නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඛුද්දකනිකායෙ

නෙත්තිවිභාවිනී

ගන්ථාරම්භකථා

යජිතබ්බං යජිත්වාන, නමිතබ්බං නමාමහං;

යජනාද්‍යානුභාවෙන, අන්තරායෙ ජහං සදා.

යෙන යා රචිතා නෙත්ති, යෙන සා අනුමොදිතා;

යෙහි සංවණ්ණනා කතා, තෙසානුභාවනිස්සිතො.

කිඤ්චි කිඤ්චි සරිත්වාන, ලීනාලීනානුසන්ධ්‍යාදිං;

කරිස්සං ජිනසුත්තානං, හිතං නෙත්තිවිභාවනං.

අප්පමෙය්‍යගුණො මහාධම්මරාජව්හයො භවෙ;

අච්ඡරියො අබ්භුතො යො, බොධිසම්භාරපූරණො.

නානාරට්ඨිස්සරිස්සරො, සෙට්ඨො සාසනපග්ගහො;

පාසංසරාජපාසංසො, නරාචින්තෙය්‍යචින්තකො.

චින්තිතකාරකො රාජා, සිරට්ඨිමාලපාලකො;

අජෙය්‍යජෙය්‍යකො මහාචෙත්‍යාදිකාරකො සදා.

අස්සාමච්චෙන බ්‍යත්තෙන, ජිනචක්කහිතත්ථිනා;

අනන්තසුතිනාමෙන, සක්කච්චං අභියාචිතො.

කාමං සංවණ්ණනා කතා, ථෙරාසභෙහි ගම්භීරා;

ගම්භීරත්තා තු ජානිතුං, ජිනපුත්තෙහි දුක්කරා.

තස්මා යාචිතානුරූපෙන, කරිස්සං සාදරං සුණ;

සිස්සසික්ඛනයානුගං, යොත්තං නෙත්තිවිභාවනන්ති.

1. සඞ්ගහවාරඅත්ථවිභාවනා

තත්ථ යස්ස සික්ඛත්තයසඞ්ගහස්ස නවඞ්ගස්ස සත්ථුසාසනවරස්ස අත්ථසංවණ්ණනං යං නෙත්තිප්පකරණං කාතුකාමො, තස්ස නෙත්තිප්පකරණස්ස නිස්සයං විසයභූතං සංවණ්ණෙතබ්බසහිතං, සංවණ්ණෙතබ්බං එව වා සලොකපාලෙන තිලොකෙන සදා පූජෙතබ්බස්ස චෙව නමස්සිතබ්බස්ස ච නරුත්තමස්ස සත්ථුනො සාසනවරං විදූහෙව ඤාතබ්බං. එතං සාසනවරං තාව දස්සෙන්තො තංජනකෙන, තංවිජානකවිදූහි ච නියමෙතුං, රතනත්තයගුණපරිදීපනඤ්ච කාතුං –

‘‘යං ලොකො පූජයතෙ, සලොකපාලො සදා නමස්සති ච;

තස්සෙත සාසනවරං, විදූහි ඤෙය්‍යං නරවරස්සා’’ති. – පඨමගාථමාහ;

ඉමාය හි පඨමගාථාය ‘‘එතං සාසනවරං ඤෙය්‍ය’’න්ති එත්තකමෙව එකන්තතො කරණවිසෙසභාවෙන අධිප්පෙතං. එතෙනෙව විසෙසකරණෙන එකන්තාධිප්පෙතනෙත්තිවිසයසාසනවරස්ස දස්සිතත්තා. එකන්තාධිප්පෙතසාසනවරමෙව නෙත්තිසංවණ්ණනාය සංවණ්ණෙතබ්බත්තා විසයං තෙනෙව වක්ඛති අට්ඨකථාචරියො –

‘‘එතං ඉදානි අම්හෙහි විභජිතබ්බහාරනයපට්ඨානවිචාරණවිසයභූතං සාසනං ආදිකල්‍යාණතාදිගුණසම්පත්තියා වරං අග්ගං උත්තමං නිපුණඤාණගොචරතාය පණ්ඩිතවෙදනීයමෙවා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා) ච,

‘‘එතං තිවිධම්පි ‘සාසනවර’න්ති පදෙන සඞ්ගණ්හිත්වා තත්ථ යං පඨමං, තං ඉතරෙසං අධිගමූපායොති සබ්බසාසනමූලභූතං, අත්තනො පකරණස්ස ච විසයභූතං පරියත්තිසාසනමෙවා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා) ච,

‘‘ඉදානි යං වුත්තං ‘සාසනවරං විදූහි ඤෙය්‍ය’න්ති, තත්ථ නෙත්තිසංවණ්ණනාය විසයභූතං පරියත්තිධම්මමෙව පකාරන්තරෙන නියමෙත්වා දස්සෙතු’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා) ච.

තත්ථ පරියත්තිසාසනස්සාපි මූලං හොතීති වුත්තං ‘‘සබ්බසාසනමූලභූත’’න්ති. එතෙන කම්මසාධනෙනපි අධිප්පෙතත්ථෙ සිද්ධෙ නානාවිධසාධකවචනං නානාවාදානං අනොකාසකරණත්ථාය කතං. ස්වාක්ඛාතතාදිධම්මගුණා පන සාසනස්ස විසෙසදෙසකනරවරසද්දෙන වා පරිදීපකත්ථභාවෙන වා දීපිතා අවිනාභාවතො. සාසනවරස්ස පන ජනකසම්බන්ධිපෙක්ඛත්තා ‘‘නරවරස්සා’’ති වුත්තං. තෙන ච අග්ගපුග්ගලො සාසනවරජනකො වාචකත්ථසම්බන්ධිභාවෙන වුත්තො. අනඤ්ඤසාධාරණමහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිගුණවිසෙසා පන ජනකසම්බන්ධිභූතස්ස නරස්ස විසෙසකෙනවරසද්දෙන වා පරිදීපකත්ථභාවෙන වා දීපිතො.

කිං නු සො සාසනවරජනකො නරවරො පරමත්ථොව, උදාහු පූජනීයො චෙව නමස්සනීයො චාති වුත්තං ‘‘යං ලොකො…පෙ… නමස්සති චා’’ති, තෙන සාසනවරජනකො නරවරො පරමත්ථොව න හොති, අථ ඛො සලොකපාලෙන ලොකෙන සදා සබ්බකාලෙසු පූජනීයො චෙව නමස්සනීයො චාති විසෙසිතො ථොමිතොති.

එත්ථ ච පූජනනමස්සනචෙතනාවාචකෙන වා පූජනනමස්සනසද්දෙන ඵලූපචාරත්ථො පුඤ්ඤමහත්තසඞ්ඛාතො පූජනීයභාවො චෙව ආසවක්ඛයඤාණපදට්ඨානසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිගුණසඞ්ඛාතො නමස්සනීයභාවො ච දීපකත්ථභාවෙන පරිග්ගහෙත්වා දීපිතො. තෙනාහ අට්ඨකථාචරියො ‘‘භගවතො සදෙවකස්ස ලොකස්ස පූජනීයවන්දනීයභාවො, අග්ගපුග්ගලභාවො ච වුච්චමානො ගුණවිසිට්ඨතං දීපෙතී’’තිආදි (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා).

තාදිසස්ස නරවරස්ස තාදිසං සාසනවරං කිං යෙන කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යන්ති වුත්තං ‘‘විදූහී’’ති. තෙන තිපිටකධරා අරියභූතා පණ්ඩිතා වාචකත්ථභාවෙන ගහිතා, සුප්පටිපන්නතාදිසඞ්ඝගුණා පන වන්දධාතුවචනෙන වා දීපකත්ථභාවෙන වා දීපිතාති. එවං පරිග්ගහෙත්වා දීපිතෙ රතනත්තයගුණෙ සන්ධාය ‘‘එවං පඨමගාථාය සාතිසයං රතනත්තයගුණපරිදීපනං කත්වා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා) වක්ඛති, න ගාථාය නිරවසෙසත්ථෙ. තත්ථ එවන්ති එවං සාසනවරදස්සනභූතාය පඨමගාථායාති අත්ථොව දට්ඨබ්බො. අපරෙ පනාචරියා ‘‘ඉමාය පඨමගාථාය එකන්තතො අධිප්පෙතානාධිප්පෙතවචනානි චෙව වාචකත්ථදීපකත්ථවිසෙසානි ච සුට්ඨු අවිචාරෙත්වා ‘එවං පඨමගාථාය සාතිසයං රතනත්තයගුණපරිදීපනං කත්වා’ති වචනච්ඡායං නිස්සාය සාතිසයං රතනත්තයගුණපරිදීපනං කාතුං ‘යං ලොකොත්‍යාදිමාහා’ති ච සාතිසයරතනත්තයගුණෙ දස්සෙන්තො ‘යං ලොකොත්‍යාදිමාහා’ති’’ ච වදන්ති. තෙසං වාදො අම්හාකං නක්ඛමති. කාරණං පන මයා හෙට්ඨා වුත්තානුසාරෙන ඤාතබ්බන්ති අයං පදානුක්කමානුරූපානුසන්ධ්‍යත්ථො.

අථ වා එකං සමයං ජම්බුවනසණ්ඩෙ නිසීදිත්වා සිස්සානං හිතං චින්තෙන්තො, අත්තනො අභිනීහාරසම්පත්තිං පස්සන්තො, සම්මාසම්බුද්ධෙන පසංසිතො, මහාකච්චායනො සත්ථාරා අනුමොදිතං සාසනායත්තං නවඞ්ගස්සත්ථවණ්ණනං සොළසහාරාදිඅනෙකත්ථවිධං නෙත්තිප්පකරණං ආරභන්තො, ‘‘යං ලොකො’’ත්‍යාදිමාහ. යදි එවං යථාවුත්තප්පකාරං නෙත්තිප්පකරණභූතං සොළසහාරාත්‍යාදිකං ආරභිතබ්බං, තං අනාරභිත්වා කස්මා නෙත්තිප්පකරණතො බහිභූතං ‘‘යං ලොකො’’ත්‍යාදිකං ආරභිතබ්බං, සෙය්‍යථාපි අම්බං පුට්ඨො ලබුජං බ්‍යාකරෙය්‍ය, ලබුජං පුට්ඨො අම්බං බ්‍යාකරෙය්‍ය, එවමෙව නෙත්තිප්පකරණමාරභන්තො අඤ්ඤං ආරභතීති? තථාපි යස්ස යථාවුත්තස්ස සාසනවරස්ස අත්ථසංවණ්ණනං යං නෙත්තිප්පකරණං කාතුකාමො යස්ස නෙත්තිප්පකරණස්ස විසයභූතං සංවණ්ණෙතබ්බසහිතං, සංවණ්ණෙතබ්බං එව වා තං සාසනවරං තාව දස්සෙන්තො තංජනකෙන, තංවිජානකවිදූහි ච නියමෙතුං, රතනත්තයගුණපරිදීපනඤ්ච කාතුං ‘‘යං ලොකො’’ත්‍යාදිමාහ. අයං ලීනන්තරචොදනාසහිතො අනුසන්ධ්‍යත්ථො.

‘‘යං ලොකො පූජයතෙ, සලොකපාලො සදා නමස්සති ච;

තස්සෙත සාසනවරං, විදූහි ඤෙය්‍යං නරවරස්සා’’ති. –

නිග්ගහිතලොපං කත්වා රචිතා ගාථා අරියාසාමඤ්ඤලක්ඛණෙන සම්පන්නා. කථං? පුබ්බඩ්ඪෙ තිංස මත්තා, අපරඩ්ඪෙ සත්තවීස මත්තා. සම්පිණ්ඩිතා සත්තපඤ්ඤාස මත්තාව භවන්ති. අක්ඛරානං පන ඉමිස්සං ගාථායං සත්තතිංස. තෙසු ගරුක්ඛරා වීසති, ලහුක්ඛරා සත්තරස භවන්ති. ‘‘තස්සෙතං සාසනවර’’න්ති පන සානුනාසිකං විරුජ්ඣති.

තත්ථ නිද්දෙසත්ථො අට්ඨකථානුසාරෙන විජානිතබ්බො. සලොකපාලො සබ්බො සත්තලොකො සක්කච්චං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිඅනෙකගුණානුස්සරණෙන වා පූජෙතබ්බපූජනෙන වා පටිපත්තිපූජනෙන වා සදා සබ්බකාලෙසු සක්කච්චං යං නරවරං පූජයතෙ චෙව නමස්සති ච, තස්ස පූජෙතබ්බස්ස චෙව නමස්සිතබ්බස්ස ච සත්ථුනො නරවරස්ස තිලොකග්ගස්ස මයා සංවණ්ණෙතබ්බසහිතං, සංවණ්ණෙතබ්බං එව වා විදූහෙව ඤෙය්‍යං ඤාතබ්බං. නිපුණඤාණගොචරං එතං මයා බුද්ධියං ඨපිතං සාසනවරං මයා ආරභිතබ්බස්ස නෙත්තිප්පකරණස්ස විසයන්ති පඨමං ජානිතබ්බං දස්සෙත්වා තස්ස අත්ථසංවණ්ණනාභූතං නෙත්තිප්පකරණං අහං ආරභිස්සාමි, තං තුම්හෙ සාධවො සුණාථ මනසි කරොථාති සමුදායයොජනා, අවයවයොජනාපි කාතබ්බා.

කථං? ‘‘සලොකපාලො ලොකො’’ති විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන යොජනා. ලොකපාලො වජ්ජෙත්වා අවසෙසො ලොකො ච න හොති, අථ ඛො ලොකපාලසහිතො ලොකොති විසෙසෙති. ‘‘ලොකො පූජයතෙ චෙව නමස්සති චා’’ති කත්තුකාරකආඛ්‍යාතකිරියාභාවෙන යොජනා ‘‘යො කරොති, ස කත්තා’’ති වුත්තත්තා. යො ලොකො කාරකො, සො කත්තා හොතු. යො ලොකො පූජයතෙ චෙව නමස්සති ච, කථං සො කත්තාති? ‘‘යො කරොති, ස කත්තා’’ති සුත්තස්ස ‘‘යො කරොති කිරියං නිප්ඵාදෙති, සො කිරියානිප්ඵාදකො කත්තා’’ති අත්ථසම්භවතො සයනභුඤ්ජනාදිසබ්බකිරියානිප්ඵාදකො කත්තායෙව හොති. අයඤ්ච ලොකො පූජනනමස්සනකිරියානිප්ඵාදකොයෙවාති. කථං අයං ලොකො කිරියානිප්ඵාදකොති? ‘‘ලොකො’’ති සත්තපඤ්ඤත්තියා පරමත්ථතො අවිජ්ජමානායපි පඤ්ඤාපෙතබ්බො සන්තානෙ පවත්තමානො හදයවත්ථුනිස්සිතො චිත්තුප්පාදො ගහෙතබ්බො, සො යථාරහං හෙතාධිපතිසහජාතාදිපච්චයෙන පච්චයො නිප්ඵාදකො භවෙ. එවං ලොකස්ස කත්තුකාරකභාවො විජානිතබ්බොති පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙන යොජනා. එස නයො තීසු පිටකෙසුපි එවරූපෙසු ඨානෙසු.

‘‘යං නරවරං පූජයතෙ චෙව නමස්සති චා’’ති කම්මකාරකආඛ්‍යාතකිරියාභාවෙන යොජනා ‘‘යං කරොති, තං කම්ම’’න්ති වුත්තත්තා. යං කාතබ්බං, තං කම්මං හොතු. යං පූජයති චෙව නමස්සති ච, කථං තං කම්මන්ති? ‘‘යං කරොති, තං කම්ම’’න්ති සුත්තස්ස ‘‘යං කරොති කිරියාය සම්බජ්ඣති, කිරියාය සම්බජ්ඣිතබ්බං කම්ම’’න්ති අත්ථසම්භවතො කරණවාචකවචනීයාදිසබ්බකිරියාය සම්බජ්ඣිතබ්බං කම්මං හොත්වෙව. අයඤ්ච නරවරො පූජනනමස්සනකිරියාය වාචකවචනීයභාවෙන සම්බජ්ඣිතබ්බොයෙවාති. කථං අයං නරවරො වචනීයොති? පූජනනමස්සනචෙතනාය ආරම්මණකරණවසෙන නරවරො වචනීයො, චෙතනා වාචකා, එවං වාචකවචිතබ්බභාවො හොත්වෙව. ‘‘යං නරවර’’න්ති පඤ්ඤත්තියා පරමත්ථතො අවිජ්ජමානායපි පඤ්ඤාපෙතබ්බො සන්තානවසෙන පවත්තමානො ලොකියලොකුත්තරගුණසහිතො ඛන්ධපඤ්චකො වුත්තො, සො ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, චෙතනා පච්චයුප්පන්නාති පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙන යොජනා. එස නයො තීසු පිටකෙසු එවරූපෙසු ඨානෙසු.

‘‘තස්ස නරවරස්සා’’ති විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන යොජනා. නරවරො නාම නිමන්තිතබ්බාදිකො න හොති, අථ ඛො පූජෙතබ්බො නමස්සිතබ්බො එවාති විසෙසෙති. තස්ස පූජෙතබ්බස්ස චෙව නමස්සිතබ්බස්ස ච නරවරස්ස සාසනවරන්ති ජඤ්ඤජනකභාවෙන යොජනා. සාසනවරං නාම පච්චෙකබුද්ධසාවකබුද්ධරාජරාජාදීනං සාසනවරං න හොති, පූජෙතබ්බස්ස චෙව නමස්සිතබ්බස්ස ච නරවරස්ස තිලොකස්සෙව සාසනවරන්ති නියමෙති.

‘‘විදූහි ඤෙය්‍ය’’න්ති කත්තුකාරකකිතකිරියාභාවෙන යොජනා. කත්තුභාවො හෙට්ඨා වුත්තොව. ‘‘විදූහී’’ති සත්තපඤ්ඤත්තියා පරමත්ථතො අවිජ්ජමානායපි පඤ්ඤාපෙතබ්බො සන්තානෙ පවත්තමානො සාසනවරෙ සම්මොහධංසකඤාණසහිතො හදයවත්ථුනිස්සිතො චිත්තුප්පාදො වුත්තො, සො යථාරහං හෙතාධිපතිසහජාතාදිපච්චයෙන පච්චයො නිප්ඵාදකො භවෙ. ඤා-ඉතිධාතුයා අත්ථභූතං ඤාණං පච්චයුප්පන්නං නිප්ඵාදෙය්‍යං භවෙ, එවං පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙන යොජනා.

‘‘ඤෙය්‍යං සාසනවර’’න්ති විසෙසනවිසෙස්‍යභාවෙන යොජනා. සාසනවරං නාම න යෙන කෙනචි ඤෙය්‍යං, අථ ඛො විදූහෙව සණ්හසුඛුමඤාණෙන ඤෙය්‍යං සාසනවරන්ති විසෙසෙති.

‘‘එතං සාසනවර’’න්ති විසෙසනවිසෙස්‍යභාවෙන යොජනා. සාසනවරං නාම මයා බුද්ධියං අට්ඨපිතං අප්පවත්තෙතබ්බං හොති, මයා ඉදානි නෙත්තිප්පකරණස්ස විසයභාවෙන බුද්ධියං විපරිවත්තමානං ඨපෙතබ්බං පවත්තෙතබ්බං සාසනවරන්ති විසෙසෙති. එතං සාසනවරං නෙත්තිප්පකරණස්ස විසයන්ති යොජනා කාතබ්බා. තෙනාහ ‘‘එතං ඉදානි අම්හෙහි විභජිතබ්බහාරනයපට්ඨානවිචාරණවිසයභූතං සාසන’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා). ඉච්චෙවං නෙත්තියා පඨමගාථාය සඞ්ඛෙපෙන යොජනත්ථො සමත්තො.

තත්ථ යන්ති අනියමනරවරස්ස සත්ථුනො වාචකං පයොගවන්තසබ්බනාමං. අනියමො ච පූජනනමස්සනකිරියාය අනියමිතත්තා වුත්තො, න නරවරතො අඤ්ඤසත්තස්ස සම්භවතොති. එස නයො සෙසානියතෙසුපි තීසු පිටකෙසු. ලොකියන්ති එත්ථ පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි, තබ්බිපාකො චාති ලොකො.එත්ථ සත්තනිකායෙ පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි ලොකියන්ති පවත්තන්ති, තබ්බිපාකො ච ලොකියති පවත්තති, ඉති සත්තනිකායස්ස පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානං, තබ්බිපාකස්ස ච පවත්තනස්ස ආධාරභාවතො ‘‘එත්ථා’’තිපදෙන නිද්දිට්ඨො සත්තනිකායො ලොකොනාම. පූජයතෙති විග්ගහවිරහිතං ආඛ්‍යාතපදං, සක්කච්චං පූජනං කරොති.

ලොකං පාලෙන්තීති ලොකපාලා, පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානඤ්චෙව තබ්බිපාකස්ස ච පවත්තනාධාරත්තා ලොකා ච. කෙ තෙ? චත්තාරො මහාරාජානො, ඉන්දයමවරුණකුවෙරා වා, ඛත්තියචතුමහාරාජසක්කසුයාමසන්තුසිතසුනිම්මිතපරනිම්මිතවසවත්තිමහාබ්‍රහ්මාදයො වා. පාලනඤ්චෙත්ථ ඉස්සරියාධිපච්චෙන තංතංසත්තලොකස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤවිහෙසනනිවාරණාදිආණාපවත්තාපනයසපරිවාරට්ඨානන්තරාදිනිය්‍යාදනා, සහ ලොකපාලෙහි යො වත්තතීති සලොකපාලො. අථ වා යෙ හිරොත්තප්පා ලොකං පාලෙන්ති, ඉති පාලනතො තෙ හිරොත්තප්පා ලොකපාලා. තෙනාහ භගවා ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, සුක්කා ධම්මා ලොකං පාලෙන්තී’’ති (අ. නි. 2.9; ඉතිවු. 42). ලොකපාලෙහි හිරොත්තප්පෙහි සමන්නාගතො ලොකො සලොකපාලො නාම. හිරොත්තප්පසම්පන්නො හි සප්පුරිසො ලොකො සක්කච්චං සදා සබ්බකාලෙසු පූජයති චෙව නමස්සති ච පාපහිරිජිගුච්ඡනතො, ධම්මච්ඡන්දවන්තතාය ච.

අඤ්ඤෙ පන පූජෙන්තා නමස්සන්තාපි කදාචියෙව පූජෙන්ති නමස්සන්ති, න සබ්බදාති. සදාති පූජනනමස්සනකාලවාචකවිග්ගහවිරහිතං විකප්පනාමං, සබ්බනාමං වා. නමස්සතීති විග්ගහවිරහිතං ආඛ්‍යාතපදං, සක්කච්චං නමස්සනං කරොති. තස්සෙතාති එත්ථ තස්සාති නියමවාචකං පයොගවන්තසබ්බනාමං විග්ගහවිරහිතමෙව. නියමො ච පූජනනමස්සනකිරියාය විසෙසිතො. තස්මා තස්ස පූජනනමස්සනකිරියාය නියමිතබ්බස්ස පූජෙතබ්බස්ස නමස්සිතබ්බස්ස නරවරස්සාති අත්ථො යුත්තොව. සෙසනියමෙසු අඤ්ඤෙසුපි එසෙව නයො. එතන්ති ආචරියෙන විභජිතබ්බහාරනයපට්ඨානවිචාරණවිසයභූතස්ස සාසනවරපරාමසනං පයොගවන්තසබ්බනාමං විග්ගහවිරහිතං.

සාසති එතෙනාති සාසනං, එතෙන නවවිධසුත්තන්තෙන, නවවිධසුත්තන්තසහිතෙන වා වරෙන සබ්බෙන සමත්ථෙ වෙනෙය්‍යෙ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි තිවිධයානමුඛෙන යථාරහං සත්තෙ සාසති අනුසාසති විනෙති. ඉති සාසනානුසාසනකිරියානුසාරෙන වෙනෙය්‍යසත්තානං ජානනපටිපජ්ජනාධිගමස්ස කාරණකරණත්තා ‘‘එතෙනා’’ති පදෙන නිද්දිට්ඨං නවවිධසුත්තන්තං, නවවිධසුත්තන්තසහිතං වා වරං සබ්බං සාසනං නාම. නවවිධසුත්තන්තදෙසනාය හි වෙනෙය්‍යානං ජානනං පුරිමජානනෙන පච්ඡිමජානනං, ජානනෙන පටිපජ්ජනෙන පච්ඡිමපටිපජ්ජනෙන අධිගමො, පුරිමාධිගමෙන පච්ඡිමාධිගමො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘සද්ධා සීලං සුතං චාගො පඤ්ඤා සද්ධාය සීලස්ස සුතස්ස චාගස්ස පඤ්ඤායා’’ති (පට්ඨා. 1.1.423) ච ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස පරිකම්මං පඨමස්ස ඣානස්ස’’ත්‍යාදි (පට්ඨා. 1.1.423) ච. සාසධාතුයා දෙසනාසද්දො ච තංජනකො දෙසනාඤාණසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදො ච මුඛ්‍යත්ථො, තංඋපනිස්සයපච්චයා වෙනෙය්‍යානං අත්ථජානනපටිපජ්ජනඅධිගමනාදි කාරණූපචාරත්ථො, ‘‘එතෙනා’’ති පදෙන වුත්තාය සාසනභූතාය නාමපඤ්ඤත්තියා කරණසත්තිසඞ්ඛාතා උපනිස්සයපච්චයසත්ති ඵලූපචාරත්ථො. ඉති-සද්දොපි තමෙව නාමපඤ්ඤත්තියා උපනිස්සයපච්චයසත්තිං හෙතුභාවෙන පරාමසති, තස්සා සත්තියා ආධාරභූතා නාමපඤ්ඤත්ති යු-පච්චයත්ථො. එසෙව නයො තීසු පිටකෙසු එවරූපෙසු ඨානෙසු.

එකන්තනිය්‍යානට්ඨෙන, අනඤ්ඤසාධාරණගුණතාය ච උත්තමට්ඨෙන වරං උත්තමං, පරියත්තිසාසනම්හි ඵලනිය්‍යාදනතො, මග්ගනිය්‍යානහෙතුභාවතො ච නිය්‍යානට්ඨෙන, සාවකාදීහි අජනියත්තා අසාධාරණට්ඨෙන ච උත්තමට්ඨෙන වරං, වරිතබ්බන්ති වා වරං. යථාවුත්තස්ස සාසනස්ස පණ්ඩිතෙහි අභිපත්ථිතසමිද්ධිහෙතුතාය වරිතබ්බත්තා පත්ථෙතබ්බත්තා සාසනවරං නාම, යථාවුත්තට්ඨෙන වා සාසනඤ්ච තං වරඤ්චාති සාසනවරං. ච-සද්දෙන සත්තිභෙදං, තං-සද්දෙන අත්ථාභෙදං දෙස්සෙති.

විදන්තීති විදූ. යෙ පණ්ඩිතා යථාසභාවතො කම්මකම්මඵලානි, කුසලාදිභෙදෙ ච ධම්මෙ විදන්ති, ඉති විදනතො තෙ පණ්ඩිතා විදූ නාම, තෙහි. ඤාතබ්බන්ති ඤෙය්‍යං. ඤා-ධාතුයා නිප්පරියායතො ආරම්මණිකං ඤාණං වුත්තං, ඨානූපචාරතො සාසනවරස්ස ආරම්මණපච්චයභාවො දස්සිතො, ඉති-සද්දෙන ආරම්මණපච්චයභාවො පරාමසිතො. තස්ස ඉති-සද්දෙන පරාමසිතබ්බස්ස ආරම්මණපච්චයභාවස්ස ආධාරං සාසනවරං ණ්‍ය-පච්චයත්ථොති දට්ඨබ්බං. ඤාණං අරහතීති වා ඤෙය්‍යං, විදූනං ඤාණං ජානනං ආරම්මණභාවෙන අරහතීති අත්ථො. ඉමස්මිං නයෙ තද්ධිතපදං දට්ඨබ්බං.

නරති නෙතීති නරො. යො පුරිසො අත්තානං ඉත්ථීනං උච්චට්ඨානං නරති නෙති, ඉති නරනතො නයනතො සො පුරිසො නරො නාම. සො හි පුත්තභූතොපි මාතුයා පිතුට්ඨානෙ තිට්ඨති, කනිට්ඨභාතුභූතොපි ජෙට්ඨභගිනීනං පිතුට්ඨානෙ තිට්ඨති. අථ වා නරිතබ්බො නෙතබ්බොති නරො. සො හි ජාතකාලතො පට්ඨාය යාව අත්තනො සභාවෙන අත්තානං ධාරෙතුං සමත්ථො න හොති, තාව පරෙහි නෙතබ්බො, න තථා අඤ්ඤො තිරච්ඡානාදිකොති. එත්ථ පන සත්ථුවිසයතාය නරති වෙනෙය්‍යසත්තෙති නරොති අත්ථො අධිප්පෙතො. සත්ථා හි සත්තෙ අපායාදිතො සුගතිං වා මග්ගඵලනිබ්බානං වා නෙතීති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිඅනෙකගුණසමන්නාගතත්තා වරො උත්තමො, වරිතබ්බො පත්ථෙතබ්බොති වා වරො, තිලොකග්ගො. පකතියා උච්චට්ඨානට්ඨො නරො ගුණුත්තමෙන සමන්නාගතො වරො, නරො ච සො වරො චාති නරවරො. ච-ත-සද්දානං අත්ථභෙදො වුත්තොව, විසෙසනපරපදසමාසොයං. යෙන වුත්තං ‘‘අග්ගපුග්ගලස්සාති අත්ථො’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා). අඤ්ඤෙ පන ‘‘නරානං, නරෙසු වා වරොති නරවරො’’ති වදන්ති, තං වචනං ‘‘අග්ගපුග්ගලස්සාති අත්ථො’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා) අට්ඨකථාවචනෙන විරුජ්ඣති මඤ්ඤෙ. තස්ස නරවරස්සාති. ඉච්චෙවං නෙත්තිප්පකරණස්ස ආදිගාථාය සමාසෙන ච වචනත්ථො සමත්තො.

සරූපත්ථො යොජනත්ථවචනත්ථානුසාරෙන විජානිතබ්බො. තථාපි විසුං සුට්ඨු ජානනත්ථාය පුන වත්තබ්බො. ‘‘ය’’න්ති පදස්ස අනඤ්ඤසාධාරණසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිඅනෙකගුණසම්පන්නො සලොකපාලෙන ලොකෙන පූජෙතබ්බො චෙව නමස්සිතබ්බො ච සාසනවරදෙසකො තිලොකග්ගො සරූපත්ථො. ‘‘ලොකො’’ති පදස්ස යථාවුත්තලොකපාලසහිතො සද්ධාචාගාදිසම්පන්නො සබ්බසත්තලොකො සරූපත්ථො. ලොකසද්දො එකවචනයුත්තොපි ජාතිසද්දත්තා නිරවසෙසතො සත්තෙ සඞ්ගණ්හාති යථා ‘‘මහාජනො’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ ලොකසද්දො ‘‘ලොකවිදූ’’ත්‍යාදීසු සඞ්ඛාරභාජනෙසුපි පවත්තො, පූජනනමස්සනකිරියාසාධනත්තා පන සත්තලොකෙව වාචකභාවෙන පවත්තොති. තෙනාහ ‘‘පූජනකිරියායොග්‍යභූතතාවසෙනා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා).

පූජයතෙති එත්ථ පූජනකිරියාය මුඛ්‍යතො පූජනසඞ්ඛාතො පූජෙන්තානං චිත්තුප්පාදො සරූපත්ථො, ඵලූපචාරෙන තංචිත්තුප්පාදස්ස ආරම්මණපකතූපනිස්සයභූතා වුත්තප්පකාරා සබ්බෙ බුද්ධගුණා සරූපත්ථා. තෙ-විභත්තිපච්චයස්ස පූජනකිරියාසාධකො වුත්තප්පකාරො ලොකො ච සරූපත්ථො, එවං සති අත්ථභෙදාභාවතො ද්වීසු වාචකෙසු එකොව වාචකො වත්තබ්බො, කස්මා එකස්මිං අත්ථෙ ද්වෙ වාචකා වුත්තාති? නායං දොසො ද්වින්නං වාචකානං සාමඤ්ඤවිසෙසවාචකත්තා. ලොකසද්දො හි පූජනකිරියාසාධකො, අඤ්ඤකිරියාසාධකො ච වදතීති සාමඤ්ඤවාචකො ච හොති. පූජයතෙ-සද්දො ලොකපූජනඉත්ථිපූජනපුරිසපූජනතිරච්ඡානපූජනාදිකිරියාසාධකඤ්ච වදතීති සාමඤ්ඤවාචකො. තස්මා පූජයතෙ-සද්දො ලොකසද්දස්ස සරූපත්ථො, පූජනකිරියාසාධකො ච න අඤ්ඤකිරියාසාධකොති නියමෙති. ලොකසද්දො ච පූජයතෙසද්දස්ස සරූපත්ථො පූජනකිරියාසාධකො. ලොකො පන පූජනකිරියාසාධකො ඉත්ථිපුරිසතිරච්ඡානාදිකොති නියමෙති. තීසු පිටකෙසු අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු ඨානෙසු එසෙව නයො.

‘‘සලොකපාලො’’ති පදස්ස යථාවුත්තසෙට්ඨලොකපාලසහගතො, පූජනනමස්සනකිරියාසාධකො ච සත්තනිකායො සරූපත්ථො. ‘‘සදා’’ති පදස්ස රත්තිදිවසකාලො අතීතභගවතො ධරමානකාලො තතො පරකාලො අභිනීහාරතො යාව සාසනන්තරධානා කාලො තතො පරකාලො සරූපත්ථො. සො පන අනාගතබුද්ධුප්පජ්ජනකාලො අතීතසම්මාසම්බුද්ධෙ ඉදානි පූජයන්ති නමස්සන්ති විය පූජයිස්සති චෙව නමස්සිස්සති ච. නමස්සතීති එත්ථ නමස්සනකිරියාය මුඛ්‍යතො නමස්සනසඞ්ඛාතො චිත්තුප්පාදො සරූපත්ථො, ඵලූපචාරෙන තංචිත්තුප්පාදස්ස ආරම්මණපකතූපනිස්සයභූතා වුත්තප්පකාරා සබ්බෙ බුද්ධගුණා සරූපත්ථො. ති-විභත්තිපච්චයස්ස නමස්සනකිරියාසාධකො යථාවුත්තසත්තනිකායො ලොකො ච සරූපත්ථො, අත්ථභෙදාභාවෙපි ද්වින්නං වාචකානං පවත්තභාවො හෙට්ඨා වුත්තොව. ‘‘චා’’ති පදස්ස ඉධෙකච්චො පූජෙන්තොපි න නමස්සති, නමස්සන්තොපි න පූජෙති ච, අයං පන සත්තනිකායො ලොකො පූජයති චෙව නමස්සති චාති සමුච්චයත්ථො සරූපත්ථො.

තස්සාති එත්ථ තං-සද්දස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිඅනෙකගුණසමන්නාගතො පූජෙතබ්බො නමස්සිතබ්බො තිලොකග්ගො සත්ථා සරූපත්ථො, ඡට්ඨීවිභත්තියා ජනකස්ස නරවරස්ස ජඤ්ඤෙන සාසනවරෙන සම්බන්ධො පධානසරූපත්ථො, ජඤ්ඤසාසනවරස්ස ජනකෙන නරවරෙන සම්බන්ධො අපධානසරූපත්ථො. තීසු පිටකෙසු එවරූපෙසු අඤ්ඤෙසුපි එසෙව නයො.

‘‘එත’’න්ති පදස්ස ආචරියෙන විභජිතබ්බහාරනයපට්ඨානවිචාරණවිසයභූතං සාසනං සරූපත්ථො. ‘‘සාසනවර’’න්ති පදස්සාපි තමෙව සරූපත්ථො, එතං සාසනවරං පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධභෙදෙන තිවිධම්පි පරියත්තිසාසනමෙව සබ්බසාසනමූලභූතත්තා, නෙත්තිප්පකරණස්ස විසයභූතත්තා ච විසෙසතො අධිප්පෙතං තස්ස මූලභූතභාවතො විනයසංවණ්ණනාදීසු බහූපකාරෙන දස්සිතොති අම්හෙහි න වත්තබ්බො. වදන්තොපි අඤ්ඤං රචිතබ්බං රචිතුං අසමත්ථොව හුත්වා වදතීති ගහිතබ්බො වදෙය්‍ය.

තං පන පරියත්තිසාසනං විමුත්තිරසවසෙන එකවිධං, ධම්මවිනයවසෙන දුවිධං, විනයපිටකසුත්තන්තපිටකඅභිධම්මපිටකවසෙන තිවිධං, ආණාදෙසනාවොහාරදෙසනාපරමත්ථදෙසනාවසෙන තිවිධං, යථාපරාධසාසනායථානුලොමසාසනායථාධම්මසාසනාභෙදෙනපි තිවිධං, සංවරාසංවරකථාදිට්ඨිවිනිවෙඨනකථානාමරූපපරිච්ඡෙදකථාභෙදෙනපි තිවිධං. එත්ථ ච දෙසනා දෙසකාධීනා, සාසනං සාසිතබ්බායත්තං, කථා කථෙතබ්බත්ථාපෙක්ඛාති විසෙසො. දීඝනිකායො, මජ්ඣිමනිකායො, සංයුත්තනිකායො, අඞ්ගුත්තරනිකායො, ඛුද්දකනිකායොති නිකායභෙදෙන පන පඤ්චවිධං; සුත්තගෙය්‍යවෙය්‍යාකරණගාථාඋදානඉතිවුත්තකජාතකඅබ්භුතධම්මවෙදල්ලභෙදෙන පන නවවිධං; ධම්මක්ඛන්ධභෙදෙන පන චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සවිධං; ‘‘සංකිලෙසභාගියවාසනාභාගියනිබ්බෙධභාගියඅසෙක්ඛභාගියාති අමිස්සානි චත්තාරි; සංකිලෙසභාගියවාසනාභාගියසංකිලෙසභාගියනිබ්බෙධ භාගියසංකිලෙසභාගියඅසෙක්ඛභාගියවාසනාභාගියනිබ්බෙධභාගියාති මිස්සකදුකානි චත්තාරි; සංකිලෙසභාගියවාසනාභාගියඅසෙක්ඛභාගියසංකිලෙසභාගියවාසනා භාගියනිබ්බෙධභාගියාති මිස්සකතිකානි ද්වෙ; තණ්හාසංකිලෙසදිට්ඨිසංකිලෙසදුච්චරිතසංකිලෙසතණ්හාවොදානභාගියදිට්ඨිව- උදානභාගියදුච්චරිතවොදානභාගියාතිඡා’’ති (නෙත්ති. 89) සොළසන්නං සුත්තානං භෙදෙන සොළසවිධං; ‘‘ලොකියලොකුත්තරලොකියලොකුත්තරසත්තාධිට්ඨානධම්මාධිට්ඨානසත්තධම්මාධිට්ඨානඤාණඤෙය්‍ය- ඤාණඤෙය්‍යදස්සනභාවනාදස්සනභාවනාසකවචනපරවචනසකවචනපරවචන විස්සජ්ජනීයඅවිස්සජ්ජනීයවිස්සජ්ජනීයඅවිස්සජ්ජනීයකම්මවිපාකකම්මවිපාකකුසල අකුසලකුසලාකුසලඅනුඤ්ඤාතපටික්ඛිත්තඅනුඤ්ඤාතපටික්ඛිත්තථවස්ස භෙදෙන අට්ඨවීසතිවිධ’’න්ති (නෙත්ති. 112) එවමාදිබහුවිධං පරියත්තිසාසනං නෙත්තිප්පකරණස්ස විසෙසතො විසයං. තස්ස විසයභාවෙ සති පටිපත්තිපටිවෙධසඞ්ඛාතං සාසනද්වයම්පි තම්මූලකත්තා විසයං හොති පරියායතොති දට්ඨබ්බං.

‘‘විදූහී’’ති පදස්ස යථාවුත්තසාසනවරස්ස සපරසන්තානපවත්තනපවත්තාපනාදිවසෙන විජානනසමත්ථො සණ්හසුඛුමඤාණාදිගුණසම්පන්නො කල්‍යාණපුථුජ්ජනසොතාපන්නාදිකො පුග්ගලො සරූපත්ථො. ‘‘ඤෙය්‍ය’’න්ති පදස්ස තාදිසෙහි විදූහි සණ්හසුඛුමඤාණාදිනා විජානිතබ්බං සාසනවරං සරූපත්ථො. ‘‘නරවරස්සා’’ති පදස්ස එකවිධාදිභෙදස්ස සාසනවරස්ස ජනකො අනෙකගුණසම්පන්නො තිලොකග්ගො සරූපත්ථො. ඉච්චෙවං නෙත්තියා ආදිගාථාය සරූපත්ථො සඞ්ඛෙපෙන විජානිතබ්බො.

එවං තස්සා අනුසන්ධ්‍යාදීනං ජානිතබ්බභාවෙ සතිපි අජානන්තො විය පුච්ඡිත්වා දොසං ආරොපෙත්වා පරිහාරවසෙනාපි ගම්භීරාධිප්පායස්ස අනාකුලස්ස විසෙසජානනං භවිස්සති. තස්මා පුච්ඡිත්වා දොසං රොපෙත්වා පරිහාරවසෙන ගම්භීරාධිප්පායං සම්පිණ්ඩෙත්වා කථයිස්සං. අම්හාකාචරිය කිමත්ථං ‘‘යං ලොකො’’ත්‍යාදිමාහ? නෙත්තිප්පකරණං කාතුං. එවං සති නෙත්තිප්පකරණභූතං ‘‘සොළසහාරා නෙත්ති’’ත්‍යාදිකං එව වත්තබ්බං, කස්මා තං අවත්වා තතො නෙත්තිප්පකරණතො අඤ්ඤං ‘‘යං ලොකො පූජයතෙ’’ත්‍යාදිමාහ. සෙය්‍යථාපි සමුද්දං ගච්ඡන්තො හිමවන්තං ගච්ඡති, හිමවන්තං ගච්ඡන්තො සමුද්දං ගච්ඡති, එවමෙව නෙත්තිප්පකරණං කරොන්තො සාසනවරදස්සනං කරොතීති? සච්චං, තථාපි යස්ස සංවණ්ණනං නෙත්තිප්පකරණං කාතුකාමො තං සාසනවරං පඨමං දස්සෙතුං ‘‘යං ලොකො’’ත්‍යාදිමාහ. එවං සති ‘‘එතං සාසනවර’’න්ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං, කස්මා ‘‘යං ලොකො’’ත්‍යාදි වුත්තන්ති? තං සාසනවරං ජනකෙන නරවරෙන නියමෙත්වා ථොමෙතුං වුත්තං. තථාපි ‘‘තස්ස නරවරස්සා’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං, කස්මා ‘‘යං ලොකො’’ත්‍යාදි වුත්තන්ති? තං ජනකං නරවරං ලොකපාලෙන ලොකසෙට්ඨෙන සද්ධිං සබ්බෙන ලොකෙන පූජනීයනමස්සනීයභාවෙන ථොමෙතුං ‘‘යං ලොකො’’ත්‍යාදි වුත්තං. පූජෙන්තාපි වන්දිත්වා පූජෙන්ති, තස්මා ‘‘පූජයතෙ’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බන්ති? තථාපි කෙචි කෙසඤ්චි පූජාසක්කාරාදීනි කරොන්තාපි තෙසං අපාකටගුණතාය නමක්කාරං න කරොන්ති. එවං භගවතො යථාභූතඅබ්භුග්ගතසද්දතාය පන භගවන්තං පූජෙත්වාපි වන්දතියෙවාති දස්සෙතුං ‘‘නමස්සති චා’’ති වුත්තං. පූජෙන්තො, නමස්සන්තො ච න කදාචියෙව, අථ ඛො සබ්බකාලන්ති දස්සෙතුං ‘‘සදා’’ති වුත්තං. තාදිසස්ස නරවරස්ස තාදිසං සාසනවරං සණ්හසුඛුමඤාණසම්පන්නෙහි විදූහෙව සුඛුමඤාණෙනෙව ඤෙය්‍යන්ති සාසනවරං ථොමෙතුං ‘‘විදූහි ඤෙය්‍ය’’න්ති වුත්තං.

එත්ථ ච ‘‘පූජයතෙ, නමස්සතී’’ති එතෙහි පූජනනමස්සනකිරියාය හෙතුභූතා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදයො අනෙකෙ ලොකියලොකුත්තරගුණා පකාසිතා හොන්ති තෙ ගුණෙ ආගම්ම සබ්බලොකස්ස පූජනනමස්සනචෙතනාය පවත්තනතො. තෙසු හි කිඤ්චි සරූපතො, කිඤ්චි අනුමානතො සාරිපුත්තත්ථෙරාදයො අනුස්සරන්ති, පූජෙන්ති, නමස්සන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘අනුස්සරෙථ සම්බුද්ධ’’න්ති (සං. නි. 1.249). එකදෙසගුණාපි පූජාරහා නමස්සනාරහා, කස්මා සබ්බෙපි ගුණා පකාසිතාති? සබ්බගුණදස්සනෙන බොධිසම්භාරසම්භරණමහාකරුණායොගසඞ්ඛාතහෙතුඤාණපහාන- ආනුභාවරූපකායසම්පත්තිසඞ්ඛාතඵලහිතජ්ඣාසයින්ද්‍රිය- පාකකාලාගමනදෙසනාඤාණසඞ්ඛාතසත්තු- පකාරසම්පදාවසෙන ථොමනා දස්සිතා. තෙන අත්තහිතපටිපත්ති, පරහිතපටිපත්ති ච නිරුපක්කිලෙසූපගමනාපගමනඤ්ච ලොකසමඤ්ඤානුපපවත්ති, තදනතිධාවනඤ්ච චරණසම්පත්ති, විජ්ජාසම්පත්ති ච අත්තාධිපතිතා, ධම්මාධිපතිතා ච ලොකනාථඅත්තනාථතා ච පුබ්බකාරිකතඤ්ඤුතා ච අපරන්තපතා, අනත්තන්තපතා ච බුද්ධකරණධම්මබුද්ධභාවසිද්ධි ච පරතාරණඅත්තතාරණඤ්ච සත්තානුග්ගහචිත්තතා, ධම්මවිරත්තචිත්තතා ච පකාසිතා භවන්ති. තෙන සබ්බප්පකාරෙන අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යතාඋත්තමපූජනීයනමස්සනීයභාවපූජනනමස්සනකිරියාය ච ඛෙත්තඞ්ගතභාවං පකාසෙති. තෙන පූජනකනමස්සනකානං යථිච්ඡිතබ්බපයොජනසම්පත්ති පකාසිතාති සබ්බගුණා පකාසිතාති.

ආදිකල්‍යාණතාදිගුණසම්පත්තියා වරං අග්ගං උත්තමං, නිපුණඤාණගොචරතාය පණ්ඩිතවෙදනීයඤ්ච, තස්මා ‘‘වරං ඤෙය්‍ය’’න්ති වචනෙහි ස්වාක්ඛාතතාදයො සබ්බෙ ධම්මගුණා පකාසිතා. අරියසච්චපටිවෙධෙන සමුග්ඝාතකිලෙසසම්මොහායෙව පරමත්ථතො පණ්ඩිතා බාල්‍යාදිසමතික්කමනතො, තස්මා භාවිතලොකුත්තරමග්ගා, සච්ඡිකතසාමඤ්ඤඵලා ච පුග්ගලා විසෙසතො ‘‘විදූ’’ති වුච්චන්ති. තෙ හි යථාවුත්තසාසනවරං අවිපරීතතො ඤාතුං, නෙතුඤ්ච සපරසන්තානෙ සක්කුණන්ති. තස්මා යෙ සුප්පටිපන්නතාදයො අනෙකෙහි සුත්තපදෙහි සංවණ්ණිතා, තෙ අරියසඞ්ඝගුණාපි නිරවසෙසතො ‘‘විදූහී’’ති පදෙන පකාසිතාති. එවං නෙත්තියා පඨමගාථාය ‘‘එතං සාසනවර’’න්ති පදෙන සාසනත්තයං සඞ්ගණ්හිත්වා තත්ථ ඉතරෙසං ද්වින්නං අධිගමූපායභාවතො සබ්බසාසනමූලභූතස්ස, අත්තනො නෙත්තිප්පකරණස්ස ච විසයභූතස්ස පරියත්තිසාසනවරස්ස දස්සනමුඛෙන සබ්බෙ රතනත්තයගුණාපි ථොමනාවසෙන නයතොව පකාසිතා හොන්ති. නයතො හි දස්සිතා සබ්බෙ ගුණා නිරවසෙසා ගහිතා භවන්ති, න සරූපතො. තෙනාහ භගවන්තං ඨපෙත්වා පඤ්ඤවන්තානං අග්ගභූතො ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරොපි බුද්ධගුණපරිච්ඡෙදනමනුයුත්තො ‘‘අපිච මෙ ධම්මන්වයො විදිතො’’ති (දී. නි. 2.146) භගවතාපි –

‘‘එවං අචින්තියා බුද්ධා, බුද්ධධම්මා අචින්තියා;

අචින්තියෙ පසන්නානං, විපාකො හොති අචින්තියො’’ති. (අප. ථෙර 1.1.82; නෙත්ති. 95) –

ගාථා වුත්තා. තත්ථ බුද්ධධම්මාති බුද්ධගුණා. අම්හාකං පන යාවජීවං රතනත්තයගුණපරිදීපනෙ අතිඋස්සාහන්තානම්පි සරූපතො නීහරිත්වා දස්සෙතුං අසමත්ථභාවො පගෙව පණ්ඩිතෙහි වෙදිතබ්බොති.

ඉච්චෙවං –

‘‘යං ලොකො පූජයතෙ, සලොකපාලො සදා නමස්සති ච;

තස්සෙත සාසනවරං, විදූහි ඤෙය්‍යං නරවරස්සා’’ති. –

නිග්ගහිතලොපවසෙන වුත්තාය ගාථාය සඞ්ඛෙපෙන කථිතො අනුසන්ධ්‍යාදිකො සමත්තොති.

‘‘යං ලොකො පූජයතෙ, ස ලොකපාලො සදා නමස්සති ච;

තං තස්ස සාසනවරං, විදූහි ඤෙය්‍යං නරවරස්සා’’ති. –

ගාථං අපරෙ පඨන්ති. තස්සාපි අනුසන්ධ්‍යත්ථො වුත්තනයොව. යොජනත්ථො පන විසෙසො. තත්ථ හි සලොකපාලො ලොකො යස්ස සත්ථුනො නරවරස්ස යං සාසනවරං සංවණ්ණෙතබ්බසහිතං, සංවණ්ණෙතබ්බං එව වා පූජයතෙ චෙව නමස්සති ච, තස්ස ලොකපාලස්ස සත්ථුනො තං පූජෙතබ්බං, නමස්සිතබ්බඤ්ච විදූහෙව විඤ්ඤාතබ්බං, එතං සාසනවරං නෙත්තිප්පකරණස්ස විසයන්ති ගහෙතබ්බන්ති යොජනා. යොජනාකාරොපි හෙට්ඨා වුත්තනයොව.

විග්ගහත්ථොපි විසෙසො. ඉමස්මිඤ්හි නයෙ ලොකං පාලෙන්තීති ලොකපාලා, යථාවුත්තචතුමහාරාජාදයො. තෙහි ලොකපාලෙහි සහිතං සබ්බලොකං පාලෙති ලොකග්ගනායකත්තාති ලොකපාලොති භගවාපි ලොකපාලසද්දෙන වුත්තො. සො හි ‘‘තස්සා’’ති එත්ථ තං-සද්දෙන පරාමසීයති, තස්මා තස්ස ලොකපාලස්ස සත්ථුනො නරවරස්සාති අත්ථො ගහිතො. යදි එවං ලොකපාලො ගුණීභූතො අපධානො පධානභූතං ලොකං විසෙසෙත්වා විනිවත්තො, කථං තං-සද්දෙන පරාමසීයතීති? ලොකවිසෙසකො සමානොපි සාසනවරාපෙක්ඛතාය ජනකසාමිභාවෙන සම්බන්ධිවිසෙසභූතත්තා පධානභූතො විය පරාමසීයතීති. භගවා සාසනවරස්ස සාමිභාවෙන ගහිතො. කථං සාසනවරස්ස සාමී භගවා සාසනවරං පූජයතීති? න චායං විරොධො. බුද්ධා හි භගවන්තො ධම්මගරුනො, තෙ සබ්බකාලං ධම්මමපචයමානාව විහරන්තීති. බුද්ධානඤ්හි ධම්මගරුධම්මාපචයමානභාවො ‘‘යංනූනාහං…පෙ… තමෙව ධම්මං සක්කත්වා ගරුං කත්වා මානෙත්වා පූජෙත්වා උපනිස්සාය විහරෙය්‍ය’’න්ති (අ. නි. 4.21) වුත්තො, තස්මා ලොකපාලො භගවා සාසනවරං පූජයතීති දට්ඨබ්බො. එවං සති ලොකපාලො භගවා සාසනවරං පූජයතීති අත්ථො යුත්තො හොතු, කථං ලොකපාලො භගවා සාසනවරං නමස්සතීති යුත්තොති? යුත්තොව ‘‘නමස්සතී’’ති පදස්ස ගරුකරණෙන තන්නින්නපොණපබ්භාරොති අත්ථස්සාපි ලබ්භනතො. භගවා හි ධම්මගරුතාය සබ්බකාලං ධම්මනින්නපොණපබ්භාරභාවෙන විහරතීති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’තිආදි. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයෙන වා සංවණ්ණනාසු වුත්තනයෙන වා ඤාතබ්බන්ති අම්හෙහි න විත්ථාරීයති.

එවං පඨමගාථාය ‘‘සාසනවර’’න්ති පදෙන තිවිධම්පි සාසනං සඞ්ගණ්හිත්වා තත්ථ පරියත්තිසාසනමෙව අත්තනො නෙත්තිප්පකරණස්ස විසයං නියමෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ද්වාදස පදානි’’ත්‍යාදිමාහ. අථ වා පඨමගාථාය රතනත්තයථොමනෙන සහ නෙත්තිප්පකරණතාවිසයං සාසනවරං ආචරියෙන දස්සිතං, ‘‘තස්ස සාසනවරං කිං සබ්බංයෙව නෙත්තිප්පකරණස්ස විසයං, උදාහු පරියත්තිසාසනමෙවා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා පරියත්තිසාසනභූතං සුත්තමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘ද්වාදස පදානි සුත්ත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘සාසනවර’’න්ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තම්පි පරියත්තිසුත්තමෙව සාසනවරන්ති ගහෙතබ්බන්ති අත්ථො. ‘‘තං පන කතිවිධ’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘ද්වාදස පදානී’’ති වුත්තං, සඞ්ඛෙපතො පභෙදෙන ද්වාදසවිධන්ති අත්ථො. පභෙදතො ද්වාදසවිධම්පි බ්‍යඤ්ජනපදඅත්ථපදතො පන දුවිධමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘තං සබ්බං බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො චා’’ති වුත්තං. ‘‘තස්මිං ද්වයෙ එකමෙව සරූපතො නෙත්තිප්පකරණස්ස විසයන්ති විඤ්ඤෙය්‍යං, උදාහු උභය’’න්ති පුච්ඡිතබ්බත්තා උභයන්ති දස්සෙතුං ‘‘තං විඤ්ඤෙය්‍යං උභය’’න්ති වුත්තං. වචනවචනීයභාවෙන සම්බන්ධෙ යස්මිං බ්‍යඤ්ජනෙ, අත්ථෙ ච ‘‘සුත්ත’’න්ති වොහාරො පවත්තො, තං උභයං සරූපතො නෙත්තිප්පකරණස්ස විසයන්ති විඤ්ඤෙය්‍යන්ති අත්ථො. ‘‘කින්ති විඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති වත්තබ්බත්තා ‘‘කො අත්ථො, බ්‍යඤ්ජනං කතම’’න්ති වුත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – ඡබ්‍යඤ්ජනපදඡඅත්ථපදභෙදෙන ද්වාදසවිධං බ්‍යඤ්ජනපදඅත්ථපදවසෙන දුවිධං සබ්බපරියත්තිසඞ්ඛාතං සුත්තං මම නෙත්තිප්පකරණස්ස විසයං සාසනවරන්ති ඤාතබ්බං. සරූපතො පුච්ඡිත්වා අත්ථපදං, බ්‍යඤ්ජනපදඤ්ච සරූපතො ඤාතබ්බන්ති.

එවං පඨමගාථාය ‘‘සාසනවර’’න්ති වුත්තස්ස සුත්තස්ස පරියත්තිභාවඤ්චෙව අත්ථපදබ්‍යඤ්ජනපදභාවෙන වෙදිතබ්බත්තඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි තස්ස සුත්තස්ස පවිචයූපායං නෙත්තිප්පකරණං පදත්ථවිභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘සොළසහාරා’’ත්‍යාදිමාහ. අථ වා දුතියගාථාය නෙත්තිප්පකරණස්ස විසයං සාසනවරං නියමෙත්වා දස්සිතං, ‘‘නෙත්ති නාම කතමා, කතිවිධා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා නෙත්තිනාම එත්තිකාති සඞ්ඛෙපතො දස්සෙතුං ‘‘සොළසහාරා’’ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ තස්ස සාසනස්ස සුත්තස්ස අත්ථපරියෙට්ඨි නෙත්තිසංවණ්ණනා මයා මහාකච්චායනෙන නිද්දිට්ඨා නෙත්ති නාම සොළසහාරසමුදායා පඤ්චනයසමුදායා අට්ඨාරසමූලපදසමුදායාති විජානිතබ්බාති.

තෙ හාරාදයො කෙනට්ඨෙන නෙත්ති නාම? වෙනෙය්‍යසත්තෙ අරියධම්මං නෙතීති නෙත්තීති එවමාදි අත්ථො සංවණ්ණනාසු (නෙත්ති. අට්ඨ. ගන්ථාරම්භකථා) වුත්තොව. ඉමාය තතියගාථායපි ‘‘මහාකච්චානෙන නිද්දිට්ඨා’’ති පාඨො සුන්දරො. ‘‘මහාකච්චායනෙන නිද්දිට්ඨා’’ති වා පාඨො, න සුන්දරො. ලක්ඛණඤ්හි මයා හෙට්ඨා වුත්තන්ති. ‘‘සොළසහාරාදිසමුදායා නෙත්තී’’ති වුත්තා, තෙ හාරා සුත්තස්ස බ්‍යඤ්ජනවිචයො වා හොන්ති, අත්ථවිචයො වා, නයා ච බ්‍යඤ්ජනවිචයො වා හොන්ති, අත්ථවිචයො වාති විචාරණායං සති ‘‘ඉමෙ ඉමස්ස විචයො’’ති නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘හාරා බ්‍යඤ්ජනවිචයො’’තිආදිමාහ. තත්ථ හාරා සුත්තස්ස බ්‍යඤ්ජනවිචයො හොන්ති, න අත්ථවිචයො සොළසහාරානං මූලපදනිද්ධාරණං වජ්ජෙත්වා බ්‍යඤ්ජනමුඛෙනෙව සංවණ්ණනාභාවතො. තයො පන නයා සුත්තස්ස අත්ථවිචයො හොන්ති, තිණ්ණං නයානං මූලපදසඞ්ඛාතඅවිජ්ජාදිසභාවධම්මනිද්ධාරණමුඛෙනෙව සුත්තස්ස අත්ථසංවණ්ණනාභාවතොති.

‘‘තං උභයං සුත්තෙ සංවණ්ණනාභාවෙන කෙනචි කත්ථචියෙව යොජෙතබ්බං, උදාහු සබ්බථා සබ්බත්ථ යොජිත’’න්ති පුච්ඡිතබ්බභාවතො තං උභයං සබ්බත්ථ සුත්තෙසු සබ්බථා යොජිතන්ති දස්සෙතුං ‘‘උභයං පරිග්ගහීත’’න්ති වුත්තං. හාරා චෙව නයා ච උභයං සුත්තස්ස අත්ථනිද්ධාරණවසෙන පරිතො සමන්තතො ගහිතං සබ්බථා සුත්තෙසු යොජිතන්ති.

‘‘හාරාදිසමුදායභූතං නෙත්තිසඞ්ඛාතං සුත්තං කථං සංවණ්ණෙතබ්බං සුත්තං සංවණ්ණෙතී’’ති වත්තබ්බභාවතො වුත්තං ‘‘වුච්චති සුත්තං යථාසුත්ත’’න්ති. නෙත්තිසඞ්ඛාතං සංවණ්ණනාසුත්තං සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තානුරූපං යථා යෙන යෙන දෙසනාහාරෙන වා අඤ්ඤෙන වා සංවණ්ණෙතබ්බං, තෙන තෙන වුච්චති සංවණ්ණෙතීති අත්ථො. අථ වා ‘‘නෙත්තිසඞ්ඛාතං සුත්තං කිත්තකං සංවණ්ණෙතබ්බං සුත්තං සංවණ්ණෙතී’’ති වත්තබ්බභාවතො වුත්තං ‘‘වුච්චති සුත්තං යථාසුත්ත’’න්ති. තත්ථ යථාසුත්තං යං යං සුත්තං භගවතා වුත්තං, තං තං සබ්බං සුත්තං නෙත්තිසඞ්ඛාතං සුත්තං වුච්චති වදති අස්සාදාදීනවදස්සනවසෙන සංවණ්ණෙතීති. තෙන වුත්තං ‘‘නෙත්තිනයෙන හි සංවණ්ණෙතුං අසක්කුණෙය්‍යං නාම සුත්තං නත්ථී’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා).

‘‘යං යං භගවතා දෙසිතං සුත්තං නෙත්තිසංවණ්ණනාය සංවණ්ණිතං, සා සංවණ්ණෙතබ්බා දෙසනා ච විඤ්ඤෙය්‍යා, උදාහු දෙසිතබ්බඤ්චා’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘යා චෙව දෙසනා’’ත්‍යාදිමාහ. යා චෙව දෙසනා පාළි සංවණ්ණිතා, සා ච, තාය දෙසනාය දෙසිතං යං ධම්මජාතං, තඤ්ච උභයං විමුත්තායතනදෙසනාසීසෙන පරිචයං කරොන්තෙහි එකන්තෙන විඤ්ඤෙය්‍යං උභයස්සෙව අනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානපරියොසානානං සම්පත්තීනං හෙතුභාවතො. ‘‘තස්ස උභයස්ස විජානනෙ සාධෙතබ්බෙ සාධෙතබ්බස්ස විජානනස්ස හෙතුභූතා කතමා අනුපුබ්බී’’ති පුච්ඡිතබ්බභාවතො වුත්තං ‘‘තත්‍රා’’ත්‍යාදි. තත්ථ තත්‍ර විජානනෙ සාධෙතබ්බෙ සුත්තාදිනවඞ්ගස්ස සාසනස්ස අත්ථපරියෙසනා අත්ථවිචාරණා හාරනයානං අයං අනුපුබ්බී විජානනස්ස සාධෙතබ්බස්ස හෙතුභූතා අනුපුබ්බී නාමාති අත්ථො. අථ වා තස්ස උභයස්ස විජානනෙ සාධෙතබ්බෙ සුත්තාදිනවඞ්ගස්ස සාසනස්ස අත්ථපරියෙසනාය අත්ථවිචාරණාය අයං අනුපුබ්බී විජානනස්ස සාධෙතබ්බස්ස හෙතුභූතා අනුපුබ්බී නාමාති. අථ වා වක්ඛමානාය හාරනයානුපුබ්බියා නවවිධසුත්තන්තපරියෙසනා විජානනස්ස හෙතුභූතාති වෙදිතබ්බා. තෙනාකාරෙනෙව අට්ඨකථායං තිධා වුත්තාති.

සඞ්ගහවාරස්ස අත්ථවිභාවනා නිට්ඨිතා.

2. උද්දෙසවාරඅත්ථවිභාවනා

1. එවං සඞ්ගහවාරෙන සඞ්ඛෙපතො දස්සිතෙ හාරාදයො ඉදානි විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කතමෙ සොළස හාරා’’තිආදිදෙසනා ආරද්ධා. අථ වා සොළසහාරාදිසමුදායා නෙත්ති නාම මයා මහාකච්චානෙන නිද්දිට්ඨාති වුත්තා, ‘‘කතමෙ තෙ සොළස හාරා’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘තත්ථ සොළස හාරා’’ත්‍යාදි. තත්ථ තත්ථාති තෙසු සොළසහාරාදීසු. දෙසනා හාරො, විචයො හාරො…පෙ… සාමාරොපනො හාරොති ඉමෙ සොළස හාරාති දට්ඨබ්බා.

තත්ථ සබ්බසාධාරණත්තා හාරපදස්ස වචනත්ථො පඨමං වත්තබ්බො. කෙනට්ඨෙන හාරාති? හරීයන්ති එතෙහීති හාරා. එතෙහි සංවණ්ණනාවිසෙසෙහි සංවණ්ණියෙසු සුත්තගෙය්‍යාදීසු අඤ්ඤාණසංසයවිපල්ලාසා හරීයන්ති, ඉති අඤ්ඤාණාදිහරණකාරණත්තා ‘‘එතෙහී’’ති පදෙන නිද්දිට්ඨා සංවණ්ණනාවිසෙසා හාරා නාම, හර-ධාතුයා ආචරියස්ස වචීභෙදසද්දො, තංසමුට්ඨාපකො චිත්තුප්පාදො ච මුඛ්‍යත්ථො, වෙනෙය්‍යානං සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තස්ස අත්ථජානනාදිඤාණසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදො කාරණූපචාරත්ථො, තස්ස උපනිස්සයපච්චයභූතානං සංවණ්ණනාවිසෙසානං උපනිස්සයපච්චයසත්ති ඵලූපචාරත්ථො, ඉති-සද්දෙන සා උපනිස්සයපච්චයසත්තියෙව පරාමසීයති. තංසත්තිසම්පන්නා සංවණ්ණනාවිසෙසා ණ-පච්චයත්ථා හොන්ති. එස නයො එවරූපෙසු ඨානෙසුපි. විත්ථාරො අට්ඨකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 1) වුත්තො එව.

අසාධාරණතො පන දෙසීයති එතායාති දෙසනා. එතාය සංවණ්ණනාය සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තත්ථො දෙසීයති සංවණ්ණීයති සංවණ්ණනානුසාරෙන ඤාපීයති, ඉති ඤාපනකාරණත්තා ‘‘එතායා’’ති පදෙන නිද්දිට්ඨා විසෙසසංවණ්ණනා දෙසනා නාම, න පාළිදෙසනා, පාළිදෙසනාය සංවණ්ණෙතබ්බසංවණ්ණනාභාවෙන සහචරණතො වා දෙසනා. කිඤ්චාපි අඤ්ඤෙ හාරා දෙසනාපාළිසඞ්ඛාතස්ස සුත්තස්ස අත්ථසංවණ්ණනාභාවතො දෙසනාය සහචාරිනො හොන්ති, අයං පන හාරො යෙභුය්‍යෙන යථාරුතවසෙනෙව විඤ්ඤායමානත්තා පාළිදෙසනාය සහ චරතීති වත්තබ්බතං අරහති, න තථා පරෙ. න හි අස්සාදාදීනවනිස්සරණාදිසන්දස්සනලක්ඛණරහිතා පාළිදෙසනා අත්ථි, අයඤ්ච හාරො අස්සාදාදිසන්දස්සනලක්ඛණොති.

විචියන්ති එතෙනාති විචයො. එතෙන සංවණ්ණනාවිසෙසෙන සුත්තෙ පදපඤ්හාදයො විචියන්ති, ඉති විචාරණකාරණත්තා සො සංවණ්ණනාවිසෙසො විචයො නාම. කත්වත්ථාධිකරණත්ථාපි ලබ්භන්ති. සංවණ්ණෙතබ්බසුත්තෙන පදපඤ්හාදිවිචයනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො විචයො හාරො.

යුත්තායුත්ති විචාරීයති එතායාති යුත්ති. එතාය විසෙසසංවණ්ණනාය සබ්බෙසං හාරානං භූමිගොචරානං යුත්තායුත්ති විචාරීයති, ඉති විචාරණකාරණත්තා ‘‘එතායා’’ති පදෙන නිද්දිට්ඨා විසෙසසංවණ්ණනා යුත්ති නාම. ඉධ උත්තරපදලොපො දට්ඨබ්බො, යුත්තියා විචාරණා, විචාරණීයභාවෙන සහචරණතො වා යුත්ති. සබ්බහාරානං භූමිගොචරානං යුත්තායුත්තිවිචාරණලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො යුත්ති හාරො.

පදති පවත්තෙති ඵලං එතෙනාති පදං, කාරණං. ඨන්ති තිට්ඨන්ති එත්ථ ඵලානි තදායත්තවුත්තිතායාති ඨානං, කාරණං. පදඤ්ච තං ඨානඤ්චාති පදට්ඨානං, ආසන්නකාරණං. සුත්තෙ ආගතධම්මානං පදට්ඨානං විචාරීයති එතායාති පදට්ඨානා, විසෙසසංවණ්ණනා, විචාරණලොපොව, සුත්තෙ ආගතධම්මානං පදට්ඨානානං, තෙසඤ්ච පදට්ඨානානං විචාරණලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො පදට්ඨානො හාරො.

සුත්තෙ අවුත්තාපි සමානලක්ඛණා ධම්මා ලක්ඛීයන්ති එතෙන සංවණ්ණනාවිසෙසෙනාති ලක්ඛණො, සුත්තෙ වුත්තෙන ධම්මෙන සමානලක්ඛණානං ධම්මානං අවුත්තානම්පි නිද්ධාරණලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො ලක්ඛණො හාරො.

සුත්තෙ දස්සියමානා නිබ්බචනාදයො චත්තාරොපි වියූහීයන්ති විභාගෙන සම්පිණ්ඩීයන්ති එත්ථ, එතෙන වාති බ්‍යූහො, චතුන්නං නිබ්බචනාදීනං බ්‍යූහො චතුබ්‍යූහො. නිබ්බචනාධිප්පායබ්‍යඤ්ජනානඤ්චෙව දෙසනානිදානස්ස ච පුබ්බාපරෙන සද්ධිං සන්දස්සනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො චතුබ්‍යූහො හාරො.

දෙසනාය ගහිතධම්මෙන සභාගා, විසභාගා ච ධම්මා ආවට්ටීයන්ති එත්ථ, එතෙන වාති ආවට්ටො, දෙසනාය ගහිතධම්මානං සභාගවිසභාගධම්මවසෙන ආවට්ටනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො ආවට්ටො හාරො.

අසාධාරණාසාධාරණානං සංකිලෙසධම්මෙ, වොදානධම්මෙ ච සාධාරණාසාධාරණතො, පදට්ඨානතො, භූමිතො ච විභජනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො විභත්ති හාරො.

සුත්තෙ නිද්දිට්ඨා ධම්මා පටිපක්ඛවසෙන පරිවත්තීයන්ති ඉමිනා, එත්ථ වාති පරිවත්තො, සුත්තෙ නිද්දිට්ඨානං ධම්මානං පටිපක්ඛතො පරිවත්තනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො පරිවත්තනො හාරො.

සුත්තෙ වුත්තස්ස එකස්සෙව අත්ථස්ස වාචකං විවිධං වචනං එත්ථ සංවණ්ණනාවිසෙසෙති විවචනං, විවචනමෙව වෙවචනං, සුත්තෙ වුත්තෙ එකස්මිං අත්ථෙ අනෙකපරියායසද්දයොජනාලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො වෙවචනො හාරො.

සුත්තෙ වුත්තා අත්ථා පකාරෙහි ඤාපීයන්ති ඉමිනා, එත්ථ වාති පඤ්ඤත්ති, එකෙකස්ස ධම්මස්ස අනෙකාහි පඤ්ඤත්තීහි පඤ්ඤාපෙතබ්බාකාරලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො පඤ්ඤත්ති හාරො.

සුත්තාගතා ධම්මා පටිච්චසමුප්පාදාදීසු ඔතරීයන්ති අනුප්පවෙසීයන්ති එත්ථ, එතෙන වාති ඔතරණො, පටිච්චසමුප්පාදාදිමුඛෙහි සුත්තත්ථස්ස ඔතරණලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො ඔතරණො හාරො.

සුත්තෙ පදපදත්ථපඤ්හාරම්භා සොධීයන්ති සමාධීයන්ති එත්ථ, එතෙන වාති සොධනො, සුත්තෙ පදපදත්ථපඤ්හාරම්භානං සොධනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො සොධනො හාරො.

සාමඤ්ඤවිසෙසභූතා ධම්මා විනා විකප්පෙන අධිට්ඨීයන්ති අනුප්පවත්තීයන්ති එත්ථ, එතෙන වාති අධිට්ඨානො, සුත්තාගතානං ධම්මානං අවිකප්පනවසෙන සාමඤ්ඤවිසෙසනිද්ධාරණලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො අධිට්ඨානො හාරො.

යො හෙතු චෙව පච්චයො ච ඵලං පරිකරොති අභිසඞ්ඛරොති, ඉති සො හෙතු චෙව පච්චයො ච පරික්ඛාරො, යො සංවණ්ණනාවිසෙසො තං පරික්ඛාරං හෙතුඤ්චෙව පච්චයඤ්ච ආචික්ඛති, ඉති සො සංවණ්ණනාවිසෙසො පරික්ඛාරො නාම. සුත්තෙ ආගතධම්මානං පරික්ඛාරසඞ්ඛාතෙ හෙතුපච්චයෙ නිද්ධාරෙත්වා සංවණ්ණනාලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො පරික්ඛාරො හාරො.

සුත්තෙ ආගතධම්මා පදට්ඨානාදිමුඛෙන සමාරොපීයන්ති එත්ථ, එතෙන වාති සමාරොපනො, සුත්තෙ ආගතධම්මානං පදට්ඨානවෙවචනභාවපහානසමාරොපනවිචාරණලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො සමාරොපනො හාරො. භාවසාධනවසෙනාපි සබ්බත්ථ වචනත්ථො වත්තබ්බොති තස්සාපි වසෙන යොජෙතබ්බන්ති. සෙසං සංවණ්ණනානුසාරෙන ඤාතබ්බන්ති.

‘‘තත්ථ කතමෙ සොළස හාරා දෙසනා’’ත්‍යාදිනා හාරසරූපං වුත්තං, කිමත්ථං ‘‘තස්සානුගීති’’ත්‍යාදි වුත්තන්ති? අනුගීතිගාථාය සුඛග්ගහණත්ථං පුන ‘‘තස්සානුගීති දෙසනා විචයො යුත්ති’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ තස්සාති හාරුද්දෙසස්ස. අනුගීතීති අනු පච්ඡා ගායනගාථා. පඤ්චදසොති පඤ්චදසමො. සොළසොති සොළසමො. අත්ථතො අසංකිණ්ණාති දෙසනාදිපදත්ථතො ලක්ඛණත්ථතො සඞ්කරතො රහිතා. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘සො ච නෙසං අසඞ්කරො ලක්ඛණනිද්දෙසෙ සුපාකටො හොතී’’ති. සෙසං සංවණ්ණනානුසාරෙන ඤාතබ්බන්ති. ‘‘කෙචි හාරා කෙහිචි හාරෙහි සංකිණ්ණා විය දිස්සන්ති, කස්මා අසංකිණ්ණාති ඤාතබ්බ’’න්ති වත්තබ්බත්තා වුත්තං ‘‘එතෙසඤ්චෙවා’’තිආදි. තත්ථ එතෙසඤ්චෙව භවතීති එතෙසං සොළසන්නං හාරානං යථා යෙනාකාරෙන අසඞ්කරො හොති, තථා අසඞ්කරාකාරෙන භවති. අයති පවත්තති නයවිභත්තීති අයා, විත්ථාරෙන අයාති විත්ථාරතයා, ත-කාරො මිස්සකදොසාපගමත්ථාය ආගතො, නයවිභත්තිවිසෙසවචනං. නයෙන ඤායෙන විභත්ති නයවිභත්ති, න පඤ්චනයවිභත්තාහාරානං විත්ථාරෙන පවත්තා ඤායවිභත්ති තථා අසඞ්කරාකාරෙන භවති තස්මිං අසංකිණ්ණාති ඤාතබ්බාති අධිප්පායො.

2. සොළස හාරා සරූපතො වුත්තා, අම්හෙහි ච විඤ්ඤාතා, ‘‘කතමෙ පඤ්ච නයා’’ති වත්තබ්බභාවතො තථා පුච්ඡිත්වා සරූපතො උද්දිසිතුං ‘‘තත්ථ කතමෙ පඤ්ච නයා’’ත්‍යාදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘එවං හාරෙ උද්දිසිත්වා ඉදානි නයෙ උද්දිසිතුං ‘තත්ථ කතමෙ’තිආදි වුත්ත’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 2) වුත්තං. ‘‘තත්ථ නයන්ති සංකිලෙසෙ, වොදානෙ ච විභාගතො ඤාපෙන්තීති නයා, නීයන්ති වා තානි එත්ථ, එතෙහි වාති නයා’’තිආදිනා (නෙත්ති. අට්ඨ. 2) අට්ඨකථායං විත්ථාරෙන වචනත්ථො වුත්තො. නී-ධාතුයා නන්දියාවට්ටාදිනයානුසාරෙන සංකිලෙසෙ, වොදානෙ ච ආලම්බිත්වා පවත්තො ඤාණසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදො මුඛ්‍යත්ථො, නන්දියාවට්ටාදිනයානං උපනිස්සයපච්චයසත්ති ඵලූපචාරතො ගහිතා, ඉති-සද්දො තං ඵලූපචාරතො ගහිතසත්තිං පරාමසි, තංසත්තිසහිතා නන්දියාවට්ටාදිනයා අ-පච්චයත්ථා.

තණ්හාඅවිජ්ජාහි සංකිලෙසපක්ඛස්ස සුත්තස්ස, සමථවිපස්සනාහි වොදානපක්ඛස්ස සුත්තස්ස චතුසච්චයොජනමුඛෙන නයනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො නන්දියාවට්ටො නයො. තත්ථ චතුසච්චන්ති තණ්හා ච අවිජ්ජා ච භවමූලත්තා සමුදයසච්චං, අවසෙසා තෙභූමකා ධම්මා දුක්ඛසච්චං, සමථවිපස්සනා මග්ගසච්චං, තෙන පත්තබ්බා අසඞ්ඛතධාතු නිරොධසච්චන්ති.

තීහි අවයවෙහි ලොභාදීහි සංකිලෙසපක්ඛෙ, තීහි අවයවෙහි අලොභාදීහි ච වොදානපක්ඛෙ පුක්ඛලො සොභනොති තිපුක්ඛලො, අකුසලමූලෙහි සංකිලෙසපක්ඛස්ස, කුසලමූලෙහි වොදානපක්ඛස්ස සුත්තත්ථස්ස චතුසච්චයොජනමුඛෙන නයනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො තිපුක්ඛලො.

සීහස්ස භගවතො වික්කීළිතං එත්ථ නයෙති සීහවික්කීළිතො, සුභසඤ්ඤාදීහි විපල්ලාසෙහි සකලසංකිලෙසපක්ඛස්ස, සද්ධින්ද්‍රියාදීහි වොදානපක්ඛස්ස සුත්තත්ථස්ස චතුසච්චයොජනමුඛෙන නයනලක්ඛණො සංවණ්ණනාවිසෙසො සීහවික්කීළිතනයො.

අත්ථනයත්තයදිසාභාවෙන කුසලාදිධම්මානං ආලොචනං දිසාලොචනං. තස්ස තස්ස අත්ථනයස්ස යොජනත්ථං කතෙසු සුත්තස්ස අත්ථවිස්සජ්ජනෙසු යෙ වොදානාදයො, සංකිලෙසිකා ච තස්ස තස්ස නයස්ස දිසාභූතා ධම්මා සුත්තතො නිද්ධාරෙත්වා කථිතා, තෙසං යථාවුත්තධම්මානං චිත්තෙනෙව ‘‘අයං පඨමා දිසා, අයං දුතියා දිසා’’තිආදිනා ආලොචනං දිසාලොචනං.

තථා ආලොචිතානං ධම්මානං අත්ථනයත්තයයොජනෙ සමානයනතො අඞ්කුසො වියාති අඞ්කුසො, තස්ස තස්ස නයස්ස දිසාභූතානං කුසලාදිධම්මානං සමානයනං අඞ්කුසො නයො.

ලඤ්ජෙතීති ලඤ්ජකො. යො නයො සුත්තත්ථං ලඤ්ජෙති පකාසෙති, ඉති ලඤ්ජනතො පකාසනතො සො නයො ලඤ්ජකො නාම, නයො ච සො ලඤ්ජකො චාති නයලඤ්ජකො. නයලඤ්ජකො පඨමො නන්දියාවට්ටො නාම, නයලඤ්ජකො දුතියො තිපුක්ඛලො නාම, නයලඤ්ජකො තතියො සීහවික්කීළිතො නාමාති යොජෙතබ්බො.

උග්ගතානං විසෙසෙන උග්ගතොති උත්තමො, තං උත්තමං. ගතාති ඤාතා, මතාති අත්ථො. ‘‘මතා’’ති වා පාඨො. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයානුසාරෙනපි සංවණ්ණනානුසාරෙනපි ජානිතබ්බන්ති.

යථාවුත්තනයවිසෙසසංවණ්ණනාය ටීකායං –

‘‘සමූහාදිං උපාදාය ලොකසඞ්කෙතසිද්ධා වොහාරමත්තතා සම්මුතිසභාවො, පථවීඵස්සාදීනං කක්ඛළඵුසනාදිලක්ඛණං පරමත්ථසභාවො. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – යස්මිං භින්නෙ, ඉතරාපොහෙ වා චිත්තෙන කතෙ න තථා බුද්ධි, ඉදං සම්මුතිසච්චං යථා ඝටෙ, සසම්භාරජලෙ ච, තබ්බිපරියායෙන පරමත්ථසච්ච’’න්ති –

වචනෙ ඝටකථලආපජලකද්දමාදිසඞ්ඛාතං සමූහාදිං උපාදාය ලොකස්ස පුබ්බෙ ඝටකථලආපජලකද්දමාදිසඞ්කෙතසිද්ධා ඝටකථලආපජලකද්දමාදිවොහාරමත්තතා සම්මුතිසභාවො සඞ්කෙතවසෙන අවිතථත්තා. පථවීආදීනං කක්ඛළාදිලක්ඛණං, ඵස්සාදීනං ඵුසනාදිලක්ඛණං පරමත්ථසභාවො. ‘‘යදි එවං ඝටාදිකෙ අභින්නෙ වා ආපාදිකෙ වා අනුරූපෙන ඌනභාවෙන අප්පවත්තමානෙ වා සති සම්මුතිභාවො හොතු, භින්නෙ වා ඌනෙ වා කථං සම්මුතිභාවො භවෙය්‍ය, පථවීඵස්සාදීනම්පි භිජ්ජමානත්තා, කක්ඛළඵුසනාදීනඤ්ච පථවීඵස්සාදීහි අනඤ්ඤත්තා කථං පරමත්ථසභාවො භවෙය්‍ය, කතමෙන සඞ්ඛෙපෙන අත්ථෙන සම්මුතිසභාවො, පරමත්ථසභාවො ච අම්හෙහි ජානිතබ්බො’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො’’තිආදිමාහ. තත්ථ එත්ථාති එතෙසු සම්මුතිසභාවපරමත්ථසභාවෙසු අයං නයො වුච්චමානො සඞ්ඛෙපො අත්ථො දට්ඨබ්බො.

යස්මිං ඝටාදිකෙ භින්නෙ සති තතො ඝටාදිතො ඉතරො කථලාදිභාවො චිත්තෙන පුබ්බෙ කතෙන යථා යෙන කථලාදිවොහාරෙන භවති, යස්මිං ආපාදිකෙ සම්භාරජලාදිකෙ ඌනභාවෙන පවත්තමානෙ සති වා තතො ආපාදිතො ඉතරො කද්දමාදිභාවො චිත්තෙන පුබ්බෙ කතෙන යථා යෙන කද්දමාදිවොහාරෙන භවති, තථා තෙන වොහාරෙන බුද්ධි කථලාදිසභාවජානනං කද්දමාදිසභාවජානනං භවති, ඉදං අභින්නෙ ඝටාදිකං වා භින්නෙ කථලාදිකං වා අනූනෙ ආපාදිකං වා ඌනෙ කද්දමාදිකං වා සබ්බං සම්මුතිසච්චං හොත්වෙව. ‘‘කද්දමස්මිං භින්නෙ, කද්දමස්මිං ඌනෙ වා සති ඉතරො සම්මුතිසභාවො’’ති පුච්ඡිතබ්බභාවතො ‘‘ඝටෙ, සම්භාරජලෙ චා’’ති වුත්තං.

සම්මුතිසච්චසභාවො තුම්හෙහි වුත්තො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කතමො පරමත්ථසච්චසභාවො’’ති වත්තබ්බභාවතො ‘‘තබ්බිපරියායෙන පරමත්ථසච්ච’’න්ති වුත්තං. පථවීආදීනං කක්ඛළාදිලක්ඛණතො ඉතරස්ස ඵුසනාදිලක්ඛණස්ස අසම්භවතො, ඵස්සාදීනඤ්ච ඵුසනාදිලක්ඛණතො ඉතරස්ස කක්ඛළාදිලක්ඛණස්ස අසම්භවතො පථවීඵස්සාදීනං ලක්ඛළඵුසනාදිලක්ඛණං පරමත්ථසච්චං හොත්වෙවාති ඉමස්මිං සඞ්ඛෙපත්ථෙ ගහිතෙ කොචි විරොධො නත්ථීති අධිප්පායොති.

3. පඤ්ච නයා සරූපතො ආචරියෙන උද්දිට්ඨා, අම්හෙහි ච විඤ්ඤාතා, ‘‘යානි පදානි අට්ඨාරස මූලපදානි උද්දිට්ඨානි, කතමානි තානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා තානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ කතමානි අට්ඨාරස මූලපදානි’’ත්‍යාදිමාහ. අට්ඨකථායං පන ‘‘එවං නයෙපි උද්දිසිත්වා ඉදානි මූලපදානි උද්දිසිතුං ‘තත්ථ කතමානී’තිආදි ආරද්ධ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ කුසලානි නව පදානි, අකුසලානි නව පදානි අට්ඨාරස මූලපදානීති දට්ඨබ්බානීති යොජනා. මූලන්ති පතිට්ඨහන්ති එතෙහි නයා, පතිට්ඨානවිභාගා චාති මූලානි, පදන්ති පතිට්ඨහන්ති එත්ථ නයා, පට්ඨානවිභාගා, අධිගමා චාති පදානි, වුත්තප්පකාරට්ඨෙන මූලානි ච තානි පදානි චාති මූලපදානි. කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සලයන්තීති කුසලානි, කුසෙ රාගාදයො ලුනන්තීති කුසලානි, කුසා විය ලුනන්තීති කුසලානි, කුසෙන ඤාණෙන ලාතබ්බානි පවත්තෙතබ්බානීති කුසලානි. කුසලානං පටිපක්ඛානීති අකුසලානි අ-සද්දො චෙත්ථ පටිපක්ඛත්ථොති.

නව පදානි කුසලානි, නව පදානි අකුසලානීති ගණනපරිච්ඡෙදතො, ජාතිභෙදතො ච උද්දිට්ඨානි, ‘‘කතමානි තානී’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා නව පදානි අකුසලානි පච්චාසත්තින්‍යායෙන සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘කතමානි නව පදානි අකුසලානී’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨකථායං පන –

‘‘එවං ගණනපරිච්ඡෙදතො, ජාතිභෙදතො ච මූලපදානි දස්සෙත්වා ඉදානි සරූපතො දස්සෙන්තො සංකිලෙසපක්ඛංයෙව පඨමං උද්දිසති ‘තණ්හා’තිආදිනා’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 3) –

වුත්තං. තත්ථ රූපාදිකෙ ඛන්ධෙ තසති පරිතසතීති තණ්හා. අවින්දියං කායදුච්චරිතාදිං වින්දතීති අවිජ්ජා, වින්දියං කායසුචරිතාදිං න වින්දතීති අවිජ්ජා, විජ්ජාය පටිපක්ඛාති වා අවිජ්ජා. ලුබ්භන්ති තෙනාති ලොභො, ලුබ්භතීති වා ලොභො, ලුබ්භනං වා ලොභො. දොසමොහෙසුපි එසෙව නයො. අසුභෙ රූපක්ඛන්ධාදිකෙ ‘‘සුභ’’න්ති පවත්තා සඤ්ඤා සුභසඤ්ඤා. දුක්ඛදුක්ඛාදිකෙ ‘‘සුඛ’’න්ති පවත්තා සඤ්ඤා සුඛසඤ්ඤා. අනිච්චෙ සඞ්ඛාරධම්මෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති පවත්තා සඤ්ඤා නිච්චසඤ්ඤා. අනත්තසභාවෙසු චක්ඛාදීසු ඛන්ධෙසු ‘‘අත්තා’’ති පවත්තා සඤ්ඤා අත්තසඤ්ඤා. යත්ථාති යෙසු පදෙසු සබ්බො අකුසලපක්ඛො සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡති, තානි පදානි අකුසලානීති යොජනා. සඞ්ගහං ගණනං. සමොසරණං සමාරොපනං.

පච්චනීකධම්මෙ උද්ධච්චාදිකෙ නීවරණෙ සමෙති වූපසමෙති තදඞ්ගවික්ඛම්භනවසෙනාති සමථො. සඞ්ඛාරෙ අනිච්චාදීහි විවිධෙහි ආකාරෙහි පස්සතීති විපස්සනා. ලොභස්ස පටිපක්ඛො අලොභො. දොසස්ස පටිපක්ඛො අදොසො. මොහස්ස පටිපක්ඛො අමොහො. එත්ථාපි අ-සද්දො පටිපක්ඛත්ථො, න අභාවත්ථාදිකොති අධිප්පායො. අසුභෙ රූපක්ඛන්ධාදිකෙ, චක්ඛාදිම්හි වා ‘‘අසුභ’’න්ති පවත්තා සඤ්ඤාපධානචිත්තුප්පාදා අසුභසඤ්ඤා, විසෙසතො කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. දුක්ඛදුක්ඛතාදීසු ‘‘දුක්ඛ’’න්ති පවත්තා සඤ්ඤාපධානචිත්තුප්පාදා දුක්ඛසඤ්ඤා, විසෙසතො වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. අනිච්චෙ ඛන්ධාදිකෙ විපරිණාමධම්මෙ ‘‘අනිච්ච’’න්ති පවත්තා සඤ්ඤාපධානචිත්තුප්පාදා අනිච්චසඤ්ඤා, විසෙසතො චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. අනත්තසභාවෙ ඛන්ධෙ, චක්ඛාදිම්හි වා ‘‘අනත්තා’’ති පවත්තා සඤ්ඤාපධානචිත්තුප්පාදා අනත්තසඤ්ඤා, විසෙසතො ධම්මානුපස්සනාසතිපධානං. පඤ්ඤාසතිසීසෙන හි පවත්තා අයං දෙසනා. තෙන වුත්තං භගවතා ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, සතිබලං දට්ඨබ්බං? චතූසු සතිපට්ඨානෙසු, එත්ථ සතිබලං දට්ඨබ්බ’’න්ති. යත්ථාති යෙසු පදෙසු සබ්බො කුසලපක්ඛො සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡති, තානි පදානි කුසලානීති යොජනා.

උද්දානන්ති උද්ධං දානං රක්ඛණං උද්දානං, සඞ්ගහවචනන්ති අත්ථො. උද්දානෙ අවුත්තෙ සති හෙට්ඨා වුත්තස්ස අත්ථස්ස විප්පකිණ්ණභාවො දින්නො විය භවෙය්‍ය, තස්මා විප්පකිණ්ණභාවස්ස නිවාරණත්ථං උද්දානන්ති අධිප්පායො. චතුරො ච විපල්ලාසාති සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤා. කිලෙසා භවන්ති එත්ථ නවපදෙසූති භූමී, කිලෙසානං භූමීති කිලෙසභූමී, කිලෙසපවත්තනට්ඨානානි නව පදානීති වුත්තං හොති.

චතුරො සතිපට්ඨානාති අසුභදුක්ඛඅනිච්චඅනත්තසඤ්ඤා. ඉන්ද්‍රියභූමීති සද්ධාදීනං විමුත්තිපරිපාචනින්ද්‍රියානං භූමී පවත්තනට්ඨානානි සමොසරණට්ඨානානි.

නවහි කුසලපදෙහි කුසලපක්ඛා යුජ්ජන්ති යොජීයන්ති, නවහි අකුසලපදෙහි අකුසලපක්ඛා යුජ්ජන්ති යොජීයන්ති. නවහි කුසලපදෙහි සහ කුසලපක්ඛා යුජ්ජන්ති යුජ්ජන්තා භවන්ති, නවහි අකුසලපදෙහි සහ අකුසලපක්ඛා යුජ්ජන්ති යුජ්ජන්තා භවන්තීති උද්දෙසවාරෙ වුත්තාවසෙසො සංවණ්ණනානුසාරෙන විජානිතබ්බො.

ඉති සත්තිබලානුරූපා රචිතා

උද්දෙසවාරස්ස අත්ථවිභාවනා නිට්ඨිතා.

3. නිද්දෙසවාරඅත්ථවිභාවනා

සොළසහාරනිද්දෙසවිභාවනා

4. හාරාදීසු සමුදායස්ස නෙත්තිප්පකරණස්ස උද්දෙසො උද්දිට්ඨො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කතමො නිද්දෙසො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා උද්දිට්ඨෙ හාරාදයො නිද්දිසිතුං ‘‘තත්ථ සඞ්ඛෙපතො නෙත්තී’’තිආදි ආරද්ධං. අට්ඨකථායං පන ‘‘එවං උද්දිට්ඨෙ හාරාදයො නිද්දිසිතුං ‘තත්ථ සඞ්ඛෙපතො’තිආදි ආරද්ධ’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 4) වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං ‘‘තත්ථ කතමෙ සොළස හාරා? දෙසනා විචයො’’තිආදිඋද්දෙසපාඨෙ. සඞ්ඛෙපතොති සමාසතො. නෙත්තීති නෙත්තිප්පකරණං. කිත්තිතාති කථිතා, ඉදානි නිද්දෙසතො කථෙස්සාමීති වුත්තං හොති.

1. ‘‘අස්සාදාදීනවතා, නිස්සරණම්පි ච ඵලං උපායො ච.

ආණත්තී ච භගවතො, යොගීනං දෙසනාහාරො’’ති. –

ගාථායං යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසෙන සුත්තෙ ආගතා අස්සාදොපි ආදීනවතා ආදීනවොපි නිස්සරණම්පි ඵලම්පි උපායොපි යොගීනං අත්ථාය භගවතො ආණත්තිපි ඉමෙ ධම්මා දස්සිතා සංවණ්ණිතා සංවණ්ණනාවසෙන ඤාපිතා, සො සංවණ්ණනාවිසෙසො දෙසනාහාරො නාමාති අත්ථයොජනා.

වචනත්ථාදයො අට්ඨකථායං විත්ථාරතො වුත්තාව, තස්මා කිඤ්චිමත්තමෙව කථෙස්සාමි. අස්සාදීයතෙති අස්සාදො, කො සො? සුඛං, සොමනස්සං, ඉට්ඨාරම්මණභූතා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ච. අස්සාදෙති එතායාති වා අස්සාදො, කො සො? තණ්හා, විපල්ලාසා ච. විපල්ලාසවසෙන හි එකච්චෙ සත්තා අනිට්ඨම්පි ආරම්මණං ඉට්ඨාකාරෙන අස්සාදෙන්ති.

ආභුසං කම්මෙන දීනං දුක්ඛාදි හුත්වා වාති පවත්තතීති ආදීනවො, දුක්ඛාදි. අථ වා අතිවිය ආදීනං කපණං හුත්වා වාති පවත්තතීති ආදීනවො, කපණමනුස්සො, තථාභාවා ච තෙභූමකා ධම්මා අනිච්චතාදියොගතො.

නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං, අරියමග්ගො. නිස්සරතීති වා නිස්සරණං, නිබ්බානං. පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. නිස්සරණභෙදො අට්ඨකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 4 හාරසඞ්ඛෙප) බහුධා වුත්තොව.

ඵලති පවත්තතීති ඵලං, දෙසනාය ඵලං. යදිපි දෙසනා ඵලනිප්ඵාදිකා න හොති, තථාපි භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා පුඤ්ඤසම්භාරා සම්භවන්ති, පුඤ්ඤසම්භාරහෙතුතො ඵලං පවත්තං, තස්මා දෙසනාය ඵලං නාමාති. කතමං තං? දෙවමනුස්සෙසු ආයුවණ්ණසුඛබලයසපරිවාරඅධිපතෙය්‍යඋපධිසම්පත්තිචක්කවත්තිසිරිදෙවරජ්ජ- සිරිචතුසම්පත්තිචක්කසීලසමාධිසම්පදා විජ්ජාභිඤ්ඤා පටිසම්භිදා සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධියො.

පච්චයසාමග්ගිං උපගන්ත්වා අයති පවත්තති ඵලං එතෙනාති උපායො, කො සො? අරියමග්ගස්ස පුබ්බභාගපටිපදා. පුරිමා පටිපදා හි පච්ඡිමාය පටිපදාය අධිගමූපායො, පරම්පරාය මග්ගනිබ්බානාධිගමස්ස ච උපායො. කෙචි ‘‘මග්ගොපි උපායො’’ති වදන්ති, තෙසං මතෙන නිබ්බානමෙව නිස්සරණන්ති වුත්තං සියා. ‘‘තෙ පහාය තරෙ ඔඝන්ති ඉදං නිස්සරණ’’න්ති (නෙත්ති. 5) පන අරියමග්ගස්ස නිස්සරණභාවං වක්ඛති, තස්මා කෙසඤ්චි වාදො න ගහෙතබ්බො.

ආණත්තීති ආණාරහස්ස භගවතො වෙනෙය්‍යානං හිතසිද්ධියා ‘‘එවං සම්මාපටිපත්තිං පටිපජ්ජාහි, මිච්ඡාපටිපත්තිං මා පටිපජ්ජාහී’’ති විධානං ආණාඨපනං ආණත්ති නාම.

යුජ්ජන්ති පයුජ්ජන්ති චතුසච්චකම්මට්ඨානභාවනාසූති යොගිනො, වෙනෙය්‍යා, තෙසං යොගීනං අත්ථායාති වචනසෙසං නීහරිත්වා යොජනා කාතබ්බා. සුත්තෙ ආගතානං සබ්බෙසං අස්සාදාදීනං එකදෙසාගතානම්පි නීහරිත්වා සබ්බෙසං විභජනසංවණ්ණනාවිසෙසො දෙසනාහාරොති නිද්දෙසතො ගහෙතබ්බො, සො ච විභජනාකාරො දෙසනාහාරවිභඞ්ගෙ (නෙත්ති. 5) ආගමිස්සතීති ඉධ න දස්සිතොති.

දෙසනාහාරනිද්දෙසො නිද්දිට්ඨො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කතමො විචයහාරනිද්දෙසො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා –

2. ‘‘යං පුච්ඡිතඤ්ච විස්සජ්ජිතඤ්ච, සුත්තස්ස යා ච අනුගීති.

සුත්තස්ස යො පවිචයො, හාරො විචයොති නිද්දිට්ඨො’’ති. –

ගාථා වුත්තා. තත්ථ සුත්තස්ස යං පුච්ඡිතඤ්ච යා පුච්ඡා විචයමානා ච සුත්තස්ස යං විස්සජ්ජිතඤ්ච යා විස්සජ්ජනා විචයමානා ච සුත්තස්ස යො පදාදිවිචයො, අස්සාදාදිවිචයො ච අත්ථි, තෙ වුත්තප්පකාරා විචයමානා පුච්ඡාදයො යෙන සංවණ්ණනාවිසෙසෙන විචියන්ති, සො සංවණ්ණනාවිසෙසො විචයො හාරොති නිද්දිට්ඨොති අත්ථයොජනා කාතබ්බා.

පුච්ඡීයතෙ පුච්ඡිතං. විස්සජ්ජීයතෙ විස්සජ්ජිතන්ති භාවසාධනත්ථො දට්ඨබ්බො, න කම්මසාධනත්ථො. තෙන වුත්තං ටීකායං ‘‘භාවත්ථෙ තොති ආහ – ‘විස්සජ්ජිතන්ති විස්සජ්ජනා’’’ති.

‘‘සුත්තස්සා’’ති නියමිතත්තා සංවණ්ණනාවසෙන අට්ඨකථායං ආගතං න ගහෙතබ්බන්ති දට්ඨබ්බං. සො විචයො හාරො අට්ඨකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 4 හාරසඞ්ඛෙප) වුත්තොව. කථං? –

‘‘අයං පුච්ඡා අදිට්ඨජොතනා දිට්ඨසංසන්දනා විමතිච්ඡෙදනා අනුමතිපුච්ඡා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා සත්තාධිට්ඨානා ධම්මාධිට්ඨානා එකාධිට්ඨානා අනෙකාධිට්ඨානා සම්මුතිවිසයා පරමත්ථවිසයා අතීතවිසයා අනාගතවිසයා පච්චුප්පන්නවිසයා’’තිආදිනා පුච්ඡාවිචයො වෙදිතබ්බො. ‘‘ඉදං විස්සජ්ජනං එකංසබ්‍යාකරණං විභජ්ජබ්‍යාකරණං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණං ඨපනං සාවසෙසං නිරවසෙසං සඋත්තරං නිරුත්තරං ලොකියං ලොකුත්තර’’න්තිආදිනා විස්සජ්ජනවිචයො.

‘‘අයං පුච්ඡා ඉමිනා සමෙති, එතෙන න සමෙතී’’ති පුච්ඡිතත්ථං ආනෙත්වා, විචයො පුබ්බෙනාපරං සංසන්දිත්වා ච විචයො පුබ්බාපරවිචයො. ‘‘අයං අනුගීති වුත්තත්ථසඞ්ගහා අවුත්තත්ථසඞ්ගහා තදුභයත්ථසඞ්ගහා කුසලත්ථසඞ්ගහා අකුසලත්ථසඞ්ගහා’’තිආදිනා අනුගීතිවිචයො. අස්සාදාදීසු සුඛවෙදනාය ‘‘ඉට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණා’’තිආදිනා, තණ්හාය ‘‘ආරම්මණග්ගහණලක්ඛණා’’තිආදිනා, විපල්ලාසානං ‘‘විපරීතග්ගහණලක්ඛණා’’තිආදිනා, අවසිට්ඨානං තෙභූමකධම්මානං ‘‘යථාසකලක්ඛණා’’තිආදිනා සබ්බෙසඤ්ච ද්වාවීසතියා තිකෙසු, ද්වාචත්තාලීසාධිකෙ ච දුකසතෙ ලබ්භමානපදවසෙන තංතංඅස්සාදත්ථවිසෙසනිද්ධාරණං අස්සාදවිචයො.

දුක්ඛවෙදනාය ‘‘අනිට්ඨානුභවනලක්ඛණා’’තිආදිනා, දුක්ඛසච්චානං ‘‘පටිසන්ධිලක්ඛණා’’තිආදිනා, අනිච්චතාදීනං ආදිඅන්තවන්තතාය අනිච්චන්තිකතාය ච ‘‘අනිච්චා’’තිආදිනා සබ්බෙසඤ්ච ලොකියධම්මානං සංකිලෙසභාගියහානභාගියතාදිවසෙන ආදීනවවුත්තියා ඔකාරනිද්ධාරණෙන ආදීනවවිචයො. නිස්සරණපදෙ අරියමග්ගස්ස ආගමනතො කායානුපස්සනාදිපුබ්බභාගපටිපදාවිභාගවිසෙසනිද්ධාරණවසෙන, නිබ්බානස්ස යථාවුත්තපරියායවිභාගවිසෙසනිද්ධාරණවසෙනාති එවං නිස්සරණවිචයො. ඵලාදීනං තංතංසුත්තදෙසනාය සාධෙතබ්බඵලස්ස තදුපායස්ස තත්ථ තත්ථ සුත්තවිධිවචනස්ස ච විභාගනිද්ධාරණවසෙන විචයො වෙදිතබ්බො. එවං පදපුච්ඡාවිස්සජ්ජනපුච්ඡාපුබ්බාපරානුගීතීනං, අස්සාදාදීනඤ්ච විසෙසනිද්ධාරණවසෙනෙව විචයලක්ඛණො ‘‘විචයො හාරො’’ති වෙදිතබ්බොති –

එවං වුත්තොව.

විස්සජ්ජනවිසෙසො පන ටීකායං වුත්තො. කථං? –

‘‘චක්ඛු අනිච්ච’’න්ති පුට්ඨෙ ‘‘ආම, චක්ඛු අනිච්චමෙවා’’ති එකන්තතො විස්සජ්ජනං එකංසබ්‍යාකරණං, ‘‘අඤ්ඤින්ද්‍රියං භාවෙතබ්බං, සච්ඡිකාතබ්බඤ්චා’’ති පුට්ඨෙ ‘‘මග්ගපරියාපන්නං භාවෙතබ්බං, ඵලපරියාපන්නං සච්ඡිකාතබ්බ’’න්ති විභජිත්වා විස්සජ්ජනං විභජ්ජබ්‍යාකරණං, ‘‘අඤ්ඤින්ද්‍රියං කුසල’’න්ති පුට්ඨෙ ‘‘කිං අනවජ්ජට්ඨො කුසලත්ථො, උදාහු සුඛවිපාකට්ඨො’’ති පටිපුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණං, ‘‘සස්සතො අත්තා, අසස්සතො වා’’ති වුත්තෙ ‘‘අබ්‍යාකතමෙත’’න්තිආදිනා අවිස්සජ්ජනං ඨපනං, ‘‘කිං පනෙතෙ ‘කුසලා’ති වා ‘ධම්මා’ති වා එකත්ථා, උදාහු නානත්ථා’’ති ඉදං පුච්ඡනං සාවසෙසං. විස්සජ්ජනස්ස පන සාවසෙසතො වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන දෙසනායං වෙදිතබ්බා. අපාටිහීරකං සඋත්තරං සප්පාටිහීරකං නිරුත්තරං, සෙසං විචයහාරනිද්දෙසෙ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති –

වුත්තොව. සංවණ්ණනාසු වුත්තො අත්ථො අනාකුලො පාකටො යතිපොතෙහි විඤ්ඤාතො, සො සබ්බත්ථ අම්හෙහි න විභත්තොති දට්ඨබ්බො.

විචයහාරනිද්දෙසො නිද්දිට්ඨො, අම්හෙහි ච ඤාතො, ‘‘කතමො යුත්තිහාරනිද්දෙසො’’ති පුච්ඡිතබ්බත්තා –