34. පථවීනිද්දෙසවණ්ණනා

242. ජාතාජාතාති දුවිධාති ජාතා පථවී අජාතා පථවීති පථවී දුවිධාති අත්ථො. ඉමිනා ජාතපථවිඤ්ච අජාතපථවිඤ්ච දස්සෙති. තාසං විභාගං දස්සෙති ‘‘සුද්ධා’’තිආදිනා. සුද්ධමත්තිකපංසුකා ච අදඩ්ඪා ච බහුමත්තිකපංසුකා ච චාතුමාසාධිකොවට්ඨපංසුමත්තිකරාසි ච ජාතා පථවීති සම්බන්ධො. මත්තිකා ච පංසු චාති ද්වන්දො. සුද්ධා අප්පසක්ඛරාදිතාය මත්තිකා පංසවො යස්සාති බාහිරත්ථො. අදඩ්ඪාති උද්ධනපචනාදිවසෙන තථා තථා අදඩ්ඪා. සා පන විසුං නත්ථි, සුද්ධමත්තිකාදීසු අඤ්ඤතරාව වෙදිතබ්බා. චත්තාරො මාසා, තෙහි සහිතො අතිරෙකො කාලො, තස්මිං ඔවට්ඨොති සමාසො. ඔවට්ඨොති යෙන කෙනචි උදකෙන ඔවට්ඨො. බුධා පන ‘‘ආකාසතො වුට්ඨඋදකෙනෙව, න අඤ්ඤත්ථ පහරිත්වා පතිතබින්දුනා’’ති වදන්ති, ‘‘ඔවට්ඨො’’ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තත්තා ච ‘‘පොක්ඛරණියා ඨිතතනුකද්දමො වට්ටති, බහලො තු න වට්ටතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 86) වුත්තත්තා ච ‘‘විනයවිනිච්ඡයෙ සම්පත්තෙ ගරුකෙ ඨාතබ්බ’’න්ති විනයලක්ඛණතො ච න තං යුජ්ජතීති අම්හාකං ඛන්ති. පංසුමත්තිකානං රාසි පංසුමත්තිකරාසි. චතු…පෙ… වට්ඨො පංසුමත්තිකරාසි යස්සාති අඤ්ඤපදත්ථො, කම්මධාරයො වා.

243. වාලුකා ච දඩ්ඪා ච යෙභුය්‍යසක්ඛරාදිමහීපි ච චාතුමාසොමවට්ඨකො වුත්තරාසි ච දුතියා භූමීති සම්බන්ධො සක්ඛරා ච පාසාණා ච මරුම්බා ච කථලා ච වාලුකා චාති ද්වන්දො. සුද්ධා සක්ඛර…පෙ… වාලුකා යස්සාති විග්ගහො. හත්ථමුට්ඨිනා ගහෙතබ්බප්පමාණා සක්ඛරා, තතො උපරි පාසාණා, කටසක්ඛරා මරුම්බා, කපාලඛණ්ඩානි කථලාති වෙදිතබ්බා. දුතියාති අජාතා. වුත්තරාසීති වුත්තො මත්තිකපංසුසිරා.

244. කීදිසී යෙභුයුමත්තිකාදීති ආහ ‘‘ද්වෙ භාගා’’තිආදි. යස්ස භූමියාති යස්සා භූමියා. සෙසෙසුපීති යෙභුය්‍යපංසුයෙභුය්‍යසක්ඛරයෙභුය්‍යපාසාණාදීසු.

245. ‘‘පාචිත්තී’’තිආදිනා තත්ථ විනිච්ඡයං දස්සෙති. ජාතෙ ජාතසඤ්ඤිස්ස ඛණනෙ පාචිත්තීති සම්බන්ධො. ජාතෙති ජාතෙ භූමිභාගෙ, ලිඞ්ගවිපල්ලාසො වා, ජාතායාති වුත්තං හොති. ජාතෙ ද්වෙළ්හස්ස විමතිස්ස දුක්කටන්ති සම්බන්ධො. ජාතෙ අජාතසඤ්ඤිස්ස අනාපත්ති. තථා ආණාපනෙ අනාපත්තීති යොජනා. අජාතසඤ්ඤිස්සාති අජාතාති සඤ්ඤා අජාතසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති අජාතසඤ්ඤී, තස්ස.

246. එකායාණත්තියා එකාති සචෙ සකිං ආණත්තො දිවසම්පි ඛණති, ආණාපකස්ස එකා එව ආපත්තීති අත්ථො. වාචසො ආපත්තීති සම්බන්ධො. වාචසොති විච්ඡායං සො, වාචාය වාචායාති අත්ථො.

247. ‘‘ඉමං ඨානං ඛණ වා’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. ‘‘එත්ථ අග්ගිං ජාලෙහි වා’’ති යොජනා. ‘‘වත්තු’’න්ති ඉදං ‘‘න වට්ටතී’’ති ඉමස්ස කත්තුපදවචනන්ති අත්ථො. අථ වා ‘‘ඉමං ඨානං ඛණා’’තිආදිප්පකාරො වචනාය න වට්ටතීති අත්ථො. නියමෙත්වාති ඉමිනා ‘‘ආවාටං ඛණ, කන්දං ඛණා’’තිආදිනා අනියමෙත්වා වත්තුං වට්ටතීති දීපෙති.

248. ‘‘ඉමස්ස ථම්භස්ස ආවාටං ජාන වා, කප්පියං කරොහි වා’’ති ච ‘‘මත්තිකං ජාන වා, මත්තිකං ආහර වා, මත්තිකං කප්පියං කරොහි වා’’ති ච එදිසං වචනං වට්ටතීති සම්බන්ධො. එතං විය දිස්සතීති එදිසං, කිං තං? ‘‘මත්තිකං දෙහී’’තිආදිකං උපමෙය්‍යං. ‘‘මත්තිකං ජානා’’තිආදිකං පන උපමානං, තෙසං උපමානොපමෙය්‍යානං යා කප්පියසඞ්ඛාතා සමානධම්මතා, සා උපමා. තථා ච වුත්තං අම්හෙහි සුබොධාලඞ්කාරෙ ‘‘උපමානොපමෙය්‍යානං, සධම්මත්තං සියොපමා’’ති. අඤ්ඤථා උපමානභූතඅක්ඛරාවළිසදිසීයෙව, අක්ඛරාවළි උපමෙය්‍යං සියා. වාක්‍යෙ විය-සද්දොයෙව පන උපමානං ජොතෙතීති වෙදිතබ්බං.

249. පථවියා අසම්බද්ධං සුක්ඛකද්දමආදිකඤ්ච තනුකං උස්සිඤ්චනීයකද්දමඤ්ච කොපෙතුං ලබ්භන්ති සම්බන්ධො. කද්දමආදිකන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන උදකෙන ගතට්ඨානෙ උදකපප්පටකො නාම හොති, යං වාතප්පහාරෙන චලති, තං සඞ්ගණ්හාති. උස්සිඤ්චනීයකද්දමන්ති ඝටෙහි උස්සිඤ්චිතුං සක්කුණෙය්‍යකද්දමං.

250. ‘‘චාතුමාසාධිකොවට්ඨං ගණ්ඩුප්පාද’’න්තිආදිනා සම්බන්ධිතබ්බං. ගණ්ඩං පථවියා ගණ්ඩසදිසං මත්තිකරාසිං උප්පාදෙන්තීති ගණ්ඩුප්පාදා. ඉධ පන තෙහි උට්ඨාපිතො ගූථො ‘‘ගණ්ඩුප්පාද’’න්ති නිද්දිට්ඨො. පොත්ථකෙසු පන ‘‘ගණ්ඩුප්පාදො’’ති පාඨො දිස්සති. තං ‘‘න කොපයෙ’’ති එත්ථ කම්මෙන භවිතබ්බන්ති න යුජ්ජති. මූසිකුක්කිරන්ති මූසිකානං උක්කිරො ඛණිත්වා බහි කතං පංසුරාසි මූසිකුක්කිරොති. ලෙඩ්ඩාදින්ති එත්ථ ලෙඩ්ඩුන්ති කසිතට්ඨානෙ නඞ්ගලච්ඡින්නමත්තිකාපිණ්ඩං. ආදි-සද්දෙන ගාවීනං ඛුරච්ඡින්නං කද්දමං සඞ්ගණ්හාති.

251-2. උදකසන්තිකෙ පතිතෙ වාපිආදීනං කූලෙ ච පාසාණෙ ලග්ගෙ රජෙ ච නවසොණ්ඩියා පතිතෙ රජෙ ච අබ්භොකාසුට්ඨිතෙ වම්මිකෙ ච මත්තිකාකුට්ටෙ ච තථාති සම්බන්ධො. තථාති ඉමිනා කූලාදිකෙ චාතුමාසාධිකොවට්ඨං වා සබ්බං න කොපයෙති ඉදං අතිදිසති. ඉට්ඨකකුට්ටකො වට්ටතීති ආහ ‘‘යෙභුය්‍යා’’තිආදි. යෙභුය්‍යෙන කථලා එත්ථාති යෙභුය්‍යකථලා, භූමි, තිට්ඨති එත්ථාති ඨානං, යෙභුය්‍යකථලාය ඨානං, තස්මිං. ඉට්ඨකකුට්ටකො යෙභුය්‍යකථලා විය හොතීති අධිප්පායො. කුට්ටකං කොපෙන්තස්ස අනාපත්තීති අධිප්පායො. ඉට්ඨකාය කතො කුට්ටකොති සමාසො.

253-5. සඤ්චාලෙත්වා භූමිං විකොපයං ථම්භාදිං ගණ්හිතුං වාති සම්බන්ධො. තත්ථ විකොපයන්ති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනං, විකොපයතාති අත්ථො. අඤ්ඤථා කථමෙත්ථ පඨමාපසඞ්ගො. පඨමා හි ‘‘භව’’න්ති වුත්තෙ සියා, න ච ‘‘ගණ්හිතු’’න්තිආදීසු තුං-පච්චයෙහි වුත්තො කොචි අත්ථි, යදා භාවෙ තුං-පච්චයො, තදා න කිඤ්චි වුත්තං හොතීති, ‘‘න කප්පතී’’ති පධානකිරියායපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙන කත්තා අඤ්ඤොයෙවාති එවං සබ්බත්ථ. තතියත්ථෙ තු සති ඉතො චිතො සඤ්චාලෙත්වා භූමිං විකොපයතා ථම්භාදිං ගණ්හිතුං න කප්පතීති අතීව යුජ්ජති. ධාරායාති පස්සාවධාරාය. විසමං සමං කාතුං සම්මුඤ්ජනීහි ඝංසිතුං වාති යොජනා. විසමන්ති විසමට්ඨානං. ‘‘පදං දස්සෙස්සාමී’’ති භූමිං භින්දන්තො චඞ්කමිතුං වාති සම්බන්ධො. භින්දන්තොති භින්දතා. කණ්ඩුරොගී වා තටාදීසු අඞ්ගපච්චඞ්ගං ඝංසිතුන්ති යොජනා. කණ්ඩුරොගීති කණ්ඩුරොගිනා. ච-සද්දො අවධාරණෙ.

256-7. සුද්ධචිත්තස්සාති පථවිභෙදාධිප්පායවිරහෙන පරිසුද්ධචිත්තස්ස.

258. අග්ගිස්ස අනුපාදානෙ කපාලෙ වා අනුපාදානාය ඉට්ඨකාය වා අග්ගිං පාතෙතුං වා අවසෙ සති භූමියං පාතෙතුං වා ලබ්භතෙති සම්බන්ධො. උපාදානං ඉන්ධනං, න උපාදානං අනුපාදානං, තස්මිං. වසො පභුත්තං. ‘‘වසො පභුත්තෙ ආයත්තෙ’’ති හි නිඝණ්ඩු. න වසො අවසො, තස්මිං අපභුත්තෙති අත්ථො. පතිතට්ඨානෙයෙව උපාදානං දත්වා අග්ගිං කාතුං වට්ටති. සුක්ඛඛාණුකසුක්ඛරුක්ඛාදීසු ච අග්ගිං දාතුං න වට්ටති. සචෙ පන ‘‘පථවිං අප්පත්තමෙව නිබ්බාපෙත්වා ගමිස්සාමී’’ති දෙති, වට්ටති, පච්ඡා නිබ්බාපෙතුං න සක්කොති, අවිසයත්තා අනාපත්ති. ‘‘භූමියං පාතෙහී’’ති එවම්පි වත්තුං න වට්ටතීති.

පථවීනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.