15. උපජ්ඣාචරියවත්තනිද්දෙසවණ්ණනා
145. ‘‘ඉදං තයා දුක්කතං, දුබ්භාසිත’’න්තිආදීනි වත්වා චොදනතො, අත්තනො වජ්ජං අස්සරන්තස්ස සතුප්පාදවසෙන සාරණතො, සම්මා පටිපත්තියං සාරණතො පවත්තාපනතො වා වජ්ජාවජ්ජං උපනිජ්ඣායති භුසං චින්තෙතීති උපජ්ඣා. උපජ්ඣා එව උපජ්ඣායො. ‘‘එවං තයා බුද්ධවචනං සජ්ඣායිතබ්බං, එවං අතික්කමිතබ්බං, එවං පටික්කමිතබ්බ’’න්තිආදිනා ආචාරසික්ඛාපනෙ ආචරති පවත්තතීති ආචරියො. සො ච නිස්සයපබ්බජ්ජාඋපසම්පදාධම්මාචරියවසෙන චතුබ්බිධො. උපජ්ඣා ච ආචරියො ච උපජ්ඣාචරියා, තෙ. නිස්සාය වසමානොති ඉමිනා නිස්සයපබ්බජ්ජාඋපසම්පදාධම්මන්තෙවාසිකෙසු යො නිස්සාය වසති, තං දස්සෙති. චතූසු හි තෙසු නිස්සයන්තෙවාසිකෙන යාව ආචරියං නිස්සාය වසති, තාවසබ්බං ආචරියවත්තං කාතබ්බං, නෙතරෙහි. ඉතරෙහි, නිස්සයමුත්තකෙහිපි යාව චීවරරජනං, තාව ච අරතිවිනොදනාදිකඤ්ච වත්තං කාතබ්බං. අනාපුච්ඡිත්වා පත්තචීවරදානාදිම්හි පන එතෙසං අනාපත්ති. සද්ධිවිහාරිකස්ස පන උපජ්ඣායානං යාව චීවරරජනං, තාව ච අරතිවිනොදනාදිකඤ්ච අකරොන්තස්ස නිස්සයමුත්තකස්සාපි අමුත්තකස්සාපි ආපත්තියෙව. එකච්චස්ස පත්තදානාදිතො පට්ඨාය අමුත්තනිස්සයස්සෙව ආපත්ති. තෙසු මජ්ඣෙ ද්වෙ ආචරියස්ස යාවජීවං භාරා. ඉතරෙ පන යාව සමීපෙ වසන්ති, තාවදෙව, තස්මා ආචරියෙනාපි තෙසු සම්මා වත්තිතබ්බං, උපජ්ඣායෙන සද්ධිවිහාරිකෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සුපෙසලොති පියං සීලමස්සාති පෙසලො, වුද්ධි, ය-ලොපෙන ඊ-කාරස්ස අත්තකරණෙන, සුට්ඨු පෙසලො සුපෙසලො, සික්ඛාකාමොති අත්ථො. ‘‘දන්තකට්ඨ’’න්තිආදි ‘‘දදෙ’’තිමස්ස කම්මං. දදෙති සම්මා ආදරෙන යථාධිප්පායං දදෙය්‍යාති අත්ථො. කාලෙති තදනුරූපෙ කාලෙ.
146. පත්තෙ ච…පෙ… චීවරෙ ච වත්තං චරෙති සම්බන්ධො. චරෙති කරෙය්‍ය. තත්ථ නීචං කත්වා සාධුකං අපරිඝංසන්තෙන ධොවනං, මුහුත්තං උණ්හෙ ඔතාපනං, ඨපනට්ඨානං උපපරික්ඛිත්වා චම්මාදිනා කෙනචි අන්තරහිතාය නික්ඛිපනං පත්තෙ වත්තං. ගාමං පවිසන්තානං නිවාසනකායබන්ධනසඞ්ඝාටිදානං, ධොවිත්වා සොදකපත්තස්ස දානං ගාමප්පවෙසෙ වත්තං. යදි ආකඞ්ඛන්ති, පරිමණ්ඩලං නිවාසෙත්වා ච පාරුපිත්වා ච නාතිදූරනච්චාසන්නෙ ගමනං, පත්තපරියාපන්නග්ගහණඤ්ච ගමනෙ වත්තං. නිවත්තෙන්තෙ පන පඨමතරං ආගන්ත්වා ආසනපඤ්ඤාපනං, පාදොදකාදිඋපනික්ඛිපනං, පත්තචීවරප්පටිග්ගහණං ආගමෙ ආගමනෙ වත්තං. භණන්තානං අන්තරා කථාඅනොපාතනං සබ්බත්ථ වත්තං. ආසනපඤ්ඤාපනං, උට්ඨිතෙසු ආසනඋද්ධරණං, පාදපීඨකථලානං උපනික්ඛිපනං, පටිසාමනඤ්ච ආසනෙ පාදපීඨෙ පාදකථලෙ ච වත්තං. ධොතපාදට්ඨපනකං පාදපීඨං. අඤ්ඤං කථලං. උපාහනා ච චීවරඤ්චාති ද්වන්දො, තස්මිං. සුක්ඛඅල්ලචොළෙහි පුඤ්ඡනං උපාහනාය වත්තං. සින්නචීවරස්ස මුහුත්තං ඔතාපනං, චතුරඞ්ගුලං කණ්ණං උස්සාරෙත්වා චීවරසංහරණඤ්ච චීවරෙ වත්තං.
147. පරිභොජනීය…පෙ… පස්සාවට්ඨානිසු ච විහාරසොධනෙ ච පුන පඤ්ඤාපනෙ ච වත්තං තථාති සම්බන්ධො. වච්චඤ්ච පස්සාවො ච වච්චපස්සාවා. තිට්ඨති එත්ථාති ඨානී, කුටි. වච්චපස්සාවානං ඨානීති තප්පුරිසො. අථ වා තිට්ඨති එත්ථාති ඨානං, සොයෙව සමාසො, වච්චපස්සාවස්ස ච පතනට්ඨානං, තං අස්ස අත්ථීති ඉට්ඨගෙහාදි. පරිභොජනීයඤ්ච පානීයඤ්ච වච්චපස්සාවට්ඨානී ච පරි…පෙ… ට්ඨානී. තාසු තෙසු වා. පාදොදකඋණ්හසීතනහානොදකප්පටියාදාපනං පරිභොජනීයෙ වත්තං. පාතබ්බපානීයෙන පුච්ඡනං උපට්ඨාපනඤ්ච පානීයෙ වත්තං. සම්මජ්ජනපානීයඋපට්ඨාපනං වච්චපස්සාවට්ඨානීසු වත්තං. පඨමං පත්තචීවරාදීනි හරාපෙත්වා එකමන්තෙ නික්ඛිපනාදි, උල්ලොකතො පට්ඨාය මක්කටසන්තානං ඔහාරෙත්වා සම්මජ්ජනඤ්ච විහාරසොධනෙ වත්තං. ඔතාපෙත්වා සොධෙත්වා පප්ඵොටෙත්වා අතිහරිත්වා යථාඨානෙ භූමත්ථරණාදිපඤ්ඤාපනං පුන පඤ්ඤාපනෙ වත්තං. තථාති ඉමිනා ‘‘චරෙ’’ති ඉදං අතිදිසති.
148. විහාරං සොධෙන්තො භික්ඛු පටිවාතෙ වා සඞ්ගණෙ වා පානීයසාමන්තා වා සයනාසනං න පප්ඵොටෙය්‍යාති සම්බන්ධො. පානීය-සද්දෙන පරිභොජනීයඤ්ච සඞ්ගහිතං. පටිවාතෙති උපරිවාතෙ. සඞ්ගණෙති බහූනං සමොසරණෙ විවටප්පදෙසෙ. සයනාසනං නාම භූමත්ථරණමඤ්චාදි.
149. න්හානෙ වත්තං චරෙ, න්හාතස්ස කාතබ්බෙ චරෙති සම්බන්ධස්ස පුරිසාධීනතාය සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. චීවරප්පටිග්ගහණගත්තපරිකම්මකරණං නහානෙ වත්තං. කාතබ්බෙ චරෙති ගත්තතො උදකසම්මජ්ජනනිවාසනදානාදිකිච්චෙ පවත්තෙය්‍යාති අත්ථො. ‘‘වනප්පගුම්බෙ’’තිආදීසු විය සිස්ස එ-කාරාදෙසං රූපං, තස්මා කාතබ්බං වත්තං චරෙය්‍යාති යොජෙත්වා වෙදිතබ්බං. බුධා පන ‘‘න්හානෙ න්හාතස්ස කාතබ්බෙ වත්තං චරෙ’’ති යොජෙත්වා අත්ථං වදන්ති. එවං සති කාතබ්බ-සද්දස්ස කම්මසාධනත්තා වත්තමෙව කාතබ්බං නාමාති ‘‘වත්තෙ වත්තං චරෙ’’ති වුත්තං විය හොතීති විරුජ්ඣති. ‘‘නහාතෙන නහාතස්සා’’ති වා පාඨො, උදකෙ ගත්තපරිකම්මෙන ථෙරං පඨමං නහාපෙත්වා සයම්පි නහාතෙනාති අත්ථො. පාළියම්පි ‘‘නහාතෙන පඨමතරං උත්තරිත්වා’’ති (මහාව. 67) අත්ථි. අථ රඞ්ගපාකෙ ධොවනෙ සිබ්බනෙ ච වත්තං චරෙති සම්බන්ධො, රජනපාකෙ චීවරධොවනෙ චීවරසිබ්බනෙ චාති අත්ථො. රජන්තො චීවරෙ ථෙවෙ ඨිතෙ න වජෙති සම්බන්ධො. රජන්තොති චීවරං රජන්තො. ථෙවෙති රජනබින්දුම්හි.
150. එකච්චස්සාති ආචරියුපජ්ඣායානං වෙරිනො පුග්ගලස්ස පත්තං වා චීවරානි වා කිඤ්චනං පරික්ඛාරං වා න දදෙය්‍ය න ගණ්හෙය්‍ය වාති සම්බන්ධො. තත්ථ න දදෙය්‍ය න ගණ්හෙය්‍යාති පටිසාමනත්ථායපි න දදෙය්‍ය, න ගණ්හෙය්‍ය වාති අත්ථො. ‘‘ආකිඤ්චන’’න්තිආදීසු විය කිඤ්චන-සද්දො දට්ඨබ්බො, තස්ස කිඤ්චීති අත්ථො. කිඤ්චිනන්ති වා පාඨො, කිඤ්චි නං පරික්ඛාරන්ති යොජනා. පදසිද්ධිවසෙනෙත්ථ නන්ති ත-සද්දප්පයොගො කතො.
151-2. පච්ඡතො කාතුන්ති පච්ඡාසමණං කාතුං. තස්සාති එකච්චස්ස. පච්ඡතොති පච්ඡාසමණො හුත්වා. නින්නෙතුන්ති එකච්චස්ස නීහරිතුං. සබ්බත්ථ අනාපුච්ඡා න වට්ටතීති යොජෙතබ්බං. කිච්චයං වාති වෙය්‍යාවච්චාදි යං කිඤ්චි කිච්චං වා. කිච්චමෙව කිච්චයං, කස්ස යො ‘‘සෙනියො’’තිආදීසු විය. පරිකම්මං වාති පිට්ඨිපරිකම්මාදිපරිකම්මං. අත්තනො කාරාපෙතුං වාති එකච්චෙන අත්තනො කාරාපෙතුං වා. කාතුං වාති තස්ස අත්තනා කාතුං වා.
153. සීමතො නිග්ගතා බහිභූතා නිස්සීමා, තං. ආචරියුපජ්ඣායෙසු අවත්වා දූරං භික්ඛාචාරං ගතෙසුපි අපස්සන්තෙන ගාමො පවිසිතබ්බො. දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය පන ආපුච්ඡිතුංයෙව වට්ටති. අත්තනො කිච්චයං වාපීති අත්තනො සීමායපි පත්තපචනචීවරරජනාදිකං සකං කරණීයං වාපි කාතුං.
154. අරතින්ති සාසනෙ අනභිරතිං. සඞ්ඝායත්තෙසු කම්මෙසූති පරිවාසාදිතජ්ජනීයාදීසු සඞ්ඝප්පටිබද්ධෙසු කම්මෙසු. උස්සුක්කං වාපීති ආචරියුපජ්ඣායෙසු ගරුධම්මං අජ්ඣාපන්නෙසු, කම්මාරහෙසු ච ‘‘කින්ති නු ඛො සඞ්ඝො පරිවාසං දදෙය්‍යා’’තිආදිනා උස්සාහං වාපි.
155. ගිලානෙසු උපට්ඨෙය්‍යාති ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො ගිලානුපට්ඨාකො අලං ගිලානං උපට්ඨාතුං, පටිබලො හොති භෙසජ්ජං සංවිධාතුං, සප්පායාසප්පායං ජානාති, අසප්පායං අපනාමෙති, සප්පායං උපනාමෙති, මෙත්තචිත්තො ගිලානං උපට්ඨාති නො ආමිසන්තරො, අජෙගුච්ඡී හොති උච්චාරං වා පස්සාවං වා ඛෙළං වා වන්තං වා නීහාතුං, පටිබලො හොති ගිලානං කාලෙන කාලං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙතුං සමාදපෙතුං සමුත්තෙජෙතුං සම්පහංසෙතු’’න්ති (මහාව. 366) එවං වුත්තපඤ්චඞ්ගසමන්නාගතෙන හුත්වා ගිලානෙසු උපට්ඨහෙය්‍යාති අත්ථො. ඉමිනා සබ්බෙහිපි ආචරිතබ්බං ගිලානවත්තං උපදිසති. වුට්ඨානන්ති ගෙලඤ්ඤා වුට්ඨිතං. ආගමෙති ආගමෙය්‍ය, ඔලොකෙය්‍යාති අත්ථො. උපජ්ඣාචරියෙහි ච සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකෙසු යදි තෙ ගිලානා හොන්ති, ආදිතො පට්ඨාය චීවරෙ රජනපරියොසානඤ්ච අරතිවිනොදනාදිකඤ්ච වත්තං, අගිලානෙසු පන උද්දෙසපරිපුච්ඡා ඔවාදානුසාසනියා අනුග්ගහොපත්තචීවරාදිදානඤ්චාති සබ්බං කාතබ්බං. තෙනෙව හෙට්ඨා වුත්තං ‘‘තස්මා ආචරියෙනාපි තෙසු සම්මා වත්තිතබ්බං, උපජ්ඣායෙන සද්ධිවිහාරිකෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථී’’ති.
උපජ්ඣාචරියවත්තනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.