13. සමණකප්පනිද්දෙසවණ්ණනා

125. සමණකප්පාති සමණවොහාරා. භවන්ති, අහෙසුන්ති වා භූතා, වත්තමානෙ, භූතෙ වා තප්පච්චයො. විරුළ්හමූලාදිභාවං ආපජ්ජිත්වා වඩ්ඪමානකානං, වඩ්ඪිත්වා මහන්තභාවං පත්තානඤ්ච රුක්ඛලතාදිසඞ්ඛාතානං භූතානං ගාමො, භූතා එව වා ගාමො සමූහො භූතගාමො. තස්ස සමාරම්භො ඡෙදනඵාලනාදි, තස්මිං. නිමිත්තත්ථෙ චෙතං භුම්මං, තංහෙතු පාචිත්තියං හොතීති අත්ථො. කතකප්පියං සමණකප්පියං භවෙති සම්බන්ධො. තත්ථ කතං කප්පියං යස්සාති බහුබ්බීහි. කෙනාති ආහ ‘‘නඛෙනා’’තිආදි.

126. ඉදානි යස්ස සමාරම්භො, තං භූතගාමං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘ස මූලා’’තිආදි ආරද්ධං. සොති භූතගාමො. භවිතුං උප්පජ්ජිතුං පයොජෙතීති කාරිතන්තා තප්පච්චයො, පභාවිතො උප්පාදිතොති අත්ථො. අථ වා පභවනං පභවො, උප්පත්ති, සොව පභවො, පභාවං කරොතීති නාමධාතුතො කත්තරි තප්පච්චයො, පභාවිතො උප්පන්නොති අත්ථො. මූලඤ්ච ඛන්ධො ච බීජඤ්ච අග්ගඤ්ච ඵළු ච මූල…පෙ… ඵළූනි. ඵළු නාම පබ්බං. තානියෙව බීජානි, තෙහි පභාවිතො උප්පාදිතො, අථ වා තෙහි අවධිභූතෙහි, කාරණභූතෙහි වා පභාවිතො උප්පන්නොති කමෙන විකප්පද්වයෙ සමාසද්වයං වෙදිතබ්බං. තත්ථ මූලබීජං නාම හලිද්දිසිඞ්ගිවෙරාදි.

ඛන්ධබීජං නාම අස්සත්ථනිග්‍රොධාදි. බීජබීජං නාම පුබ්බණ්ණාපරණ්ණාදි. අග්ගබීජං නාම හිරිවෙරාදි. ඵළුබීජං නාම උච්ඡුනළාදි. තත්ථ මූලබීජාදීනි පඤ්ච බීජගාමො. තන්නිබ්බත්තො රුක්ඛලතාදි භූතගාමො.

ඉදානි තෙසු බීජගාමසමාරම්භෙ දුක්කටං දස්සෙති අපරද්ධෙන. භූතගාමවියොජිතං බීජං ආරම්භෙ දුක්කටන්ති සම්බන්ධො. භූතගාමතො වියොජිතන්ති තප්පුරිසො. බීජන්ති භූමියං රොපිතමරොපිතම්පි නිග්ගතවිදත්ථිමත්තපත්තවට්ටිපි මූලබීජානි. ‘‘ආරම්භෙ’’ති කිතකපච්චයස්ස යොගෙ අවුත්තෙ කම්මනි ඡට්ඨුප්පත්තියං විකප්පෙන උභයත්ථ දුතියා. ආරම්භෙති සමාරම්භෙ. තස්මා ‘‘ඉමං පුප්ඵං ඵලං වා ජාන, ඉමං කප්පියං කරොහී’’තිආදිනා කප්පියවචනෙන භූතගාමතො වියොජිතං බීජජාතං බීජගාමපරිමොචනත්ථං පුන කප්පියං කාරාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිභබ්බං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතුං අග්ගිපරිජිතං සත්ථපරිජිතං නඛපරිජිතං අබීජං නිබ්බත්තබීජඤ්ඤෙව පඤ්චම’’න්ති (චූළව. 250) වුත්තෙසු පඤ්චසු නඛපරිජිතාදීනි තීණි දස්සිතානි.

127. ඉදානි අවසිට්ඨානි ද්වෙ දස්සෙතුං ‘‘නිබ්බත්තබීජ’’න්තිආදිකං පඨමද්ධං ආහ. තත්ථ නිබ්බත්තබීජන්ති නිබ්බත්තනියන්ති නිබ්බත්තං, නිපුබ්බ වතු වත්තනෙතිමස්මා තප්පච්චයො, නිබ්බත්තං බීජං යස්ස තං නිබ්බත්තබීජං, බීජං නිබ්බත්තෙත්වා විසුං කත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං අම්බපනසාදි. නොබීජං නාම තරුණම්බඵලාදි. ඉදානි බීජගාමභූතගාමෙසු කප්පියකරණප්පකාරාදිවිසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘කටාහා’’තිආදිමාහ. තත්ථ කටාහෙන බද්ධං බීජං යෙසන්ති බාහිරත්ථො.

128. භාජනෙ භූමියම්පි වා එකාබද්ධෙසු බීජෙසු එකස්මිඤ්ච කප්පියෙ කතෙති යොජනා. බීජෙසූති බීජගාමභූතගාමෙසු. භූතගාමොපි හි ඉධ ‘‘බීජ’’න්ති රුළ්හීවසෙන වුච්චති.

129. නික්ඛිත්තෙති ඨපිතෙ. කප්පියං පුන කරෙය්‍යාති ජාතමූලපණ්ණභාවතො භූතගාමත්තා භූතගාමතො පරිමොචිතං බීජගාමපරිමොචනත්ථං පුන කප්පියං කාරෙය්‍යාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘භූතගාමො හි සො තදා’’ති. හි-සද්දො හෙතුම්හි. තදාති මූලෙ ච පණ්ණෙ ච ජාතකාලෙ සචෙ මූලමත්තං සඤ්ජායති, උපරිභාගෙ සචෙ අඞ්කුරො ජායති, හෙට්ඨාභාගෙ ඡින්දිතුං වට්ටති. මූලමත්තෙසු වා පන පණ්ණමත්තෙසු වා නිග්ගතෙසු සචෙපි රතනප්පමාණාපි සාඛා නික්ඛමන්ති, බීජගාමසඞ්ගහිතා හොන්ති.

130. උදකසම්භවො සෙවාලො ච චෙතියාදීසු සෙවාලො ච භූතගාමොවාති සම්බන්ධො. ආදි-සද්දෙන පාකාරාදිග්ගහණං. යදි ද්වෙ තීණි පණ්ණානි න ජායන්ති, අග්ගබීජසඞ්ගහං ගච්ඡති. සුක්ඛො පන සම්මජ්ජිතබ්බො. මූලපණ්ණෙ විනිග්ගතෙ බීජොපි භූතගාමොවාති සම්බන්ධො. පණ්ණෙති ඉමිනා අඞ්කුරමත්තං පටික්ඛිපති.

131. ඝටාදිපිට්ඨෙ සෙවාලො ච අහිඡත්තකමකුළඤ්ච දුක්කටස්සෙව වත්ථූනීති සම්බන්ධො. පිට්ඨෙති ඉමිනා අන්තො අබ්බොහාරිකොති දස්සෙති. ඵුල්ලන්ති ඵුල්ලිතං අහිඡත්තකං. අබ්‍යවහාරිකන්ති ආපත්තිවොහාරයොග්ගං න හොතීති අත්ථො.

132. අල්ලරුක්ඛෙ ලාඛානිය්‍යාසඡත්තානි විකොපිය ගණ්හතො තත්ථ අක්ඛරං ඡින්දතො වාපි පාචිත්තීති සම්බන්ධො. තත්ථාති අල්ලරුක්ඛෙ. ‘‘විකොපය’’න්ති පොත්ථකෙසු පාඨො දිස්සති, සො අපාඨො පඨමන්තතාය කාරණාභාවතො. ‘‘විකොපියා’’ති පන පාඨො ගහෙතබ්බො. විකොපියාති ඉමිනා අවිකොපෙත්වා ගහණෙ අනාපත්තීති දීපෙති.

133. දාරුමක්කටකාදිනාති ආණිං කොට්ටෙත්වා දාරුයන්තං කත්වා තත්ථ කණ්ටකං ඔලම්බෙන්ති, එතං දාරුමක්කටකං නාම. ආදි-සද්දෙන කණ්ටකබන්ධනාදීනං ගහණං. තිණාදිං ඡින්දිතුං, ගණ්ඨිකං කාතුඤ්ච න කප්පතීති යොජනා. ඡින්දිතුන්ති ඡින්දනං.

134. භූතගාමං වාති භූතගාමං වා. බීජං වාති බීජගාමං වා. ‘‘ඡින්ද වා’’තිආදිනා සබ්බත්ථ වා-සද්දො යොජෙතබ්බො. පච වාති පචනං කරොහීති වා. ‘‘පට’’ ඉති වා පාඨො, තස්ස උප්පාදෙහීති අත්ථො. ‘‘ඉමං රුක්ඛං ඡින්දාහී’’තිආදිනා පන අවත්වා ‘‘රුක්ඛං ඡින්දා’’තිආදිනා අනියමෙත්වා වත්තුං වට්ටති.

135. ඉමන්ති එතං රුක්ඛාදිං. ඉමං සොධෙහීති එත්ථ ඉති-සද්දං කත්වා අත්ථො වත්තබ්බොති.

සමණකප්පනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.