32. නිස්සයනිද්දෙසවණ්ණනා

230. බ්‍යත්තස්සාති ‘‘කාරිය’’න්ති කිතකයොගෙ කත්තරි ඡට්ඨී. බ්‍යත්තො ච නාම ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා අනිස්සිතෙන වත්ථබ්බං, ආපත්තිං ජානාති, අනාපත්තිං ජානාති, ලහුකං ආපත්තිං ජානාති, ගරුකං ආපත්තිං ජානාති, උභයානි ඛො පනස්ස පාතිමොක්ඛානි විත්ථාරෙන ස්වාගතානි හොන්ති සුවිභත්තානි සුප්පවත්තීනි සුවිනිච්ඡිතානි සුත්තසො අනුබ්‍යඤ්ජනසො. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා අනිස්සිතෙන වත්ථබ්බ’’න්ති (මහාව. 103) එවං වුත්තබ්‍යත්තො ච බහුස්සුතබ්‍යත්තො ච වෙදිතබ්බො.

තත්ථ සුවිභත්තානීති සුට්ඨු විභත්තානි පදපච්චාභට්ඨසඞ්කරදොසවිරහිතානි. සුප්පවත්තීනීති පගුණානි වාචුග්ගතානි. සුවිනිච්ඡිතානි සුත්තසොති ඛන්ධකපරිවාරතො ආහරිතබ්බසුත්තවසෙන සුට්ඨු විනිච්ඡිතානි. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති අක්ඛරපදපාරිපූරියා සුවිනිච්ඡිතානි අක්ඛණ්ඩානි අවිපරීතක්ඛරානි. එතෙන අට්ඨකථා දීපිතා. අට්ඨකථාතො හි එස විනිච්ඡයො හොතීති. බහුස්සුතබ්‍යත්තො පන යෙන සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන ද්වෙ මාතිකා පගුණා වාචුග්ගතා, පක්ඛදිවසෙසු ධම්මසවනත්ථාය සුත්තන්තතො චත්තාරො භාණවාරා, සම්පත්තානං පරිසානං පරිකථනත්ථාය අන්ධකවින්දමහාරාහුලොවාදඅම්බට්ඨසදිසො එකො කථාමග්ගො, සඞ්ඝභත්තමඞ්ගලාමඞ්ගලෙසු අනුමොදනත්ථාය තිස්සො අනුමොදනා, උපොසථප්පවාරණාදිජානනත්ථං කම්මාකම්මවිනිච්ඡයො, සමණධම්මකරණත්ථං සමාධිවසෙන විපස්සනාවසෙන වා අරහත්තමග්ගපරියොසානමෙකං කම්මට්ඨානං එත්තකං උග්ගහිතං, ස්වායං වුච්චති. නත්ථි නිස්සාය කාරියන්ති ආචරියාදිං නිස්සාය වාසෙන කත්තබ්බං නත්ථි. ‘‘නිස්සයකාරිය’’න්ති වා පාඨො, නිස්සයෙන කාරියන්ති සමාසො. ජීවස්ස යත්තකො පරිච්ඡෙදො යාවජීවං.

231. තෙන නිස්සාය වසන්තෙන එවං නිස්සයො ගහෙතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘එකංස’’න්තිආදි වුත්තං. එකංසන්ති එකො අංසො අස්ස චීවරස්සාති විග්ගහො. කිරියාවිසෙසනං වා භුම්මත්ථෙ වා උපයොගවචනං, එකස්මිං අංසෙති අත්ථො. අඤ්ජලි කරපුටො. යාවතතියකං වදෙති උපසම්පදාය සට්ඨිවස්සෙන සත්තතිවස්සෙන වාපි බ්‍යත්තස්ස නවකස්ස සන්තිකෙ යාවතතියකං වචනං කරෙය්‍ය. යාවතතියො වාරො අස්සාති කිරියාවිසෙසනසමාසො. ආයස්මතොති ආයස්මන්තං. වච්ඡාමීති වසාමි. උපජ්ඣං ගණ්හන්තෙනාපි ‘‘උපජ්ඣායො මෙ, භන්තෙ, හොහී’’ති ගහෙතබ්බං. තං පන ‘‘ආචරියො’’ති එත්ථ ‘‘උපජ්ඣායො’’ති වචනං විසෙසොති එත්ථ වාචාභෙදතො න විසුං වුත්තං. න කෙවලමෙත්ථ නිස්සයුපජ්ඣායගහණෙ, ගාමප්පවෙසනාදීසුපි එවමෙව කත්වා ‘‘අහං ආවුසො’’ති වා ‘‘භන්තෙ’’ති වා වත්වා ‘‘ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡාමී’’තිආදිනා වත්තබ්බං.

232. නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිං දස්සෙති ‘‘පක්කන්තෙ’’තිආදිනා. පක්කන්තෙති උපජ්ඣායෙ ආචරියෙ සද්ධිවිහාරිකෙ අන්තෙවාසිකෙ ච ගාමාදීසු යත්ථ කත්ථචි ආපුච්ඡිත්වා වා අනාපුච්ඡිත්වා වා ගතෙ. තෙසු යෙන කෙනචි ‘‘අසුකං නාම ගාමං ගච්ඡාමී’’ති වුත්තෙ තෙසුයෙව යෙන කෙනචි ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිතෙපි තං තං නියමං අතික්කමිත්වා පක්කන්තෙපි අනාපුච්ඡා පන උපචාරසීමාතික්කමෙන පක්කන්තෙපි නිස්සයො සම්මති පටිප්පස්සම්භති. පක්ඛසඞ්කන්තෙති තිත්ථියපක්ඛසඞ්කන්තෙ චාපි විබ්භන්තෙ චාපි මරණෙන ච තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පටිප්පස්සම්භති. ආණත්ති නාම ‘‘පණාමෙමි ත’’න්ති වා ‘‘මා ඉධ පවිසා’’තිආදිකා නිස්සයප්පණාමනා. තාය පණාමිතෙන ආචරියුපජ්ඣායා ඛමාපෙතබ්බා. අඛමන්තෙසු දණ්ඩකම්මං කත්වා තස්මිං විහාරෙ මහාථෙරෙ ගහෙත්වාපි සාමන්තවිහාරෙ භික්ඛූ ගහෙත්වාපි ඛමාපෙතබ්බා. න ඛමන්ති චෙ, ආචරියුපජ්ඣායානං සභාගානං සන්තිකෙ වසිතබ්බං. යෙන කෙනචි කාරණෙන න සක්කා හොති තත්‍ර ආචරියුපජ්ඣායානං සභාගානං සන්තිකෙ වසිතුං, තංයෙව විහාරං ආගන්ත්වා අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ නිස්සයං ගහෙත්වා වසිතබ්බං. තත්ථ ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං සද්ධිවිහාරිකං අප්පණාමෙන්තො උපජ්ඣායො සාතිසාරො හොති, පණාමෙන්තො අනතිසාරො හොති. උපජ්ඣායම්හි නාධිමත්තං පෙමං හොති, නාධිමත්තො පසාදො හොති, නාධිමත්තා හිරී හොති, නාධිමත්තො ගාරවො හොති, නාධිමත්තා භාවනා හොති. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චහඞ්ගෙහි…පෙ… හොති (මහාව. 68). පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං අන්තෙවාසිකං අප්පණාමෙන්තො ආචරියො…පෙ… හොතී’’ති (මහාව. 81) වුත්තත්තා පන අසම්මාවත්තන්තෙ අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකෙ අප්පණාමෙන්තා ආචරියුපජ්ඣායා දුක්කටං ආපජ්ජන්තීති වෙදිතබ්බං. භාවනාති මෙත්තාභාවනා. උපජ්ඣායසමොධානං පන තස්ස දස්සනසවනවසෙන වෙදිතබ්බං.

233. අලජ්ජින්ති –

‘‘සඤ්චිච්ච ආපත්තිං ආපජ්ජති;

ආපත්තිං පරිගූහති;

අගතිගමනඤ්ච ගච්ඡති;

එදිසො වුච්චති අලජ්ජිපුග්ගලො’’ති. (පරි. 359) –

එවං වුත්තලක්ඛණං අලජ්ජිං. නිස්සයං දෙන්තෙනාපි ලජ්ජිනොයෙව දාතබ්බං. ‘‘න භික්ඛවෙ අලජ්ජීනං නිස්සයො දාතබ්බො. යො දදෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 120) හි වුත්තං. අදිට්ඨපුබ්බස්ස කතිපාහං ආචාරං උපපරික්ඛිත්වා දාතබ්බං. අපුබ්බන්ති එත්ථ සම්බන්ධිසද්දත්තා පුබ්බ-සද්දෙන පුබ්බවාසො ගහිතො, නත්ථි පුබ්බො අස්සාති අපුබ්බං, නවන්ති වුත්තං හොති. චත්තාරි පඤ්ච වා පරිමාණමෙතෙසන්ති විග්ගහො. එත්ථ පන පරිමාණ-සද්දසන්නිධානෙන සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යවාචිනොපිතෙ සඞ්ඛ්‍යාමත්තවාචිනො හොන්තීති චතුපඤ්චසඞ්ඛ්‍යාපරිමාණමෙව සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමාහ, තස්මා විග්ගහපදත්ථෙහි භින්නො අඤ්ඤපදත්ථො සම්භවතීති සමාසො. වා-සද්දස්ස යො විකප්පත්ථො, තත්ථ චායං සමාසො, චත්තාරි වා පඤ්ච වා, චතුපඤ්ච අහානි, තෙසං අහානං සමාහාරො චතුපඤ්චාහං. භික්ඛුසභාගතන්ති සමානො භාගො ලජ්ජිතාසඞ්ඛාතො කොට්ඨාසො යෙසං, භික්ඛූහි සභාගා, තෙසං භාවො භික්ඛුසභාගතා, තං, පෙසලභාවන්ති අත්ථො. ‘‘ථෙරො ලජ්ජී’’ති ජානන්තෙන පන පකතියා නිස්සයදානට්ඨානං ගතෙන ච තදහෙව ගහෙතබ්බො, එකදිවසම්පි පරිහාරො නත්ථි. සචෙ ‘‘ඔකාසෙ අලභන්තෙ පච්චූසසමයෙ ගහෙස්සාමී’’ති සයති, අරුණං උග්ගතම්පි න ජානාති, අනාපත්ති. ලද්ධපරිහාරෙනාපි වසිතුං වට්ටතීති.

234. ‘‘ලබ්භතී’’ති කම්මනි නිප්ඵන්නත්තා අවුත්තකත්තාති ‘‘අද්ධිකස්සා’’තිආදීසු කත්තරි සාමිවචනං, ‘‘අද්ධිකෙනා’’ තිආදි වුත්තං හොති. ‘‘සල්ලක්ඛෙන්තෙනා’’ති පන සරූපෙනෙව නිද්දිට්ඨං. වසිතුන්ති වුත්තකම්මං. භාවෙ හි තුං-පච්චයො, වාසොති අත්ථො. යාචිතස්සාති ‘‘ගිලානුපට්ඨාකස්ස චා’’ති එත්ථ විසෙසනං. සචෙ පන ‘‘යාචාහි ම’’න්ති වුච්චමානොපි ගිලානො මානෙන න යාචති, ගන්තබ්බං. අරඤ්ඤෙ වා සල්ලක්ඛෙන්තෙන ඵාසුකන්ති යත්ථ වසන්තස්ස පටිලද්ධතරුණසමථවිපස්සනාවිසෙසභාගිතාවසෙන ඵාසු හොති, තස්මිං අරඤ්ඤෙ තාදිසං ඵාසුවිහාරං සල්ලක්ඛෙන්තෙන ආරඤ්ඤකෙන. දායකෙ අසන්තෙති පදච්ඡෙදො. තාවාති අවධිම්හි, අද්ධිකාදීහි යාව නිස්සයදායකො ලබ්භති, තාව, ආරඤ්ඤකෙන පන ‘‘පටිරූපෙ නිස්සයදායකෙ සති නිස්සාය වසිස්සාමී’’ති ආභොගං කත්වා යාව ආසාළ්හිපුණ්ණමා, තාවාති අත්ථො. ‘‘සචෙ පන ආසාළ්හිමාසෙ ආචරියො නාගච්ඡති, යත්ථ නිස්සයො ලබ්භති, තත්ථ ගන්තබ්බං (මහාව. අට්ඨ. 121). අන්තොවස්සෙ පන නිබද්ධවාසං වසිතබ්බං, නිස්සයො ච ගහෙතබ්බො’’ති (මහාව. අට්ඨ. 121) හි අට්ඨකථායං වුත්තං.

අම්හාකං පන කෙචි අන්තෙවාසිකත්ථෙරා ‘‘න භික්ඛවෙ වස්සං න උපගන්තබ්බං. යො න උපගච්ඡෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’ති (මහාව. 186) ච ‘න භික්ඛවෙ තදහු වස්සූපනායිකාය වස්සං අනුපගන්තුකාමෙන සඤ්චිච්ච ආවාසො අතික්කමිතබ්බො. යො අතික්කමෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’ති (මහාව. 186) පාළිවචනතො කෙනචි කාරණෙන නිස්සයං අලභමානෙනපි න සක්කා අන්තොවස්සෙ වස්සං අනුපගන්තුං. ‘අන්තොවස්සෙ පනා’තිආදීසු පන ච-සද්දො අන්වාචයත්ථො, තස්මා තෙනාපි වස්සං උපගන්තබ්බමෙවා’’ති වදිංසු.

මයං පනෙත්ථ එවමවොචුම්හ ‘‘භගවතා අනුපගමනෙ දුක්කටං අනන්තරායිකස්සෙව වුත්තං, තෙනෙව ‘කෙනචි අන්තරායෙන පුරිමිකං අනුපගතෙන පච්ඡිමිකා උපගන්තබ්බා’ති අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 185) වුත්තං. අන්තරායො ච නාම අන්තරා වෙමජ්ඣෙ එතීති අන්තරායො, යො කොචි බාධකප්පච්චයතාය අධිප්පෙතො වුච්චති ‘න ලභන්ති පතිරූපං උපට්ඨාකං, එසෙව අන්තරායොති පක්කමිතබ්බ’න්තිආදීසු (මහාව. 201) විය, තස්මා බාධකප්පච්චයතා අධිප්පෙතා. නිස්සයාලාභොපි අන්තරායොත්වෙව විඤ්ඤායති. සක්කා හි වත්තුං ‘අන්තරායො වස්සූපගමො සන්නිස්සයත්තා තරුණසමථවිපස්සනාලාභීනං කතොකාසො වියා’ති. තරුණසමථවිපස්සනාලාභීනම්පි හි කතොකාසෙපි ‘සචෙ පන ආසාළ්හිමාසෙ ආචරියො නාගච්ඡති, යත්ථ නිස්සයො ලබ්භති, තත්ථ ගන්තබ්බ’න්ති දළ්හං කත්වා අට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 121) වුත්තං. අම්හාකං ගරූහි ච සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.121) ‘ආචරියං ආගමෙන්තස්සෙව චෙ වස්සූපනායිකදිවසො හොති, හොතු, ගන්තබ්බං තත්ථ, යත්ථ නිස්සයදායකං ලභතී’ති වස්සූපනායිකදිවසෙපි නිස්සයත්ථාය ගමනමෙව වුත්තං. අථ ච පන මහාකාරුණිකොපි භගවා ‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ගිලානුපට්ඨාකෙන භික්ඛුනා නිස්සයං අලභමානෙන යාචියමානෙන අනිස්සිතකෙන වත්ථු’න්ති (මහාව. 121) ගිලානවිසයෙපි නිස්සයං ගරුකං කත්වා පට්ඨපෙසි. යං පන අනිස්සයං, තං අනන්තරායං නිස්සයමුත්තකස්ස වස්සූපගමනං විය. අපිච නාවාය ගච්ඡන්තස්ස පන වස්සානෙ ආගතෙපි නිස්සයං අලභන්තස්ස අනාපත්තීති නාවාය ගච්ඡතොයෙව ආවෙණිකා අනාපත්තිකතා වුත්තා. තස්මා නිස්සයාලාභො බාධකප්පච්චයො වස්සූපගමනස්ස, න වස්සූපගමනං නිස්සයස්සාති අන්තරායොයෙව නිස්සයාලාභො. තතොයෙව ටීකායං ‘අන්තොවස්සෙ පන අනිස්සිතෙන වත්ථුං න වට්ටතී’ති වුත්තං. තස්මායෙව ච ‘අන්තොවස්සෙ පනා’තිආදීසු නිස්සයදායකෙ සති නිබද්ධවාසං වසිතබ්බඤ්ච නිස්සයො ගහෙතබ්බො ච හොතීති ගමනකිරියාය ඛීයමානතාවසෙන ච-සද්දො සමුච්චයො ගහෙතබ්බො’’ති.

නිස්සයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.