්තං, යො අක්ඛරෙහි සඞ්කාසිතොති වුච්චති. පදාභිහිතං පදෙහි කථිතං, යො පදෙහි පකාසිතොති වුච්චති. තදුභයං, යදි පදසමුදායො වාක්‍යං, තස්ස කො පරිච්ඡෙදො. යාවතා අධිප්පෙතත්ථපරියොසානං, තාවතා එකවාක්‍යන්තිපි වදන්ති, බහූපෙත්ථ පකාරෙ වණ්ණෙන්ති. කිං තෙහි, සාඛ්‍යාතං සාබ්‍යයං සකාරකං සවිසෙසනං ‘‘වාක්‍ය’’න්ති දට්ඨබ්බං. නනු ච පදෙනපි අත්ථො බ්‍යඤ්ජීයතීති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘පදමත්තසවනෙපි හී’’තිආදි. ආකාරෙසු වාක්‍යවිභාගෙසු අභිහිතං කථිතං නිබ්බචනං ආකාරාභිහිතං නිබ්බචනං. ‘‘අභිහිතන්ති ච පාළිආගත’’න්ති වදන්ති.

‘‘නිබ්බානං මග්ගති, නිබ්බානත්ථිකෙහි වා මග්ගීයති, කිලෙසෙ වා මාරෙන්තො ගච්ඡතීති මග්ගො’’තිආදිනා (ධ. ස. අට්ඨ. 16) නිබ්බචනානං විත්ථාරො. තංනිද්දෙසකථනත්තා නිද්දෙසොති ඉමමත්ථමාහ ‘‘නිබ්බචනවිත්ථාරො නිරවසෙසදෙසනත්තා නිද්දෙසො’’ති. පදෙහීති වාක්‍යාවයවභූතෙහි, වාක්‍යතො විභජ්ජමානෙහි වා ආඛ්‍යාතාදිපදෙහි. තෙනාහ ‘‘වාක්‍යස්ස විභාගො’’ති, තථා චාහ ‘‘අපරියොසිතෙ’’තිආදි. අපරෙ පන ‘‘පකතිපච්චයලොපාදෙසාදිවසෙන අක්ඛරවිභාගො ආකාරො, නිරුත්තිනයෙන පදවිභාගො නිබ්බචනං, වාක්‍යවිභාගො නිද්දෙසො. වණ්ණපදවාක්‍යානි හි අවිභත්තානි, විභත්තානි ච ඡ බ්‍යඤ්ජනපදානී’’ති වදන්ති. ඡට්ඨං වචනන්ති ඡට්ඨං පදං. කාතබ්බන්ති ‘‘අක්ඛරං පදං බ්‍යඤ්ජනං ආකාරො තථෙව නිරුත්ති නිද්දෙසො ඡට්ඨවචන’’න්ති ගාථායං එවං කත්තබ්බං, සංවණ්ණනාවසෙන වා ආකාරපදං චතුත්ථං කාතබ්බන්ති අත්ථො. සබ්බො සද්දවොහාරො විභත්තෙහි, අවිභත්තෙහි ච අක්ඛරපදවාක්‍යෙහෙව, තදඤ්ඤප්පකාරො නත්ථීති ආහ ‘‘යානිමානී’’තිආදි.

24. කාසනාසද්දො කම්මත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘කාසීයතී’’තිආදි වුත්තං. පදෙහි තාව අත්ථස්ස සඞ්කාසනා, පකාසනා ච හොතු, පදාවධිකාපි සංවණ්ණනා ඉච්ඡිතාති අක්ඛරෙහි පන කථන්ති ආහ ‘‘අක්ඛරෙහි සුය්‍යමානෙහී’’තිආදි. පදත්ථසම්පටිපත්තීති පදාභිධෙය්‍යඅත්ථාවබොධො. ‘‘අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතී’’තිආදිනා අක්ඛරකරණං සඞ්කාසනභූතං උග්ඝටනකිරියං වදන්තෙන යථාවුත්තො අත්ථො සාධිතොති දස්සෙතුං ‘‘තථා හී’’තිආදි වුත්තං.

විභජනුත්තානීකම්මපඤ්ඤත්තීති එකත්තනිද්දෙසො සමාහාරොති අයං ද්වන්දසමාසො. උභයෙනාති ‘‘විවරණා, විභජනා’’ති ඉමිනා ද්වයෙන. එතෙහීති එත්ථ එව-කාරො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති ආහ ‘‘එතෙහි එවා’’ති. ‘‘සඞ්කාසනා…පෙ… අභාවතො’’ති ඉමිනා යථාධිප්පෙතඅනූනාවධාරණඵලං දස්සෙති. උග්ඝටනාදීති ආදිසද්දෙන විපඤ්චනනයානි සඞ්ගණ්හාති.

25. සම්මා යුත්තොති සම්මා අවිපරීතං, අනවසෙසතො ච යුත්තො සහිතො. තථා හි වුත්තං ‘‘අනූනා’’ති. සබ්බො හි පාළිඅත්ථො අත්ථපදඅත්ථනයෙහි අනවසෙසතො සඞ්ගහිතො. තෙනාහ ‘‘සබ්බස්ස හී’’තිආදි.