4. පටිනිද්දෙසවාරවණ්ණනා

1. දෙසනාහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

5. අන්වත්ථසඤ්ඤතන්ති අත්ථානුගතසඤ්ඤභාවං, ‘‘දෙසනාහාරො’’ති අයං සඤ්ඤා අන්වත්ථා අත්ථානුගතාති අත්ථො.

අවුත්තමෙවාති පුබ්බෙ අසංවණ්ණිතපදමෙව. ‘‘ධම්මං වො’’තිආදි (ම. නි. 3.420) වචනස්ස සම්බන්ධං දස්සෙතුං ‘‘කත්ථ පනා’’තිආදි වුත්තං. තෙපිටකස්ස හි බුද්ධවචනස්ස සංවණ්ණනාලක්ඛණං නෙත්තිප්පකරණං, තඤ්ච පරියත්තිධම්මසඞ්ගාහකෙ සුත්තපදෙ සංවණ්ණෙතබ්බභාවෙන ගහිතෙ ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘දෙසනාහාරෙන…පෙ… දස්සෙතී’’ති.

යෙසං අස්සාදාදීනං විභජනලක්ඛණො දෙසනාහාරො, තෙ ගාථාය, ඉධාපි ච ආගතෙ ‘‘අස්සාදං ආදීනව’’න්තිආදිනා උදාහරණවසෙන විභජිතුං ‘‘තත්ථ කතමො අස්සාදො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්සං ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’ති ගාථායං වුත්තො කතමො අස්සාදො. අථ වා ‘‘අස්සාදං ආදීනව’’න්තිආදිනා යො ඉධ අස්සාදාදීනං උද්දෙසො, තත්ථ කතමො අස්සාදොති චෙති අත්ථො. එස නයො සෙසෙසුපි. කම්මකරණත්ථභින්නස්ස විසයවිසයිතාලක්ඛණස්ස අස්සාදද්වයස්ස නිදස්සනත්ථං ගාථාද්වයුදාහරණං, තථා කාමවිපරිණාමලක්ඛණස්ස, වට්ටදුක්ඛලක්ඛණස්ස චාති දුවිධස්සාපි ආදීනවස්ස නිදස්සනත්ථං ‘‘අරියමග්ගො නිබ්බාන’’න්ති දුවිධස්සාපි නිස්සරණස්ස නිදස්සනනිදස්සනත්ථඤ්ච ද්වෙ ද්වෙ ගාථා උදාහටා.

ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරින්ති (ජා. 1.10.102-103; නෙත්ති. 5, 26, 31; පෙටකො. 22) එත්ථ ධම්මචාරිනො මග්ගඵලනිබ්බානෙහි සාතිසයාරක්ඛා සම්භවති, සම්පත්තිභවස්සාපි විපරිණාමසඞ්ඛාරදුක්ඛතාහි දුග්ගතිභාවො ඉච්ඡිතොවාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘නිස්සරණං අනාමසිත්වා’’ති. තථා හි වක්ඛති ‘‘නිබ්බානං වා උපනිධාය සබ්බා උපපත්තියො දුග්ගතී’’ති.

අවෙක්ඛස්සූති විධානං. තස්සා පන අවෙක්ඛාය පවත්තිආකාරො, විසයො, කත්තා ච ‘‘සුඤ්ඤතො, ලොකං, මොඝරාජා’’ති පදත්තයෙන වුත්තාති ආහ – ‘‘සුඤ්ඤතො…පෙ… ආණත්තී’’ති. තත්ථ සඞ්ඛාරානං සුඤ්ඤතා අනත්තසභාවතාය, අත්තසුඤ්ඤතාය ච සියා. යතො තෙ න වසවත්තිනො, අත්තසාරවිරහිතා ච, යතො තෙ අනත්තා, රිත්තා, තුච්ඡා ච අත්තනා, තදුභයං දස්සෙති ‘‘අවසවත්තිතා’’තිආදිනා. එවං මච්චුතරො සියාති එවං පටිපත්තියා මච්චුතරො භවෙය්‍යාති අත්ථො. පරිකප්පෙත්වා විධියමානස්ස මච්චුතරණස්ස පුබ්බභාගපටිපදා දෙසනාය පච්චක්ඛතො සිජ්ඣමානං සාතිසයං ඵලන්ති ආහ ‘‘තස්ස යං…පෙ… ඵල’’න්ති.

6. උදාහරණවසෙනාති නිදස්සනවසෙන. තත්ථ ‘‘පුග්ගලවිභාගෙනා’’ති ඉමිනා උග්ඝටිතඤ්ඤුආදිපුග්ගලපයොජිතො අස්සාදාදීසු භගවතො දෙසනාවිසෙසොති දස්සෙති.

ඝටිතමත්තන්ති සොතද්වාරානුසාරෙන මනොද්වාරිකවිඤ්ඤාණසන්තානෙන ආලම්බිතමත්තං. සස්සතාදිආකාරස්සාති සස්සතුච්ඡෙදාකාරස්ස. ඉදඤ්හි ද්වයං ධම්මදෙසනාය චාලෙතබ්බං, න අනුලොමිකඛන්ති, යථාභූතඤාණං වා. එතස්මිඤ්හි චතුක්කෙ ආසයසාමඤ්ඤතා. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨී ච, ඛන්ති චෙවානුලොමිකා;

යථාභූතඤ්ච යං ඤාණං, එතං ආසයසඤ්ඤිත’’න්ති. (විසුද්ධි. මහාටී. 1.136; දී. නි. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා; සාරත්ථ. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා, වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; වි. වි. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා);

චලනායාති වික්ඛම්භනාය. පරානුවත්තියාති සමුච්ඡෙදනාය. උග්ඝටිතෙ ජානාතීති උග්ඝටිතඤ්ඤූති මූලවිභුජාදිපක්ඛෙපෙන සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. විපඤ්චිතන්ති ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය භාවනපුංසකනිද්දෙසොති ආහ ‘‘මන්දං සණික’’න්ති. නිස්සරණආදීනවනිස්සරණඅස්සාදාදීනවනිස්සරණානං විභාවනා වෙනෙය්‍යත්තයවිනයනසමත්ථා.

චත්තාරොති අස්සාදො ච ආදීනවො ච අස්සාදො ආදීනවො ච අස්සාදො නිස්සරණඤ්චාති එතෙ චත්තාරො. යදි නිස්සරණවිභාවනා වෙනෙය්‍යවිනයනසමත්ථා, කස්මා පඤ්චමො න ගහිතොති ආහ ‘‘ආදීනවාවචනතො’’ති. යදි හි උග්ඝටිතඤ්ඤුං සන්ධාය අයං නයො වුච්චති, නිස්සරණමත්තෙන සිද්ධං සියා. අථ විපඤ්චිතඤ්ඤුං, නෙය්‍යං වා, ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච අස්සාදො ච ආදීනවො නිස්සරණඤ්ච වත්තබ්බො සියා? තථා අප්පවත්තත්තා න ගහිතො. තෙනාහ ‘‘ආදීනවාවචනතො’’තිආදි. දෙසනන්ති සාමඤ්ඤතො ගහිතං ‘‘සුත්තෙකදෙසං ගාථං වා’’ති විසෙසෙති. පදපරමඅග්ගහණඤ්චෙත්ථ සඋපායස්ස නිස්සරණස්ස අනාමට්ඨත්තා.

‘‘කල්‍යාණ’’න්ති ඉමිනා ඉට්ඨවිපාකො, ‘‘පාපක’’න්ති අනිට්ඨවිපාකො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අයං අස්සාදො, අයං ආදීනවො’’ති. ලාභාදීනං පුඤ්ඤඵලත්තා තදනුරොධං වා සන්ධාය ‘‘අයං අස්සාදො’’ති වුත්තං. තබ්බිපරියායෙන අලාභාදීනං ආදීනවතා වෙදිතබ්බා.

කාමාති කිලෙසකාමසහිතා වත්ථුකාමා. විරූපරූපෙනාති අප්පතිරූපාකාරෙන. මථෙන්තීති මද්දන්ති. පබ්බජිතොම්හීති පබ්බජ්ජං උපගතො අම්හි. අපණ්ණකන්ති අවිරජ්ඣනකං. සාමඤ්ඤන්ති සමණභාවො. සමිතපාපභාවොයෙව සෙය්‍යො සුන්දරතරො.

තත්ථ ‘‘කාමා හි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා’’ති අයං අස්සාදො, ‘‘විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්ත’’න්ති අයං ආදීනවො, ‘‘අපණ්ණකං සාමඤ්ඤ’’න්ති ඉදං නිස්සරණන්ති ආහ ‘‘අයං…පෙ… නිස්සරණඤ්චා’’ති.

ඵලාදීනං එකකවසෙන ච තිකවසෙන ච පාළියං උදාහටත්තා වුත්තං ‘‘දුකවසෙනපී’’ති.

සුඛා පටිපදා, දුක්ඛා පටිපදාති යා ද්වෙ පටිපදා, තාසු එකෙකා දන්ධඛිප්පාභිඤ්ඤතාය ද්වෙ ද්වෙ හොන්තීති ආහ ‘‘පටිපදාභිඤ්ඤාකතො විභාගො පටිපදාකතො හොතී’’ති. කතපුබ්බකිච්චස්ස පථවීකසිණාදීසු සබ්බපඨමං ‘‘පථවී’’තිආදිනා පවත්තමනසිකාරො පඨමසමන්නාහාරො. උපචාරන්ති උපචාරජ්ඣානං. පටිපජ්ජිතබ්බතාය ඣානම්පි ‘‘පටිපදා’’ති වුච්චති. තදඤ්ඤා හෙට්ඨිමපඤ්ඤතො අධිකා පඤ්ඤාති කත්වා ‘‘අභිඤ්ඤා’’ති වුච්චති.

කිලෙසෙති නීවරණප්පකාරෙ, තංසහගතකිලෙසෙ ච. අඞ්ගපාතුභාවන්ති විතක්කාදිඣානඞ්ගපටිලාභං.

අභිනිවිසන්තොති පට්ඨපෙන්තො. රූපාරූපං පරිග්ගණ්හන්තොති රූපාරූපධම්මෙ ලක්ඛණාදීහි පරිච්ඡින්දිත්වා ගණ්හන්තො. පරිග්ගහිතරූපාරූපස්ස මග්ගපාතුභාවදන්ධතා ච නාමරූපවවත්ථානාදීනං කිච්ඡසිද්ධියා සියාති න රූපාරූපපරිග්ගහකිච්ඡතාය එව දුක්ඛාපටිපදතා වත්තබ්බාති චෙ? න, නාමරූපවවත්ථාපනාදීනං පච්චනීකකිලෙසමන්දතාය සුඛසිද්ධියම්පි තථාසිද්ධවිපස්සනාසහගතානං ඉන්ද්‍රියානං මන්දතාය මග්ගපාතුභාවතො. රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වාති අකිච්ඡෙනපි පරිග්ගහෙත්වා, කිච්ඡෙන පරිග්ගහිතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. එවං සෙසෙසුපි. නාමරූපං වවත්ථාපෙන්තොති ‘‘නාමරූපමත්තමෙතං, න අඤ්ඤො කොචි සත්තාදිකො’’ති වවත්ථාපනං කරොන්තො. කතරො පනෙත්ථ වාරො යුත්තරූපොති? යො කොචි සකිං, ද්වික්ඛත්තුං, අනෙකසතක්ඛත්තුන්ති එවමාදීසු හි වික්ඛම්භනවාරෙසු සකිං, ද්වික්ඛත්තුඤ්ච වික්ඛම්භනවාරො සුඛා පටිපදා එව, න තතො උද්ධං සුඛා පටිපදා හොති, තස්මා තික්ඛත්තුං වික්ඛම්භනවාරතො පට්ඨාය දුක්ඛා පටිපදා වෙදිතබ්බා. අපිච කලාපසම්මසනාවසානෙ උදයබ්බයානුපස්සනාය උප්පන්නස්ස විපස්සනුපක්කිලෙසස්ස තික්ඛත්තුං වික්ඛම්භනෙන කිච්ඡතාවාරො දුක්ඛා පටිපදා වෙදිතබ්බා. එත්ථ දන්ධත්තා පටිපදාය එතස්ස අකිච්ඡත්තෙපි පුරිමානං කිච්ඡත්තෙ දුක්ඛාපටිපදතා වුත්තනයාව. යස්ස පන සබ්බත්ථ අකිච්ඡතා, තස්ස පරමුක්කංසගතා සුඛා පටිපදා වෙදිතබ්බා.

යථා නාමරූපපරිග්ගහකිච්ඡතාය මග්ගපාතුභාවදන්ධතාය දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා වුත්තා, තථා තබ්බිපරියායෙන චතුත්ථී, තදුභයවොමිස්සතාවසෙන දුතියා, තතියා ච ඤාතබ්බාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉමිනා…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති. වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යානස්ස අධිප්පෙතත්තා ‘‘විපස්සනාපක්ඛිකා එවා’’ති වුත්තං.

හෙතුපායඵලෙහීති එත්ථ තණ්හාචරිතතා, මන්දපඤ්ඤතා ච පඨමාය පටිපදාය හෙතු, තණ්හාචරිතතා, උදත්ථපඤ්ඤතා ච දුතියාය, දිට්ඨිචරිතතා, මන්දපඤ්ඤතා ච තතියාය, දිට්ඨිචරිතතා, උදත්ථපඤ්ඤතා ච චතුත්ථියා. උපායො පන යථාක්කමං සතිසමාධිවීරියපඤ්ඤින්ද්‍රියානි, සතිපට්ඨානඣානසම්මප්පධානසච්චානි ච උපනිස්සයභූතානි. ඵලං වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යානං.

සමාධිමුඛෙනාති සමාධිමුඛෙන භාවනානුයොගෙන. තෙනෙවාහ ‘‘සමථපුබ්බඞ්ගමාය විපස්සනායා’’ති. ඉධාති ඉමස්මිං නෙත්තිප්පකරණෙ. වක්ඛති ‘‘රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති සෙක්ඛඵල’’න්ති, ‘‘රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්තිකාමධාතුසමතික්කම’’න්ති ච. සොති අනාගාමී.

තෙනාති පටිපක්ඛෙන. තතොති පටිපක්ඛතො. සමානාධිකරණවසෙන ච චෙතොවිමුත්තිසද්දානං සමාසං කත්වා භින්නාධිකරණවසෙන වත්තුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. පුන ‘‘චෙතසො වා’’තිආදිනා අඤ්ඤපදත්ථවසෙන චෙතොවිමුත්තිපදානං සමාසං දස්සෙති. විඤ්ඤාණපරියායෙන චෙතො-සද්දෙන වුත්තයොජනා න සම්භවතීති ආහ ‘‘යථාසම්භව’’න්ති.

හා-සද්දො ගතිඅත්ථො, ගති චෙත්ථ ඤාණගති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘හාතබ්බාති ගමෙතබ්බා’’ති. නෙතබ්බාති ඤාපෙතබ්බා.

7. තන්ති පුග්ගලවිභාගං. ඤාණවිභාගෙනාති සුතමයාදිඤාණප්පභෙදෙන. නිබ්බත්තනන්ති උප්පාදනං. තත්ථාති තස්මිං උග්ඝටිතඤ්ඤුතාතිආදිපුග්ගලවිභාගභූතෙ දෙසනාභාජනෙ. දෙසනායන්ති සුත්තෙ. තං දස්සෙතුන්ති තං පුග්ගලවිභාගං දස්සෙතුං. ‘‘ස්වායං හාරො කථං සම්භවතී’’ති කෙචි පඨන්ති.

සාති වුත්තප්පකාරධම්මත්ථානං වීමංසනපඤ්ඤා. අධිකාරතොති ‘‘සත්ථා වා ධම්මං දෙසයතී’’තිආදිඅධිකාරතො. සාමත්ථියතො උග්ඝටිතඤ්ඤුආදිවෙනෙය්‍යවිනයනසමත්ථභාවතො. පරියත්තිධම්මස්ස උපධාරණන්ති එත්ථාපි ‘‘අධිකාරතො සාමත්ථියතො වා’’ති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං.

‘‘වීමංසාදිපරියායවතී පඨමවිකප්පවසෙන, වීමංසාදිවිභාගවතී දුතියවිකප්පවසෙන, චින්තාය හෙතුභූතාය නිබ්බත්තා චින්තාමයී’’ති එවමාදිවුත්තනයානුසාරෙන සක්කා යොජෙතුන්ති ආහ ‘‘සෙසං වුත්තනයමෙවා’’ති.

සුතචින්තාමයඤාණෙසූති සුතමයඤාණෙ ච චින්තාමයඤාණෙ ච සුතචින්තාමයඤාණෙසු ච සුතචින්තාමයඤාණෙසූති එකදෙසසරූපෙකසෙසො වෙදිතබ්බො. චින්තාමයඤාණෙයෙව හි පතිට්ඨිතා මහාබොධිසත්තා චරිමභවෙ විපස්සනං ආරභන්ති, ඉතරෙ සුතචින්තාමයඤාණෙසූති. තෙහීති තථා පඨන්තෙහි. වුත්තනයෙනාති ‘‘උපාදාරූපං පරිග්ගණ්හාති, අරූපං පරිග්ගණ්හාතී’’තිආදිනා පටිපදාකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 5) වුත්තනයෙන.

8. පරතො ඝොසො පච්චයභූතො එතිස්සාති අධිප්පායො. ‘‘පච්චත්තසමුට්ඨිතෙන ච යොනිසොමනසිකාරෙනා’’ති ඉදං ආවුත්තිනයෙන දුතියං ආවට්ටතීති වෙදිතබ්බං. තෙන සාවකානං භාවනාමයඤාණුප්පත්ති සඞ්ගහිතා හොති. සාවකානමෙව වා ඤාණුප්පත්ති ඉධාධිප්පෙතා උග්ඝටිතඤ්ඤුආදිවිභාගකථනතො. එතස්මිං පක්ඛෙ පුබ්බෙ වුත්තඑකසෙසනයොපි පටික්ඛිත්තො දට්ඨබ්බො. ‘‘ආසයපයොගපබොධස්ස නිප්ඵාදිතත්තා’’ති එතෙන පච්ඡිමචක්කද්වයපරියාපන්නානි පුබ්බහෙතුසඞ්ගහානි සුතචින්තාමයඤාණානි සන්ධාය ‘‘ඉමා ද්වෙ පඤ්ඤා අත්ථී’’ති වුත්තන්ති දස්සෙති. අත්ථිභාවො චෙතාසං පටිපක්ඛෙන අනුපද්දුතතා වෙදිතබ්බා. අපරික්ඛතත්තා අනභිසඞ්ඛතත්තා. සුතමයඤාණස්සාපි පුරිමසිද්ධස්ස.

9. දෙසනාපටිපදාඤාණවිභාගෙහීති නිස්සරණදෙසනාදිදෙසනාවිභාගෙහි, දුක්ඛාපටිපදාදිපටිපදාවිභාගෙහි, සුතමයඤාණාදිඤාණවිභාගෙහි.

අවසිට්ඨපාරිසජ්ජෙනාති ඛත්තියගහපතිපරිසපරියාපන්නෙන. අට්ඨන්නන්ති ඛත්තියපරිසා බ්‍රාහ්මණගහපතිසමණචාතුමහාරාජිකතාවතිංසමාරබ්‍රහ්මපරිසාති ඉමාසං අට්ඨන්නං.

සමත්ථෙතීති සමත්ථං සම්බන්ධත්ථං කරොති.

තමෙව ද්වාදසපදභාවං දීපෙත්වාති සම්බන්ධො. තදත්ථස්සාති ඡඡක්කපරියායත්ථස්ස (ම. නි. 3.420 ආදයො). සබ්බපරියත්තිධම්මසඞ්ගාහකත්තා ඡඡක්කපරියායස්ස, තදත්ථස්ස ච ධම්මචක්කප්පවත්තෙන සුත්තෙන (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 2.30) සඞ්ගහිතත්තා වුත්තං ‘‘සබ්බස්සාපි…පෙ… විභාවෙන්තො’’ති. විසයිභාවෙන බ්‍යඤ්ජනපදානං, විසයභාවෙන අත්ථපදානං සම්බන්ධං සන්ධායාහ ‘‘තෙසං…පෙ… සම්බන්ධභාව’’න්ති.

පදාවයවො අක්ඛරානි. පදත්ථොති පදත්ථාවයවො. පදත්ථග්ගහණස්සාති පදත්ථාවබොධස්ස. විසෙසාධානං විසෙසුප්පත්ති. වාක්‍යභෙදෙති වාක්‍යවිසෙසෙ. චිත්තපරිතොසනං චිත්තාරාධනං. බුද්ධිනිසානං පඤ්ඤාය තෙජනං තික්ඛභාවකරණං. නානාවාක්‍යවිසයතාපි සිද්ධා හොති පදාදීහිපි සඞ්කාසනස්ස සිද්ධත්තා. එකවාක්‍යවිසයතාය හි අත්ථපදානං සඞ්කාසනාදයො යථාක්කමං අක්ඛරාදිවිසයා එවාති නියමො සියා. එතෙනාති අත්ථපදානං නානාවාක්‍යවිසයත්ථෙන.

උග්ඝටනාදිඅත්ථානීති උග්ඝටනවිපඤ්චනනයනප්පයොජනානි.

10. උපතිට්ඨති එත්ථාති උපට්ඨිතන්ති උපට්ඨිතසද්දස්ස අධිකරණත්ථතං දස්සෙතුං ‘‘උපතිට්ඨනට්ඨාන’’න්ති වුත්තං යථා ‘‘පදක්කන්ත’’න්ති. තෙනාහ ‘‘ඉදං නෙස’’න්තිආදි. පටිපත්තිදෙසනාගමනෙහීති පටිපත්තිගමනදෙසනාගමනෙහි. ‘‘කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො ජායති ච…පෙ… ජරාමරණස්සා’’තිආදිනා ජරාමරණතො පට්ඨාය පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන විපස්සනං අභිනිවිසිත්වා මහාගහනං ඡින්දිතුං නිසානසිලායං ඵරසුං නිසෙන්තො විය කිලෙසගහනං ඡින්දිතුං ලොකනාථො ඤාණඵරසුං තෙජෙන්තො බුද්ධභාවාය හෙතුසම්පත්තියා පරිපාකගතත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමාය විපස්සනාගබ්භං ගණ්හාපෙන්තො අන්තරන්තරා නානාසමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා අනුපදධම්මවිපස්සනාවසෙන අනෙකාකාරවොකාරසඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො ඡත්තිංසකොටිසතසහස්සමුඛෙන යං ඤාණං පවත්තෙසි, තං ‘‘මහාවජිරඤාණ’’න්ති වදන්ති. අට්ඨකථායං පන ‘‘චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චාරිමහාවජිරඤාණ’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.141) ආගතං, තං දෙවසිකං වළඤ්ජනකසමාපත්තීනං පුරෙචරානුචරඤාණං සන්ධාය වුත්තං. යං පන වක්ඛති ‘‘ඤාණවජිරමොහජාලපදාලන’’න්ති, තං සහ විපස්සනාය මග්ගඤාණං වෙදිතබ්බං. එතං බ්‍රහ්මචරියන්ති සාසනබ්‍රහ්මචරියං අධිප්පෙතන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘බ්‍රහ්මුනො’’තිආදිමාහ.

දෙසනායාති කරණත්ථෙ ඉදං කරණවචනං. නියුත්තොති එත්ථ හෙතුඅත්ථො අන්තොනීතොති දස්සෙන්තො ‘‘නිද්ධාරෙත්වා යොජිතො’’ති ආහ.

දෙසනාහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. විචයහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

11. ජාතිලිඞ්ගකාලසාධනවිභත්තිසඞ්ඛ්‍යාවිසෙසාදිතො සද්දතො පදවිචයො කාතබ්බො. තත්ථ කරියමානො ච යථාසභාවනිරුත්තියා එව කතො සුකතො හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉදං නාමපදං …පෙ… අයං සද්දතො පදවිචයො’’ති වත්වා ‘‘සො පනාය’’න්තිආදිමාහ. වත්තබ්බඅත්ථසංවණ්ණනාති තංතංපදවචනීයස්ස අත්ථස්ස භෙදං වත්වා පරියායෙහි විවරිත්වා කථනං.

විචියමානස්ස සුත්තපදස්සාති පුච්ඡාවසෙන පවත්තසුත්තපදස්ස. ‘‘සුත්තන්තරපදානිපි පුච්ඡාවසෙනෙව පවත්තානී’’ති වදන්ති ‘‘න සබ්බම්පි සුත්තපද’’න්ති. එකස්සෙව පදස්ස සම්භවන්තානං අනෙකෙසං අත්ථානං උද්ධාරො අත්ථුද්ධාරො. එකස්සෙව පන අත්ථස්ස සම්භවන්තානං අනෙකෙසං පදානං උද්ධාරො පදුද්ධාරො. සබ්බෙ හි සංවණ්ණියමානෙ සුත්තෙ ලබ්භමානෙ සබ්බෙ පදත්ථෙ. නව සුත්තන්තෙති සුත්තගෙය්‍යාදිවසෙන නවප්පකාරෙ සුත්තස්මිං ආනෙත්වා විචිනතීති යොජනා. අථ වා ‘‘සබ්බෙ නව සුත්තන්තෙ’’ති ඉමිනා පවිචයලක්ඛණෙන හාරෙන සුත්තගෙය්‍යාදීනි සබ්බානිපි නවප්පකාරානි සුත්තානි විචිනතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සුත්තගෙය්‍යාදිකෙ’’තිආදි.

‘‘කොසලානං පුරා රම්මා’’තිආදිකා (සු. නි. 982) ඡපඤ්ඤාස ගාථා වත්ථුගාථා. ‘‘පාරායනමනුගායිස්ස’’න්ති (සු. නි. 1137 ආදයො) පන ආදිකා එකූනවීසති ගාථා අනුගීතිගාථා. ඉදං නාමං කතන්ති ඉදං ‘‘පාරායන’’න්ති නාමං කතං. තෙනාහ ‘‘පාරං ගමනීයා ඉමෙ ධම්මා, තස්මා ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස ‘පාරායනන්ත්වෙව අධිවචන’’’න්ති (සු. නි. පාරායනත්ථුතිගාථා; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථා 149 ආදයො). බුද්ධියං විපරිවත්තමානන්ති ඉමස්ස විචයහාරවිභඞ්ගස්ස දෙසනාකාලෙ ආයස්මා මහාකච්චානො අත්තනො බුද්ධියං වත්තමානං කත්වා එවමාහාති යොජනා.

එකංසබ්‍යාකරණස්ස අයන්ති එකංසබ්‍යාකරණීයා, එකංසෙන වා බ්‍යාකාතබ්බත්තා එකංසබ්‍යාකරණීයා, එකංසබ්‍යාකරණයොග්ගාති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ඨපනීයාති ඨපෙතබ්බත්තා අබ්‍යාකරණීයාති අත්ථො. සමයන්තරපරිචයෙන නිවාරණධම්මං පති සංසයපක්ඛන්දො පුච්ඡතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘විමතිච්ඡෙදන’’න්ති. පකතියා පන නිවාරණධම්මං අජානන්තො ඤාතුකාමතාය පුච්ඡතීති අදිට්ඨජොතනාය පුච්ඡාපි සියා. තථා හි වක්ඛති ‘‘ලොකස්ස නිවාරණාදීනි අජානන්තෙනා’’ති.

එකවත්ථුපරිග්ගහාති එකස්ස අභිධෙය්‍යත්ථස්ස ගහණතො.

විමුත්තිපරිපාචකඉන්ද්‍රියානි විවට්ටපක්ඛෙ ඨිතස්ස සද්ධාදයො ධම්මා, කිං පනෙත්ථ අරියානම්පි ඉන්ද්‍රියලොකෙන සඞ්ගහො හොතීති ආහ ‘‘පරියාපන්නධම්මවසෙනා’’තිආදි.

කාළපක්ඛචාතුද්දසීඝනවනසණ්ඩමෙඝපටලච්ඡාදනඅඩ්ඪරත්තීනං වසෙන චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙන. විවිච්ඡාති විචිකිච්ඡාය. තෙනාහ ‘‘විචිකිච්ඡාහෙතූ’’ති. දුක්ඛමස්ස මහබ්භයන්ති එත්ථ වුත්තං ‘‘අස්සා’’ති පදං ‘‘ජප්පාභිලෙපනං අස්ස බ්‍රූමී’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ජප්පා තණ්හා අස්ස ලොකස්සා’’ති ආහ. ‘‘සබ්බසත්තාන’’න්තිආදිනා, ‘‘සබ්බසොවා’’තිආදිනා ච අන්වයතො, බ්‍යතිරෙකතො ච සාතිසයං අවිජ්ජාය නීවරණභාවං දස්සෙති. ‘‘දූරෙ සන්තො පකාසන්ති (ධ. ප. 304; නෙත්ති. 11), රත්තො අත්ථං න ජානාතී’’ති (නෙත්ති. 11, 27) ගාථාද්වයෙනාපි අනුගීතිවිචයං දස්සෙතීති යොජෙතබ්බං.

රූපාවචරාති රූපාවචරසත්තා. විපරිණාමදුක්ඛතාය මුච්චනස්ස කාරණවචනන්ති සම්බන්ධො. යතො වට්ටදුක්ඛතො මුච්චනං. තං වට්ටදුක්ඛං අනවසෙසපරියාදානවසෙන සඞ්ඛාරදුක්ඛතාගහණෙන.

එකාධාරන්ති එකවත්ථු අධිට්ඨානං. නිවාරණං වික්ඛම්භනං පිධානං සමුච්ඡෙදොති අත්ථද්වයස්ස පුච්ඡිතත්තා ‘‘අනෙකාධාරං දස්සෙතු’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘නිවාරණසඞ්ඛාතං සංවරං…පෙ… පිධිය්‍යන්ති පච්ඡිජ්ජන්තී’’ති (සු. නි. අට්ඨ. 2.1041; චූළනි. අට්ඨ. 3). තස්සත්ථො ‘‘නිවාරණසඞ්ඛාතං වික්ඛම්භනං, සංවරං, පිධානඤ්ච කථෙහී’’ති.

‘‘වොදාන’’න්ති ඉමිනා සොතානං වික්ඛම්භනවිසුද්ධි, ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති ඉමිනා සමුච්ඡෙදවිසුද්ධි අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘පුච්ඡාය දුවිධත්ථවිසයතං විවරිතුං ‘එව’න්තිආදි වුත්ත’’න්ති. තථා චාහ ‘‘වොදායති…පෙ… අරියමග්ගො’’ති.

දිට්ඨිමානාවිජ්ජාසොතාපි තණ්හාසොතානුගාති ආහ ‘‘යෙභුය්‍යෙන අනුරොධවසෙනා’’ති. උපචාරවසෙනාති නිස්සිතුපචාරවසෙන. සබ්බස්මාති චක්ඛුතො යාව මනතොති සබ්බස්මා ද්වාරතො. සබ්බප්පකාරෙනාත්ති තණ්හායනමිච්ඡාභිනිවෙසනඋන්නමනාදිප්පකාරෙන.

තමෙව සතින්ති යායං සති පුබ්බභාගෙ සොතානං වික්ඛම්භනවසෙන වුත්තා, තමෙව සතිං. මග්ගක්ඛණෙ සොතානං සංවරං පිධානං බ්‍රූමි. යස්මා පන පිධායිකාපි සති මග්ගක්ඛණෙ පඤ්ඤානුගා, පඤ්ඤාකිච්චමෙවෙත්ථ අධිකං, තස්මා වුත්තං ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති.

සංවරපිධානානන්ති එත්ථ සංවරසද්දෙන නිවාරණං වුත්තං.

යස්මිං යස්මිං අරියමග්ගෙ අනධිගතෙ යං යං අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජනාරහං, තස්මිං තස්මිං අධිගතෙ තං තං විඤ්ඤාණං අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුජ්ඣති සද්ධිං අත්තනා සම්පයුත්තනාමරූපෙනාති ආහ ‘‘තස්ස තස්ස විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සහෙවා’’ති. අනුප්පාදනිරොධො හි එත්ථ ‘‘නිරොධො’’ති අධිප්පෙතො අනුපාදිසෙසනිබ්බානස්ස අධිප්පෙතත්තාති. අනුසන්ධීයති එතෙනාති අනුසන්ධි, ඉධ පුච්ඡියමානො අත්ථො.

සහ විසයෙන දස්සෙතුන්ති එත්ථ සච්චානි එව විසයො. පහාතබ්බසභාවං සමුදයසච්චං, තස්ස විසයො දුක්ඛසච්චං. ‘‘සංයොජනියෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො විහරතො තණ්හා පවඩ්ඪතී’’ති (සං. නි. 2.53, 57) හි වුත්තං. පහායකසභාවං මග්ගසච්චං, තස්ස විසයො නිරොධසච්චන්ති ආහ ‘‘සහ විසයෙන…පෙ… සච්චෙසූ’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘සමුදයො ද්වීසු භූමීසු පහීයතී’’ති ආරද්ධං, ‘‘දස්සනෙන තීණි සංයොජනානි පහීයන්ති, භාවනාය සත්ත සංයොජනානි පහීයන්තී’’ති පන විභාගවචනමෙව වත්තන්ති ආහ ‘‘පහායකවිභාගමුඛෙන පහාතබ්බවිභාගං දස්සෙතු’’න්ති.

නිරවසෙසකාමරාගබ්‍යාපාදා තතියමග්ගෙන පහීයන්ති, ඉතරෙ චතුත්ථමග්ගෙනාති වුත්තං ‘‘ඉතරෙහි පන නිරවසෙස’’න්ති. තත්ථාති කම්මවිපාකවට්ටප්පභෙදෙන තෙධාතුකෙ භවත්තයෙ. සංයොජනවසෙනාති සබ්බදා යොජනවසෙන බන්ධනවසෙන.

12. අග්ගඵලඤාණතාය එකම්පි සමානං තන්නිමිත්තස්ස ඛයානුප්පාදාරම්මණස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස වසෙන ඵලවොහාරෙන ද්වෙ නාමානි ලභති.

සොමනස්සනාමලාභො ඉමිනා ආරම්මණසඞ්කෙතෙනාති තදත්ථං විවරන්තො ‘‘ඛයෙ…පෙ… සමඤ්ඤායා’’ති ආහ.

13. තග්ගහණෙනෙවාති ඵස්සපඤ්චමකපඤ්චරූපින්ද්‍රියග්ගහණෙනෙව. සහචරණාදිනාති සහජාතාදිඅනන්තරාදිපච්චයභාවෙන චෙව නිස්සයාරම්මණාදිනා ච. ‘‘සම්පයුත්ත’’න්ති ඉමිනා සහිතතා අවිසිට්ඨතා ඉධාධිප්පෙතාති ආහ ‘‘අවිභාගෙන ගහණීයභාවං සන්ධායා’’ති.

කථං සමාධින්ද්‍රියං උප්පාදෙතීති ආහ ‘‘සතිග්ගහණෙන චෙත්ථ පරියුට්ඨානප්පහානං ඉධාධිප්පෙත’’න්ති. න හි සමාධිනා පරියුට්ඨානප්පහානං සම්භවති.

පදහති එතෙනාති පධානං, වීරියං. තෙති වීරියසඞ්ඛාරා. එකරසෙනාති යථා ඉන්ද්‍රියානි එකරසානි හොන්ති, එවං එකරසභාවෙන සරණතො පවත්තනතො. තථා පවත්තියා එව සුට්ඨු වත වීරියං වාහෙසීති යොගිනා සඞ්කප්පෙතබ්බතො තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන ‘‘සම්පහංසනා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘එවං මෙ…පෙ… හෙතුභාවතො’’ති.

ඉද්ධිසද්දස්ස පඨමො කත්තුඅත්ථො, දුතියො කරණත්ථො වුත්තො, පාදසද්දස්ස එකො කරණත්ථො එව. පජ්ජිතබ්බා ච ඉද්ධී වුත්තා, න ච ඉජ්ඣන්ති. පජ්ජිතබ්බා ච ඉද්ධී පජ්ජනකරණෙන පාදෙන සමානාධිකරණා න හොන්තීති ‘‘පඨමෙන අත්ථෙන ඉද්ධි එව පාදො’’ති කථං සක්කා වත්තුං, තථා ඉද්ධිකිරියාකරණෙන සාධෙතබ්බා බුද්ධිසඞ්ඛාතා ඉද්ධි පජ්ජනකිරියාකරණෙන පජ්ජිතබ්බාති ද්වින්නං කරණානං න සමානාධිකරණතා සම්භවතීති ‘‘දුතියෙන අත්ථෙන ඉද්ධියා පාදො’’ති කථං සක්කා වත්තුන්ති චෙ? සක්කා, පාදස්ස ඉජ්ඣමානකොට්ඨාස ඉජ්ඣනකරණූපායභාවතො. අථ වා ‘‘පඨමෙන අත්ථෙන ඉද්ධියා පාදො, දුතියෙන අත්ථෙන ඉද්ධි එව පාදො ඉද්ධිපාදො’’ති එවං යොජනතො. කථං? අනන්තරත්ථො පච්චාසත්තිඤායෙන ඉධ පඨමොති අධිප්පෙතො, තතො පුරිමො දුතියොති.

‘‘ඡන්දං චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධි’’න්තිආදි (විභ. 432) වචනතො ඡන්දසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙතීති එත්ථාපි ඡන්දාධිපති සමාධි ඡන්දසමාධීති අධිපතිසද්දලොපං කත්වා සමාසො වුත්තොති විඤ්ඤායති. අධිපතිසද්දත්ථදස්සනවසෙනෙව පන ‘‘ඡන්දහෙතුකො, ඡන්දාධිකො වා සමාධී’’ති සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 431) වුත්තං, තස්මා ඉධාපි ඡන්දාධිපති සමාධි ඡන්දසමාධීති වෙදිතබ්බො. තං පන ඡන්දං වුත්තනයෙන සද්ධාසීසෙන දස්සෙන්තො ‘‘සද්ධාධිපතෙය්‍යා චිත්තෙකග්ගතා’’ති වුත්තං. ‘‘ඉදං පධාන’’න්ති වා වීරියං වුත්තං. වීරියසද්දාපෙක්ඛාසහිතං එකවචනෙන වත්වා චතුබ්බිධස්සපි වීරියස්ස අධිප්පෙතත්තා නිබ්බත්තෙතබ්බධම්මවිභාගෙන ච ‘‘ඉමෙ සඞ්ඛාරා’’ති වුත්තං. තෙන පධානභූතා සඞ්ඛාරාති එවං සමාසො වෙදිතබ්බො. සඞ්ඛතසඞ්ඛාරාදිනිවත්තනත්ථඤ්චෙත්ථ පධානග්ගහණං. අථ වා තං තං විසෙසං සඞ්ඛරොතීති සඞ්ඛාරො, සබ්බම්පි වීරියං. තත්ථ චතුකිච්චසාධකතො අඤ්ඤස්ස නිවත්තනත්ථං පධානග්ගහණන්ති පධානභූතා සෙට්ඨභූතාති අත්ථො.

වීරියිද්ධිපාදනිද්දෙසෙ ‘‘වීරියසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගත’’න්ති (විභ. 435) ද්වික්ඛත්තුං වීරියං ආගතං. තත්ථ පුරිමං සමාධිවිසෙසනං ‘‘වීරියාධිපති සමාධි වීරියසමාධී’’ති, දුතියං සමන්නාගමඞ්ගදස්සනත්ථං. ද්වෙ එව හි සබ්බත්ථ සමන්නාගමඞ්ගානි සමාධි, පධානසඞ්ඛාරො ච. ඡන්දාදයො සමාධිවිසෙසනානි. පධානසඞ්ඛාරො පන පධානවචනෙනෙව විසෙසිතො, න ඡන්දාදීහීති න ඉධ වීරියාධිපතිතා පධානසඞ්ඛාරස්ස වුත්තා හොති. වීරියඤ්ච සමාධිං විසෙසෙත්වා ඨිතමෙව සමන්නාගමඞ්ගවසෙන පධානසඞ්ඛාරවචනෙන වුත්තන්ති නාපි ද්වීහි වීරියෙහි සමන්නාගමො වුත්තො හොති. යස්මා පන ඡන්දාදීහි විසිට්ඨො සමාධි තථා විසිට්ඨෙනෙව තෙන සම්පයුත්තො පධානසඞ්ඛාරො, සෙසධම්මා ච, තස්මා සමාධිවිසෙසනානං වසෙන ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා’’ති වුත්තා. විසෙසනභාවො ච ඡන්දාදීනං තංතංඅපස්සයනවසෙන හොතීති ඡන්දසමාධි…පෙ… ඉද්ධිපාදන්ති එත්ථ නිස්සයත්ථෙපි පාදසද්දෙන උපායත්ථෙන ඡන්දාදීනං ඉද්ධිපාදතා වුත්තා හොති. තථා හි අභිධම්මෙ උත්තරචූළභාජනීයෙ ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා ඡන්දිද්ධිපාදො’’තිආදිනා (විභ. 457) ඡන්දාදීනමෙව ඉද්ධිපාදතා වුත්තා. පඤ්හාපුච්ඡකෙ ච ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා – ඉධ භික්ඛු ඡන්දසමාධී’’ති (විභ. 462) ආරභිත්වාපි පුන ඡන්දාදීනංයෙව කුසලාදිභාවො විභත්තො. උපායිද්ධිපාදදස්සනත්ථමෙව හි නිස්සයිද්ධිපාදදස්සනං කතං. අඤ්ඤථා චතුබ්බිධතාව න හොතීති. අයමෙත්ථ පාළිවසෙන අත්ථවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

තදඞ්ගසමුච්ඡෙදනිස්සරණවිවෙකනිස්සිතත්තං වත්වා පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතස්ස අවචනං ‘‘ඡන්දසමාධි…පෙ… ඉද්ධිපාදං භාවෙතී’’ති (විභ. 432) භාවෙතබ්බානං ඉද්ධිපාදානං වුත්තත්තා. භාවිතිද්ධිපාදස්ස හි සච්ඡිකාතබ්බා ඵලපරියාපන්නා ඉද්ධිපාදාති.

වොස්සග්ගසද්දො පරිච්චාගත්ථො, පක්ඛන්දනත්ථො චාති වොස්සග්ගස්ස දුවිධතා වුත්තා. යථාවුත්තෙන පකාරෙනාති තදඞ්ගසමුච්ඡෙදප්පකාරෙන, තන්නින්නභාවාරම්මණප්පකාරෙන ච. පරිණමන්තං විපස්සනක්ඛණෙ.

14. පුබ්බභාගපඤ්ඤායාති එකාවජ්ජනනානාවජ්ජනවීථීසු පවත්තඋපචාරපඤ්ඤාය. අධිගමපඤ්ඤායාති අප්පනාපඤ්ඤාය. පුන පුබ්බභාගපඤ්ඤායාති නානාවජ්ජනුපචාරපඤ්ඤාය, පටිසන්ධිපඤ්ඤාය වා. උපචාරපඤ්ඤායාති එකාවජ්ජනෙ, සබ්බත්ථ වා පවත්තඋපචාරපඤ්ඤාය.

පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයොපීති යථාවුත්තාය පුච්ඡාය විස්සජ්ජනවිචයොපි. වුත්තනයානුසාරෙනාති අදිට්ඨජොතනා, විමතිච්ඡෙදනා චාති හෙට්ඨා වුත්තනයානුගමනෙන.

15. සෙඛෙ අසෙඛෙති සෙක්ඛෙ අරියපුග්ගලෙ, අසෙක්ඛෙ අරියපුග්ගලෙ. විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමප්පහානෙති විපස්සනං පුරෙචාරිකං කත්වා පවත්තකිලෙසප්පහානෙ, පහානාභිසමයෙති අත්ථො.

‘‘යං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ති පාළිං දස්සෙත්වා පුන ‘‘යං අනිච්චෙ දුක්ඛෙ අනත්තනී’’ති වචනං එවම්පෙත්ථ පඨන්තීති දස්සෙතුං.

සෙසසංකිලෙසවොදානධම්මාති ගෙධතො අවසිට්ඨසංකිලෙසධම්මා ච සබ්බවොදානධම්මා ච. අභාවෙනාති අභාවනෙන අභාවකරණෙන.

පයොගපරක්කමන්ති භුසං යොගො පයොගො, පයොගොව පරක්කමො පයොගපරක්කමො, චිත්තං. උක්ඛිපතීති කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදෙන්තො කුසලපක්ඛෙ උද්ධං ඛිපෙන්තො විය පවත්තති. පධානවීරියන්ති අකුසලානං අනුප්පාදනට්ඨෙන උත්තමවීරියං. යොජෙතබ්බානීති ‘‘ආසෙවමානො වායමතී’’තිආදිනා යොජෙතබ්බානි. අනුප්පන්නාති අවත්තබ්බතං ආපන්නානන්ති භූමිලද්ධාරම්මණාධිග්ගහිතාවික්ඛම්භිතාසමුග්ඝාටිතුප්පන්නානං.

16. ‘‘අට්ඨමකස්ස ඉන්ද්‍රියානී’’ති වුත්තත්තා ‘‘පඨමමග්ගෙ සද්ධාදයො’’තිආදි වුත්තං. ඉන්ද්‍රියග්ගහණඤ්ච පාළියං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං.

අසුභානුපස්සනා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානන්ති ආහ ‘‘සතිපට්ඨානභාවනාය සුනිග්ගහිතො කාමවිතක්කො’’ති. සමාධි උප්පජ්ජමානො කාමවිතක්කම්පි නිග්ගහෙත්වා එව උප්පජ්ජතීති දස්සෙන්තො ‘‘අනවජ්ජසුඛපදට්ඨානෙනා’’තිආදිමාහ. ‘‘කුසලෙසු ධම්මෙසු ආරද්ධවීරියො’’තිආදිනා ධම්මච්ඡන්දතො උප්පජ්ජමානො වීරියච්ඡන්දො ඛන්තිං පරිබ්‍රූහෙතීති දස්සෙති. අනවජ්ජධම්මානං උපකාරකධම්මාසෙවනං විය අනුපකාරකධම්මපරිවජ්ජනම්පි පඤ්ඤානිසෙවනෙනෙව හොතීති ආහ ‘‘සමාධිආදීන’’න්තිආදි.

17. සබ්බධම්මාධිට්ඨානං දෙසනං පුග්ගලාධිට්ඨානෙන විභජිතුං ‘‘ලොකො නාමා’’තිආදි වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බධම්මානන්ති…පෙ… දස්සෙතු’’න්ති ආහ. මහග්ගතධම්මෙසු ඨානං තංසම්පාදනාව. තථා සෙසෙසු. වඩ්ඪියමානෙසූති යථා විමුත්තිං පරිපාචයන්ති, එවං බ්‍රූහියමානෙසු.

දස්සනපරිඤ්ඤාති රූපාරූපධම්මානං සලක්ඛණතො, පච්චයතො ච පරිජානනා. තෙනාහ ‘‘ඤාතපරිඤ්ඤා’’ති. පටිපක්ඛවිධමනෙන සද්ධිං ලක්ඛණත්තයවිභාවනා ඉධ ‘‘භාවනාපරිඤ්ඤා’’ති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘භාවනා…පෙ… පරිඤ්ඤා චා’’ති. දස්සනත්ථා පරිඤ්ඤා දස්සනපරිඤ්ඤා, භාවනත්ථා පරිඤ්ඤා භාවනාපරිඤ්ඤාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

කක්ඛළඵුසනාදීති කක්ඛළාදිඵුසනාදි. අභිජානිත්වාති අභිඤ්ඤාය පඤ්ඤාය ජානිත්වා, ඨිතස්ස අභිජානනහෙතු වාති අත්ථො. අත්ථොති ඵලං. නයොති වුත්තනයො.

‘‘යං අසඞ්ඛත’’න්තිපි පඨන්ති. චතුනයකොවිදොති එකත්තනානත්තාදිනයචතුක්කෙ නිපුණො. දෙසනායුත්තිකුසලොති ධම්මානං දෙසනාවිධිම්හි කුසලො.

සදිසී කාතබ්බා සංසන්දනවසෙනාති අධිප්පායො. ආනෙතබ්බා ‘‘අයං දෙසනා ඉමාය දෙසනාය එවං සංසන්දතී’’ති. අත්ථතො අපෙතන්ති අයුත්තත්ථං. අසම්බන්ධත්ථන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අසම්බන්ධපදත්ථං. නනු පට්ඨානවිචාරො නයවිචාරො විය හාරෙහි අසම්මිස්සො විචාරණන්තරොති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. ඉධ නික්ඛිත්තොති ඉධ සුත්තවිචයෙ සුත්තත්ථවිචාරභාවතො නික්ඛිත්තො, එතෙන වා පට්ඨානස්ස හාරන්තොගධභාවදස්සනෙනෙව මූලපදානං විය පට්ඨානස්ස පදත්ථන්තරාභාවො දස්සිතොති වෙදිතබ්බං.

ඉමස්ස සුත්තස්සාති සංවණ්ණියමානසුත්තං සන්ධායාහ. කස්මිං වා පදෙති සංවණ්ණියමානං ගාථං සන්ධායාහ. තබ්බිචයෙනාති පුච්ඡාදිවිචයෙන, අස්සාදාදිවිචයෙන ච.

විචයහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. යුත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

18. එවමෙතස්ස සුත්තස්ස අත්ථො න ගහෙතබ්බො, එවං පන ගහෙතබ්බොති අග්ගහෙතබ්බගහෙතබ්බානං අත්ථානං විජහනග්ගහණත්ථාය යුත්තායුත්තිවිචාරණායං වජ්ජෙතබ්බෙසු තාව පඨමං පටිපත්තීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අතථාකාරෙන ගය්හමානා සුත්තත්ථා විසයො’’ති යථා ‘‘වාමං මුඤ්ච, දක්ඛිණං ගණ්හා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 498; විසුද්ධි. මහාටී. 1.14; සං. නි. ටී. 1.1.213). වජ්ජෙතබ්බභාවතො හි සුත්තපදෙහි සුත්තත්ථෙ විවෙචිතෙ ගහෙතබ්බභාවො ච අවසිට්ඨො හොති. තථා හි වක්ඛති ‘‘මෙත්තාවිහාරස්ස සතො බ්‍යාපාදො චිත්තං පරියාදාය ඨස්සතී’ති න යුජ්ජති දෙසනා, ‘බ්‍යාපාදො පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡතී’ති යුජ්ජති දෙසනා’’ති (නෙත්ති. 21).

යුත්තිනිද්ධාරණෙන අයථාසභාවතො විවෙචිත්වා යථාසභාවතො ධම්මස්ස ගහණකාරණානි කථෙන්තො ‘‘මහන්තා අපදිසිතබ්බා එතෙසන්ති මහාපදෙසා’’ති ඉමමත්ථමාහ ‘‘බුද්ධාදයො’’තිආදිනා. පතිට්ඨානානීති පතිට්ඨානසාධනානි. සෙසෙසූති සඞ්ඝාපදෙසාදීසු. පඨමත්ථො එව හි ඉධ පාළි ආගතො, විනිච්ඡයනෙ කාරණං මහාපදෙසොති අධිප්පායො. සුත්තොතරණාදීති ආදිසද්දෙන සුත්තානොතරණාදිපි සඞ්ගය්හති. සුත්තොතරණවිනයසන්දස්සනානි හි කෙනචි යථාභතස්ස ගන්ථස්ස ‘‘ධම්මො’’ති විනිච්ඡයනෙ කාරණං. සුත්තානොතරණවිනයාසන්දස්සනානි ‘‘අධම්මො’’ති. යදි එවන්ති යදි යථාභතස්ස ගන්ථස්ස සුත්තවිනයෙහි සංසන්දනං ‘‘ධම්මො’’ති, අසංසන්දනං ‘‘අධම්මො’’ති විනිච්ඡයකාරණං, එවං සන්තෙති අත්ථො. සම්පදීයති ඤාපීයති ධම්මො එතෙහීති සම්පදායා, අක්ඛාතාරො.

විනීයන්ති රාගාදයො එතෙනාති විනයො, කාරණං. තෙනාහ ‘‘රාගාදිවූපසමනිමිත්ත’’න්ති. කිං පන තං? සාධිට්ඨානසමථවිපස්සනාදිධම්මා. යෙ පරතො ‘‘තෙචත්තාලීසං බොධඞ්ගමා ධම්මා’’ති (නෙත්ති. 24) වක්ඛති.

විනයමහාපදෙසා කප්පියානුලොමතො අනුලොමකප්පියං නාම, තංසදිසතාය සුත්තන්තමහාපදෙසාපි අනුලොමකප්පියන්ති අට්ඨකථාවොහාරො. තෙන වුත්තං ‘‘යං අනුලොමකප්පියන්ති වුච්චතී’’ති.

යදිපි තත්ථ තත්ථ පවත්තා භගවතො පකිණ්ණකදෙසනා අට්ඨකථා, සා පන ධම්මසඞ්ගාහකෙහි තෙපිටකං බුද්ධවචනං සඞ්ගායිත්වා තස්ස අත්ථසංවණ්ණනානුරූපෙන වාචනාමග්ගං ආරොපිතත්තා ආචරියවාදො නාම. තෙන වුත්තං ‘‘ආචරියවාදො නාම අට්ඨකථා’’ති. තිස්සොපි සඞ්ගීතියො ආරුළ්හො එව හි බුද්ධවචනස්ස අත්ථසංවණ්ණනාභූතො කථාමග්ගො පච්ඡා තම්බපණ්ණියෙහි මහාථෙරෙහි සීහළභාසාය ඨපිතො. අත්තනොමති ථෙරවාදො. සමෙන්තමෙව ගහෙතබ්බන්ති යථා පාළියා සංසන්දති, එවං මහාපදෙසතො අත්ථා උද්ධරිතබ්බාති දස්සෙති. පමාදපාඨවසෙන ආචරියවාදස්ස කදාචි පාළියා අසංසන්දනාපි සියා, සො න ගහෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සුත්තෙන සමෙන්තො එව ගහෙතබ්බො’’ති.

චතූහි මහාපදෙසෙහි යුජ්ජතීති චතූහි මහාපදෙසෙහි න විරුජ්ඣති. ඉදානි තං අවිරුජ්ඣනාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘යෙන යෙනා’’තිආදි වුත්තං. සුත්තොතරණාදි එව හෙත්ථ කාරණං. තස්ස ච අනෙකාකාරතාය ‘‘පකාරෙනා’’ති වුත්තො. සංවණ්ණියමානෙ සුත්තෙ සංවණ්ණනාවසෙන ගහෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. ආභතෙනාති ආනීතෙන. සුත්තතොති සුත්තන්තරතො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – කෙනචි පසඞ්ගෙන සුත්තන්තරතො උද්ධරිත්වා ආනීතෙන සුත්තපදෙන සුත්තොතරණාදිනා, කාරණප්පකාරෙන ච චතුමහාපදෙසාවිරොධෙන සංවණ්ණියමානෙ සුත්තෙ සංවණ්ණනාවසෙන අත්ථජාතං ගහෙතබ්බන්ති. තෙනාහ ‘‘තෙන…පෙ… කාතබ්බා’’ති. තත්ථ යුත්තිහාරයොජනා කාතබ්බාති යුත්තිනිද්ධාරණවසෙන අයං යුත්තිහාරො යොජෙතබ්බො. අථ වා යුත්තිහාරයොජනා කාතබ්බාති ඉමිනා හාරෙන වක්ඛමානනයෙන යුත්තිගවෙසනං කත්වා තාය යුත්තියා සබ්බහාරයොජනා කාතබ්බාති අත්ථො. ලක්ඛණඤ්හෙතං යුත්තිගවෙසනාය, යදිදං යුත්තිහාරො. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙසං හාරානං, යා භූමී, යො ච ගොචරො තෙසං. ‘‘යුත්තායුත්තපරික්ඛා’’ති (නෙත්ති. 4), ‘‘ඉමාය යුත්තියා අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි කාරණෙහි ගවෙසිතබ්බ’’න්ති (නෙත්ති. 20) ච.

19. යදි වා සබ්බානි පදානි එකං අත්ථං අභිවදන්තීති යොජනා.

20. ජරායං ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තන්ති ඨිතස්ස යං අඤ්ඤථත්තං අඤ්ඤථාභාවො, අයං ජරා නාම. ඛණිකමරණං ඛණිකනිරොධො. සමුච්ඡෙදමරණං ඛීණාසවානං ඛන්ධපරිනිබ්බානං.

කෙවලස්සාති ජරාය අමිස්සස්ස. අඤ්ඤාව ජරා, අඤ්ඤං මරණන්ති ‘‘පටිඤ්ඤාතස්ස කෙවලස්ස මරණස්ස දිට්ඨත්තා’’ති හෙතු. යථා තං දෙවානන්ති සදිසූදාහරණං, විසදිසූදාහරණං පන ඉද්ධිපාදාදයො, අන්වයබ්‍යතිරෙකා ගහෙත්වා යොජෙතබ්බා.

තෙහීති ජරාමරණෙහි.

‘‘ජීරණභිජ්ජනසභාවා’’ති ඉමිනා ලෙසෙන තණ්හාජරාමරණානං අනඤ්ඤත්තං යොජෙති. යදිපි ‘‘අඤ්ඤා තණ්හා, අඤ්ඤා ජරා, අඤ්ඤං මරණ’’න්ති සිද්ධොවායමත්ථො, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘න ඉද’’න්තිආදි, තථාපි සක්කුණෙය්‍යපරිහාරායං චොදනාති අජ්ඣාරුළ්හං තත්ථ දොසං දස්සෙතුං ‘‘යදි ච යථා ජරාමරණ’’න්ති පාළිපවත්තානි දස්සෙන්තො ‘‘යදි…පෙ… දස්සෙතී’’ති ආහ. භාවොති අධිප්පායො. එතෙසන්ති තණ්හාජරාමරණානං.

‘‘ඉමාය යුත්තියා අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි කාරණෙහි ගවෙසිතබ්බ’’න්ති ච කෙචි පඨන්ති, බ්‍යඤ්ජනතොපි ගවෙසිතබ්බං, අඤ්ඤත්ථ අත්ථතො අඤ්ඤත්ථම්පීති අධිප්පායො. තමෙව බ්‍යඤ්ජනතො අඤ්ඤත්ථං දස්සෙතුං පාළියං ‘‘සල්ලොති වා’’තිආදි වුත්තං. ඉමෙසන්ති සල්ලධූපායනානං. ඉච්ඡාවිපරියායෙති ඉච්ඡිතාලාභෙ, අප්පච්චයසමවායෙ වා. ඉදම්පි සමත්ථනං හොති යථාධිප්පෙතස්ස අඤ්ඤත්ථස්ස බ්‍යතිරෙකදස්සනභාවතො. ජරාමරණවිපරියායෙති ජරාමරණෙ අසති. න හි යථාධිප්පෙතජරාමරණාභාවෙ තණ්හා න හොතීති.

ද්විධා වුත්තාති ද්විප්පකාරෙන වුත්තා, ද්වික්ඛත්තුං වා වුත්තා. යං ඉදං…පෙ… ආරම්මණකරණවසෙන වා අභිලපනන්ති එවං කිරියාපරාමසනං යොජෙතබ්බන්ති වෙදිතබ්බං. විසෙසොති අයං එතාසං ඉච්ඡාතණ්හානං පකතිසඞ්ඛාතො විසෙසො. ‘‘ද්වීහි නාමෙහී’’තිපි පාළි. යදිපි එවන්ති කාමං විසයවිසෙසෙසු එවං යථාවුත්තඅවත්ථාවිසෙසෙන ඉච්ඡාතණ්හානං අත්ථි කාචි භෙදමත්තාති අත්ථො. සභාවතො පන භෙදො නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘තථාපී’’ති ආහ.

ඉච්ඡන්තීති කාමෙන්ති. තණ්හායනා පාතුකාමතා. සන්තාපනට්ඨෙනාති පරිදහනභාවෙන. ආකඩ්ඪනට්ඨෙනාති අවහරණට්ඨෙන. සරිතානීති රාගවසෙන අල්ලානි. තංසම්පයුත්තපීතිවසෙන සිනිද්ධානි සිනෙහිතානි. විසත්තිකාති විත්ථතා රූපාදීසු තෙභූමකධම්මෙසු බ්‍යාපනවසෙන. විසටාති පුරිමවෙවචනමෙව ත-කාරස්ස ට-කාරං කත්වා වුත්තං. විසාලාති විපුලා. විසක්කතීති පරිසක්කති සහති. රත්තො හි රාගවත්ථුනා පාදෙන තාළියමානොපි සහති. ‘‘ඔසක්කනං, විප්ඵන්දනං වා විසක්කන’’න්ති වදන්ති. අනිච්චාදිකං නිච්චාදිතො ගණ්හන්තී විසංවාදිකා හොති. විසංහරතීති තථා තථා කාමෙසු ආනිසංසං දස්සෙන්තී විවිධෙහි ආකාරෙහි නෙක්ඛම්මාභිමුඛප්පවත්තිතො චිත්තං සංහරති සංඛිපති. විසං වා දුක්ඛං, තං හරති, වහතීති අත්ථො. දුක්ඛනිබ්බත්තකස්ස කම්මස්ස හෙතුභාවතො විසමූලා, විසං වා දුක්ඛාදිභෙදා වෙදනා මූලං එතායාති විසමූලා, දුක්ඛසමුදයත්තා විසං ඵලං එතිස්සාති විසඵලා. රූපාදිදුක්ඛස්සෙව පරිභොගො එතාය, න අමතස්සාති විසපරිභොගා. සබ්බත්ථ නිරුත්තිවසෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. යො පනෙත්ථ පධානො අත්ථො, තං දස්සෙතුං පුන ‘‘විසතා වා පනා’’තිආදි වුත්තං.

සිනෙහනං පෙමකරණං. බන්ධනට්ඨෙනාති සංයොජනට්ඨෙන. ආසීසනට්ඨෙනාති ඉච්ඡනට්ඨෙන. අභිනන්දනට්ඨෙනාති අස්සාදනට්ඨෙන, සම්පටිච්ඡනට්ඨෙන වා.

21. අනභිරතීති උක්කණ්ඨා. ඤාණනිබ්බිදාති නිබ්බිදානුපස්සනා. යථා ච දුක්ඛූ…පෙ… චාරෙසු යුත්ති වුත්තාති යොජනා.

සුඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤා සුඛාපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤා සුඛාපටිපදාදයො. යො දුක්ඛාය පටිපදාය විසෙසං අධිගන්තුං භබ්බො, තස්ස සුඛාපටිපදායොග්‍යස්ස විය කරියමානා ධම්මදෙසනා විසෙසාවහා න හොති, තස්මා සා න යුත්තාති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘රාගචරිතො’’තිආදිනා. රාගචරිතස්ස තථා තථා කාමානං ආදීනවං, ඔකාරං, සංකිලෙසං, නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසඤ්ච අවිභාවෙත්වා ආදිතො විපස්සනාකථාව කරියමානා න විසෙසාවහා හොති ආසයස්ස අසොධිතත්තාති එතමත්ථං දස්සෙන්තො පාළියං ‘‘විපස්සනා…පෙ… දෙසනා’’ති ආහාති වෙදිතබ්බං. සෙසපදෙසුපීති යථා ‘‘රාගචරිතස්සා’’තිආදිනා රාගචරිතකොට්ඨාසවසෙන පාළියං දෙසනාය අයුත්ති වුත්තා, ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි දොසචරිතකොට්ඨාසාදීසුපි ‘‘දොසචරිතස්ස පුග්ගලස්ස අසුභං දෙසෙය්‍යා’’තිආදිනා පාළියං අවුත්තොපි යථාසම්භවමත්ථො නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බො. කස්මා පන යුත්තිහාරෙ අයුත්තිනිද්ධාරණා කතාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. සෙසෙසුපි එසෙව නයොති සෙසෙසුපි දොසචරිතාදිවසෙන නිද්ධාරිතෙසු අයුත්තිගවෙසනෙසු අයමෙව උපායො. අනුලොමප්පහාන’’න්තිපි පාළි, සො එවත්ථො.

‘‘යාවතිකා ඤාණස්ස භූමී’’ති එතෙන යුත්තිහාරස්ස මහාවිසයතං දස්සෙති. කස්මා පනායං මහාවිසයොති? යුත්තිවිචාරභාවතො, සංවණ්ණෙතබ්බස්ස ච ධම්මස්ස නානානයනිපුණාදිගුණවිසෙසයොගතොති දස්සෙන්තො ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’ති ආහ.

අපරභාගෙති පච්ඡාභාගෙ. මෙත්තාවිහාරිභාගස්ස අපරිහීනතාවචනතො අයොගො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘සතො’’ති. යථාවුත්තකාරණතො එවාති පටිපක්ඛත්තා එව.

පහානෙකට්ඨභාවතො දිට්ඨිමඤ්ඤිතස්ස. ආදීනවදස්සනෙන විතක්කං ජිගුච්ඡන්තා දුතියජ්ඣානස්ස ආසන්නඋපචාරජ්ඣානධම්මාපි විතක්කාරම්මණා න හොන්ති, පගෙව දුතියජ්ඣානධම්මාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ආරම්මණකරණත්ථො හෙත්ථ සහගතසද්දො’’ති.

එවං යුත්තිහාරලක්ඛණං ආගමතො යුත්තායුත්තවිචාරං දස්සෙත්වා ඉදානි ආගමානුගතාය යුත්තියාපි තං දස්සෙතුං ගුණමුඛෙන දොසවිභජනං විභජන්තො ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදිමාහ. තං උත්තානත්ථමෙව.

යුත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පදට්ඨානහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

22. තෙසං තෙසන්ති අනවසෙසපරියාදානං, තෙන යෙ සුත්තෙ වුත්තා ච ධම්මා, යෙ ච තෙසං කාරණභූතං, තෙසං සබ්බෙසම්පීති වුත්තං හොති. සබ්බධම්මයාථාවඅසම්පටිවෙධොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කත්ථ පන සො’’තිආදි වුත්තං.

පියායිතබ්බජාතියන්ති පෙමනීයසභාවං. මිච්ඡාපටිපදාති පමාදාපත්ති, මිච්ඡාභිනිවෙසො වා. එකවාරං උප්පන්නාපි පාණාතිපාතචෙතනා වෙරප්පසවනතො දොසස්ස, එකවාරං උප්පන්නාපි පමාදාපත්ති, මිච්ඡාභිනිවෙසො වා මොහස්ස උප්පත්තිකාරණන්ති පාළියං අවුත්තම්පි නයතො නිද්ධාරෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘දොසස්ස…පෙ… ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. නිමිත්තත්ථග්ගහණලක්ඛණං වණ්ණසණ්ඨානං, අනුබ්‍යඤ්ජනත්ථග්ගහණලක්ඛණං අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති ‘‘නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනග්ගහණලක්ඛණා’’ති වුත්තං. තත්ථ තත්ථ නිමිත්තං ඉත්ථිපුරිසනිමිත්තං. අනුබ්‍යඤ්ජනං හත්ථපාදහසිතකථිතාදි. ඵස්සො පච්චයො එතිස්සාති ඵස්සපච්චයා, තංභාවො ඵස්සපච්චයතා. අස්සාදෙති එතායාති අස්සාදො, තණ්හා.

වත්ථූනි ඤෙය්‍යධම්මොති ආහ ‘‘වත්ථුඅවිප්පටිපත්ති විසයසභාවපටිවෙධො’’ති. ඉධාධිප්පෙතං සම්මාපටිපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සීලසමාධිසම්පදාන’’න්ති වුත්තං. එකදෙසුපලක්ඛණවසෙන, වණ්ණගන්ධරාගිසප්පායවසෙන වා පාළියං ‘‘විනීලකවිපුබ්බකග්ගහණලක්ඛණා අසුභසඤ්ඤා’’ති වත්වා ‘‘තස්සා නිබ්බිදාපදට්ඨාන’’න්ති වුත්තං නිබ්බිදං දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බිදා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පරිතස්සනතො විසෙසෙතුං ‘‘ඤාණෙනා’’ති විසෙසිතං. තථා පවත්තන්ති නිබ්බිදනාකාරෙන පවත්තනං.

යොනිසො උම්මුජ්ජන්තියා විදෙහරඤ්ඤො ධීතාය රුචාය ජාතිස්සරඤාණං කම්මස්සකතඤ්ඤාණස්ස කාරණං අහොසි, න පන අසප්පුරිසූපනිස්සයතො, අයොනිසො උම්මුජ්ජන්තස්ස තස්සෙව රඤ්ඤො සෙනාපතිනො අලාතස්ස බීජකස්ස දාසස්සාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමස්ස ච…පෙ… උදාහරිතබ්බො’’ති ආහ. සොති පසාදො. අවත්ථාවිසෙසොති සම්පයුත්තධම්මානං අනාවිලභාවලක්ඛිතො අවත්ථාභෙදො. ආයතනගතොති ඨානගතො, රතනත්තයවිසයොති අත්ථො. ‘‘කායො’’තිආදිනා අවත්ථාවිසෙසෙන විනා සභාවසිද්ධමෙව පදට්ඨානං දස්සෙති.

ඉමස්මිං ච ඨානෙ පාළියං පුබ්බෙ යෙසං ධම්මානං පදට්ඨානං නිද්ධාරිතං, තෙ ධම්මා යෙසං ධම්මානං පදට්ඨානානි හොන්ති, තෙ දස්සෙතුං ‘‘අපරො නයො’’තිආදි ආරද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. අස්සාදමනසිකාරො අයොනිසොමනසිකාරලක්ඛණො වුත්තො නිදස්සනමත්තඅත්ථොති වෙදිතබ්බො, යෙභුය්‍යෙන සත්තානං ලොභවසෙන අයොනිසොමනසිකාරා සංවත්තන්තීත්ති දස්සනත්ථං වා එවං වුත්තං. උපපත්ති එව ඔපපච්චයං, තස්ස භාවො ඔපපච්චයිකන්ති ආහ ‘‘උපපත්තිභවභාවෙනා’’ති. වවත්ථිතභාවොති වවත්ථිතභාවො රූපස්ස දස්සනාදිපටිනියතාරම්මණකිච්චතා. භවස්ස අඞ්ගානීති භවස්ස කාරණානි. දුතියෙ අඞ්ගානීති අවයවා, කම්මවට්ටම්පි වා කාරණඞ්ගභාවෙන යොජෙතබ්බං.

කම්මට්ඨානස්සාති භාවනාය බ්‍රූහනා වඩ්ඪනා. තෙසූති තිත්ථඤ්ඤුතාදීසු. කල්‍යාණමිත්තස්ස සම්මදෙව පයිරුපාසනායපීති තං නිස්සාය ලද්ධෙන සබ්බාය ධම්මස්සවනෙන ධම්මුපසංහිතං පාමොජ්ජං හොතීති තිත්ථඤ්ඤුතා පීතඤ්ඤුතාය පදට්ඨානං. එවං යාය විමුත්තියා සති විමුත්තිඤාණදස්සනං හොතීති සා තස්ස පදට්ඨානන්ති අයමත්ථො පාකටොති ආහ ‘‘පුරිමානං…පෙ… සුවිඤ්ඤෙය්‍යො එවා’’ති. සහ අධිට්ඨානෙනාති ඤාතපරිඤ්ඤාය සද්ධිං. ඤාතපරිඤ්ඤා හි තීරණපරිඤ්ඤාය අධිට්ඨානං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

පදට්ඨානහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

23. ‘‘ලක්ඛණහාරස්ස විසයං පුච්ඡතී’’ති වුත්තං, ‘‘කො පන තස්ස විසයො’’ති වුත්තෙ සමානලක්ඛණා අවුත්තධම්මා. කායානුපස්සනාය සමාරද්ධාය වෙදනානුපස්සනාදයො සුඛෙනෙව සිජ්ඣන්තීති තබ්බචනෙන වෙදනාගතාසතිආදීනං වුත්තභාවො දස්සිතො සතිපට්ඨානභාවෙන එකලක්ඛණත්තාති කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානස්ස සද්ධානුග්ගහිතානි වීරියසතිසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියානි සාධනං, එවං ඉතරෙසම්පීති කත්වා වුත්තං. අයං අත්ථො අට්ඨකථායමෙව (නෙත්ති. අට්ඨ. 51) පරතො ආගමිස්සති. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි එකලක්ඛණතානිද්දෙසෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. පරතොති චතුබ්‍යූහහාරවණ්ණනායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 20).

අසම්මිස්සතොති වෙදනාදයොපි එත්ථ සිතා එත්ථ පටිසන්ධාති කායෙ වෙදනාදිඅනුපස්සනාපසඞ්ගෙපි ආපන්නෙ තදසම්මිස්සතොති අත්ථො.

අවයවිගාහසමඤ්ඤාතිධාවනසාරාදානාභිනිවෙසනිසෙධනත්ථං කායං අඞ්ගපච්චඞ්ගෙහි, තානි ච කෙසාදීහි, කෙසාදිකෙ ච භූතුපාදායරූපෙහි විනිබ්භුජිතුං ‘‘තථා න කායෙ’’තිආදිමාහ. පාසාදාදිනගරාවයවසමූහෙ අවයවිවාදිනොපි අවයවිගාහණං කරොන්ති. නගරං නාම කොචි අත්ථො අත්ථීති පන කෙසඤ්චි සමඤ්ඤාතිධාවනං සියාති ඉත්ථිපුරිසාදිසමඤ්ඤාතිධාවනෙ නගරනිදස්සනං වුත්තං. අඤ්ඤො කොචි සත්තාදිකො. යං පස්සති ඉත්ථිං, පුරිසං වා. නනු චක්ඛුනා ඉත්ථිපුරිසදස්සනං නත්ථීති? සච්චං නත්ථි, ‘‘ඉත්ථිං පස්සාමි, පුරිසං පස්සාමී’’ති පන පවත්තසමඤ්ඤාවසෙන ‘‘යං පස්සතී’’ති වුත්තං. මිච්ඡාදස්සනෙන වා දිට්ඨියා යං පස්සති, න තං දිට්ඨං රූපායතනං හොති, රූපායතනං වා තං න හොතීති අත්ථො. අථ වා තං කොසාදිභූතුපාදායසමූහසඞ්ඛාතං දිට්ඨං න හොති, දිට්ඨං වා යථාවුත්තං න හොතීති අත්ථො. යං දිට්ඨං තං න පස්සතීති යං රූපායතනං, කෙසාදිභූතුපාදායසමූහසඞ්ඛාතං වා දිට්ඨං, තං පඤ්ඤාචක්ඛුනා භූතතො න පස්සතීති අත්ථො.

න අඤ්ඤධම්මානුපස්සීති න අඤ්ඤසභාවානුපස්සී, අසුභාදිතො අඤ්ඤාකාරානුපස්සී න හොතීති වුත්තං හොති.

පථවීකායන්ති කෙසාදිං පථවීධම්මසමූහත්තා ‘‘කායො’’ති වදති, ලක්ඛණපථවිමෙව වා අනෙකභෙදභින්නං සකලසරීරගතං පුබ්බාපරියභාවෙන පවත්තමානං සමූහවසෙන ගහෙත්වා ‘‘කායො’’ති වදති. එවං අඤ්ඤත්ථාපි.

ආකාරසමූහසඞ්ඛාතස්සාති අනිච්චතාදිආකාරසමුදායපරියායස්ස.

තීසු භවෙසු කිලෙසෙති භවත්තයවිසයකිලෙසෙ. සබ්බත්ථිකන්ති සබ්බත්ථ ලීනෙ, උද්ධතෙ ච චිත්තෙ ඉච්ඡිතබ්බත්ථා, සබ්බෙ වා ලීනෙ, උද්ධතෙ ච භාවෙතබ්බා බොජ්ඣඞ්ගා අත්ථිකා එතායාති සබ්බත්ථිකා. අන්තො සඞ්කොචොති අන්තො ඔලීයනා, කොසජ්ජන්ති අත්ථො.

24. ගහිතෙසූති භාවනාග්ගහණෙන ගහිතෙසු, භාවිතෙසූති අත්ථො, වචනෙන වා ගහිතෙසු. භාවනාග්ගහණදීපනත්ථත්තා පන වචනෙන ගහණස්ස භාවනාග්ගහණමෙත්ථ පධානං. යස්ස සතිපට්ඨානා භාවිතා, තස්ස සම්මප්පධානාදයො බොධිපක්ඛියධම්මා න භාවිතාති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති ච සමානලක්ඛණතාපදෙසෙන ඉමමත්ථං දස්සෙතුං පාළියං ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසු භාවියමානෙසු චත්තාරො සම්මප්පධානා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තී’’තිආදි වුත්තං.

විපල්ලාසා පහීයන්ති උජුවිපච්චනීකභාවතො. ‘‘ආහාරසමුදයා කායස්ස සමුදයො, ඵස්සසමුදයා වෙදනානං සමුදයො (සං. නි. 5.408), සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති (සං. නි. 1.1, 39; ම. නි. 3.126; මහාව. 1; උදා. 1; විභ. 225) වචනතො කායාදීනං සමුදයභූතා කබළීකාරාහාරඵස්සමනොසඤ්චෙතනාවිඤ්ඤාණාහාරාකායාදීනං පරිජානනෙන පරිඤ්ඤාතා හොන්ති තප්පටිපක්ඛප්පහානතොති දස්සෙන්තො ‘‘චත්තාරො ආහාරා’’තිආදිමාහ. සබ්බත්ථාති ‘‘උපාදානෙහි අනුපාදානො භවතී’’ති එවමාදීසු.

තත්ථ යස්මා පඤ්ච කාමගුණා සවිසෙසා කායෙ ලබ්භන්තීති විසෙසෙන කායො කාමුපාදානස්ස වත්ථු, සුඛවෙදනස්සාදවසෙන පරලොකනිරපෙක්ඛො ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදි (දී. නි. 1.171; ම. නි. 1.445; 2.94-95, 225; 3.91, 116; සං. නි. 3.210; ධ. ස. 1221; විභ. 938) පරාමාසං උප්පාදෙතීති දිට්ඨුපාදානස්ස වෙදනා, චිත්තෙ නිච්චග්ගහණවසෙන සස්සතස්ස ‘‘අත්තනො සීලාදිවසෙන පරිසුද්ධපරාමසනං හොතී’’ති සීලබ්බතුපාදානස්ස චිත්තං, නාමරූපපරිච්ඡෙදෙන භූතං භූතතො අපස්සන්තස්ස ‘‘අත්තාභිනිවෙසො හොතී’’ති අත්තවාදුපාදානස්ස ධම්මා වත්ථු, තස්මා ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසු භාවියමානෙසු උපාදානෙහි අනුපාදානො භවතී’’ති වුත්තං.

යස්මා පන වුත්තනයෙනෙව කායො කාමයොගස්ස වත්ථු, භවෙසු සුඛග්ගහණවසෙන භවස්සාදො හොතීති භවයොගස්ස වෙදනා, සන්තතිඝනග්ගහණවසෙන චිත්තෙ අත්තාභිනිවෙසො හොතීති දිට්ඨියොගස්සචිත්තං, ධම්මවිනිබ්භොගස්ස දුක්කරත්තා, ධම්මානං ධම්මමත්තතාය ච දුප්පටිවිජ්ඣත්තා සම්මොහො හොතීති අවිජ්ජායොගස්ස ධම්මා, වත්ථු, තස්මා චතුසතිපට්ඨානභාවනාය තෙසු තෙසං පහානසිද්ධිතො යොගෙහි විසංයුත්තතා වුත්තා. එතෙනෙව ආසවෙහි අනාසවතා, ඔඝෙහි නිත්තිණ්ණතා ච සංවණ්ණිතා හොති කාමරාගාදීනං එව කාමයොගකාමාසවකාමොඝාදිභාවතො.

වුත්තනයෙනෙව කායො අභිජ්ඣාකායගන්ථස්ස වත්ථු, ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය පටිඝානුසයො අනුසෙතී’’ති (ම. නි. 1.465) දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛභූතා වෙදනා විසෙසෙන බ්‍යාපාදකායගන්ථස්ස වත්ථු, චිත්තෙ නිච්චාභිනිවෙසවසෙන සස්සතස්ස ‘‘අත්තනො සීලෙන සුද්ධී’’තිආදිපරාමසනං හොතීති සීලබ්බතපරාමාසස්ස චිත්තං වත්ථු, සප්පච්චයනාමරූපදස්සනාභාවතො භවවිභවදිට්ඨිසඞ්ඛාතො ඉදංසච්චාභිනිවෙසො හොතීති තස්ස ධම්මා වත්ථූති චතුසතිපට්ඨානාති යොජෙතබ්බං.

වුත්තනයෙනෙව විසෙසතො කායො රාගසල්ලස්ස වත්ථු, වෙදනා දොසසල්ලස්ස, ‘‘චිත්තං නිච්චග්ගහණවසෙන අත්තාභිනිවෙසං අත්තානං සෙය්‍යාදිතො දහතී’’ති චිත්තං මානසල්ලස්ස, වුත්තනයෙනෙව ධම්මා මොහසල්ලස්ස වත්ථූති චතුසතිපට්ඨානාති යොජෙතබ්බං.

යස්මා පන කායානුපස්සනාදීහි කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු පරිඤ්ඤාතෙසු රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා හොන්ති, චිත්තෙ හි පරිඤ්ඤාතෙ සඤ්ඤාපි පරිඤ්ඤාතාව හොති, තස්මා ‘‘විඤ්ඤාණට්ඨිතියො චස්ස පරිඤ්ඤං ගච්ඡන්තී’’ති වුත්තං.

තථා විසෙසතො කායෙ සාපෙක්ඛා ඡන්දාගතිං ගච්ඡතීති කායො ඡන්දාගතියා වත්ථු, වුත්තනයෙනෙව වෙදනා බ්‍යාපාදස්ස නිමිත්තන්ති සා දොසාගතියා වත්ථු, සන්තතිඝනග්ගහණවසෙන සරාගාදිචිත්තෙ සම්මොහො හොතීති මොහාගතියා චිත්තං, ධම්මසභාවානවබොධෙන භයං හොතීති භයාගතියා ධම්මා වත්ථූති චතුසතිපට්ඨානභාවනාය අගතිගමනප්පහානං හොතීති ආහ ‘‘අගතිගමනෙහි ච න අගතිං ගච්ඡතී’’ති.

‘‘අකුසලස්ස සොමනස්සස්ස වසෙනා’’ති ඉදං ‘‘අයම්පි අත්ථො සම්භවතී’’ති කත්වා වුත්තං. ‘‘සුඛාය වෙදනාය රාගානුසයො අනුසෙතී’’ති (ම. නි. 1.465) පන වචනතො සුඛවෙදනාග්ගහණෙන තත්ථානුසයනෙන සමුදයසච්චං දෙසිතන්ති වෙදිතබ්බං. දෙසිතං දුක්ඛං අරියසච්චන්ති දුක්ඛදුක්ඛග්ගහණෙන සාතිසයං දුක්ඛං අරියසච්චං පකාසිතං හොතීති පාළියං ‘‘දුක්ඛං අරියසච්චං දෙසිත’’න්ති වුත්තං. සහචරණාදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා නිද්දෙසවාරවණ්ණනායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 5 ආදයො) වුත්තං.

ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

25. හාරානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. හාරෙසු ඉමස්ස චතුබ්‍යූහහාරස්ස විසෙසතො සුත්තස්ස බ්‍යඤ්ජනවිචයභාවතොති යොජනා. තෙන වුත්තං ‘‘බ්‍යඤ්ජන…පෙ… දස්සෙතී’’ති. යායාති නිරුත්තියා.

යථාරහන්ති සංවණ්ණියමානෙ සුත්තෙ යං යං අරහති නිබ්බචනං වත්තුං, තංතංලොකසමඤ්ඤානුරොධෙනෙව. පුබ්බභාගපටිපදා සම්පාදෙත්වා පච්ඡා සච්චාභිසමයං පාපුණාතීති ආහ ‘‘සම්මුති…පෙ… හොතී’’ති, තංතංපඤ්ඤත්තිග්ගහණමුඛෙන පරමත්ථග්ගහණං හොතීති එවං වා ඉමිනා සම්බන්ධො.

යමිදං අනින්ද්‍රියබද්ධරූපසන්තානං සන්ධාය ‘‘උභයමන්තරෙනා’’ති ඉධ වුත්තං. ඔතරණහාරෙ (නෙත්ති. අට්ඨ. 42 ආදයො) පනස්ස ද්වාරප්පවත්තඵස්සාදිධම්මෙ සන්ධාය වුත්තභාවං දස්සෙතුං ‘‘උභයමන්තරෙනාති ඵස්සසමුදිතෙසු ධම්මෙසූ’’ති අත්ථො වුත්තො. අට්ඨකථාචරියා පනාහු ‘‘අන්තරෙනාති වචනං පන විකප්පන්තරදීපන’’න්ති. තස්මා අයමෙත්ථ අත්ථො – න ඉමං ලොකං, න හුරං ලොකං, අථ ඛො උභයමන්තරෙනාති. අපරො විකප්පො – උභයමන්තරෙනාති වා වචනං විකප්පන්තරාභාවදීපනං. තස්සත්ථො – න ඉමං ලොකං, න හුරං ලොකං නිස්සාය ඣායති ඣායී, උභයමන්තරෙන පන අඤ්ඤං ඨානං අත්ථීති.

යෙපි ච ‘‘අන්තරාපරිනිබ්බායී, සම්භවෙසී’’ති ච ඉමෙසං සුත්තපදානං අත්ථං මිච්ඡා ගහෙත්වා අත්ථි එව අන්තරාභවොති වදන්ති, තෙපි යස්මා අවිහාදීසු තත්ථ තත්ථ ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අන්තරා අග්ගමග්ගාධිගමෙන අනවසෙසකිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායන්තීති අන්තරාපරිනිබ්බායී, න අන්තරාභවභූතොති පුරිමස්ස සුත්තපදස්ස අත්ථො. පච්ඡිමස්ස ච යෙ භූතා එව, න පුන භවිස්සන්ති, තෙ හි (කථා. අනුටී. 507) ඛීණාසවා, පුරිමපදෙහි ‘‘භූතා’’ති වුත්තා. තබ්බිපරීතතාය සම්භවං එසන්තීති සම්භවෙසිනො. අප්පහීනභවසංයොජනත්තා සෙක්ඛා, පුථුජ්ජනා ච. චතූසු වා යොනීසු අණ්ඩජජලාබුජසත්තා යාව අණ්ඩකොසං, වත්ථිකොසඤ්ච න භින්දන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම. අණ්ඩකොසතො, වත්ථිකොසතො ච බහි නික්ඛන්තා භූතා නාම. සංසෙදජඔපපාතිකා ච පඨමචිත්තක්ඛණෙ සම්භවෙසී නාම, දුතියචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන්ති, යාව තතො අඤ්ඤං න පාපුණන්ති, තාව සම්භවෙසී, තතො පරං භූතාති අත්ථො, තස්මා නත්ථීති පටික්ඛිපිතබ්බං. සති හි උජුකෙ පාළිඅනුගතෙ අත්ථෙ කිං අනිද්ධාරිතසාමත්ථියෙන අන්තරාභවෙන අත්තභාවපරිකප්පිතෙන පයොජනන්ති.

යං පන යෙ ‘‘සන්තානවසෙන පවත්තමානානං ධම්මානං අවිච්ඡෙදෙන දෙසන්තරෙසු පාතුභාවො දිට්ඨො. යථා තං වීහිආදිඅවිඤ්ඤාණකසන්තානෙ, එවං සවිඤ්ඤාණකසන්තානෙපි අවිච්ඡෙදෙන දෙසන්තරෙසු පාතුභාවෙන භවිතබ්බං. අයඤ්ච නයො සති අන්තරාභවෙ යුජ්ජති, නාඤ්ඤථා’’ති යුත්තිං වදන්ති. තෙහි ඉද්ධිමතො චෙතොවසිප්පත්තස්ස චිත්තානුගතිකං කායං අධිට්ඨහන්තස්ස ඛණෙන බ්‍රහ්මලොකතො ඉධූපසඞ්කමනෙ, ඉතො වා බ්‍රහ්මලොකගමනෙ යුත්ති වත්තබ්බා. යදි සබ්බත්ථෙව විච්ඡින්නදෙසෙ ධම්මානං පවත්ති න ඉච්ඡිතා, යදිපි සියා ‘‘ඉද්ධිවිසයො අචින්තෙය්‍යො’’ති, තං ඉධාපි සමානං ‘‘කම්මවිපාකො අචින්තෙය්‍යො’’ති වචනතො, තස්මා තං තෙසං මතිමත්තමෙව. අචින්තෙය්‍යසභාවා හි සභාවධම්මා, තෙ කත්ථචි පච්චයවිසෙසෙන විච්ඡින්නදෙසෙ පාතුභවන්ති, කත්ථචි අවිච්ඡින්නදෙසෙ ච. තථා හි මුඛඝොසාදීහි අඤ්ඤස්මිං දෙසෙ ආදාසපබ්බතප්පදෙසාදිකෙ පටිබිම්බපටිඝොසාදිකං පච්චයුප්පන්නං නිබ්බත්තමානං දිස්සති, තස්මා න සබ්බං සබ්බත්ථ උපනෙතබ්බන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන පටිබිම්බස්ස උදාහරණභාවසාධනාදිකො අන්තරාභවවිචාරො කථාවත්ථුප්පකරණස්සටීකායං (කථා. අනුටී. 507) ගහෙතබ්බො.

අපරෙ පන ‘‘ඉධාති කාමභවො, හුරන්ති අරූපභවො, උභයමන්තරෙනාති රූපභවො වුත්තො’’ති වදන්ති, ‘‘ඉධාති පච්චයධම්මා, හුරන්ති පච්චයුප්පන්නධම්මා, උභයමන්තරෙනාති පණ්ණත්තිධම්මා වුත්තා’’ති ච වදන්ති, තං සබ්බඅට්ඨකථාසු නත්ථි, තස්මා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අවසිට්ඨං රූපන්ති ආපොධාතුආකාසධාතූහි සද්ධිං ලක්ඛණරූපානි, ඔජඤ්ච සන්ධායාහ අනින්ද්‍රියබද්ධරූපස්ස අධිප්පෙතත්තා. තස්ස ඛීණාසවස්ස තං නිබ්බානාරම්මණං චිත්තං න ජානන්ති න ඤායන්ති ‘‘ඣායමානා’’ති වුත්තත්තා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ආවට්ටහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

29. අකුසලානං ධම්මානං විද්ධංසනසභාවත්තා, අකුසලානං වා පජහනෙ කුසලානං සම්පාදනෙ පට්ඨපනසභාවත්තා ආරම්භධාතු. තථාභූතාති සීලාදීහි සමඞ්ගීභූතා. කාමධාතුආදිකා තිධාතුයොව තෙධාතු. තස්ස අභිභවනතො තෙධාතුඉස්සරො මච්චුරාජා. අනාදිමතිසංසාරෙ චිරකාලං ලද්ධපතිට්ඨාපි අචිරකාලං භාවිතෙහි කුසලෙහි ධම්මෙහි සමුච්ඡින්දනීයත්තා අබලා කිලෙසාති වුත්තං ‘‘අබලං දුබ්බල’’න්ති. තෙනාහ ‘‘අබලා නං බලීයන්තී’’ති.

ඉදං වචනං අයං ගාථාපාදො. සමාධිස්ස පදට්ඨානන්ති එත්ථ සමාධිස්ස කාරණං සමතානුයොගෙ නියොජනතොති යොජෙතබ්බං. එස නයො සෙසෙසුපි. පපඤ්චාති රාගාදයොව. තථා චෙව සංවණ්ණිතන්ති දෙසනාය පදට්ඨානභාවෙනෙව අත්ථසංවණ්ණනා කතාති අත්ථො.

න්ති තං දෙසනං. තස්සාති සභාගාදිවසෙන ආවට්ටනස්ස. පරිපක්කඤාණානං විසෙසාධිගමාය. ලාභවිනිච්ඡයපරිග්ගහමච්ඡරියානීතිආදීසු ලාභොති රූපාදිආරම්මණප්පටිලාභො. සො පරියෙසනාය සති හොතීති පරියෙසනාග්ගහණෙන ගහිතො. විනිච්ඡයොති ‘‘එත්තකං මෙ රූපාරම්මණත්ථාය භවිස්සති, එත්තකං සද්දාදිආරම්මණත්ථාය, එත්තකං මය්හං, එත්තකං පරස්ස, එත්තකං පරිභුඤ්ජිස්සාමි, එත්තකං නිදහිස්සාමී’’ති එවං පවත්තො විතක්කො විනිච්ඡයො. සො ලාපිතහෙතුකත්තා පරියෙසනමූලකතාය පරියෙසනාග්ගහණෙනෙව ගහිතො, තථා පරිග්ගහමච්ඡරියානි. තත්ථ පරිග්ගහො ‘‘මම ඉද’’න්ති පරිග්ගණ්හනං. මච්ඡරියං ‘‘මය්හෙව හොතූ’’ති පරෙහි සාධාරණභාවාසහනං. තෙනෙවස්ස පොරාණා එවං වචනත්ථං වදන්ති ‘‘මය්හෙවිදමච්ඡරියං හොතු, මා අඤ්ඤෙසං අච්ඡරියං හොතූති පවත්තත්තා මච්ඡරියන්ති වුච්චතී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 2.103; අ. නි. අට්ඨ. 3.9.23). පරිභොගත්ථානං පන විනිච්ඡයාදීනං පරිභොගන්තොගධතා වෙදිතබ්බා. ඡන්දරාගො දුබ්බලරාගො. අජ්ඣොසානං ‘‘මම ඉද’’න්ති තණ්හාවසෙන බලවසන්නිට්ඨානන්ති ආහ ‘‘ඡන්දරාගඅජ්ඣොසානා තණ්හා එවා’’ති. ආරක්ඛනිමිත්තං ද්වාරපිදහනමඤ්ජූසාගොපනාදිනා සුට්ඨු රක්ඛණනිමිත්තං. පාපානි කරොන්තො පරිභොගනිමිත්තං රත්තො ගිද්ධො ගධිතො මුච්ඡිතො හුත්වා මිගොව පරිභුඤ්ජනනිමිත්තං පමාදං ආපජ්ජතීති එවං පරියෙනාරක්ඛා පරිභොගනිමිත්තං. පමාදො තිවිධො තණ්හාය වසෙන කථිතොති දස්සෙන්තො ‘‘තිවිධො තණ්හායාති වුත්ත’’න්ති ආහ.

අවිසෙසෙන වුත්තන්ති ‘‘කතමෙන උපාදානෙන සඋපාදානා’’ති විභාගෙන පුච්ඡිත්වාපි ‘‘අවිජ්ජාය ච තණ්හාය චා’’ති අවිනිබ්භුජිත්වා වුත්තං. තණ්හඤ්ච අවිජ්ජඤ්ච චතුරුපාදානං වසෙනාති කාමුපාදානාදීනං චතුන්නං උපාදානානං වසෙන විභජිත්වා ඛන්ධානං දුක්ඛභාවෙන දුක්ඛසච්චභාවෙන සහ පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවං, උපාදානානං සමුදයභාවෙන සමුදයසච්චභාවෙන සහ පහාතබ්බභාවං දස්සෙතීති යොජනා.

30. ‘‘යො’’තිආදිනා වුත්තො තිවිධො පමාදො පරියෙසති, ආරක්ඛණඤ්ච කරොති, පරිභොගනිමිත්තඤ්චාති සම්බන්ධො. පමාදො හි පමජ්ජන්තස්ස පුග්ගලස්ස භොගානං පරියෙසනාය, ආරක්ඛණාය ච හෙතුභූතො කත්තුභාවෙන උපචරිතො, පරිභොගස්ස පන නිමිත්තං. ‘‘තප්පටිපක්ඛෙනා’’ති පදස්ස අත්ථං විවරති ‘‘අප්පමාදානුයොගෙනා’’ති, තෙන සමථභාවං දස්සෙති. ඛෙපනාති ඛයපාපනා. වොදානපක්ඛවිසභාගධම්මවසෙනාති වොදානපක්ඛො ච සො පමාදස්ස විසභාගධම්මො චාති වොදාන…පෙ… ධම්මො, සමථො, තස්ස වසෙන.

සමථෙ සතීති අධිට්ඨානභූතෙ ඣානෙ සති, තං පාදකං කත්වාති අත්ථො. යා පඤ්ඤාති නාමරූපපරිච්ඡෙදාදිවසෙන පවත්තපඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘අයං විපස්සනා’’ති. පහීනෙසූති පහීයමානෙසු.

වොදානපක්ඛන්ති ආරම්භධාතුආදිවොදානපක්ඛං නික්ඛිපිත්වා. විසභාගධම්මවසෙනාති පමාදවසෙනෙව. සභාගධම්මවසෙනාති පුබ්බෙ නික්ඛිත්තස්ස ආරම්භධාතුආදිවොදානධම්මස්ස සමථාදිසභාගධම්මවසෙන.

පුන අපරියොදාපනියං සිඛාප්පත්තපරියොදාපනං ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘තං පන අරහත්තෙන හොතී’’ති.

මොහසමුට්ඨානතා වුත්තා ‘‘මොහො එව සමුට්ඨාන’’න්ති කත්වා. අඤ්ඤථා පිසුණාවාචාය දොසසමුට්ඨානතා මුසාවාදස්ස විය මොහසමුට්ඨානභාවා වත්තබ්බා සියා.

කම්මපථභාවං පත්තානං, අප්පත්තානඤ්ච අකුසලධම්මානං ‘‘සබ්බපාප’’න්ති පදෙන පරිග්ගහිතත්තා වුත්තං ‘‘කම්මපථකම්මවිභාගෙනා’’ති.

31. සෙසපදානන්ති ‘‘කුසලස්ස උපසම්පදා’’තිආදීනං (දී. නි. 2.90; ධ. ප. 183; නෙත්ති. 30, 50, 116, 124; පෙටකො. 29) ගාථාය අවසිට්ඨපදානං. යථාධිගතන්ති අත්තනා අධිගතප්පකාරං, පච්ඡා භූමිදිසා.