8. කාලිකනිද්දෙසවණ්ණනා

84. කාලිකාති මජ්ඣන්හිකපච්ඡිමයාමසත්තාහයාවජීවප්පවත්තිසඞ්ඛාතො කාලො එතෙසමත්ථීති කාලිකා, සබ්බෙපි ඛජ්ජභොජ්ජලෙය්‍යපෙය්‍යසඞ්ඛාතා අත්ථා. තෙ පන ගණනපරිච්ඡෙදතො චත්තාරො හොන්ති. කිං තෙ අප්පටිග්ගහිතාපි සභාවෙනෙව කාලිකවොහාරං ලභන්ති, උදාහු අඤ්ඤථාපීති ආහ ‘‘පටිග්ගහිතා’’ති, පටිග්ගහිතායෙව තෙ යාවකාලිකාදි කාලිකවොහාරලාභිනො, නො අඤ්ඤථාති අධිප්පායො. ඉදානි තෙ දස්සෙති ‘‘යාවකාලික’’න්තිආදිනා. තත්ථ අරුණුග්ගමනතො යාව ඨිතමජ්ඣන්හිකො, තාව පරිභුඤ්ජිතබ්බත්තා යාව මජ්ඣන්හිකසඞ්ඛාතො කාලො අස්සාති යාවකාලිකං, පිට්ඨඛාදනීයාදිකං වත්ථු, ඨිතමජ්ඣන්හිකතො පට්ඨාය තං පරිභුඤ්ජිතුං න සක්කා, කාලපරිච්ඡෙදජානනත්ථං කාලත්ථම්භො වා යොජෙතබ්බො, කාලන්තරෙ වා භත්තකිච්චං කාතබ්බං. යාව රත්තියා පච්ඡිමසඞ්ඛාතො යාමො, තාව පරිභුඤ්ජිතබ්බතො යාමො කාලො අස්සාති යාමකාලිකං. පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහං නිධෙතබ්බතො සත්තාහො කාලො අස්සාති සත්තාහකාලිකං. ඨපෙත්වා උදකං අවසෙසං සබ්බම්පි පටිග්ගහිතං යාවජීවං පරිහරිත්වා සති පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිතබ්බතො ජීවස්ස යත්තකො පරිච්ඡෙදො යාවජීවං, තං අස්ස අත්ථීති යාවජීවිකං.

නනු ච අඤ්ඤත්ථ විය ‘‘යාවජීවික’’න්ති එත්ථ කාලසුතියා අභාවෙ කථං ‘‘චත්තාරො කාලිකා’’ති යුජ්ජතීති? යුජ්ජති, සොගතානං ඛන්ධවිනිමුත්තස්සෙව කාලස්සාභාවතො ජීවසඞ්ඛාතස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස ඛන්ධසඞ්ගහිතත්තා සොපි කාලොයෙවාති. නනු චෙත්ථ ‘‘යාවකාලික’’න්තිආදිනා නිද්දිට්ඨානෙව ‘‘කාලිකා’’ති වුත්තානි, ‘‘කාලිකානී’’ති වත්තබ්බං සියාති? නෙදමෙවං විඤ්ඤෙය්‍යං, ‘‘කාලික’’න්තිආදීනි වත්ථුසම්බන්ධෙන වුත්තානි, ‘‘කාලිකා’’ති පන සාමඤ්ඤන්තරවසෙන අත්ථසද්දසම්බන්ධෙන වුත්තන්ති නත්ථි විරොධොති.

85. ඉදානි තෙසු ‘‘පිට්ඨ’’න්තිආදිනා යාවකාලිකං දස්සෙති. තත්ථ පිට්ඨං මූලං ඵලන්ති පිට්ඨඛාදනීයං මූලඛාදනීයං ඵලඛාදනීයඤ්ච. තත්ථ සත්තන්නං තාව ධඤ්ඤානං ධඤ්ඤානුලොමානං අපරණ්ණානඤ්ච පිට්ඨං පනසලබුජඅම්බාටකධොතතාලපිට්ඨාදිකඤ්චෙති තෙසු තෙසු ජනපදෙසු පකතිආහාරවසෙන 03 මනුස්සානං ඛාදනීයභොජනීයකිච්චසාධකං පිට්ඨං පිට්ඨඛාදනීයං. ‘‘අධොතං තාලපිට්ඨං ඛීරවල්ලිපිට්ඨ’’න්තිආදිනා ගණියමානානං ගණනාය අන්තො නත්ථි, ඛාදනීයභොජනීයකිච්චසාධකභාවොයෙව පනෙතෙසං ලක්ඛණං, සුබහුං වත්වාපි ඉමස්මිංයෙව ලක්ඛණෙ ඨාතබ්බන්ති න විත්ථාරයාම. එවං සබ්බත්ථ. තම්බකතණ්ඩුලෙය්‍යාදිමූලං මූලඛාදනීයං. පනසලබුජනාළිකෙරාදිඵලං ඵලඛාදනීයං. ඛජ්ජන්ති සක්ඛලිමොදකාදිපුබ්බණ්ණාපරණ්ණමයං ඛාදනීයඤ්ච. ගොරසොති ඛීරදධිතක්කසඞ්ඛාතො ගුන්නං රසො ච. ධඤ්ඤභොජනන්ති සානුලොමානං ධඤ්ඤානං ඔදනසත්තුකුම්මාසසඞ්ඛාතභොජනඤ්ච. ටීකායං පන ‘‘සානුලොමානි සත්තධඤ්ඤානි ච පඤ්චවිධභොජනඤ්චා’’ති වුත්තං, තං න යුත්තං, ධඤ්ඤානං විසුං ගහණෙ පයොජනාභාවා, පයොජනසම්භවෙ ච ඵලග්ගහණෙනෙව තෙසං ගහණසම්භවතො.

යාගුසූපප්පභුතයොති යාගු ච සූපඤ්ච, තං පභුති යෙසං තෙති එතෙ යාවකාලිකා හොන්තීති සම්බන්ධො. එත්ථ ච පභුති-සද්දෙන මච්ඡමංසසඞ්ඛාතං ධඤ්ඤභොජනතො අවසිට්ඨං භොජනඤ්ච පිට්ඨමූලඵලඛාදනීයතො අවසිට්ඨං කන්දඛාදනීයං, මුළාලඛාදනීයාදිඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. තෙසු දීඝො ච භිසකන්දාදි වට්ටො ච උප්පලකණ්ඩාදි කන්දඛාදනීයං, පදුමමූලාදි ච තංසදිසං එරකමූලාදි ච මුළාලඛාදනීයං, තාලාදීනං කළීරසඞ්ඛාතා මත්ථකා මත්ථකඛාදනීයං, උච්ඡුක්ඛන්ධාදයො නීලුප්පලාදීනං දණ්ඩක්ඛන්ධකාදි ඛන්ධඛාදනීයං, තම්බකතණ්ඩුලෙය්‍යාදීනං පණ්ණං පත්තඛාදනීයං, උච්ඡුතචොව එකො සරසො තචඛාදනීයං, තම්බකසිග්ගුපුප්ඵාදි පුප්ඵඛාදනීයං, ලබුජට්ඨිපනසට්ඨිආදිකං අට්ඨිඛාදනීයං.

86. ‘‘මධූ’’තිආදිනා යාමකාලිකං දස්සෙති. මධු ච මුද්දිකා ච සාලූකඤ්ච චොචඤ්ච මොචඤ්ච අම්බඤ්ච ජම්බු චාති ද්වන්දො. මුද්දිකා ඵලෙපි ඉත්ථියං, ඵලෙ සෙසා නපුංසකෙ, ‘‘ජම්බු’’ ඉති ඵලවාචී නපුංසකසද්දන්තරං, තතො ජාතං මධුපානාදි මධු…පෙ… ජම්බුජං, තඤ්ච ඵාරුසඤ්ච පානකන්ති යොජනා. තත්ථ මධුජං පානං නාම මුද්දිකානං ජාතිරසං උදකසම්භින්නං කත්වා කතපානං. තං අත්තනා කතං පුරෙභත්තමෙව සාමිසං නිරාමිසම්පි වට්ටති. අනුපසම්පන්නෙහි කතං ලභිත්වා පන පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතං පුරෙභත්තං සාමිසම්පි වට්ටති, පච්ඡාභත්තං පන නිරාමිසමෙව වට්ටති. එස නයො සබ්බපානෙසු. මුද්දිකජං පානං නාම මුද්දිකානං උදකෙ මද්දිත්වා කතපානං. තථා සෙසපානානි යථානුරූපං වෙදිතබ්බානි, සාලූකං රත්තුප්පලාදීනං සාලූකං. චොචං අට්ඨිකකදලිඵලං. මොචං අනට්ඨිකං. ඉමානි අට්ඨ පානානි සීතානිපි ආදිච්චපාකානිපි වට්ටන්ති, අග්ගිපාකානි පන න වට්ටන්ති. තෙනාහ ‘‘නාග්ගිසන්තත්ත’’න්ති.

87-8. අවසෙසානි පන වෙත්තතින්තිණිකමාතුලුඞ්ගකපිත්ථකරමන්දාදිඛුද්දකඵලපානානි අට්ඨපානගතිකානෙව. තෙනාහ ‘‘සානුලොමානි ධඤ්ඤානි, ඨපෙත්වා ඵලජො රසො’’ති. එකස්ස පන වක්ඛමානානඤ්ච ‘‘පුප්ඵරසො’’තිආදීනං ‘‘සීතොදමද්දිතාදිච්චපාකො වා යාමකාලිකො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. තාලනාළිකෙරපනසලබුජඅලාබුකුම්භණ්ඩපුස්සඵලතිපුසඑළාලුකඵලානීති නව මහාඵලානි, සබ්බඤ්ච අපරණ්ණං සත්තධඤ්ඤානි අනුලොමෙන්තීති සහ අනුලොමෙහීති සානුලොමානි. සානුලොමධඤ්ඤානං පන රසො යාවකාලිකො. ‘‘සානුලොමානි ධඤ්ඤානී’’ති ඵලානි විඤ්ඤායන්ති. ඵලසුතියා ‘‘සෙසඵලජො’’ති වත්තබ්බෙ ගම්‍යමානත්තා න වුත්තං. මධුකපුප්ඵමඤ්ඤත්‍රාති මධුකපුප්ඵං ඨපෙත්වා. පක්කඩාකජන්ති පක්කෙහි යාවකාලිකෙහි ඩාකෙහි ජාතං රසං. සීතමුදකං සීතොදං, ඛීරොදෙ විය සීතොදෙ මද්දිතොති තප්පුරිසො. ආදිච්ච-සද්දො ආතපෙ වත්තති උපචාරතොති ආදිච්චෙ පාකො යස්සාති සමාසො.

89. සත්තාහකාලිකං දස්සෙති ‘‘සප්පී’’තිආදිනා. තත්ථ සත්තාහකාලිකාති යථාවුත්තානි සප්පිආදීනි සත්තාහකාලිකානි. ඉදානි සප්පිආදීනි විභජති ‘‘සප්පී’’තිආදිනා. තත්ථ යෙසං ගොමහිං සාදීනං මංසං කප්පති, තෙසං සප්පි සප්පි නාමාති ‘‘සප්පී’’තිආදිනා සප්පිලක්ඛණමාහ. අකප්පියමංසසප්පිනොපි කප්පියසම්භවෙ තත්ථ සත්තාහාතික්කමෙ දුක්කටස්ස වක්ඛමානත්තා නිස්සග්ගියවත්ථුමෙව චෙත්ථ දස්සෙතුං ‘‘යෙසං මංසමවාරිත’’න්ති වුත්තං. ඛීරාදීසු හි තෙසමකප්පියං නාම නත්ථි. නවනීතස්ස සප්පිසදිසතාය නවනීතලක්ඛණං විසුං න වුත්තං. උපරි සප්පිපිණ්ඩං ඨපෙත්වා සීතලපායාසං දෙන්ති, යං පායාසෙන අසංසට්ඨං, තං සත්තාහකාලිකං, මිස්සිතං පන ආදිච්චපාකං කත්වා පරිස්සාවිතං, තථා ඛීරං පක්ඛිපිත්වා පක්කතෙලම්පි, තෙසු නවනීතං නාම නවුද්ධටං. තෙන කතං පන සප්පි.

90. තිලා ච වසා ච එරණ්ඩානි ච මධුකානි ච සාසපා චාති ද්වන්දො. තෙහි සම්භවො යස්සාති බාහිරත්ථො, තං තෙලං නාමාති අත්ථො. ඛුද්දා ඛුද්දමධුමක්ඛිකා ච භමරා ච ඛුද්දභමරං, ඛුද්දජන්තුකත්තා නපුංසකෙකවචනං. මධුං කරොන්තීති මධුකරියො, තා එව මක්ඛිකා මධුකරිමක්ඛිකා, ඛුද්දභමරමෙව මධුකරිමක්ඛිකාති කම්මධාරයො. තාහි කතං මධු මධු නාමාති අත්ථො. ටීකායං පන විසුං මධුකරී-සද්දං විකප්පෙත්වා ‘‘දණ්ඩකෙසු මධුකරා මධුකරිමක්ඛිකා නාමා’’ති වුත්තං. මධුපටලං වා මධුසිත්ථකං වා සචෙ මධුනා මක්ඛිතං, මධුගතිකමෙව. තුම්බලකානං චීරිකානඤ්ච නිය්‍යාසසදිසං මධු පන යාවජීවිකං. රසො නික්කසටො ආදි යස්සා සා රසාදි. ආදි-සද්දෙන ඵාණිතාදීනං ගහණං, සා උච්ඡුවිකති. පක්කාති අවත්ථුකපක්කා වා, ඵාණිතං ඵාණිතං නාමාති අත්ථො. සීතූදකෙන කතමධුකපුප්ඵඵාණිතං පන ඵාණිතගතිකමෙව. අම්බඵාණිතාදීනි යාවකාලිකානි. එතානි යථාවුත්තානි සප්පිආදීනි පුරෙභත්තං සාමිසපරිභොගෙනාපි, පච්ඡාභත්තතො පට්ඨාය පන තානි ච පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතානි ච සත්තාහං නිදහිත්වා නිරාමිසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බානි.

91. ඉදානි ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතවසාය පාකතො විභාගං දස්සෙත්වා තතො සප්පිආදීනං දස්සෙතුං ‘‘සවත්ථූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ පුරෙභත්තං සාමං වා අත්තනා එව. වා-සද්දෙන පරෙහි වා. අමානුසා මනුස්සවසාරහිතා. වසා අච්ඡාදීනං අකප්පියානං, සූකරාදීනං කප්පියානඤ්ච සත්තානං වසා. සවත්ථුපක්කා සත්තාහකාලිකා හොතීති සෙසො. සවත්ථුපක්කාති සවත්ථුකං කත්වා පක්කා. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – සචෙ පන වසං පුරෙභත්තං පටිග්ගහෙත්වා පචිත්වා තෙලං පරිස්සාවිතං සත්තාහානි නිරාමිසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බං. අථ පරෙහි කතං පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතං, පුරෙභත්තං සාමිසම්පි වට්ටති, පච්ඡාභත්තතො පට්ඨාය නිරාමිසමෙව, නො චෙ, දුක්කටං හොතීති. කාරියෙ කාරණොපචාරෙන පනෙත්ථ ‘‘වසා’’ති තෙලමෙව වුත්තං, වසා පන යාවකාලිකාව.

ටීකායං පන වසාය ‘‘සත්තාහකාලිකෙ ආගතට්ඨානං නත්ථීති වදන්තී’’ති වත්වා ‘‘තං උපපරික්ඛිතබ්බ’’න්ති වසාය සත්තාහකාලිකත්තමාසංකියං වුත්තං. කිමෙත්ථ උපපරික්ඛිතබ්බං? භෙසජ්ජං අනුජානතා භගවතා ‘‘යානි ඛො පන තානි ගිලානානං භික්ඛූනං පටිසායනීයානි භෙසජ්ජානි, සෙය්‍යථිදං – සප්පි නවනීතං තෙලං මධු ඵාණිතං, තානි පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහපරමං සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බානී’’ති (පාරා. 622) සප්පිආදීනමෙව සත්තාහකාලිකත්තං වුත්තං. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙපි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තානි පඤ්ච භෙසජ්ජානි පටිග්ගහෙත්වා කාලෙපි විකාලෙපි පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති (මහාව. 260) තානි පඤ්චෙව ‘‘භෙසජ්ජානී’’ති වත්වා තෙලං නියමතො ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වසානි භෙසජ්ජානි අච්ඡවසං මච්ඡවසං සුසුකාවසං සූකරවසං ගද්‍රභවසං කාලෙ පටිග්ගහිතං කාලෙ නිප්පක්කං කාලෙ සංසට්ඨං තෙලපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති (මහාව. 262) වුත්තං. භෙසජ්ජසික්ඛාපදට්ඨකථායඤ්ච (කඞ්ඛා. අට්ඨ. භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘ඨපෙත්වා මනුස්සවසං අඤ්ඤං යං කිඤ්චි වස’’න්තිආදිනා වසාතෙලස්ස විධානං දස්සෙත්වා ‘‘අඤ්ඤෙසං යාවකාලිකවත්ථූනං වත්ථුං පචිතුං න වට්ටතියෙවා’’ති වදතා අට්ඨකථාචරියෙන යාවකාලිකෙසු වසං ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙසං යාවකාලිකවත්ථූනං වත්ථුං පචිතුං න වට්ටතීති අයමෙත්ථ අත්ථො දීපිතොති වසා ‘‘යාවකාලිකායෙවා’’ති විඤ්ඤායතීති කො එත්ථ සුඛුමො නයොති.

අඤ්ඤෙසං වසාතෙලතො පරෙසං යාවකාලිකවත්ථූනං යෙසං තෙසං යාවකාලිකවත්ථූනං සප්පිආදීනං වත්ථුං යාවකාලිකසඞ්ඛාතං ඛීරාදිකං න පචෙති සම්බන්ධො. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – යථා සත්තාහපරිභොගත්ථාය වසං කාලෙ පටිග්ගහෙත්වා කාලෙ පචිතුං වට්ටති, න එවං සප්පිආදීනං වත්ථුභූතං ඛීරාදියාවකාලිකං, තං පන සත්තාහපරිභොගත්ථාය කාලෙපි න වට්ටති. තානි හි යදි තං පටිග්ගහෙත්වා සයං කතානි, පච්ඡාභත්තතො පට්ඨාය න වට්ටන්ති සවත්ථුකප්පටිග්ගහිතත්තා, සාමිසං න වට්ටන්ති සාමංපක්කත්තා, පුරෙභත්තම්පි න වට්ටන්ති යාවකාලිකවත්ථුතො විවෙචිතත්තා. පරෙහි කතානි පන පුරෙභත්තං සාමිසම්පි වට්ටන්ති අත්තනා අපක්කත්තා. යාවජීවිකානි තු සාසපමධුකඑරණ්ඩඅට්ඨීනි තෙලකරණත්ථං පටිග්ගහෙත්වා තදහෙව කතං තෙලං සත්තාහකාලිකං, දුතියදිවසෙ කතං ඡාහං වට්ටති, එවං යාව සත්තමදිවසෙ කතං තදහෙව වට්ටති, උග්ගතෙ අරුණෙ නිස්සග්ගියං, අට්ඨමෙ දිවසෙ අනජ්ඣොහරණීයං, උග්ගහිතෙන යෙන කෙනචි වත්ථුනා කතසදිසං හොති. තෙලත්ථාය පටිග්ගහිතසාසපාදීනං සත්තාහාතික්කමෙන දුක්කටං. නිබ්බත්තිතං සප්පි වා නවනීතං වා කාලෙපි විකාලෙපි පටිග්ගහෙත්වා පචිතුං වට්ටති. තං පන තදහු පුරෙභත්තම්පි සාමිසං න වට්ටති, සංසග්ගතො යාවකාලිකම්පි සාමංපක්කං සියාති නිරාමිසං පන සත්තාහම්පි වට්ටති.

92. ඉදානි ‘‘හලිද්දි’’න්තිආදිනා යාවජීවිකං දස්සෙති. තත්ථ ‘‘හලිද්දි නාම නිසා’’තිආදිනා වුච්චමානෙපි පරියායවචනෙ සම්මොහො සියාති න තංවචනෙන භුසං සම්මොහයිස්සාම, තස්මා තානි උපදෙසතොව වෙදිතබ්බානි. තත්ථ ‘‘හලිද්දි’’න්ති බින්දුආගමෙන වුත්තං. උපචාරෙන තු මූලාදීනි හලිද්දාදිසද්දෙන වුත්තානි. තා හලිද්දාදයො කෙචි ඉත්ථිලිඞ්ගායෙව. මූලඵලෙ වචත්තඤ්ච…පෙ… භද්දමුත්තඤ්ච අතිවිසාති පදච්ඡෙදො. පඤ්චමූල-සද්දෙන චූළපඤ්චමූලමහාපඤ්චමූලානි ගහිතානි. ආදි-සද්දෙන වජකලිමූලෙ ජරට්ඨන්ති එවමාදීනං සඞ්ගහො.

93-5. ගොට්ඨඵලන්ති මදනඵලන්ති වදන්තීති. තීණි ඵලානි යස්සං සඞ්ගහිතං සා තිඵලා. එරණ්ඩකාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ජාතිරුක්ඛාදීනං ගහණං. සුලසාදීනං පණ්ණන්ති සම්බන්ධො. ආදි-සද්දෙන අසොකාදීනං ගහණං. සූපෙය්‍යපණ්ණන්ති තම්බකතණ්ඩුලෙය්‍යාදිසූපයොග්ගපණ්ණං. උච්ඡුනිය්‍යාසං ඨපෙත්වා සබ්බො නිය්‍යාසො ච සරසං උච්ඡුජං තචඤ්ච ඨපෙත්වා සබ්බො තචො චාති සම්බන්ධො. තත්ථ හිඞ්ගුකණිකාරනිය්‍යාසාදි සබ්බො නිය්‍යාසො නාම. නිරසඋච්ඡුතචාදි සබ්බො තචො නාම. ලොණං සාමුද්දාදි. ලොහං අයතම්බාදි. සිලා කාළසිලාදි.

96. සුද්ධසිත්ථන්ති මධුනා අමක්ඛිතං. මධුමක්ඛිතං පන සත්තාහකාලිකං. යඤ්ච කිඤ්චි සුඣාපිතන්ති දුජ්ඣාපිතං අකත්වා සුජ්ඣාපිතං යං කිඤ්චි ච. විකටාදිප්පභෙදන්ති විකටං ගූථමත්තිකාමුත්තඡාරිකාසඞ්ඛාතං ආදි යස්ස, සො පභෙදො යස්සාති බාහිරත්ථො, තං. යං කිඤ්චි චාති සම්බන්ධො. එත්ථ පන ආදි-සද්දෙන කන්දඛාදනීයෙ ඛීරකාකොලාදයො, මුළාලඛාදනීයෙ හලිද්දිසිඞ්ගිවෙරමූලාදයො, මත්ථකඛාදනීයෙ හලිද්දිසිඞ්ගිවෙරකළීරාදයො, ඛන්ධඛාදනීයෙ උප්පලපණ්ණදණ්ඩාදයො, පුප්ඵඛාදනීයෙ චම්පකපුප්ඵාදයො, අට්ඨිඛාදනීයෙ මධුකට්ඨිඑරණ්ඩසාසපාදයො, පිට්ඨඛාදනීයෙ අධොතතාලපිට්ඨාදයො ච සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා.

97. ඉදානි සබ්බසො යාවජීවිකං දස්සෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තානි ච අවුත්තානි ච එකතො සම්පිණ්ඩෙත්වා තත්ථ ලක්ඛණං ඨපෙන්තො ‘‘මූල’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘සාරො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘සාර’’න්ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙනාහ. ‘‘සාරො බලෙ ථිරංසෙ චා’’ති හි නිඝණ්ඩු. ආහාරට්ඨන්ති ආහාරෙන ජාතො අත්ථො පයොජනං ආහාරත්ථො, සොව ආහාරට්ඨො, තං ආහාරකිච්චන්ති වුත්තං හොති.

98. ඉදානි චතූසු කප්පියාකප්පියාදිවිභාගං දස්සෙති ‘‘සබ්බා’’තිආදිනා. තත්ථ සබ්බෙ කාලිකා, තෙසං සම්භොගො අනුභවොති සමාසො. කාලෙති පුබ්බණ්හකාලෙ. සබ්බස්සාති ගිලානාගිලානස්ස. සති පච්චයෙති තීසු යාමකාලිකං පිපාසාදිකාරණෙ සති, සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකඤ්ච ගෙලඤ්ඤකාරණෙ සතීති අත්ථො, කාලතො විගතො විකාලො, තස්මිං, යාමකාලිකං විකාලෙ ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරණෙ, සත්තාහකාලිකං පන යාවජීවිකඤ්ච තදත්ථාය පටිග්ගහණමත්තෙපි දුක්කටං.

99. උභොති යාවකාලිකං යාමකාලිකඤ්ච. තත්ථ යාවකාලිකං අත්තනො කාලාතික්කන්තං විකාලභොජනභික්ඛාපදෙන පාචිත්තියං ජනයති, යාමකාලිකං යාමාතික්කන්තං සන්නිධිසික්ඛාපදෙන. එතෙ උභොපි අන්තොවුත්ථඤ්ච සන්නිධිඤ්ච ජනයන්තීති සම්බන්ධො. ‘‘අන්තොවුත්ථං සන්නිධි’’න්ති භාවප්පධානොයං නිද්දෙසො, අන්තොවුත්ථත්තං සන්නිධිත්තඤ්චාති අත්ථො.

100. අතිනාමිතෙති අතික්කාමිතෙ. පාචිත්තීති සත්තාහාතික්කන්තං භෙසජ්ජසික්ඛාපදෙන නිස්සග්ගියපාචිත්තියාපත්ති ච හොතීති අත්ථො. සචෙ ද්වින්නං සන්තකං එකෙන පටිග්ගහිතං අවිභත්තං හොති, සත්තාහාතික්කමෙ ද්වින්නම්පි අනාපත්ති, පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටති. පාළිනාරුළ්හෙති පාළියං අනාරුළ්හෙ සප්පිආදිම්හි සත්ත අහානි අතිනාමිතෙති සම්බන්ධො. සප්පීති මනුස්සාදීනං සප්පි. ආදි-සද්දෙන තෙසංයෙව නවනීතං, නාළිකෙරාදිතෙලං, සීතොදකෙන කතං මධුකපුප්ඵඵාණිතඤ්ච සඞ්ගහිතං.

101. නිස්සට්ඨලද්ධන්ති නිස්සට්ඨං විනයකම්මවසෙන නිස්සජ්ජිතඤ්ච තං ලද්ධඤ්ච පුන තථෙවාති නිස්සට්ඨලද්ධං. තං ගහෙත්වාති සෙසො. නිස්සජ්ජනවිධානං පන වක්ඛමානනයෙන වෙදිතබ්බං. ‘‘නඞ්ග’’න්තිආදි උපලක්ඛණමත්තං. තෙන මක්ඛිතානි කාසාවාදීනි ච පන අපරිභොගානියෙව. අඤ්ඤස්ස පන කායිකපරිභොගො වට්ටති. විකප්පෙන්තස්ස සත්තාහෙ සාමණෙරස්සාති එත්ථ ටීකායං ‘‘ඉදං සප්පිං තුය්හං විකප්පෙමී’’තිආදිනා තෙසං තෙසං නාමං ගහෙත්වා සම්මුඛාපරම්මුඛාවිකප්පනවසෙන අත්ථං දස්සෙත්වා තං සාධයන්තෙහි අවිකප්පිතෙ විකප්පිතසඤ්ඤී නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’න්ති ආපත්තිවාරෙ පාළි ආහටා. ‘‘සචෙ උපසම්පන්නස්ස විකප්පෙති, අත්තනො එව සන්තකං හොති, පටිග්ගහණම්පි න විජහතී’’ති දොසං වත්වා අනුපසම්පන්නස්ස විකප්පනෙ අත්තසන්තකත්තාභාවො, පටිග්ගහණවිජහනඤ්ච පයොජනං වුත්තං. තත්ථ වදාම – ආපත්තිවාරෙ ‘‘අවිකප්පිතෙ’’තිආදිපාළියෙව නත්ථි, ‘‘අනධිට්ඨිතෙ අධිට්ඨිතසඤ්ඤී නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං, අවිස්සජ්ජිතෙ විස්සජ්ජිතසඤ්ඤී නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’න්තිආදිනා (පාරා. 624) පාළියා ආගතත්තා තදනුරූපමෙව අනාපත්තිවාරෙ ‘‘අධිට්ඨෙති, විස්සජ්ජෙතී’’තිආදිනාව පාළි ආගතා. යදි භවෙය්‍ය, වණ්ණනීයට්ඨානතාය අට්ඨකථාය භවිතබ්බං, න චෙත්ථ අට්ඨකථායං විජ්ජති. අනුපසම්පන්නස්ස විකප්පනෙ ච කථං පටිග්ගහණං විජහති සික්ඛාපච්චක්ඛානාදීසු ඡසු පටිග්ගහණවිජහනකාරණෙසු විකප්පනස්ස අනන්තොගධත්තා, තස්මා නායමෙත්ථ අත්ථොති.

මයමෙත්ථ එවමත්ථං භණාම – විකප්පෙන්තස්සාති එත්ථ විකප්පනං සංවිදහනං ‘‘චිත්තසඞ්කප්පො’’තිආදීසු විය, උභයත්ථ පන උපසග්ගෙහි නානත්තමත්තං, තස්මා අන්තොසත්තාහෙ සාමණෙරස්ස යස්ස කස්සචි විකප්පෙන්තස්ස සංවිදහන්තස්ස පරිච්චාගසඤ්ඤං පරිච්චාගචෙතනං පරිච්චාගාධිප්පායං උප්පාදෙන්තස්ස අනාපත්තීති අත්ථො. ඉදඤ්ච මහාසුමත්ථෙරවාදමොලුබ්භ වුත්තං. වුත්තඤ්හි ‘‘තෙන චිත්තෙනා’’තිආදීසු පාළිවචනෙසු අධිප්පායං දස්සෙන්තෙන, ‘‘ඉදං කස්මා වුත්තං. එවඤ්හි අන්තොසත්තාහෙ දත්වා පච්ඡා පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්තිදස්සනත්ථ’’න්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.625). මහාපදුමත්ථෙරො පනාහ ‘‘සත්තාහාතික්කන්තස්ස පන පරිභොගෙ අනාපත්තිදස්සනත්ථමිදං වුත්ත’’න්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.625). අයමෙව වාදො තෙසු සුන්දරතරො. සත්තාහෙ මක්ඛනාදිං අධිට්ඨතො ච අඤ්ඤස්ස දදතොපි ච අනාපත්තීති සම්බන්ධො. ආදි-සද්දෙන අබ්භඤ්ජනාදිං සඞ්ගණ්හාති. අයමෙත්ථාධිප්පායො – සප්පිආදිං අබ්භඤ්ජනාදිං මධුං අරුමක්ඛනං, ඵාණිතං ඝරධූපනං අධිට්ඨතො අනාපත්තීති. අඤ්ඤස්සාති උපසම්පන්නස්ස වා අනුපසම්පන්නස්ස වා.

102. යාවකාලිකආදීනි අත්තනා සහ සංසට්ඨානි සබ්භාවං ගාහාපයන්තීති සම්බන්ධො. සබ්භාවන්ති සස්ස අත්තනො භාවො ද්විත්තෙ සබ්භාවො, තං. තස්මාති යස්මා එවං, තස්මා. එවමුදීරිතන්ති එවං ‘‘විකප්පෙන්තස්ස සත්තාහෙ’’තිආදිනා වුත්තං. අයමෙත්ථ අධිප්පායො – යස්මා අත්තනා සංසට්ඨානි අත්තනො භාවං ගාහාපයන්ති යාවකාලිකාදීනි, තස්මා සත්තාහාතික්කාමිතානි සත්තාහකාලිකානි පාචිත්තියජනකානි සංසට්ඨානි අත්තසංසට්ඨානිපි පාචිත්තියජනකානි කරොන්තීති අවිකප්පනාදිම්හි සති බ්‍යතිරෙකතො පාචිත්තියාපත්තිපරිදීපකං ‘‘විකප්පෙන්තස්සා’’තිආදිකං වාක්‍යත්තයං වුත්තන්ති. ටීකායං පන ‘‘ඉදානි වක්ඛමානං සන්ධාය එවන්ති වුත්ත’’න්ති වුත්තං. තං වක්ඛමානස්ස අතීතඋදීරිතත්තායොගතො කථං යුජ්ජතීති. එවමුදීරිතන්ති වා පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච එවමෙව වුත්තන්ති අත්ථො. එව-සද්දො අවධාරණෙ.

103-5. ඉදානි අත්තසංසට්ඨානං යාවකාලිකාදීනං සබ්භාවගාහාපනං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘පුරෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ සත්තාහන්ති සත්ත අහානි යස්ස තං සත්තාහං, සත්තාහකාලිකං. ච-සද්දො අට්ඨානප්පයුත්තො, සො සත්තාහඤ්ච යාවජීවිකඤ්චාති යොජෙතබ්බො. සෙසකාලිකසම්මිස්සන්ති සෙසෙහි තදහු පටිග්ගහිතෙහි කාලිකෙහි යාවකාලිකයාමකාලිකසඞ්ඛාතෙහි සම්මිස්සං. පාචිත්තීති සන්නිධිසික්ඛාපදෙන පාචිත්ති. තදහු පටිග්ගහිතන්ති තස්මිංයෙව දිනෙ පුරෙභත්තං පටිග්ගහිතං. තදහෙවාති තස්මිංයෙව දිනෙ පුරෙභත්තමෙව. සෙසන්ති සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකඤ්ච. එවන්ති යාමෙ එව පරිභුඤ්ජයෙති විජානීයන්ති සම්බන්ධො. ඉතරන්ති සත්තාහකාලිකතො අඤ්ඤං යාවජීවිකං.

කාලිකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.