41. පකිණ්ණකනිද්දෙසවණ්ණනා
335. සද්වාරබන්ධනෙ සොදුක්ඛලකපාසකෙ ඨානෙ දිවා සයන්තෙන පරිවත්තකං ද්වාරං බන්ධෙය්‍යාති සම්බන්ධො. ද්වාරඤ්ච ද්වාරබන්ධනඤ්ච ද්වාරබන්ධනානි මජ්ඣෙපදලොපවසෙන, බන්ධන-සද්දෙනෙව වා ද්වාරබාහා වුච්චන්ති, සහ ද්වාරබන්ධනෙහීති සද්වාරබන්ධනං, ඨානං. හෙට්ඨා උදුක්ඛලකඤ්ච උපරි පාසකො ච, සහ උදුක්ඛලපාසකෙහීති සමාසො. තාදිසෙ ඨානෙ පාකාරාදිපරික්ඛෙපෙන භවිතබ්බන්ති පරික්ඛිත්තෙති විඤ්ඤායති. සො ච උච්චතො සහසෙය්‍යප්පහොනකෙ වුත්තනයොති වදන්ති. සයන්තෙනාති පාදෙ භූමිතො මොචෙත්වා නිපජ්ජන්තෙන. පරිවත්තකන්ති සංවරණවිවරණවසෙන ඉතො චිතො ච පරිවත්තනයොග්ගං. ද්වාරන්ති අන්තමසො දුස්සසාණිද්වාරම්පි. බන්ධෙය්‍යාති සබ්බන්තිමෙන විධිනා යාවතා සීසං න පවිසති, තාවතාපි බන්ධෙය්‍ය, සංවරෙය්‍යාති වුත්තං හොති.
336. ආභොගො චාපීති ‘‘එස ජග්ගිස්සතී’’ති ආභොගො චාපි. ච-සද්දෙන ‘‘ද්වාරං ජග්ගාහී’’ති වචනම්පි සමුච්චිනොති. සවසෙ තං ආකාරං විනාති සස්ස අත්තනො වසෙ ආයත්තෙ ඨානෙ, යත්ථ පන බහූනං සඤ්චරණත්තා ද්වාරං සංවුතම්පි සංවුතට්ඨානෙ න තිට්ඨති, ද්වාරං අලභන්තා පාකාරං අභිරුහිත්වාපි විචරන්ති, තාදිසෙ පරිවෙණෙ සංවරණකිච්චං නත්ථි. අථ වා සස්ස වසො ආයත්තො, න යක්ඛාදීනං තෙහි ගහිතකත්තස්ස, බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපිතත්තස්ස ච අභාවෙනාති සවසො. තස්මිං සති පුබ්බෙ වුත්තද්වාරං සංවරණආභොගකරණවචනසඞ්ඛාතං ආකාරන්ති අත්ථො.
337. රතනානීති මුත්තාදීනි දසවිධානි. තත්ථ පන ජාතිඵලිකං උපාදාය සබ්බොපි මණි වෙළුරියොපි ලොහිතඞ්කො මසාරගල්ලො ච ධොතාපි අධොතවිද්ධාපි අනාමාසා, කාචමණි ච පානීයසඞ්ඛො ධොතො අධොතොපි ආමාසා, සිලා ධොතවිද්ධා සුවණ්ණෙන සද්ධිං පචිතා මුග්ගවණ්ණා ච අනාමාසා. චෙතියඝරගොපකානං සුවණ්ණචෙතියෙ කචවරමෙව හරිතුං වට්ටති. ආරකූටලොහම්පි ජාතරූපගතිකමෙව. ඉත්ථිරූපානීති අන්තමසො පිට්ඨමයඉත්ථිරූපානිපි. ධඤ්ඤන්ති අන්තමසො තත්ථජාතකම්පි මග්ගෙ පසාරිතම්පි සත්තවිධං ධඤ්ඤං. කීළාවසෙන අපරණ්ණානි තාලඵලාදීනිපි අනාමාසානි, පසාරිතම්පි න මද්දන්තෙන ගන්තබ්බං, අසති මග්ගෙ මග්ගං අධිට්ඨාය ගන්තබ්බං. ඉත්ථිපසාධනන්ති අන්තමසො පිළන්ධනත්ථාය ඨපිතං නිවාසනතාලපණ්ණමුද්දිකම්පි.
338. සිත්ථතෙලොදතෙලෙහීති මධුසිත්ථකනිය්‍යාසාදීසු යෙන කෙනචි තෙලමිස්සකසිලෙසෙන ච උදකමිස්සකතෙලෙන ච. ඵණහත්ථඵණෙහීති ඵණමිව ඵණං, අඞ්ගුලීහි ඵණකිච්චකරණෙන හත්ථොයෙව ඵණං හත්ථඵණං, දන්තමයාදි යං කිඤ්චි ඵණඤ්චෙව හත්ථඵණඤ්චාති ද්වන්දො. ඔසණ්ඨෙය්‍යාති ඔලිඛිත්වා සන්නිසීදාපෙය්‍ය.
339. එකපාවුරණා වා එකත්ථරණා වා න තුවට්ටයුං, එකමඤ්චෙ න තුවට්ටයුන්ති යොජනා. එකං පාවුරණං එකං අත්ථරණං එතෙසන්ති විග්ගහො. න තුවට්ටයුන්ති න නිපජ්ජෙය්‍යුං. එකස්මිං භාජනෙ වාපි න භුඤ්ජෙය්‍යුන්ති යොජෙතබ්බං.
340. මනුස්සානං පමාණඞ්ගුලෙන අට්ඨ අඞ්ගුලානි යස්ස, අධිකෙන සහිතං අට්ඨඞ්ගුලන්ති සමාසො. ලසුණං මගධෙසු ජාතං ආමලකභණ්ඩිකං ලසුණං න ඛාදෙය්‍යාති සම්බන්ධො. න අකල්ලකොති අගිලානො.
341. හීනුක්කට්ඨෙහි ජාතිආදීහි උක්කට්ඨං වා හීනං වා උජුං වා අඤ්ඤාපදෙසෙන වා දවා වදෙ, දුබ්භාසිතන්ති සම්බන්ධො. ජාතිආදීහීති ජාතිනාමගොත්තකම්මසිප්පආබාධලිඞ්ගකිලෙසආපත්තිඅක්කොසෙහි. උක්කට්ඨන්ති ජාත්‍යාදීහියෙව උක්කට්ඨං උපසම්පන්නං අනුපසම්පන්නං වා. දවාති කෙළිහසාධිප්පායතාය. උජුං වාති ‘‘චණ්ඩාලොසී’’තිආදිනා නයෙන. අඤ්ඤාපදෙසෙන වාති ‘‘සන්ති ඉධෙකච්චෙ චණ්ඩාලා’’තිආදිනා නයෙන.
342. දීඝෙ නඛෙති මංසප්පමාණතො. දීඝෙ කෙසෙති ද්වඞ්ගුලතො. සචෙපි න දීඝා, දුමාසතො එකදිවසම්පි අතික්කාමෙතුං න ලභති. දීඝෙ නාසලොමෙති නාසතො බහි නික්ඛන්තෙ. වීසතිමට්ඨන්ති වීසතියා නඛානං මට්ඨඤ්ච. සම්බාධෙති උභොසු උපකච්ඡකෙසු, මුත්තකරණෙ ච ලොමහාරණඤ්ච න ලබ්භාති සම්බන්ධනීයං. න ලබ්භාති එතෙ මට්ඨාදයො න ලබ්භන්තීති අත්ථො, නිපාතො වා ලබ්භාති. ආබාධප්පච්චයා පන සම්බාධෙ ලොමං සංහරිතුං වට්ටති.
343. සඞ්ඝුද්දිට්ඨං වා සඞ්ඝිකං වා සයනාසනං යථාවුඩ්ඪං න බාධෙය්‍යාති යොජනා. සඞ්ඝස්ස උද්දිට්ඨං සඞ්ඝුද්දිට්ඨං, සඞ්ඝං උද්දිස්ස කතන්ති අධිප්පායො. යො යො වුඩ්ඪො යථාවුඩ්ඪං, වුඩ්ඪප්පටිපාටියාති අත්ථො. න බාධෙය්‍යාති න පටිබාහෙය්‍ය. අල්ලපාදා නාම යෙහි අක්කන්තට්ඨානෙ උදකං පඤ්ඤායති. සයනාසනන්ති මඤ්චපීඨාදි, ඉමිනා පරිභණ්ඩකතා භූමීතිපි උපලක්ඛිතා. සුධොතපාදකං වාපි සඋපාහනො තථෙවාති සම්බන්ධො. සුධොතපාදකන්ති ධොතපාදෙහෙව අක්කමිතබ්බට්ඨානං. ධොතා පාදා යස්ස අක්කමනස්සාති කිරියාවිසෙසනසමාසො. යදි පන තත්ථ නෙවාසිකා අධොතපාදෙහිපි වළඤ්ජෙන්ති, තථෙව වළඤ්ජෙතුං වට්ටති. තථෙවාති පරිභණ්ඩකතං භූමිං සෙනාසනං වා නක්කමෙති අත්ථො.
344. සඞ්ඝාටියාති අධිට්ඨිතසඞ්ඝාටියා. පාදෙ පරිග්ගහෙත්වා ආසනං පල්ලත්ථො, පල්ලත්ථං කරොතීති පල්ලත්ථාතිධාතුස්ස පල්ලත්ථෙති රූපං. විහාරෙපි අන්තරඝරෙපි පල්ලත්ථිකාය න නිසීදෙය්‍යාති අධිප්පායො, පරිකම්මකතං භිත්තාදින්ති යොජනා. පරිකම්මකතන්ති සෙතවණ්ණෙන වා චිත්තකම්මෙන වා කතපරිකම්මං. ආදි-සද්දො ද්වාරවාතපානාදිං සඞ්ගණ්හාති. න අපස්සයෙති චීවරාදිනා අප්පටිච්ඡාදෙත්වා අපස්සයනං න කරෙය්‍ය. නො න ආචමෙති නෙව න ආචමෙ, ආචමෙය්‍යාති අත්ථො. ද්වෙ පටිසෙධා පකතියත්ථං ගමෙන්තීති. සන්තෙති ඉමිනා උදකෙ අසන්තෙ අනාපත්තීති දීපෙති.
345. අකප්පියසමාදානෙති භික්ඛූනං සාමණෙරානං අකප්පියෙ සමාදානෙ. දවාති නිපාතො, කීළාධිප්පායෙනාති අත්ථො. සිලාපවිජ්ඣනෙති අන්තමසො හත්ථයන්තෙනපි සක්ඛරිකායපි ඛිපනෙ. සභාගාය දෙසනාය ආවිකම්මෙ ච දුක්කටන්ති යොජෙතබ්බං. සභාගායාති වත්ථුවසෙන සමානො භාගො එතිස්සා ආපත්තියාති විග්ගහො. ච-සද්දො තාදිසියා පටිග්ගහණමත්තං සමුච්චිනොති.
346. පටිස්සවො නාම ‘‘උභොපි මයං ඉධ වස්සං වසිස්සාම, එකතො උද්දිසාපෙමා’’තිආදිපටිජානනං, තස්ස විසංවාදො පච්ඡා අකරණං පටිස්සවවිසංවාදො, තස්මිං, නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං. සුද්ධචිත්තස්සාති කථනසමයෙ ‘‘කරිස්සාමී’’ති එවං පවත්තචිත්තස්ස. ඉතරස්සාති අඤ්ඤස්ස අසුද්ධචිත්තස්ස.
347. කිච්චෙති සුක්ඛකට්ඨාදිග්ගහණකිච්චෙ සති එව පොරිසං පුරිසප්පමාණං අභිරුහෙය්‍යාති සම්බන්ධො. ආපදාසූති වාළමිගදස්සනාදීසු.
348. පරිස්සාවනං විනාති සම්බන්ධො. අද්ධානන්ති හෙට්ඨිමන්තෙන අද්ධයොජනසඞ්ඛාතං අද්ධානං. සචෙ න හොති පරිස්සාවනං වා ධම්මකරණො වා, සඞ්ඝාටිකණ්ණොපි අධිට්ඨාතබ්බො. යාචමානස්සාති පරිස්සාවනං යාචන්තස්ස.
349. ආබාධප්පච්චයා අඤ්ඤත්‍ර සෙසඞ්ගෙ ච අත්තඝාතනෙ ච දුක්කටන්ති යොජනා. සෙසඞ්ගෙති අඞ්ගජාතතො කණ්ණනාසාදිඅවසෙසෙ අවයවච්ඡෙදනෙ. අත්තඝාතනෙති ආහාරුපච්ඡෙදාදිනා අත්තනො මාරණෙ.
350. තූලිකාය කයිරමානං ඉත්ථිපුරිසාදිකං චිත්තඤ්ච පොත්ථකඤ්ච කට්ඨාදීසු කයිරමානං චිත්තපොත්ථකානි, තානියෙව රූපානීති සමාසො. ජාතකාදීනි පන පරෙහි කාරාපෙතුං ලබ්භන්ති. මාලාකම්මාදීනි සයම්පි කාතුං ලබ්භන්ති. ආරාමාරඤ්ඤගෙහෙසු භුඤ්ජන්තං න උට්ඨාපෙය්‍යාති යොජෙතබ්බං. විහාරසඞ්ඛාතො ආරාමො ච අරඤ්ඤඤ්ච අන්තරඝරසඞ්ඛාතං ගෙහඤ්චාති ද්වන්දො. ‘‘ආරාම…පෙ… ගෙහෙසූ’’ති වත්තබ්බෙ එ-කාරස්ස අ-කාරකරණෙන ගාථාබන්ධවසෙන වුත්තං. ඔකාසෙ කතෙ පන ‘‘පවිසථා’’ති වුත්තෙ ච පවිසිතබ්බං උපනිසීදිතබ්බඤ්ච.
351. පුමයුත්තානි යානානි ච සිවිකඤ්ච හත්ථවට්ටකඤ්ච පාටඞ්කිඤ්ච අභිරුහිතුං ගිලානස්ස කප්පතෙති සම්බන්ධො. පුමයුත්තානීති අස්සගවාදිපුරිසයුත්තානි, න ධෙනුයුත්තානි, සාරථි පන ඉත්ථී වා හොතු පුරිසො වා, වට්ටති. හත්ථවට්ටකෙපි එසෙව නයො, යානානීති රථසකටාදීනි, සිවිකන්ති පීඨකසිවිකං, පීඨකයානන්ති අත්ථො. පාටඞ්කීති අන්දොලිකා. ගිලානස්සාති එත්ථ ගිලානො නාම න අප්පකෙනපි සීසාබාධාදිමත්තෙන වෙදිතබ්බො, යො පන න සක්කොති විනා යානෙන ගන්තුං, එවරූපො වෙදිතබ්බො. තථා හි යානං අනුජානන්තෙන භගවතා කොසලෙසු ජනපදෙසු භගවන්තං දස්සනාය සාවත්ථිං ගච්ඡන්තං අඤ්ඤතරං ගිලානං භික්ඛුං ගන්තුමසක්කුණෙය්‍යතාය අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසින්නං දිස්වා මනුස්සෙහි තං පවත්තිං ඤත්වා ‘‘එහි, භන්තෙ, ගමිස්සාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘නාහං, ආවුසො, ගමිස්සාමි, ගිලානොම්හී’’ති වුත්තවත්ථුස්මිං (මහාව. 253) අනුඤ්ඤාතං, තථා වදන්තො ච සො භික්ඛු ගමනුපච්ඡෙදසාධකමෙව ගෙලඤ්ඤං සන්ධායාහාති විඤ්ඤායති අධිප්පෙතත්ථනිප්ඵත්තියා උපච්ඡින්නත්තා, අපිච යානෙන එකපරිච්ඡෙදාය උපාහනාය පරිච්ඡෙදං ඨපෙන්තෙන අට්ඨකථාචරියෙන ‘‘ගිලානෙන භික්ඛුනා සඋපාහනෙනාති එත්ථ ගිලානො නාම යො න සක්කොති අනුපාහනෙන ගාමං පවිසිතු’’න්ති අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 256) වුත්තං, තස්මා යථාවුත්තගිලානොව ගිලානොති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.
352. දවං කරණෙති කෙළියා කරණෙ. අඤ්ඤස්සාති අන්තමසො දුස්සීලස්සාපි. උපලාළනෙති ‘‘පත්තං දස්සාමි, චීවරං දස්සාමී’’තිආදිනා.
353. විවරිත්වා න දස්සයෙති සම්බන්ධනීයං. තා භික්ඛුනියො.
354. ඔවාදන්ති භික්ඛුනීහි තෙරසියං වා චාතුද්දසියං වා ආගන්ත්වා උපොසථං පුච්ඡිත්වා ‘‘චාතුද්දසො’’තිආදිනා භික්ඛුනා ආචික්ඛිතෙ පුන තාහි උපොසථදිවසෙ සමාගන්ත්වා ඔවාදූපසඞ්කමනයාචනං, තං පාතිමොක්ඛුද්දෙසකස්ස ආරොචෙත්වා තෙන කතසන්නිට්ඨානං ගහෙත්වා පාටිපදෙ පච්චාහරිතබ්බන්ති අජානනකං බාලඤ්ච තථා කාතුං අසමත්ථං ගිලානඤ්ච පාටිපදෙ ගන්තුකාමං ගමියඤ්ච වජ්ජෙත්වා අඤ්ඤස්ස ගහණපච්චාහරණානි අකාතුං න වට්ටති. තෙන වුත්තං ‘‘න ගණ්හතො’’තිආදි.
355. ලොකායතන්ති නිරත්ථකකාරණප්පටිසංයුත්තං තිත්ථියසත්ථං. තිරච්ඡානවිජ්ජා ච ඉමිනාව උපලක්ඛිතා. න වාචෙය්‍යාති පරෙසං න වාචෙය්‍ය. ඉමිනාව අත්තනො පරියාපුණනම්පි පටික්ඛිත්තං ලොකායතතිරච්ඡානවිජ්ජාති ච රාගදොසමොහවඩ්ඪානි බුද්ධාදිගරහිතා සග්ගමොක්ඛානං තිරො තිරියතො අඤ්චිතා ගතා පවත්තා කබ්බනාටකාදිකා සබ්බාපි විජ්ජා අනුලොමවසෙන වා විනයපරියායං පත්වා ගරුකෙ ඨාතබ්බන්ති විනයයුත්තිතොපි සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බා. එවඤ්ච නො ගරූනමුපදෙසො. පෙළායපීති යත්ථ පාතිං ඨපෙත්වා සුඛිනො භුඤ්ජන්ති, තම්බලොහෙන රජතෙන වා කතාය තාය ආසිත්තකූපධානසඞ්ඛාතාය පෙළාය ඨපෙත්වා.
356. පාරුතඤ්ච නිවාසනඤ්ච, ගිහීනං හත්ථිසොණ්ඩාදිවසෙන පාරුතනිවාසනං යස්ස පාරුපනස්ස නිවාසනස්සාති කිරියාවිසෙසනසමාසො. ගිහිපාරුතනිවාසනං න පාරුපෙ න නිවාසෙය්‍යාති සම්බන්ධො. සංවෙල්ලියං න නිවාසෙය්‍යාති මල්ලකම්මකරාදයො විය කච්ඡං කත්වා න නිවාසෙය්‍ය. එවං නිවාසෙතුං ගිලානස්සාපි මග්ගප්පටිපන්නස්සාපි න වට්ටති. යම්පි මග්ගං ගච්ඡන්තා එකං වා ද්වෙ වා කොණෙ උක්ඛිපිත්වා අන්තරවාසකස්ස උපරි ලග්ගන්ති, න වට්ටති. එවං අපාරුපිත්වා අනිවාසෙත්වා ච නිබ්බිකාරං පරිමණ්ඩලං පාරුපිතබ්බං තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙන්තෙන පරිමණ්ඩලං නිවාසෙතබ්බඤ්ච, තථා අපාරුපිත්වා අනිවාසෙත්වා ච ආරාමෙ වා අන්තරඝරෙ වා අනාදරෙන යං කිඤ්චි විකාරං කරොන්තස්ස දුක්කටං. දායන්ති වනං. නාලිම්පයෙය්‍යාති ‘‘සබ්බූපකාරානි විනස්සන්තූ’’ති වා ඛිඩ්ඩාධිප්පායෙන වා නාලිම්පයෙය්‍ය.
357. වඩ්ඪිං නො පයොජයෙ අඤ්ඤාතකප්පවාරිතෙ නො යාචෙති යොජනා. අඤ්ඤස්සාති සහධම්මිකස්සාපි. කතිපාහං භුත්වා වාති යොජනීයං. පුනොති නිපාතො.
358. දණ්ඩිනං ඤත්වා වා අඤත්වා වා උද්දිස්ස රක්ඛං යාචනෙ දණ්ඩිතෙ දණ්ඩො අස්ස ගීවාති යොජනා. දණ්ඩං ගණ්හතීති පච්චයන්තස්ස දණ්ඩිනං දණ්ඩග්ගහණන්ති අත්ථො. උද්දිස්සාති ‘‘අම්හාකං විහාරෙ අසුකෙන ච අසුකෙන ච ඉදං නාම කත’’න්ති, ‘‘කරිස්ස’’න්ති වා එවං අතීතං වා අනාගතං වා ආරබ්භ. යාචනෙති වොහාරිකෙසු යාචනෙ සති. දණ්ඩිතෙති තෙහි දණ්ඩෙ ගහිතෙ සො දණ්ඩො අස්ස යාචකස්ස භික්ඛුනො ගීවා, ඉණං හොතීති අත්ථො. වොහාරිකෙහි පන ‘‘කෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘අසුකෙනාති වත්තුං අම්හාකං න වට්ටති, තුම්හෙයෙව ජානිස්සථ, කෙවලඤ්හි මයං රක්ඛං යාචාම, තං නො දෙථ, අවහටභණ්ඩඤ්ච මං ආහරාපෙථා’’ති වත්තබ්බං. එවං අනොදිස්ස ආචික්ඛණා හොති, සා වට්ටති. පාරාජිකාදිකාති පාරාජිකථුල්ලච්චයදුක්කටානි.
359. ‘‘හරන්තෙසු පරික්ඛාරං,
චොරො චොරොති භාසිතෙ;
අනත්ථායෙසං ගණ්හන්තෙ’’ති. –
පාඨෙහි භවිතබ්බං. එවඤ්හි සති ‘‘හරන්තෙසූ’’ති බහුවචනෙන සහ ඝටතෙ. පරික්ඛාරං හරන්තෙසු එසං අනත්ථාය ‘‘චොරො චොරො’’ති භාසිතෙ දණ්ඩං ගණ්හන්තෙ තත්තකං අස්ස ගීවාති යොජෙතබ්බං. හරන්තෙසූති චොරෙසු ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙසු. එසන්ති චොරානං. ගණ්හන්තෙති වොහාරිකජනෙ ගණ්හන්තෙ. යත්තකං ගහිතං, තත්තකං අස්ස භික්ඛුනො ගීවා, භණ්ඩදෙය්‍යං හොතීති අත්ථො.
360. පාකාරකුට්ටානං බහි වළඤ්ජෙ වාපි වීහාදිනාළිකෙරාදිරොපිමෙ හරිතෙ වාපි විඝාසුච්චාරසඞ්කාරමුත්තං නාවලොකිය ඡඩ්ඩෙය්‍ය, දුක්කටන්ති සම්බන්ධො. වළඤ්ජෙ නාවලොකියාති ච ඉමිනා ඔලොකෙත්වා වා අවළඤ්ජෙ වා විඝාසාදීනි ඡඩ්ඩෙන්තස්ස අනාපත්තීති දීපෙති. වීහි ආදි යෙසං සාලිආදීනං තෙ වීහාදයො, නාළිකෙරො ආදි යෙසං අම්බපනසාදීනං තෙ නාළිකෙරාදයො, වීහාදයො ච නාළිකෙරාදයො චාති ද්වන්දො, තෙසං රොපො, තෙන නිබ්බත්තං වීහාදි…පෙ… රොපිමං. හරිතෙති හරිතට්ඨානෙ. විඝාසො නාම උච්ඡිට්ඨොදකචලකාදි.
361. ධම්මයුත්තම්පි නච්චඤ්ච ගීතඤ්ච වාදිතඤ්ච යොජාපෙතුඤ්ච පයොජෙතුඤ්ච පයුත්තානි පස්සිතුඤ්ච ‘‘උපහාරං කරොමා’’ති වුත්තෙ සම්පටිච්ඡිතුං වා න ලබ්භන්ති සම්බන්ධො. ධම්මයුත්තම්පීති රතනත්තයගුණූපසංහිතතාය අන්තමසො ධම්මෙන පුඤ්ඤෙන සංයුත්තම්පි. නච්චන්ති අන්තමසො මොරසුකමක්කටාදීනං නච්චම්පි. ගීතන්ති අන්තමසො ගීතස්ස පුබ්බභාගෙ කයිරමානං දන්තගීතම්පි. වාදිතන්ති අන්තමසො උදකභෙරිවාදිතම්පි. යොජාපෙතුන්ති අඤ්ඤෙහි කාරාපෙතුං. පයොජෙතුන්ති අත්තනා කාතුං. ආයතකෙන ගීතස්සරෙන ධම්මම්පි භාසිතුං න වට්ටති. පයුත්තානීති පරෙහි යෙහි කෙහිචි කතානි. පස්සිතුන්ති ඉමිනා අනොලොචනදස්සනම්පි ගහිතන්ති සොතුන්තිපි අත්ථො විඤ්ඤායති. අන්තරාරාමෙ ඨිතස්ස පස්සතො අනාපත්ති. වීථියං ඨත්වා ගීවං පරිවත්තෙත්වා පස්සතොපි ආපත්තියෙව. යෙන කෙනචි කරණීයෙන ගතට්ඨානෙ පස්සති, සුණාති වා, අනාපත්ති. සම්පටිච්ඡිතුන්ති ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිතුං. ‘‘උපහාරකරණං නාම සුන්දර’’න්ති වත්තුං වට්ටති. වා-සද්දො සමුච්චයෙ.
362. ‘‘කීළත්ථං කතං රාජාගාර’’න්තිආදිනා සම්බන්ධිතබ්බං. චිත්තෙන විචිත්තකං ආගාරං චිත්තාගාරකං.
363. ආසනෙන නවෙ න පටිබාහෙය්‍යාති යොජනා. ආසනෙනාති ආසනතො. න පටිබාහෙය්‍යාති න උට්ඨාපෙය්‍ය. උණ්හෙ චීවරං න නිදහෙය්‍යාති යොජනීයං. න නිදහෙය්‍යාති අධිකං න නිදහෙය්‍ය. ගරුනාති ආචරියුපජ්ඣායෙන. පණාමිතොති ‘‘මා ඉධ පවිසා’’තිආදිනා නික්කඩ්ඪිතො.
364. සත්තහි ආපත්තීහි ච භික්ඛුං වාපි අඤ්ඤෙනෙව ච උපාසකං වාපි පරම්මුඛා අක්කොසනෙ දුක්කටන්ති යොජෙතබ්බං. ආපත්තීහි චාති ච-සද්දො අවධාරණෙ. අඤ්ඤෙනෙව චාති එත්ථ එව චාති නිපාතසමුදායො, එකො එව වා අවධාරණෙ, වුත්තතො අඤ්ඤෙනෙව ‘‘අසද්ධො’’තිආදිනාති අත්ථො. පරම්මුඛාති නිපාතො, තස්ස අසම්මුඛෙති අත්ථො. සම්මුඛා වදන්තස්ස පාචිත්තියං. පාපගරහණවසෙන පන වදතො අනාපත්ති.
365. සද්ධාදෙය්‍යං සද්ධාය දාතබ්බං චීවරඤ්ච ච-සද්දෙන අවසෙසම්පි විනිපාතෙතුං නාසෙතුං න ලබ්භං, පිතූනං ලබ්භන්ති සම්බන්ධො. ඤාතීනම්පීති පි-සද්දො සම්භාවනෙ.
366. අඤ්ඤත්‍ර වස්සංවුත්ථො අඤ්ඤතො භාගං ගණ්හෙය්‍ය, දුක්කටන්ති සම්බන්ධො. අඤ්ඤත්‍රාති අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ. අඤ්ඤතොති අඤ්ඤවිහාරතො. පටිදෙය්‍යාති ගහිතට්ඨානෙ දදෙය්‍ය. ගහිතෙ තස්මිං වත්ථුස්මිං නට්ඨෙ වා ජිණ්ණෙ වා තස්ස ගීවාහො තීති සම්බන්ධො. චොදිතො නො දදෙය්‍ය, තෙසං ධුරනික්ඛෙපතො භණ්ඩග්ඝකාරියො හොතීති යොජනා. චොදිතොති වත්ථුසාමිකෙහි ‘‘දෙහී’’ති වුත්තො. තෙසන්ති තස්මිං විහාරෙ ලාභීනං භික්ඛූනං.
367. සන්තරුත්තරො වා කල්ලො සඋපාහනො වා ගාමං න පවිසෙය්‍ය, චාමරීමකසබීජනිං න ධාරෙය්‍යාති යොජනීයං. අන්තරඤ්ච උත්තරඤ්ච, සහ අන්තරුත්තරෙන සන්තරුත්තරො. අග්ගළගුත්තෙ විහාරෙ සඞ්ඝාටිං නික්ඛිපිත්වා ගන්තුං වට්ටති. ආරඤ්ඤකෙන පන භණ්ඩුක්ඛලිකාය පක්ඛිපිත්වා පාසාණරුක්ඛසුසිරාදීසු පටිච්ඡන්නෙසු ඨපෙත්වා ගන්තබ්බං. අන්තරුත්තරානං නික්ඛෙපෙ අයමෙව නයො. කල්ලොති අගිලානො. මකසානං බීජනී මකසබීජනී, චමරීනං වාළෙහි කතා මකසබීජනීති සමාසො.
368. ආරාමතො බහීති සම්බන්ධනීයං. ආරාමතොති ආරාමූපචාරතො. න ධාරෙය්‍යාති අගිලානො න ධාරෙය්‍ය. යස්ස පන කායදාහො වා පිත්තකොපො වා හොති, චක්ඛු වා දුබ්බලං, අඤ්ඤො වා කොචි ආබාධො විනා ඡත්තෙන උප්පජ්ජති, තස්ස ගාමෙ වා අරඤ්ඤෙ වා ඡත්තං වට්ටති. ගුත්තියා ලබ්භතීති වස්සෙ චීවරගුත්තත්ථං, වාළමිගචොරභයෙසු අත්තගුත්තත්ථම්පි ලබ්භතීති අත්ථො. එකපණ්ණඡත්තං පන සබ්බත්ථෙව වට්ටති.
369. උභතොකාජං න ගාහෙය්‍යාති සම්බන්ධො. උභතො දණ්ඩස්ස උභයකොටියං භාරබන්ධකාජං උභතොකාජං, අලොපතප්පුරිසො. එකන්තරිකකාජකන්ති අන්තරමෙව අන්තරිකං, එකඤ්ච අන්තරිකඤ්චාති ද්වන්දො, එකන්තරිකෙ භාරබන්ධකාජන්ති තප්පුරිසො එකතොකාජකං, අන්තරිකකාජකන්ති වුත්තං හොති. හත්ථෙ ඔලම්බො අස්ස භාරස්සාති සමාසො.
370. අනොකාසකතන්ති ‘‘කරොතු මෙ ආයස්මා ඔකාසං, අහං තං වත්තුකාමො’’ති එවං චොදකෙන ඔකාසෙ කාරාපිතෙ නත්ථි ඔකාසො කතො අනෙන චුදිතකෙනාති බහුබ්බීහි. චොදෙය්‍යාති චාවනඅක්කොසකම්මවුට්ඨානාධිප්පායෙන චොදෙය්‍ය. උපොසථප්පවාරණට්ඨපනඅනුවිජ්ජධම්මකථාධිප්පායෙසු ඔකාසකම්මං නත්ථි. සුද්ධස්සාති අනාපත්තිකතාය සුද්ධස්ස. අවත්ථුස්මින්ති අකාරණෙ. තථාති දුක්කටං අතිදිසති. කරොන්තෙනාපි ‘‘භූතමෙව නු ඛො ආපත්තිං වදති, අභූත’’න්ති එවං උපපරික්ඛිත්වා කාතබ්බා. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පුග්ගලං තුලයිත්වා ඔකාසං කාතු’’න්ති (මහාව. 153) හි වුත්තං.
371. සත්තානං පකතඞ්ගුලෙන අට්ඨඞ්ගුලාධිකං මඤ්චප්පටිපාදං වා උච්චපාදකං මඤ්චං වා න ධාරයෙති යොජනා. පකතියා අඞ්ගුලං පකතඞ්ගුලං. තඤ්ච වඩ්ඪකිඅඞ්ගුලං වෙදිතබ්බං. අට්ඨ ච තානි අඞ්ගුලානි ච, තෙහි තමධිකං යස්සාති සමාසො. මඤ්චානං පටිපාදො, යත්ථ මඤ්චපාදෙ නික්ඛිපන්ති. අට්ඨඞ්ගුලතො උච්චා පාදා යස්සාති බහුබ්බීහි.
372. මූගබ්බතාදින්ති මූගානමිව තුණ්හීභාවසඞ්ඛාතං වතං ආදි යස්ස ගොවතාදිනො තිත්ථියවතස්සාති සමාසො. ඛුරමෙව භණ්ඩං ඛුරභණ්ඩං. පුබ්බෙ න්හාපිතො න්හාපිතපුබ්බකො, විසෙසනස්ස පරනිපාතො.
373. හත්ථකම්මන්ති හත්ථෙන කාතබ්බං වඩ්ඪකිආදීනං කම්මං. අනුස්සරණං ‘‘කප්පියත්තං මෙ යෙන යාචිතං, අම්හෙහි ඉමස්ස දාතබ්බ’’න්ති එවං චිත්තප්පවත්තිඅනුසාරො, තස්සා යාචනාය අනුසාරො තදනුසාරො, තතො ලද්ධං යං කිඤ්චි ගහෙතුන්ති යොජනා. කම්මතො නිග්ගතො නික්කම්මො, විඝාසාදාදි. තං අයාචිත්වාපි කාරෙතුන්ති සම්බන්ධො. ආහරාපෙතුන්ති අරඤ්ඤතො ආනෙතුං. අපරසන්තකන්ති දාරුතිණපලාලාදිකං අපරපරිග්ගහිතං.
374. ගිහීනං යත්තකං දෙති, ගොපකෙ දෙන්තෙ ගහෙතුං ලබ්භං, සඞ්ඝචෙතියසන්තකෙ යථාපරිච්ඡෙදං ගහෙතුං ලබ්භන්ති යොජනා. දෙතීති ගොපකො භික්ඛූනං දෙති. ගහෙතුන්ති තත්තකං ගහෙතුං. සඞ්ඝචෙතියසන්තකෙති වෙතනගොපකෙහි දීයමානෙ සඞ්ඝස්ස චෙතියස්ස ච සන්තකෙ. යථාපරිච්ඡෙදන්ති යං තෙසං සඞ්ඝෙන අනුඤ්ඤාතං හොති ‘‘දිවසෙ දිවසෙ එත්තකං නාම ඛාදථා’’ති, තං පරිච්ඡෙදං අනතික්කම්ම. සඞ්ඝිකෙ ච චෙතියසන්තකෙ ච කෙණියා ගහෙත්වා ආරක්ඛන්තස්සෙව හි දානෙ පරිච්ඡෙදො නත්ථි.
375. ‘‘කායවාචාහි ද්වීහි ආපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං, මෙථුනධම්මෙ පරූපක්කමෙ සති සාදියන්තස්ස අකිරියසමුට්ඨානභාවසම්භවතො. ඡහි වාති ආපත්තුප්පත්තිකාරණසඞ්ඛාතෙහි ඡහි සමුට්ඨානෙහි වා ආපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍යාති සම්බන්ධො. සබ්බාපත්තීනඤ්හි කායො වාචා කායවාචා කායචිත්තං වාචාචිත්තං කායවාචාචිත්තන්ති ඡ සමුට්ඨානානි. තත්ථ පුරිමානි තීණි අචිත්තකානි, පච්ඡිමානි සචිත්තකානි.
තිධා එකසමුට්ඨානා, පඤ්චධා ද්විසමුට්ඨිතා;
ද්විධා තිචතුරො ඨානා, එකධා ඡසමුට්ඨිතා.
තත්ථ චතුත්ථෙන පඤ්චමෙන ඡට්ඨෙන ච සමුට්ඨානතො එකසමුට්ඨානා තිධා. පඨමචතුත්ථෙහි ච දුතියපඤ්චමෙහි ච තතියඡට්ඨෙහි ච චතුත්ථඡට්ඨෙහි ච පඤ්චමඡට්ඨෙහි ච සමුට්ඨානතො ද්විසමුට්ඨිතා පඤ්චධා. පඨමෙහි ච තීහි පච්ඡිමෙහි ච තීහි සමුට්ඨානතො තිසමුට්ඨානා ද්විධා. පඨමතතියචතුත්ථඡට්ඨෙහි ච දුතියතතියපඤ්චමඡට්ඨෙහි ච සමුට්ඨානතො චතුසමුට්ඨානා ද්විධා. ඡහිපි සමුට්ඨිතො ඡසමුට්ඨානා එකධා. අලජ්ජි…පෙ… සඤ්ඤිතාය චාති ඉමෙහි ඡහි වා ආපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍යාති සම්බන්ධො. යො සඤ්චිච්ච ආපත්තිං ආපජ්ජති, ආපත්තිං පරිගූහති, අගතිගමනඤ්ච ගච්ඡති, එදිසො වුච්චති අලජ්ජී පුග්ගලො. අලජ්ජී ච අඤ්ඤාණො ච කුක්කුච්චපකතො ච කුක්කුච්චෙන අභිභූතොති ද්වන්දො. භාවෙ ත්තප්පච්චයො.
තත්ථ යො අකප්පියභාවං ජානන්තොයෙව මද්දිත්වා වීතික්කමං කරොති, අයං අලජ්ජිතා ආපජ්ජති. මන්දො මොමූහො කත්තබ්බාකත්තබ්බං අජානන්තො අකත්තබ්බං කරොති, කත්තබ්බං විරාධෙති, අයං අඤ්ඤාණත්තා ආපජ්ජති. කප්පියාකප්පියං නිස්සාය කුක්කුච්චෙ උප්පන්නෙ විනයධරං අපුච්ඡිත්වා මද්දිත්වා වීතික්කමති, අයං කුක්කුච්චපකතත්තා ආපජ්ජති. සතියා ප්ලවො සම්මොහො සතිප්ලවො, සහසෙය්‍යතිචීවරවිප්පවාසාදීනි සතිප්ලවා ආපජ්ජති. කප්පඤ්ච අකප්පියඤ්ච කප්පාකප්පියං, කප්පාකප්පියෙ සඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති කප්පා…පෙ… සඤ්ඤී, තස්ස භාවොති තා-පච්චයො. ය-ලොපෙන පන ‘‘සඤ්ඤිතා’’ති වුත්තං, කරණත්ථෙ වා පච්චත්තවචනං. තෙ ච ‘‘අකප්පියෙ’’තිආදීනං යථාක්කමෙන යුජ්ජන්ති. තත්ථ යො අච්ඡමංසං ‘‘සූකරමංස’’න්ති ඛාදති, විකාලෙ කාලසඤ්ඤිතාය භුඤ්ජති, අයං අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතාය ආපජ්ජති. යො පන සූකරමංසං ‘‘අච්ඡමංස’’න්ති ඛාදති, කාලෙ විකාලසඤ්ඤාය භුඤ්ජති, අයං කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතාය ආපජ්ජති.
376. අලජ්ජිඅඤ්ඤාණතාය කායවාචාහි ආපත්තිං ඡාදයෙති යොජනා. ලිඞ්ගෙති ලිඞ්ගපරිවත්තනනිමිත්තං. ලිඞ්ගෙ සඞ්ඝෙ ච ගණෙ ච එකස්මිං චාති ආපත්තිවුට්ඨිති චතුධා හොතීති සෙසො.
377. පච්චයද්වයෙති චීවරෙ පිණ්ඩපාතෙ ච. පරිකථොභාසවිඤ්ඤත්තීති අභිලාපමත්තමෙතං. සහචරිතස්ස පන නිමිත්තකම්මස්සාපි එත්ථෙව සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පරියායෙන කථනං පරිකථා. උජුකමෙව අවත්වා යථා අධිප්පායො විභූතො හොති, එවං ඔභාසනං ඔභාසො. පච්චයෙ උද්දිස්ස යථා අධිප්පායො ඤායති, එවං විඤ්ඤාපනං විඤ්ඤත්ති. නිමිත්තකරණං නිමිත්තකම්මං. තතියෙති සෙනාසනෙ. සෙසෙති ගිලානපච්චයෙ.
378. පඤ්චන්නං සහධම්මිකානං අච්චයෙ දානං න රූහතීති සම්බන්ධො. අච්චයෙ දානන්ති ‘‘මමච්චයෙන මය්හං සන්තකං උපජ්ඣායස්ස හොතූ’’තිආදිනා එවං අත්තනො අපගමෙ දානං. තන්ති අච්චයෙන දින්නං චීවරාදිකං සඞ්ඝස්සෙව ච හොති, න භික්ඛුනොති අධිප්පායො. ගිහීනං පනාති ගිහීනං අච්චයෙ දානං පන. ඉදමෙත්ථ දානග්ගහණලක්ඛණං – ‘‘ඉදං තුය්හං දම්මී’’තිආදිනා සම්මුඛා වා ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස දෙමී’’තිආදිනා පරම්මුඛාපි දින්නංයෙව හොති. ‘‘තුය්හං ගණ්හාහී’’ති වුත්තෙ ‘‘මය්හං ගණ්හාමී’’ති වදති, සුදින්නං සුග්ගහිතඤ්ච. ‘‘තව සන්තකං කරොහි, තව සන්තකං හොතු, තව සන්තකං කාරාපෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘මම සන්තකං කරොමි, මම සන්තකං හොතු, මම සන්තකං කරිස්සාමී’’ති වදති. දුද්දින්නං දුග්ගහිතඤ්ච. සචෙ පන ‘‘තව සන්තකං කරොහී’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධු, භන්තෙ, මය්හං ගණ්හාමී’’ති ගණ්හාති, සුග්ගහිතන්ති.
379. භික්ඛු වා සාමණෙරො වා උපස්සයෙ භික්ඛුනීනං විහාරෙ කාලං කයිරාථ යදි කාලඞ්කරෙය්‍ය, තත්ථ තස්මිං උභින්නං සන්තකෙ භික්ඛුසඞ්ඝො එව දායජ්ජො සාමී හොතීති සෙසො. සෙසෙපීති අවසෙසෙ භික්ඛුනිසික්ඛමානසාමණෙරිසන්තකෙපි. අයං නයොති යදි තෙ භික්ඛූනං විහාරෙ කාලං කරෙය්‍යුං, තෙසං සන්තකෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝො එව දායජ්ජොති අයමෙව නයොති අත්ථො.
380. ‘‘ඉමං නෙත්වා අසුකස්ස දෙහී’’ති දින්නං යාව පරස්ස හත්ථං න පාපුණාති, තාව පුරිමස්සෙව, යො පහිණති, තස්සෙවාති අත්ථො. දම්මීති ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස දෙමී’’ති දින්නං පන පච්ඡිමස්සෙව, යස්ස පහිණති, තස්සෙව සන්තකන්ති අත්ථො. ඉමං විධිං ‘‘වුත්තනයෙන ඉමෙ සාමිනො හොන්තී’’ති එතං පකාරං ඤත්වා විස්සාසග්ගාහං වා ගණ්හෙ, මතකචීවරං වා අධිට්ඨෙති යොජනා. විස්සාසගාහන්ති සාමීසු ජීවන්තෙසු විස්සාසෙන ගාහං ගහෙත්වා. මතකචීවරං අධිට්ඨෙති තෙසු මතෙසු අඤ්ඤෙ චෙ භික්ඛූ න සන්ති, ‘‘මය්හං තං පාපුණාතී’’ති මතකචීවරං අධිට්ඨෙය්‍ය. අඤ්ඤෙසං අදත්වා දූරෙ ඨපිතමතකපරික්ඛාරා පන තත්ථ තත්ථ සඞ්ඝස්සෙව හොන්ති. භික්ඛුම්හි කාලකතෙ සඞ්ඝො සාමී පත්තචීවරෙ, අපිච ගිලානුපට්ඨාකා බහූපකාරා, සඞ්ඝෙන තිචීවරඤ්ච පත්තඤ්ච ගිලානුපට්ඨාකානං දාතබ්බං. යං තත්ථ ලහුභණ්ඩං ලහුපරික්ඛාරං, තං සම්මුඛීභූතෙන සඞ්ඝෙන භාජෙතබ්බං. යං තත්ථ ගරුභණ්ඩං ගරුපරික්ඛාරං, තං ආගතානාගතස්ස චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස අවිස්සජ්ජියං අවෙභඞ්ගියං. ගිලානුපට්ඨාකො නාම ගිහී වා හොතු පබ්බජිතො වා, අන්තමසො මාතුගාමොපි, සබ්බෙ භාගං ලභන්ති. බහූ චෙ සබ්බෙ සමග්ගා හුත්වා උපට්ඨහන්ති, සබ්බෙසං සමභාගො දාතබ්බො. යො පනෙත්ථ විසෙසෙන උපට්ඨහති, තස්ස විසෙසො කාතබ්බො.
381. ‘‘ලොහභණ්ඩෙ පහරණිං ඨපෙත්වා සබ්බං කප්පතී’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. පහරණින්ති ආවුධං. පාදුකා ච සඞ්කමනීයො පල්ලඞ්කො චාති ද්වන්දො. මත්තිකාමයෙ කතකං කුම්භකාරිකඤ්ච ඨපෙත්වා සබ්බං කප්පතීති යොජනීයං, ධනියස්සෙව සබ්බමත්තිකාමයකුටි කුම්භකාරිකාති.
පකිණ්ණකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.