42. දෙසනානිද්දෙසවණ්ණනා

382. භික්ඛුභාවස්ස (පාරා. අට්ඨ. 2.198) යො චාගො, සා පාරාජිකදෙසනාති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘විසුද්ධාපෙක්ඛොති ගිහි වා හොතුකාමො උපාසකො වා හොතුකාමො ආරාමිකො වා හොතුකාමො සාමණෙරො වා හොතුකාමො’’ති (පාරා. 198). තස්මා ගිහිභාවාදිකංයෙව පාරාජිකං ආපන්නස්ස විසුද්ධි නාම, අඤ්ඤතරස්ස විසුද්ධි එව නත්ථි. ‘‘ඡාදෙති ජානමාපන්නං, පරිවසෙය්‍ය තාවතා’’තිආදිනා නයෙන හෙට්ඨා වුත්තවිධිං සන්ධාය ‘‘යථාවුත්තෙන වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං.

383. ඉදානි වත්තබ්බතං සන්ධාය ‘‘එව’’න්ති වුත්තං.

384. පටිදෙසෙමීති ආරොචෙමි. එතානි අහං එතානාහං.

386. (ක) යං සඞ්ඝො ගිලානස්ස තිචීවරෙන විප්පවාසසම්මුතිං දෙති, තං අඤ්ඤත්‍රාති අත්ථො.

(ඛ) අකාලචීවරං (පාරා. 500) නාම ‘‘අනත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසමාසෙ උප්පන්නං, අත්ථතෙ කථිනෙ සත්තමාසෙ උප්පන්නං, කාලෙපි ආදිස්ස දින්නං, එතං අකාලචීවරං නාමා’’ති.

(ග) පුරාණචීවරං (පාරා. 505) නාම ‘‘සකිං නිවත්ථම්පි සකිං පාරුතම්පී’’ති වුත්තං. අඤ්ඤාතිකා නාම මාතිතො වා පිතිතො වා යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා අසම්බන්ධා. නිසීදනපච්චත්ථරණධොවාපනෙ දුක්කටං.

(ඝ) අඤ්ඤත්‍ර පාරිවත්තකාති (පාරා. 512) එත්ථ හරීතකීඛණ්ඩම්පි වට්ටති. චීවරං නාම ඉධ විකප්පනූපගපච්ඡිමතො පට්ඨාය අධිප්පෙතං.

(ඞ) අඤ්ඤත්‍ර සමයාති (පාරා. 519) එත්ථ ‘‘අච්ඡින්නචීවරො වා හොති භික්ඛු නට්ඨචීවරො වා’’ති එවං වුත්තං සමයන්ති අත්ථො.

(ච) ‘‘සන්තරුත්තරපරමං තෙන භික්ඛුනා තතො චීවරං සාදිතබ්බ’’න්ති (පාරා. 524) වුත්තත්තා ‘‘තතුත්තරී’’ති වුත්තං. එත්ථ පන ‘‘සචෙ තීණි නට්ඨානි හොන්ති, ද්වෙ සාදිතබ්බානි. ද්වෙ නට්ඨානි, එකං සාදිතබ්බං, එකං නට්ඨං, න කිඤ්චි සාදිතබ්බ’’න්ති (පාරා. 524) වුත්තං.

(ඡ-ජ) ‘‘කීදිසෙන තෙ (පාරා. 529), භන්තෙ, චීවරෙන අත්ථො, කීදිසං තෙ චීවරං චෙතාපෙමී’’ති එවං අප්පවාරිතොති අත්ථො. විකප්පන්ති විසිට්ඨකප්පං අධිකවිධානං ආපන්නං. ඉධ පුරිමං එකස්ස, දුතියං බහූනං වසෙන වුත්තං, එත්තකං නානත්තං.

(ඣ) අතිරෙකතික්ඛත්තුන්ති එත්ථ කෙනචි යං කිඤ්චි අකප්පියවත්ථුං ආනෙත්වා ‘‘ඉදං ඛො මෙ, භන්තෙ, ආයස්මන්තං උද්දිස්ස චීවරචෙතාපන්නං ආභතං, පටිග්ගණ්හතු ආයස්මා චීවරචෙතාපන්න’’න්ති වුත්තෙ ‘‘න ඛො මයං, ආවුසො, චීවරචෙතාපන්නං පටිග්ගණ්හාම, චීවරඤ්ච ඛො මයං පටිග්ගණ්හාම කාලෙන කප්පිය’’න්ති වත්තබ්බං. එවං වුත්තෙ සචෙ සො ‘‘අත්ථි කොචි කප්පියකාරකො’’ති වදති, චීවරත්ථිකෙන ඨපෙත්වා පඤ්ච සහධම්මිකෙ යො කොචි උද්දිසිතබ්බො ‘‘එසො ඛො, ආවුසො, භික්ඛූනං වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති, එත්තකමෙව වත්තබ්බං. එවං වුත්තෙ සචෙ දායකො තස්ස හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුං දත්වා ‘‘එසො අය්‍යස්ස චීවරං චෙතාපෙත්වා දස්සතී’’ති වත්වා ගච්ඡති, තං උපසඞ්කමිත්වා ද්වත්තික්ඛත්තුං චොදෙතබ්බො සාරෙතබ්බො ‘‘අත්ථො මෙ, ආවුසො, චීවරෙනා’’ති, එත්තකමෙව වත්තබ්බං, ‘‘දෙහි මෙ චීවර’’න්තිආදිනා න වත්තබ්බං. එවං තික්ඛත්තුං චොදනාය තං චීවරං ලභති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ ලභති, ඡක්ඛත්තුපරමං තුණ්හීභූතෙන ඨාතබ්බං, න ආසනෙ නිසීදිතබ්බං, න ආමිසං පටිග්ගහෙතබ්බං, න ධම්මො භාසිතබ්බො. ‘‘කිං කාරණා ආගතොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘ජානාහි, ආවුසො’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං. සචෙ නිසජ්ජාදීනි කරොති, ඨානං භඤ්ජති. වත්තභෙදදුක්කටඤ්ච ආපජ්ජතීති වදන්ති. එවං පන අප්පටිපජ්ජිත්වා අතිරෙකතික්ඛත්තුං චොදනාය අතිරෙකඡක්ඛත්තුං ඨානෙන සචෙ නිප්ඵාදෙති, නිස්සග්ගියන්ති අත්ථො.

(ඤ) සන්ථතං (පාරා. 544) නාම සන්ථරිත්වා කතං හොති අවායිමං. එකකොසියංසුනාපි චෙ මිස්සෙත්වා කරොති, නිස්සග්ගියං.

(ට) සුද්ධකාළකානන්ති (පාරා. 547-549) අඤ්ඤෙහි අමිස්සිතානන්ති අත්ථො. ‘‘කාළකං නාම ද්වෙ කාළකානි ජාතිකාළකං වා රජනකාළකං වා’’ති වුත්තං.

(ඨ) අනාදියිත්වා…පෙ… තුලන්ති (පාරා. 554) එත්ථ පන යත්තකෙහි එළකලොමෙහි කත්තුකාමො හොති, තෙසු ද්වෙ කොට්ඨාසා කාළකානං, එකො ඔදාතානං, එකො ගොචරියානං ආදාතබ්බොති විනිච්ඡයො. එකස්සාපි කාළකලොමස්ස අතිරෙකභාගෙ සති නිස්සග්ගියමෙව.

(ඩ) ඌනකඡබ්බස්සානීති (පාරා. 562) ඡබ්බස්සතො ඔරභාගෙ.

(ඪ) නිසීදනසන්ථතං (පාරා. 567) පන කාරාපෙන්තෙන පුරාණසන්ථතස්ස එකපස්සතො වට්ටං වා චතුරස්සං වා ඡින්දිත්වා ගහිතට්ඨානං යථා විදත්ථිමත්තං හොති, එවං ගහෙත්වා එකදෙසං වා සන්ථරිතබ්බං, විජටෙත්වා වා සන්ථරිතබ්බං.

(ත) න කෙවලං ධොවාපනෙ (පාරා. 578) එව නිස්සග්ගියං, රජනෙපි නිස්සග්ගියමෙව.

(ද) රූපියපටිග්ගහණස්සෙව (පාරා. 589) පටික්ඛිත්තත්තා පටිග්ගහිතපරිවත්තනෙ දොසං අපස්සන්තා කතාකතාදිවසෙන අනෙකවිධං ජාතරූපපරිවත්තනං කරොන්ති, තං සන්ධාය ‘‘නානප්පකාරක’’න්ති වුත්තං.

387-9. ආපත්තිං දෙසෙත්වා පච්ඡා කත්තබ්බං දස්සෙතුං ‘‘අථා’’ති වුත්තං. ගිහිං වදෙති සචෙ තත්ථ ආගච්ඡති ආරාමිකො වා උපාසකො වා, තං වදෙය්‍යාති අත්ථො. එවං වුත්තො සො ‘‘ඉමිනා කිං ආහරාමී’’ති චෙ වදෙය්‍යාති අත්ථො. අවත්වාමන්ති ‘‘ඉමං වා ඉමං වා ආහරා’’ති අවත්වාති අත්ථො. වදෙති ‘‘කප්පියං ආචික්ඛිතබ්බ’’න්ති (පාරා. 584, 589) වචනතො ‘‘පබ්බජිතානං සප්පි වා තෙලං වා මධු වා ඵාණිතං වා වට්ටතී’’ති එවං ආචික්ඛිතබ්බං, ‘‘ඉමං නාම ආහරා’’ති න වත්තබ්බමෙව. ද්වෙපෙතෙති ද්වෙපි එතෙ රූපියපටිග්ගාහකඤ්ච රූපියසබ්‍යොහාරිකඤ්චාති අත්ථො. අඤ්ඤෙනාති අන්තමසො ආරාමිකෙනාපි ලද්ධභාගො න කප්පති එව.

390. අන්තමසො (පාරා. අට්ඨ. 2.583-4) තන්නිබ්බත්තා රුක්ඛච්ඡායාපි න කප්පතීති. නිස්සට්ඨං පටිලද්ධම්පීති එත්ථ යථා රූපියසංවොහාරං කත්වා ලද්ධවත්ථුතො ආභතං න කප්පති, තථා කොසියමිස්සකසන්ථතාදිත්තයම්පි න කප්පති. න කෙවලං තස්සෙව, අඤ්ඤෙසම්පි න කප්පතෙව ‘‘අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාරා. 545, 550, 555) වුත්තත්තා.

391. එවං නො චෙ ලභෙථ, සො ආරාමිකාදිකො ‘‘ඉමං ඡඩ්ඩෙහී’’ති සංසියො වත්තබ්බොති අත්ථො. එවම්පි නො චෙ ලභෙය්‍ය, සම්මතො භික්ඛු ඡඩ්ඩෙය්‍යාති අත්ථො.

392. පටිග්ගහිතරූපියඤ්ච පරිවත්තිතරූපියඤ්ච සන්ධාය ‘‘එතානී’’ති වුත්තං. දුතියපත්තො නාම ‘‘ඌනපඤ්චබන්ධනෙන පත්තෙන අඤ්ඤං නවං පත්තං චෙතාපෙය්‍ය, නිස්සග්ගිය’’න්ති (පාරා. 612) වුත්තපත්තො. සො ච එතානි ච සඞ්ඝෙ නිස්සට්ඨුං ලබ්භරෙති සම්බන්ධො. ‘‘සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිස්සජ්ජිතබ්බං, භික්ඛුපරිසාය නිස්සජ්ජිතබ්බ’’න්ති (පාරා. 584, 589) ච වුත්තත්තා න ගණපුග්ගලානං නිස්සජ්ජිතුං වට්ටති. සෙසානි පන තීණි චීවරාදිවත්ථූනි ‘‘නිස්සජ්ජිතබ්බං සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා පුග්ගලස්ස වා’’ති වුත්තත්තා (පාරා. 463) සඞ්ඝාදීනං නිස්සජ්ජිතුං වට්ටති. භාසන්තරෙනපීති පාළියා වත්තුං අසක්කොන්තෙන දමිළභාසාදීසු අඤ්ඤතරායපි නිස්සජ්ජිතුං වට්ටතීති අත්ථො.

393. (ක-ග) නානප්පකාරකං නාම ‘‘චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා, ‘‘අන්තමසො චුණ්ණපිණ්ඩොපි දන්තකට්ඨම්පි දසිකසුත්තම්පී’’ති (පාරා. 595) පාළියං වුත්තං. චෙතාපිතොති (පාරා. 613) යාචිත්වා ගහිතො.

394. සම්මන්නිත්වාන පත්තගාහකං සඞ්ඝස්ස පත්තන්තන්ති (පාරා. 614; කඞ්ඛා. අට්ඨ. ඌනපඤ්චබද්ධනසික්ඛාපදවණ්ණනා) ය අන්තිමං පත්තං, තං තස්ස දාපයෙති අත්ථො.

395. (ඛ) පරිදහිතං නිස්සග්ගියන්ති එත්ථ (පාරා. 626-628; පාරා. අට්ඨ. 2.628) පන ඨත්වා වස්සිකසාටිකාය පරියෙසනක්ඛෙත්තං කරණක්ඛෙත්තං නිවාසනක්ඛෙත්තං අධිට්ඨානක්ඛෙත්තන්ති චතුබ්බිධං ඛෙත්තඤ්ච කුච්ඡිසමයො පිට්ඨිසමයොති දුවිධො සමයො ච වෙදිතබ්බො. කථං? ගිම්හානමාසෙසු පච්ඡිමමාසස්ස පුරිමො අඩ්ඪමාසො පරියෙසනක්ඛෙත්තං, පච්ඡිමො කරණක්ඛෙත්තඤ්ච නිවාසනක්ඛෙත්තඤ්ච, පරියෙසිතුම්පි වට්ටති, අධිට්ඨාතුං පන න වට්ටති. වස්සිකා පන චත්තාරො මාසා පරියෙසනාදීනං චතුන්නම්පි ඛෙත්තං. එතෙ එව පඤ්ච මාසා කුච්ඡිසමයො නාම. ඉතරෙ සත්ත මාසා පිට්ඨිසමයො, තත්ථ සතුප්පාදකරණං න වට්ටති.

(ග) අච්ඡින්නන්ති එත්ථ ‘‘යො පන මම පත්තචීවරාදීනි වහන්තො මයා සද්ධිං චරිස්සතී’’ති සඤ්ඤාය චීවරං දත්වා පුන සකසඤ්ඤාය එව අත්තනො වෙය්‍යාවච්චං අකරොන්තං දිස්වා අච්ඡින්දති, සො ඉමං ආපත්තිං ආපජ්ජති. කෙවලං පරිච්චජිත්වා දින්නං ගහෙතුමෙව න ලභති.

(ඝ) සුත්තං විඤ්ඤාපෙත්වාති එත්ථ චීවරකාරසමයාදීසු චීවරසිබ්බනාදීනමත්ථාය සුත්තං විඤ්ඤාපෙත්වාති අත්ථො. අඤ්ඤථා සුත්තං විඤ්ඤාපෙතුමෙව න වට්ටති. විඤ්ඤත්තියා එව ලද්ධතන්තවායෙහීති අත්ථො. සුත්තතන්තවායානං අකප්පියභාවෙ සති දීඝතො විදත්ථිමත්තෙ, තිරියන්තතො හත්ථමත්තෙ වීතෙ නිස්සග්ගියං, එකතො අකප්පියපක්ඛෙ දුක්කටං.

(ඞ) විකප්පං ආපන්නන්ති (පාරා. 643) ‘‘ඉදං ඛො, ආවුසො, චීවරං මං උද්දිස්ස විය්‍යති, ආයතඤ්ච කරොථ විත්ථතඤ්චා’’තිආදිනා අධිකං විධානං ආපන්නන්ති අත්ථො.

(ච) අච්චෙකචීවරං (පාරා. 649-650) නාම සෙනාය ගන්තුකාමාදීහි දින්නං.

(ඡ) අතිරෙකඡාරත්තන්ති (පාරා. 654-655) ඡදිවසතො අතිරෙකං. ‘‘අත්ථතකථිනානං වො, භික්ඛවෙ, පඤ්ච කප්පිස්සන්ති, අනාමන්තචාරො අසමාදානචාරො ගණභොජනං යාවදත්ථචීවරං යො ච තත්ථ චීවරුප්පාදො, සො නෙසං භවිස්සතී’’ති (මහාව. 306) වුත්තආනිසංසෙසු චීවරමාසෙ අසමාදානචාරං ඨපෙත්වා සෙසානිසංසා ලබ්භන්ති. යදි අසමාදානචාරො ලබ්භෙය්‍ය, පාවෙය්‍යකා භික්ඛූ වස්සංවුත්ථා ඔකපුණ්ණෙහි චීවරෙහි න භගවන්තං උපසඞ්කමෙය්‍යුං, යස්මා තං න ලභන්ති, තස්මා චීවරමාසෙපි තිචීවරං ආදාය එව භගවන්තං උපසඞ්කමිංසු. තස්මා වෙදිතබ්බං අසමාදානචාරපරිහාරං අත්ථතකථිනා එව ලභන්ති, න ඉතරෙති වදන්ති.

397. (ඛ) ‘‘අහං, භන්තෙ, එකං පාටිදෙසනීයාපත්තිං, ද්වෙ, සම්බහුලා පාටිදෙසනීයාපත්තියො ආපජ්ජි’’න්ති ඉමං පන යෙසු පොත්ථකෙසු ලිඛිතං, තං අභයගිරිවාසීනං ඛුද්දසික්ඛාවසෙන දස්සිතං කිර. තත්ථ ‘‘අහං, ආයස්මා, සම්බහුලා පාටිදෙසනීයා ආපත්තියො ආපන්නො, තායො පටිදෙසෙමි. අහං, ආයස්මා, එකං පාටිදෙසනීයං ආපත්තිං ආපන්නො, තං පටිදෙසෙමී’’ති හි වුත්තං. අම්හාකං පන එවං දෙසනාවිධානං නත්ථි. ‘‘ගාරය්හං, ආවුසො, ධම්මං ආපජ්ජිං අසප්පායං පාටිදෙසනීයං, තං පටිදෙසෙමී’’ති (පාචි. 553) වුත්තං. සමන්තපාසාදිකායං (පාචි. 553) ‘‘ගාරය්හං ආවුසො’තිආදි පටිදෙසෙතබ්බාකාරදස්සන’’න්ති වුත්තං. කඞ්ඛාවිතරණියම්පි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමපාටිදෙසනීයසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘තස්සා දෙසෙතබ්බාකාරො ගාරය්හං ආවුසො’තිආදිනා නයෙන සික්ඛාපදෙ දස්සිතොයෙවා’’ති වුත්තත්තා පාඨෙ ආගතනයෙනෙව දෙසනාවිධානං වෙදිතබ්බං. සචෙ ද්වෙ හොන්ති, ‘‘ගාරය්හෙ, ආවුසො, ද්වෙ ධම්මෙ ආපජ්ජිං අසප්පායෙ පාටිදෙසනීයෙ, තෙ පටිදෙසෙමී’’ති, ‘‘පස්සථ, භන්තෙ, තෙ ධම්මෙ’’ති ච ‘‘ගාරය්හෙ, ආවුසො, සම්බහුලෙ ධම්මෙ ආපජ්ජිං අසප්පායෙ පාටිදෙසනීයෙ, තෙ පටිදෙසෙමී’’ති, ‘‘පස්සථ, භන්තෙ, තෙ ධම්මෙ’’ති ච එවං යථානුරූපං දෙසනාවිධානං වෙදිතබ්බං. සෙසං වුත්තප්පකාරමෙවාති.

398. අදෙසනාගාමිනියන්ති (පරි. 424 ආදයො; පරි. අට්ඨ. 425) පාරාජිකඤ්ච සඞ්ඝාදිසෙසඤ්ච න දෙසයෙති අත්ථො. අනාපත්තිඤ්චාති අනාපත්තිං එව ‘‘ආපත්ති’’න්ති න දෙසයෙ. ලහුකාපත්තිම්පි පුබ්බෙ දෙසිතං පුන න දෙසයෙති සම්බන්ධො, නානාසංවාසනිස්සීමට්ඨිතානං සන්තිකෙ න දෙසයෙති අත්ථො. චතුපඤ්චහීති එත්ථ සමානවස්සිකපවාරණායං විය චතූහි වා පඤ්චහි වා එකතො හුත්වා එකස්ස සන්තිකෙ න දෙසයෙති අත්ථො. ද්වින්නං වා තිණ්ණං වා වට්ටති. කථං දෙසෙතබ්බන්ති චෙ? එකස්ස සන්තිකෙ තීහිපි එකතො නිසීදිත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, එකං පාචිත්තියාපත්තිං ආපජ්ජිං, තං තුම්හමූලෙ පටිදෙසෙමී’’ති එවං අත්තනා ආපන්නආපත්තිවසෙන වුත්තෙ තෙන ‘‘පස්සසි, ආවුසො, තං ආපත්ති’’න්ති එවං තික්ඛත්තුං වුත්තෙ ‘‘ආම, භන්තෙ, පස්සාමී’’ති වා ‘‘ආමාවුසො පස්සාමී’’ති වා වුත්තෙ පුන තෙන ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාථා’’ති වා ‘‘සංවරෙය්‍යාසී’’ති වා වුත්තෙ ‘‘සාධු සුට්ඨු සංවරිස්සාමී’’ති වත්තබ්බං, එවං දෙසෙතබ්බං. මනසාති වචීභෙදං අකත්වා කෙවලං චිත්තෙනෙව න දෙසයෙති අත්ථො. අපකතත්තානන්ති අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නස්ස වා උක්ඛිත්තකස්ස වා උපොසථො පවාරණා වා ඨපිතා හොන්ති, තස්ස සන්තිකෙ න දෙසයෙති අත්ථො. නානෙකාති නානාපත්තියො ‘‘එකා’’ති වත්වා න දෙසයෙති අත්ථො. එකා පන ‘‘සම්බහුලා’’ති දෙසිතා හොතීති. දෙසනාවිනිච්ඡයො.

දෙසනානිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.