5. පත්තනිද්දෙසවණ්ණනා
60. අයොපත්තො නාම අයසා කාළලොහෙන නිබ්බත්තො පත්තො. ජාතියා උක්කට්ඨාදීනං සාමඤ්ඤවසෙන. පමාණතොති පරිච්ඡෙදතො. තයො පත්තාති පාඨසෙසො.
61. ‘‘මගධෙසූ’’ති වත්තබ්බෙ මගධෙති වචනවිපල්ලාසෙන වා ‘‘පච්චාසා සතී’’තිආදීසු විය සු-සද්දලොපෙන වා වුත්තං. නාළිද්වයතණ්ඩුලසාධිතන්ති එත්ථ මගධාපෙක්ඛොපි නාළි-සද්දො ද්වය-සද්දෙන සමාසො හොති ගම්මකත්තාති නාළියා ද්වයං නාළිද්වයං. තත්ථ මගධනාළි නාම අඩ්ඪතෙරසපලා හොති. එත්ථ ච අඩ්ඪතෙරසපලානි මාසානන්ති වදන්ති. නාළිද්වයෙන පමිතා තණ්ඩුලා සුකොට්ටිතපරිසුද්ධා අනුපහතපුරාණසාලිතණ්ඩුලා නාළිද්වයතණ්ඩුලා, තෙහි සාධිතං පචිතන්ති අත්ථො. ඔදනන්ති සම්මා සම්පාදිතං අවස්සාවිතොදනං. සූපන්ති ඔදනස්ස චතුත්ථභාගප්පමාණං නාතිඝනං නාතිතනුකං හත්ථහාරියං සබ්බසම්භාරසඞ්ඛතං මුග්ගසුපං. බ්‍යඤ්ජනඤ්ච තදූපියන්ති තස්ස ඔදනස්ස උපියං අනුරූපං යාව චරිමාලොපප්පහොනකං මච්ඡමංසාදිබ්‍යඤ්ජනඤ්ච උක්කට්ඨො ගණ්හාතීති සම්බන්ධො.
62. තස්සාති යථාවුත්තඔදනාදිනො. උපඩ්ඪොති උපඩ්ඪං නාළිකොදනාදි අස්ස අත්ථීති උපඩ්ඪො. එව-කාරෙන අතිරෙකං නිවත්තෙති. තතොති යථාවුත්තනාළිකොදනාදිතො. උක්කට්ඨතො උක්කට්ඨො ච ඔමකොමකො ච අපත්තොති යොජනා. ඔමකතො ඔමකො ඔමකොමකො. ඉමිනා පුන පත්තද්වයදස්සනෙන පමාණතො තයොපි පත්තා විභාගතො නව හොන්තීති දීපෙති. තත්ථ යස්මිං මගධනාළිද්වයතණ්ඩුලොදනාදිකං සබ්බම්පි වඩ්ඪනපක්ඛෙ ඨිතං පක්ඛිත්තං සචෙ පත්තස්ස මුඛවට්ටියා හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, සුත්තෙන වා හීරෙන වා ඡින්දන්තස්ස සුත්තස්ස වා හීරස්ස වා හෙට්ඨිමන්තං ඵුසති, අයං උක්කට්ඨො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං අතික්කම්ම ථූපීකතං තිට්ඨති, අයං උක්කට්ඨොමකො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං න සම්පාපුණාති අන්තොගතමෙව, අයං උක්කට්ඨුක්කට්ඨො නාම පත්තො. ‘‘එකං නාළිකොදනාදි සබ්බම්පි පක්ඛිත්තං වුත්තනයෙනෙව හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, අයං මජ්ඣිමො නාම පත්තො’’තිආදිනා මජ්ඣිමමජ්ඣිමොමකමජ්ඣිමුක්කට්ඨා ච ‘‘යත්ථ උපඩ්ඪනාළිකොදනාදි සබ්බම්පි පක්ඛිත්තං හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, අයං ඔමකො නාම පත්තො’’තිආදිනා ඔමකඔමකොමකඔමකුක්කට්ඨා ච පත්තා උක්කට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. තෙසු ද්වෙ අපත්තා භාජනපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බා, නාධිට්ඨානූපගා, න විකප්පනූපගා.
63. කප්පො සකො අතිරෙකපත්තො දසාහපරමං ධාරෙය්‍යාති යොජනා. තත්ථ කප්පොති කප්පියො. සකොති අත්තනො සන්තකො. කප්පියත්තා පන අත්තසන්තකත්තා ච සත්තන්නම්පි අධිට්ඨානවිකප්පනූපගතා වෙදිතබ්බා. තත්ථ අයොපත්තො පඤ්චහි පාකෙහි, මත්තිකාපත්තො ද්වීහි පාකෙහි පක්කො අධිට්ඨානූපගො ච විකප්පනූපගො ච, තථා උභොපි කාකණිකමත්තස්සාපි මූලස්ස අනවසෙසෙත්වා දින්නෙ, සබ්බසො අත්තසන්තකත්තෙ විඤ්ඤාතෙ ච අධිට්ඨානවිකප්පනූපගාති දට්ඨබ්බං. අතිරෙකපත්තොති අනධිට්ඨිතාවිකප්පිතතාය අතිරෙකපත්තො. අධිට්ඨානපච්චුද්ධාරා පනෙත්ථ චීවරෙ වුත්තාව. විකප්පෙන්තෙන පන පත්තානං එකබහුභාවං, සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවඤ්ච ඤත්වා ‘‘ඉමං පත්ත’’න්ති වා ‘‘ඉමෙ පත්තෙ’’ති වා ‘‘එතං පත්ත’’න්ති වා ‘‘එතෙ පත්තෙ’’ති වා වත්වා ‘‘තුය්හං විකප්පෙමී’’ති වත්තබ්බං. සම්මුඛාදිභෙදො පනෙත්ථ චීවරෙ වක්ඛමානනයෙන වෙදිතබ්බො. දසාහපරමන්ති දස අහානි පරමො පරිච්ඡෙදො අස්සාති දහාහපරමො, කාලො, තං. අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. ධාරෙය්‍යොති පරිභොගවසෙන ධාරෙතබ්බො. තස්මිංකාලෙ අතිනාමිතෙ පත්තො නිස්සග්ගියො හොතීති යොජනා. අතිනාමිතෙති අතික්කාමිතෙ නිස්සග්ගියො හොති, එකාදසෙ අරුණුග්ගමනෙ සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා පුග්ගලස්ස වා පදභාජනීයෙ (පාරා. 602) වුත්තනයෙන පත්තො නිස්සජ්ජිතබ්බො හොති, තථා සති පාචිත්තියාපත්ති චස්ස හොතීති අධිප්පායො.
64. ‘‘අච්ඡෙදා’’තිආදි චීවරෙ වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව. අයං පන විසෙසො – මරණුද්ධටාති උද්ධරණං උද්ධළං, පච්චුද්ධාරො. මරණඤ්ච උද්ධටඤ්ච මරණුද්ධටා, තස්මා. ඡිද්දෙනාති යෙන කඞ්ගුසිත්ථං නික්ඛමති චෙව පවිසති ච, තෙන මුඛවට්ටිතො හෙට්ඨා ද්වඞ්ගුලඡිද්දෙන. පත්තාධිට්ඨානමුජ්ඣතීති පත්තො අධිට්ඨානං උජ්ඣති විස්සජ්ජති.
65. ඉදානි ‘‘පත්ත’’න්තිආදිනා අඤ්ඤථා පරිහරණෙ දුක්කටං දස්සෙති. තත්ථ සොදකං පත්තං න පටිසාමෙය්‍යාති යොජනා. න පටිසාමෙය්‍යාති ගුත්තට්ඨානෙ න නික්ඛිපෙය්‍ය, ‘‘සොදකං පත්තං උණ්හෙ න ච ඔතපෙ’’තිආදිනා ච යොජනීයං. න ච ඔතපෙති නෙව ඊසකං තාපෙය්‍ය. න නිදහෙති නිරුදකං කත්වාපි භුසං න නිදහෙය්‍ය, වොදකං කත්වා ඊසකං තාපෙය්‍යාතිපි බ්‍යතිරෙකත්ථො. භූම්‍යා න ඨපෙති ඛරාය භූමියා න ඨපෙය්‍ය. යත්ථ පන වණ්ණො න දුස්සති, එවරූපාය මත්තිකාය පරිභණ්ඩකතාය භූමියා වා තථාරූපාය එව වාලිකාය වා නික්කුජ්ජිත්වා උක්කුජ්ජිත්වා ඨපෙතුං වට්ටති. නො ච ලග්ගයෙති භිත්තිඛිලාදීසු න ඔලම්බෙය්‍ය.
66. ‘‘මිඩ්ඪන්තෙ වා’’තිආදිනා වත්වා පත්තං ඨපෙතුං න ච කප්පතීති යොජෙතබ්බං. මිඩ්ඪන්තෙති ආළින්දකමිඩ්ඪිකාදීනං මිඩ්ඪීනං අන්තෙ. සචෙ පන පරිවත්තෙත්වා තත්ථෙව පතිට්ඨාති, එවරූපාය විත්ථිණ්ණාය මිඩ්ඪියා ඨපෙතුං වට්ටති. පරිභණ්ඩන්තෙ වාති බාහිරපස්සෙ කතාය තනුකාය මිඩ්ඪිකාය අන්තෙ වා. එත්ථ වා-සද්දො සමුච්චයෙ, සො ච පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. අඞ්කෙ පන අංසබද්ධකෙන අංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා ඨපෙතුඤ්ච වට්ටති. ඡත්තෙපි භණ්ඩකෙන සද්ධිං බන්ධිත්වා වා අට්ටං කත්වා වා ඨපෙතුං වට්ටති. මඤ්චෙපි අඤ්ඤෙන සද්ධිං බන්ධිත්වා ඨපෙතුං, අටනියං බන්ධිත්වා ඔලම්බෙතුං වට්ටති.
67. පත්තෙන උච්ඡිට්ඨොදකඤ්ච චලකට්ඨිකඤ්ච න නීහරෙය්‍යාති සම්බන්ධො. උච්ඡිට්ඨොදකන්ති මුඛවික්ඛාලනොදකං. චලකානි ච චබ්බෙත්වා අපවිද්ධාමිසානි අට්ඨිකානි මච්ඡමංසඅට්ඨිකානි ච චලකට්ඨිකං. පත්තං පටිග්ගහං කත්වා හත්ථං ධොවිතුම්පි හත්ථධොතාදි උදකම්පි පත්තෙ ආකිරිත්වා නීහරිතුම්පි අනුච්ඡිට්ඨං සුද්ධපත්තං උච්ඡිට්ඨහත්ථෙන ගණ්හිතුම්පි න වට්ටති. මච්ඡමංසඵලාඵලාදීනි ඛාදන්තො යං තත්ථ අට්ඨිං වා චලකං වා ඡඩ්ඩෙතුකාමො හොති, තං පත්තෙ ඨපෙතුං න ලභති. මුඛතො නීහටං පන යං කිඤ්චි පුන අඛාදිතුකාමො පත්තෙ ඨපෙතුං න ලභති. සිඞ්ගිවෙරාදීනි ඩංසිත්වා පුන ඨපෙතුං ලභති. පත්තහත්ථොති පත්තො හත්ථෙ යස්සාති විග්ගහො. ‘‘පත්තහත්ථො, කවාට’’න්ති ච උපලක්ඛණමෙතං. යත්ථ කත්ථචි සරීරාවයවෙ පන පත්තස්මිං සති යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන කවාටං පණාමෙතුං, ඝටිකං වා උක්ඛිපිතුං, සූචිං වා කුඤ්චිකාය අවාපුරිතුං න ලභති. අංසකූටෙ පන පත්තං ලග්ගෙත්වා යථාසුඛං අවාපුරිතුං ලභති.
68. භූමියා භූමිසම්බන්ධී ආධාරකො, තස්මිං දන්තවල්ලිවෙත්තාදීහි කතෙ වලයාධාරකෙ ච එකදාරුනා කතෙ දාරුආධාරකෙ ච බහූහි දණ්ඩෙහි කතෙ දණ්ඩාධාරකෙ ච යත්ථ ඨපිතො පත්තො යථා පරිවත්තිත්වා න පරිපතති, තථා සුට්ඨු සජ්ජිතෙ තස්මිං පත්තස්සුපරි පත්තොති එවරූපෙ දුවෙ පත්තෙ ඨපෙය්‍යාති පදත්ථයොජනා. භමකොටිසදිසො පන දාරුආධාරකො තීහි දණ්ඩකෙහි බද්ධො දණ්ඩාධාරකො ච එකස්සපි පත්තස්ස අනොකාසො, තත්ථ ඨපෙත්වාපි හත්ථෙන ගහෙත්වා නිසීදිතබ්බං. භූමියන්ති කටසාරකාදිනා අත්ථතාය භූමියා පන නික්කුජ්ජිත්වා වා පටිකුජ්ජිත්වා වා එකං පත්තං ඨපෙය්‍යාති යොජනා.
69. ඉදානි අකප්පියපත්තෙ දස්සෙති ‘‘දාරූ’’තිආදිනා. තත්ථ සුවණ්ණමෙව සොවණ්ණං. දාරු ච රූපියඤ්ච සොවණ්ණඤ්ච මණි ච වෙළුරියඤ්ච දාරු…පෙ… වෙළුරියානි, තෙහි නිබ්බත්තා දාරු…පෙ… මයා. දීඝො පන ‘‘වෙළුරියාමයා’’ති ගාථාබන්ධසුඛත්ථං කතො. එවමුපරිපි තාදිසං විඤ්ඤෙය්‍යං. තත්ථ ඉන්දනීලාදි මණි නාම. කංසො ච කාචො ච තිපු ච සීසඤ්ච ඵලිකා ච තම්බලොහො චාති ද්වන්දො, තෙහි ජාතා කංස…පෙ… ජා. තත්ථ කංස-සද්දෙන වට්ටලොහොපි සඞ්ගහිතො. සෙතං තිපු, කණ්හං සීසං.
70. ඡවසීසමයොති ඡවස්ස මතමනුස්සස්ස සීසං සීසකපාලං, තෙන නිබ්බත්තො ඡවසීසමයො. ඝටි ච තුම්බඤ්ච, තෙසං කටාහො, තෙහි ජාතාති ඝටිතුම්බකටාහජා. තත්ථ ඝටීති ඝටොයෙව. තුම්බං අලාබු. ඉති ඉමෙ සබ්බෙ පත්තා අකප්පියා වුත්තා, දුක්කටවත්ථුකා ච වුත්තාති යොජනා. තත්ථ රූපියාදීසු චතූසු සචෙ ගිහී භත්තග්ගෙසු සුවණ්ණතට්ටකාදීසු බ්‍යඤ්ජනං කත්වා උපනාමෙන්ති, ආමසිතුං න වට්ටති. කංසකාචඵලිකජානි පන තට්ටකාදීනි භාජනානි පුග්ගලිකපරිභොගෙනෙව න වට්ටන්ති, සඞ්ඝිකපරිභොගෙන වා ගිහිවිකටානි වා වට්ටන්ති. ඝටිතුම්බකටාහජා පන ලභිත්වා පරිහරිතුං න වට්ටන්ති, තාවකාලිකං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටන්ති.
පත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.