ඛුද්දසික්ඛා-පුරාණටීකා

ගන්ථාරම්භකථා

යො චිරං දීඝමද්ධානං, විදිත්වා දුක්ඛිතං ජනං;

තථාපි නාවබුජ්ඣන්තමනුකම්පාය චොදිතො.

බොධාය පණිධිං කත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං;

තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා, ධම්මං සඞ්ඝඤ්ච සාධුකං.

පුබ්බාචරියපාදෙසු, ඨපෙත්වා සීසමත්තනො;

ථෙරෙන ධම්මසිරිනා, ථිරසීලෙන යා කතා.

‘‘ආදිතො උපසම්පන්නසික්ඛිතබ්බ’’න්තිආදිනා;

ඛුද්දසික්ඛා සමාසෙන, තස්සා අත්ථවිනිච්ඡයං.

ලිඛිස්සාමි හිතත්ථාය, ආදිකම්මිකභික්ඛුනං;

තත්ථ යුත්තං ගහෙතබ්බමයුත්තං තුජ්ඣිතබ්බකන්ති;

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

(ක) එත්ථාහ – කතමා ඛුද්දසික්ඛා, කථං සික්ඛිතබ්බා, කස්මා සික්ඛිතබ්බා, කෙ සික්ඛන්ති, කෙ සික්ඛිතසික්ඛාති? වුච්චතෙ – අධිසීලඅධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාවසෙන තිස්සො සික්ඛා, ගන්ථවසෙනෙත්ථ සඞ්ඛිපිත්වා වුත්තත්තා තද්දීපනො ගන්ථො ‘‘ඛුද්දසික්ඛා’’ති වුච්චති, අථ වා ‘‘ඛුද්දං අනෙලකං මධුපටල’’න්තිආදීනි විය සික්ඛාකාමානං මධුරතාය ඛුද්දා ච තා සික්ඛා චාති ඛුද්දසික්ඛා, අථ වා ‘‘ඛුද්දපුත්තම්හි සමණ පොස ම’’න්තිආදීසු විය බහුවිධත්තාපි ඛුද්දා ච තා සික්ඛිතබ්බතො සික්ඛා චාති ඛුද්දසික්ඛා. අධිසීලසික්ඛා පනෙත්ථ චාරිත්තවාරිත්තවසෙන දුවිධම්පි සීලං යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙන තප්පටිපක්ඛෙ කිලෙසෙ තදඞ්ගප්පහානවසෙන පජහන්තෙන සික්ඛිතබ්බා, අධිචිත්තසික්ඛා පන යථාවුත්තෙසු ආරම්මණෙසු අභියොගකරණවසෙන ඣානප්පටිපක්ඛානං නීවරණගණානං වික්ඛම්භනප්පහානං කුරුමානෙන සික්ඛිතබ්බා, අධිපඤ්ඤාසික්ඛා පන යථානුරූපං සමුච්ඡෙදවසෙන සානුසයෙ කිලෙසෙ සමුච්ඡින්දන්තෙන සික්ඛිතබ්බා.

කස්මා සික්ඛිතබ්බාති එත්ථ –

ජාතිආදීහි දුක්ඛෙහි, අනෙකෙහි උපද්දුතං;

ඛන්ධලොකං ජහිත්වාන, පත්තුං ඛෙමං පුරං සිවං.

කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙන සහ සත්ත සෙක්ඛා සික්ඛන්ති. අරහන්තො සික්ඛිතසික්ඛා.

යෙ වීතමොහා මුනිපුඞ්ගවස්ස;

සිස්සෙසු අග්ගා මුනිනා පසත්ථා;

තෙ තීසු සික්ඛාසු සමත්තසික්ඛා;

තතො පරෙ කෙන සමත්තසික්ඛාති.

ආදිතොති එත්ථ ආදිම්හියෙවාති අත්ථො, ආදිතො පට්ඨායාති වා. උපසම්පන්නෙන ච උපසම්පන්නාය ච සික්ඛිතබ්බං උපසම්පන්නසික්ඛිතබ්බං. සහ මාතිකාය සමාතිකං. පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරං ඛුද්දසික්ඛං පවක්ඛාමි ආදරෙන, පකාරෙන වා වක්ඛාමි රතනත්තයං වන්දිත්වාති අත්ථො. අපිච ථෙරො ආදිතොති වචනෙන සද්ධාපබ්බජිතානං කුලපුත්තානං ආලසියදොසෙන අප්පටිපජ්ජන්තානං අඤ්ඤාණදොසෙන අඤ්ඤථා පටිපජ්ජන්තානං සංවෙගං ජනෙති. කථං? අතිදුල්ලභං ඛණසමවායං පටිලභිත්වා තඞ්ඛණං න කුසීතෙන වා නිරත්ථකකථාපසුතෙන වා වීතිනාමෙතබ්බං, කිං කාතබ්බං? ආදිතො පට්ඨාය නිරන්තරමෙව තීසු සික්ඛාසු ආදරො ජනෙතබ්බොති. එත්ථාහ – කිං තං රතනත්තයං නාම, යං වන්දිත්වා ථෙරො ඛුද්දසික්ඛං පවක්ඛතීති? වුච්චතෙ – බුද්ධරතනං ධම්මරතනං සඞ්ඝරතනන්ති ඉමානි තීණි රතනානි. තානි හි රතිජනනට්ඨෙන ‘‘රතනානී’’ති වුච්චන්ති. අපිච –

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති. (දී. නී. අට්ඨ. 2.33; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.223; ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3; සු. නි. අට්ඨ. 1.226; මහානි. අට්ඨ. 50; උදා. අට්ඨ. 45) –

ඉමිස්සා ගාථාය වසෙන රතනත්ථො වෙදිතබ්බො.

මාතිකාවණ්ණනා

(ඛ-ජ) ඉදානි ‘‘සමාතික’’න්ති වුත්තත්තා මාතිකං තාව දස්සෙතුං ‘‘පාරාජිකා ච චත්තාරො’’තිආදි ආරද්ධං. සබ්බසික්ඛානං පන මූලභූතත්තා අධිසීලසික්ඛාව පඨමං වුත්තා. ‘‘සීලෙ පතිට්ඨායා’’ති (සුං. නි. 1.1.23, 192; පෙටකො. 22; මි. ප. 2.1.9) හි වුත්තං. තත්‍රාපි මහාසාවජ්ජත්තා, මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන පවත්තනතො ච සබ්බපඨමං ජානිතබ්බාති පාරාජිකාව පඨමං වුත්තාති. ඉදානි යථානික්ඛිත්තානි මාතිකාපදානි පටිපාටියා විත්ථාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘පාරාජිකා ච චත්තාරො’’ති පඨමපදං උද්ධටං, තස්සායමත්ථො – පාරාජිකාති පරාජිතා පරාජයමාපන්නා, සික්ඛාපදං අතික්කමිත්වා තෙනෙව ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා, තාය වා පරාජයමාපාදිතානමෙතං අධිවචනං, තෙ පන චත්තාරොති වුත්තං හොති.

1. පාරාජිකනිද්දෙසවණ්ණනා

1-2. ඉදානි තෙ දස්සෙතුං ‘‘මග්ගත්තයෙ’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මනුස්සාමනුස්සතිරච්ඡානගතානං වසෙන තිස්සො ඉත්ථියො, තයො උභතොබ්‍යඤ්ජනකා, තයො පණ්ඩකා, තයො පුරිසාති පාරාජිකවත්ථුභූතානං නිමිත්තානං නිස්සයා ද්වාදසමත්තා හොන්ති, තෙසං වච්චමග්ගප්පස්සාවමග්ගමුඛමග්ගවසෙන තයො මග්ගා. තත්ථ මනුස්සිත්ථියා තයො, අමනුස්සිත්ථියා තයො, තිරච්ඡානගතිත්ථියා තයොති නව, තථා මනුස්සඋභතොබ්‍යඤ්ජනකාදීනං. මනුස්සපණ්ඩකාදීනං පන වච්චමග්ගමුඛමග්ගවසෙන ද්වෙ ද්වෙ කත්වා ඡ, තථා මනුස්සපුරිසාදීනන්ති සබ්බෙසං වසෙන තිංස මග්ගා හොන්ති. තෙ සබ්බෙ පරිග්ගහෙත්වා ඉධ ‘‘මග්ගත්තයෙ’’ති වුත්තං, තස්මිං මග්ගත්තයෙති අත්ථො. අනික්ඛිත්තසික්ඛොති භික්ඛුභාවතො චවිතුකාමතාචිත්තෙන යථාලක්ඛණං අපච්චක්ඛාතසික්ඛොති අත්ථො. සන්ථතසන්ථතෙති වත්ථාදීසු යෙන කෙනචි සන්ථතෙ වා අසන්ථතෙ වා. අල්ලොකාසෙති මග්ගත්තයස්ස පකතිවාතෙන අසම්ඵුට්ඨප්පදෙසෙ. නිමිත්තන්ති අඞ්ගජාතං. සංසන්ථතං වා අසන්ථතං වාති අත්තනො අඞ්ගජාතං වත්ථාදීනං අඤ්ඤතරෙන පටිච්ඡන්නං වා අප්පටිච්ඡන්නං වා. උපාදිණ්ණන්ති අනට්ඨකායප්පසාදං. වුත්තප්පකාරෙ මග්ගත්තයෙ පවෙසන්තො චුතො පාරාජිකොති සම්බන්ධො. නට්ඨකායප්පසාදං පන පීළකං වා චම්මඛිලං වා ලොමං වා පවෙසන්තස්ස දුක්කටං, මනුස්සානං පන ජීවමානකසරීරෙ අක්ඛිනාසාකණ්ණච්ඡිද්දවත්ථිකොසෙසු සත්ථකාදීහි කතවණෙ වා මෙථුනරාගෙන තිලබීජමත්තම්පි අඞ්ගජාතං පවෙසන්තස්ස ථුල්ලච්චයං, අවසෙසසරීරෙසු උපකච්ඡකාදීසු ච දුක්කටං. තිරච්ඡානගතානං හත්ථිඅස්සගොණගද්‍රභඔට්ඨමහිංසාදීනං නාසාය ථුල්ලච්චයං, තථා තෙසං වත්ථිකොසෙසු. සබ්බෙසම්පි තිරච්ඡානගතානං අක්ඛිකණ්ණවණෙසු දුක්කටං, තථා තෙසං අවසෙසසරීරෙසුපි.

ඉදානි පවෙසනං නාම න කෙවලං අත්තුපක්කමෙනෙව හොති, භික්ඛුපච්චත්ථිකාදීනං පන වසෙන පරූපක්කමෙනාපි හොති, තත්ථාපි සෙවනචිත්තෙ සති පාරාජිකො හොතීති දස්සනත්ථං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – යො භික්ඛු පවෙසනපවිට්ඨඨිතඋද්ධාරණක්ඛණෙසු සාදියති, තස්මිං ඛණෙ සෙවනචිත්තං උපට්ඨපෙති, සොපි පාරාජිකො හොති. යො පන භික්ඛු සබ්බසො අසාදියන්තො ආසීවිසමුඛං අඞ්ගාරකාසුඤ්ච පවිට්ඨං විය මඤ්ඤති, සො නිප්පරාධො හොති. එත්ථ ඨිතං නාම සුක්කවිස්සට්ඨිසමයප්පවත්ති.

පඨමං.

3-4. ඉදානි දුතියං දස්සෙතුං ‘‘ආදියෙය්‍යා’’තිආදිමාහ. ‘‘ආදියෙය්‍යා’’තිආදීනං පදානං ‘‘අදින්නං ථෙය්‍යචිත්තෙන භවෙ පාරාජිකො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ආදියෙය්‍යාති ආරාමාදිං අභියුඤ්ජිත්වා යො භික්ඛු ගණ්හෙය්‍ය, සො භවෙ පාරාජිකොති අත්ථො. එවං සෙසෙසුපි. හරෙය්‍යාති වෙතනෙන වා මිත්තභාවෙන වා අඤ්ඤස්ස භණ්ඩං හරන්තො පුන ථෙය්‍යචිත්තෙ උප්පන්නෙ ‘‘සීසෙ භාරං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසතී’’තිආදිනා ගණ්හෙය්‍යාති අත්ථො. අවහරෙය්‍යාති ‘‘උපනික්ඛිත්තං භණ්ඩං ‘දෙහි මෙ භණ්ඩ’න්ති වුච්චමානො ‘නාහං ගණ්හාමී’’තිආදිනා අවහරෙය්‍ය. ඉරියාපථං කොපෙය්‍යාති ‘‘සහභණ්ඩහාරකං නෙස්සාමී’’ති තෙනෙව පුරිසෙන තං නෙතුං තස්ස ගමනපථං වාරෙත්වා අඤ්ඤෙන මග්ගෙන තං සන්තජ්ජෙත්වා නෙති, එවං නෙන්තස්ස තස්ස පුරිසස්ස පඨමපාදෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියපාදුද්ධාරෙ පාරාජිකං. ‘‘ථලට්ඨං භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසතී’’තිආදිනා ඨානා චාවෙය්‍ය. පරිකප්පිතට්ඨානං වා සුඞ්කඝාතං වා අතික්කාමෙන්තො සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍ය. යං කිඤ්චි පරපරිග්ගහිතං සස්සාමිකං භණ්ඩං තෙහි සාමිකෙහි කායෙන වා වාචාය වා න දින්නන්ති අදින්නං.

ඉදානි න ඉමිනාව ආකාරෙන අවහාරකො පාරාජිකො හොති, අඤ්ඤථාපි හොතීති දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. ථෙය්‍යාවහාරකො ච බලාවහාරකො ච කුසාවහාරකො ච පටිච්ඡන්නාවහාරකො ච පරිකප්පාවහාරකො ච භවෙ පාරාජිකොති සම්බන්ධො. තත්ථ ථෙය්‍යාවහාරො නාම සන්ධිච්ඡෙදාදීහි වා කංසකූටමානකූටතුලාකූටාදීහි වා වඤ්චෙත්වා ගහණං. පසය්හාවහාරො බලාවහාරො. කුසසඞ්කමනං කත්වා පරකොට්ඨාසග්ගහණං කුසාවහාරො. පරභණ්ඩං පංසුආදිනා පටිච්ඡාදෙත්වා සාමිකෙසු අපස්සිත්වා ගතෙසු පච්චාගන්ත්වා ගහණං පටිච්ඡන්නාවහාරො. පරිකප්පාවහාරො පන දුවිධො භණ්ඩොකාසවසෙන. තත්ථ ‘‘සාටකො චෙ, ගණ්හිස්සාමි, සුත්තඤ්චෙ, න ගණ්හිස්සාමී’’ති භණ්ඩං පරිකප්පෙත්වා අන්ධකාරෙ පසිබ්බකං ගණ්හාති. තත්ථ චෙ සාටකො හොති, උද්ධාරෙයෙව පාරාජිකං. සචෙ සුත්තං හොති, රක්ඛති, පුන ‘‘සුත්ත’’න්ති ඤත්වාපි ‘‘යං ලද්ධං, තං ගහෙතබ්බ’’න්ති උග්ගණ්හන්තො උද්ධාරෙයෙව පාරාජිකං, අයං භණ්ඩපරිකප්පො. ඔකාසපරිකප්පො ගබ්භද්වාරප්පමුඛවිහාරාදීනං වසෙන පරිච්ඡෙදං කරොති ‘‘සචෙ මං එත්ථන්තරෙ පස්සන්ති, දස්සාමි, නො චෙ පස්සන්ති, ගණ්හිත්වා ගච්ඡාමී’’ති, තස්ස තං පරිකප්පිතපරිච්ඡෙදං අතික්කමන්තස්ස පදවාරෙන පාරාජිකං වෙදිතබ්බං, අයං ඔකාසපරිකප්පො.

ඉදානි ඉමස්මිං අදින්නාදානෙ විනිච්ඡයනයං දස්සෙතුං ‘‘භණ්ඩකාලග්ඝදෙසෙහී’’තිආදි වුත්තං. එත්ථාති අදින්නාදානෙ. නිච්ඡයොති විනිච්ඡයො කාතබ්බොති අත්ථො. තත්ථ කෙනචි භික්ඛුනා ‘‘මයා ඉදං නාම භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තෙන ගහිත’’න්ති වුත්තෙ විනයධරෙන සහසාව තං ආපත්තිං අනාරොපෙත්වා තස්ස භණ්ඩස්ස සාමිකඅස්සාමිකභාවං උපපරික්ඛිත්වා යදි සස්සාමිකං, තස්ස භණ්ඩස්ස අග්ඝවසෙන ආපත්තියා කාරෙතබ්බො. සචෙ නිරාලයකාලෙ ගහිතං, පාරාජිකෙන න කාරෙතබ්බො, අයං භණ්ඩවසෙන විනිච්ඡයො.

කාලොති අවහාරකාලො. තදෙව හි භණ්ඩං කදාචි මහග්ඝං හොති, කදාචි අප්පග්ඝං, තස්මා යස්මිං කාලෙ අවහටං, තස්මිං කාලෙ යො තස්ස අග්ඝො, තෙන අග්ඝෙන ආපත්තියා කාරෙතබ්බො, අයං කාලවසෙන විනිච්ඡයො.

අග්ඝොති භණ්ඩග්ඝො. නවභණ්ඩස්ස හි යො අග්ඝො, සො පච්ඡා පරිහායති, තස්මා සබ්බදා භණ්ඩං පකතිඅග්ඝවසෙනෙව න කාරෙතබ්බං, අයං අග්ඝවසෙන විනිච්ඡයො. දෙසොති අවහාරදෙසො. භණ්ඩුට්ඨානදෙසෙ හි භණ්ඩං අප්පග්ඝං හොති, අඤ්ඤත්ථ මහග්ඝං, තස්මා යස්මිං දෙසෙ භණ්ඩං අවහටං, තස්මිංයෙව දෙසෙ අග්ඝෙන කාරෙතබ්බො, අයං දෙසවසෙන විනිච්ඡයො.

පරිභොගෙනපි සාටකාදිකස්ස භණ්ඩස්ස අග්ඝො පරිහායති, තස්මා තස්ස පරිභොගවසෙන පරිහීනාපරිහීනභාවො උපපරික්ඛිතබ්බො, අයං පරිභොගවසෙන විනිච්ඡයො.

දුතියං.

5. ඉදානි තතියං දස්සෙතුං ‘‘මනුස්සවිග්ගහ’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මනුස්සවිග්ගහන්ති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං උප්පන්නං කලලරූපං ආදිං කත්වා පකතියා වීසතිවස්සසතායුකස්ස සත්තස්ස යාව මරණකාලා එත්ථන්තරෙ අනුපුබ්බෙන වුද්ධිප්පත්තො අත්තභාවො, එසො මනුස්සවිග්ගහො නාම, එවරූපං මනුස්සවිග්ගහන්ති අත්ථො. චිච්චාති වධකචෙතනාවසෙන සඤ්චෙතෙත්වා පකප්පෙත්වා අභිවිතරිත්වා වීතික්කමොති අත්ථො. ජීවිතා වා වියොජයෙති වුත්තප්පකාරං මනුස්සවිග්ගහං කලලකාලෙපි තාපනමද්දනෙහි වා භෙසජ්ජසම්පදානෙන වා තතො වා උද්ධම්පි තදනුරූපෙන උපක්කමෙන සන්තතිවිකොපනවසෙන යො ජීවිතා වියොජෙය්‍ය, සො චුතො භවෙති සම්බන්ධො. කිඤ්ච භිය්‍යො – ‘‘සත්ථහාරකං වා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ හරතීති හාරකං, කිං හරති? ජීවිතං, හරිතබ්බන්ති වා හාරකං, උපනික්ඛිපිතබ්බන්ති අත්ථො, සත්ථඤ්ච තං හාරකඤ්චාති සත්ථහාරකං. අස්සාති මනුස්සවිග්ගහස්ස. යථා මනුස්සවිග්ගහො ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ තං අසිආදිසත්ථං පටිලභති, තථා සයං මරණචෙතනො මරණාධිප්පායො හුත්වා උපනික්ඛිපෙය්‍ය. සොපි චුතො භවෙති අත්ථො. එතෙන ථාවරප්පයොගං දස්සෙති.

6-7. ඉදානි ‘‘මරණවණ්ණං වා සංවණ්ණෙය්‍යා’’තිආදිවිධිං දස්සෙතුං ‘‘ගාහෙය්‍ය මරණූපායං, වදෙය්‍ය මරණෙ ගුණ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘සත්ථං වා ආහර, විසං වා ඛාද, රජ්ජුයා වා උබ්බන්ධිත්වා කාලං කරොහී’’තිආදිනා නයෙන මරණත්ථාය උපායං ගාහෙය්‍ය. මරණසංවණ්ණනා පනෙත්ථ බහුවිධා ‘‘කායෙන සංවණ්ණෙති, වාචාය කායවාචාය දූතෙන ලෙඛාය වා සංවණ්ණෙතී’’ති වුත්තත්තා. තත්ථ කායෙන සංවණ්ණෙති නාම කායෙන විඤ්ඤාපෙති. ‘‘යො පපාතෙ පපතනාදීනි කත්වා මරති, සො ධනං වා ලභති, යසං වා ලභති, සග්ගං වා ගච්ඡතී’’තිආදිනා නයෙන සංවණ්ණෙති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. තස්ස වචනං සුත්වා කොචි ‘‘මරිස්සාමී’’ති දුක්ඛං වෙදනං උප්පාදෙති, ථුල්ලච්චයං. මරති චෙ, පාරාජිකං. එවං සෙසෙසුපි. දූතෙන සංවණ්ණනායං පන දූතස්ස සාසනං ආරොචාපෙති ‘‘එවං ආරොචෙහී’’ති, ‘‘යො එවං මරති, සො ධනං වා ලභතී’’ති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව. ලෙඛාය සංවණ්ණෙති නාම ගිරිපබ්බතපුරාණාදිලෙඛං ලිඛති, ‘‘යො එවං මරතී’’තිආදි වුත්තනයමෙව. එත්ථාපි යො මරණූපායං වා ගාහෙය්‍ය, මරණෙ වා ගුණං වදෙය්‍ය, සො චුතො භවෙති සම්බන්ධො.

ඉදානි පන ඉමස්ස මනුස්සවිග්ගහස්ස ඡබ්බිධෙ පයොගෙ දස්සෙතුං ‘‘පයොගා’’තිආදි ආරද්ධං. සාහත්ථිකනිස්සග්ගිකආණත්තිකථාවරඉද්ධිමයවිජ්ජාමයානං වසෙන තස්ස මනුස්සවිග්ගහස්ස ඡප්පයොගාති අධිප්පායො. තත්ථ සාහත්ථිකොති සයං මාරෙන්තස්ස කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා පහරණං. නිස්සග්ගිකොති දූරෙ ඨිතං මාරෙතුකාමස්ස කායාදීහි උසුසත්තියන්තපාසාණාදීනං නිස්සජ්ජනං. ආණත්තිකොති ‘‘අසුකං නාම මාරෙහී’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙන්තස්ස ආණාපනං. ථාවරොති ඔපාතක්ඛණනං, අපස්සෙනසංවිධානං, අසිආදීනං උපනික්ඛිපනං, තළාකාදීසු විසසම්පයොජනං, රූපූපහාරොති එවමාදි. කම්මවිපාකජාය ඉද්ධියා පයොජනං ඉද්ධිපයොගං. මාරණත්ථාය විජ්ජානං පරිජප්පනං විජ්ජාමයොති.

ඉදානි ඉමෙසු ඡසු පයොගෙසු ආණත්තියං සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතං දස්සෙතුං ‘‘කාලවත්ථාවුධිරියාපථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ කාලොති පුබ්බණ්හසායන්හාදිකාලො ච යොබ්බනථාවරියාදිකාලොපි ච. ඉමෙසු යං කිඤ්චි කාලං නියමෙත්වා ‘‘ඉමස්මිං නාම කාලෙ මාරෙහී’’ති ආණත්තො සචෙ තස්මිංයෙව කාලෙ මාරෙති, ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකං. සචෙ නියමිතකාලතො පුරෙ වා පච්ඡා වා මාරෙති, ආණාපකො මුච්චති. වත්ථූති මාරෙතබ්බො පුග්ගලො. සචෙ ආණත්තො තමෙව මාරෙති, ආණාපකස්ස ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකං. අථ අඤ්ඤං මාරෙති, ආණාපකො මුච්චති. එවං සෙසෙසුපි වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. ආවුධන්ති අසිආදි. ඉරියාපථොති මාරෙතබ්බස්ස ගමනං වා නිසජ්ජා වාති එවමාදිකො. කිරියාවිසෙසොති විජ්ඣනං වා ඡෙදනං වා භෙදනං වා සූලාරොපනං වාති එවමාදිකො. ඔකාසොති ගාමො වා වනං වා ගෙහං වාති එවමාදිකො. ඉමෙසු යථා යථා වධකො ආණත්තො, තථා තථා කතෙ ආණාපකස්ස ආපත්ති, අඤ්ඤථා කතෙ විසඞ්කෙතො හොති. ආණත්තියං පන අයං විසෙසො ‘‘අධිට්ඨායාති අධිට්ඨහිත්වා ආණාපෙති ‘එවං විජ්ඣ, එවං පහර, එවං ඝාතෙහී’’ති වුත්තාය පාළියා ලබ්භතීති ඤාතබ්බො.

තතියං.

8-9. ඉදානි චතුත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ඣානාදිභෙද’’න්තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – ‘‘ඣානං විමොක්ඛො සමාධි සමාපත්ති ඤාණදස්සනං මග්ගභාවනා ඵලසච්ඡිකිරියා කිලෙසප්පහානං විනීවරණතා චිත්තස්ස සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරතී’’ති එවං වුත්තං උත්තරිමනුස්සධම්මං අත්තනි නත්ථිතාය නොසන්තං ‘‘මයි අත්ථී’’ති අත්තනි වා තං ‘‘අහං එත්ථ සන්දිස්සාමී’’ති අත්තානං වා තත්ථ උපනෙත්වා දීපෙන්තො චුතො භවෙ. කොට්ඨාසං වාති එත්ථ ‘‘ඣානලාභී, විමොක්ඛලාභී, සමාධිලාභී, සමාපත්තිලාභීම්හී’’ති එවමාදිනා නයෙන කොට්ඨාසතො වාති අත්ථො. එකෙකං වාති ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී, දුතියස්ස ඣානස්ස ලාභීම්හී’’ති එවමාදිනා නයෙන එකෙකං වාති අත්ථො. ‘‘අතීතභවෙ සොතාපන්නොම්හී’’ති වදතො අතීතභවං සන්ධාය කථිතත්තා පාරාජිකං නත්ථි, තස්මා ‘‘පච්චුප්පන්නභවස්සිත’’න්ති වුත්තං, තස්ස පච්චුප්පන්නභවනිස්සිතං කත්වාති අත්ථො. අඤ්ඤාපදෙසරහිතන්ති ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසති, සො භික්ඛු පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී’’තිආදිනා නයෙන අඤ්ඤාපදෙසං විනාති අත්ථො. එවං දීපෙන්තො හි ථුල්ලච්චයමාපජ්ජති. දීපෙන්තොති ‘‘පඨමං ඣානං සමාපජ්ජිං, සමාපජ්ජාමි, සමාපන්නො, පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභීම්හි, වසීම්හි, සච්ඡිකතං අස්සා’’ති එවමාදිනා නයෙන දීපෙන්තොති අත්ථො. ‘‘අධිගතො’’ති මානො අධිමානො, සො යස්ස නත්ථි, සො අනධිමානිකො. කෙන එවං දීපෙන්තොති චෙ? තං දස්සෙතුං ‘‘කායෙන වාචා’’තිආදි වුත්තං, කායෙන වා වාචාය වා තදුභයෙන වාති අත්ථො. විඤ්ඤත්තිපථෙති යත්ථ ඨිතො මනුස්සජාතිකො ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා තස්ස වචනං පකතිසොතෙන සුත්වා සමනන්තරමෙව ‘‘ඉමං නාම එස වදතී’’ති ජානාති, තත්ථ ඨත්වා දීපෙන්තො චුතො භවෙ, න දෙවබ්‍රහ්මාදීසු අඤ්ඤතරෙන ඤාතෙති අත්ථො.

චතුත්ථං.

10. ඉදානි චතුන්නම්පි සාධාරණවිනිච්ඡයං වත්තුං ‘‘පාරාජිකෙතෙ චත්තාරො’’තිආදිමාහ. තත්ථායං සඞ්ඛෙපො – චත්තාරොපි එතෙ පාරාජිකා ‘‘එකකම්මං එකුද්දෙසො සමසික්ඛතා’’ති එවං වුත්තසංවාසස්ස අභබ්බතාය අසංවාසා, යථාපුරෙ පුබ්බෙ ගිහිකාලෙ ච අනුපසම්පන්නකාලෙ ච අසංවාසිකා, එවං පච්ඡා පාරාජිකං ආපන්නාපි අසංවාසාති. කිඤ්ච භිය්‍යො – අභබ්බා භික්ඛුභාවාය පුන තෙන අත්තභාවෙන උපසම්පදාය අවත්ථුතාය උපසම්පන්නා භවිතුම්පි අභබ්බාති අත්ථො. කිං වියාති චෙ? සීසච්ඡින්නොව ජීවිතුං, යථාපි සීසච්ඡින්නො තෙන අත්තභාවෙන පුන ජීවිතුං අභබ්බො, එවමිමෙ චත්තාරොති අධිප්පායො.

11. ඉදානි ඉමෙසු චතූසු පාරාජිකෙසු යෙ පරියායාණත්තීහි සම්භවන්ති, තෙ දස්සෙතුං ‘‘පරියායො චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පරියායොති මරණාධිප්පායස්ස කායපයොගො වා වචීපයොගො වා. තස්මා ‘‘යො ඊදිසෙ මුහුත්තෙ සත්ථං වා ආහරිත්වා විසං වා ඛාදිත්වා සොබ්භාදීසු වා පපතිත්වා මරති, සො ධනං වා ලභති, යසං වා ලභතී’’තිආදිනා නයෙන මරණං අභිනන්දන්තො ‘‘ඉදං සුත්වා යො කොචි මරතූ’’ති යො පරියායෙන වදති, තං සුත්වා සචෙ කොචි තථා මරති, පාරාජිකං. නියමිතෙන පන යං සන්ධාය වුත්තං, තස්සෙව මරණෙ පාරාජිකං. ආණත්ති පන වුත්තත්ථායෙව. තතියෙ මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකෙ ලබ්භතීති සම්බන්ධො. දුතියෙ පන අදින්නාදානෙ ආණත්ති එව ලබ්භති, න පරියායොති අත්ථො. කස්මා නං පරියායෙන නාපජ්ජතීති? යථා මනුස්සවිග්ගහෙ ‘‘මරණවණ්ණං වා සංවණ්ණෙය්‍යා’’ති වුත්තං, තථා ඉධ අදින්නාදානෙ ‘‘වණ්ණං වා සංවණ්ණෙය්‍යා’’ති අවුත්තත්තා. සෙසෙසූති පඨමචතුත්ථෙසු පරියායාණත්තිද්වයං න ලබ්භතීති අත්ථො.

12. ඉදානි චතූසුපි යථාසම්භවං අඞ්ගභෙදං දස්සෙතුං ‘‘සෙවෙතුකාමතාචිත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ මෙථුනධම්මස්සාති මෙථුනධම්මපාරාජිකස්ස. බුධාති විනයධරා.

13. මනුස්සසන්ති මනුස්සසන්තකතා. එතෙන පෙතතිරච්ඡානගතපරිග්ගහෙසු අනාපත්තීති දීපිතං හොති. තථාසඤ්ඤීති මනුස්සසන්තකවසෙන පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤීති අත්ථො. වත්ථුනො ගරුතාති පඤ්චමාසකං වා අතිරෙකපඤ්චමාසකං වා තදග්ඝනකං භණ්ඩං වා හොතීති අත්ථො. අවහාරො චාති පඤ්චවීසතියා අවහාරෙසු යෙන කෙනචි අවහාරො හොතීති අත්ථො. අදින්නාදානහෙතුයොති අදින්නාදානපාරාජිකස්ස එතානි පඤ්ච අඞ්ගානීති අධිප්පායො.

14. පාණො මානුස්සකොති මනුස්සජාතිකපාණො. තස්මිං පාණෙ පාණසඤ්ඤිතා. ඝාතචෙතනාති වධකචෙතනා. පයොගොති තංසමුට්ඨිතො සාහත්ථිකාදීනං ඡන්නං පයොගානං අඤ්ඤතරපයොගො. තෙන පයොගෙන මරණං. පඤ්චෙතෙ වධහෙතුයොති මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකස්ස පඤ්ච අඞ්ගානීති අත්ථො.

15. අසන්තතාති උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස අත්තනි අසන්තතා චාති අත්ථො. පාපමිච්ඡතායාරොචනාති ඉමිනා යො කෙවලං පාපමිච්ඡතං විනා මන්දත්තා මොමූහත්තා භණති, තස්ස අනාපත්තීති දීපිතං හොති. තස්සාති යස්ස ආරොචෙති, තස්ස මනුස්සජාතිතා ච. ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසති, සො භික්ඛු අරහා’’තිආදිනා (පරි. 160, 336) නාඤ්ඤාපදෙසො ච. තදෙවාති තදා එව තඞ්ඛණෙයෙව ජානනං. අසන්තදීපනෙති උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනපාරාජිකෙති අත්ථො.

16. ඉදානි ‘‘පාරාජිකා ච චත්තාරො’’ති එත්ථ ච-සද්දෙන සඞ්ගහිතෙහි සද්ධිං සමොධානෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අසාධාරණා චත්තාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උබ්භජාණුමණ්ඩලිකා වජ්ජප්පටිච්ඡාදිකා උක්ඛිත්තානුවත්තිකා අට්ඨවත්ථුකාති ඉමෙ චත්තාරො භික්ඛුනීනං භික්ඛූහි අසාධාරණා නාම. එතාසු උබ්භජාණුමණ්ඩලිකා නාම යා කායසංසග්ගරාගෙන අවස්සුතා තෙනෙව රාගෙන අවස්සුතස්ස මනුස්සපුරිසස්ස අක්ඛකානං අධො, ජාණුමණ්ඩලානං කප්පරානඤ්ච උපරි යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන ආමසනාදිං සාදියති, තස්සා අධිවචනං. යා පන භික්ඛුනී අඤ්ඤිස්සා භික්ඛුනියා පාරාජිකසඞ්ඛාතං වජ්ජං ජානං පටිච්ඡාදෙති, සා වජ්ජප්පටිච්ඡාදිකා නාම. සමග්ගෙන පන සඞ්ඝෙන උක්ඛිත්තං භික්ඛුං යා භික්ඛුනී යංදිට්ඨිකො සො හොති, තස්සා දිට්ඨියා ගහණවසෙන අනුවත්තති, සා උක්ඛිත්තානුවත්තිකා නාම. යා පන කායසංසග්ගරාගෙන තින්තා තථාවිධස්සෙව පුරිසස්ස හත්ථග්ගහණං වා සඞ්ඝාටිකණ්ණග්ගහණං වා සාදියති, කායසංසග්ගසඞ්ඛාතස්ස අසද්ධම්මස්ස පටිසෙවනත්ථාය පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ සන්තිට්ඨති වා, තත්ථ ඨත්වා සල්ලපති වා, සඞ්කෙතං වා ගච්ඡති, පුරිසස්ස ආගමනං වා සාදියති, කෙනචි වා පටිච්ඡන්නොකාසං පවිසති, හත්ථපාසෙ ඨත්වා කායං උපසංහරති, අයං අට්ඨවත්ථුකා නාමාති වෙදිතබ්බා.

අභබ්බකා එකාදසාති එත්ථ පණ්ඩකො ථෙය්‍යසංවාසකො තිත්ථියපක්කන්තකො තිරච්ඡානගතො මාතුඝාතකො පිතුඝාතකො අරහන්තඝාතකො භික්ඛුනිදූසකො සඞ්ඝභෙදකො ලොහිතුප්පාදකො උභතොබ්‍යඤ්ජනකොති ඉමෙ එකාදස අභබ්බපුග්ගලා නාම. විබ්භන්තා භික්ඛුනීති යදා භික්ඛුනී විබ්භමිතුකාමා හුත්වා සෙතවත්ථං වා කාසායමෙව වා ගිහිනිවාසනාකාරෙන නිවාසෙති, තදා පාරාජිකමාපන්නා නාම හොති, පුන උපසම්පදං න ලභති, සා ච පාරාජිකාති අත්ථො. මුදුපිට්ඨිකො නාම කතපරිකම්මාය මුදුකාය පිට්ඨියා සමන්නාගතො. සො එත්තාවතා න පාරාජිකො, අථ ඛො යදා අනභිරතියා පීළිතො අත්තනො අඞ්ගජාතං අත්තනො මුඛමග්ගවච්චමග්ගෙසු අඤ්ඤතරං පවෙසෙති, තදා පාරාජිකො හොති.

17-18. ලම්බීති අඞ්ගජාතස්ස දීඝත්තා එවං වුත්තො. සොපි යදා අනභිරතියා පීළිතො අත්තනො අඞ්ගජාතං අත්තනො මුඛෙ වා වච්චමග්ගෙ වා පවෙසෙති, තදා පාරාජිකො හොති. මුඛෙන ගණ්හන්තොති එත්ථ යො අනභිරතියා පීළිතො පරස්ස සුත්තස්ස වා පමත්තස්ස වා අඞ්ගජාතං අත්තනො මුඛෙන ගණ්හාති, සො චාති අත්ථො. තත්ථෙවාති පරස්ස අඞ්ගජාතෙවාති අත්ථො. යො අනභිරතියා පීළිතො පරස්ස අඞ්ගජාතං කම්මනියං දිස්වා අත්තනො වච්චමග්ගෙන තස්ස උපරි නිසීදති, තං අත්තනො වච්චමග්ගං පවෙසෙති, සො චාති අත්ථො. එතෙ චත්තාරො අනුලොමිකා මෙථුනස්සාති සම්බන්ධො. කථමිති චෙ? මග්ගෙ මග්ගප්පවෙසනසදිසතාය, න උභින්නං රාගවසෙන සදිසභාවූපගතානං ද්වයංද්වයසමාපත්තිසදිසතාය. ඉධාගතා චත්තාරොති මෙථුනධම්මාදිවසෙන පාරාජිකා චත්තාරො චාති එවං සමොධානතො චතුවීසති පාරාජිකාති අත්ථො.

එත්ථාහ – මාතුඝාතකපිතුඝාතකඅරහන්තඝාතකා තතියපාරාජිකං ආපන්නා, භික්ඛුනිදූසකො ලම්බීආදයො චත්තාරො පඨමපාරාජිකං ආපන්නායෙවාති කත්වා කුතො චතුවීසතීති? අධිප්පායො පනෙත්ථ අත්ථි, මාතුඝාතකාදයො හි චත්තාරො ඉධ අනුපසම්පන්නායෙව අධිප්පෙතා, ලම්බීආදයො චත්තාරො කිඤ්චාපි පඨමපාරාජිකෙන සඞ්ගහිතා, යස්මා එකෙන පරියායෙන මෙථුනධම්මං අප්පටිසෙවිනොපි හොන්ති, තස්මා විසුං වුත්තාති. පාරාජිකවිනිච්ඡයො.

පාරාජිකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සඞ්ඝාදිසෙසනිද්දෙසවණ්ණනා

19. ඉදානි සඞ්ඝාදිසෙසං පකාසෙතුං ‘‘ගරුකා නවා’’තිආදි ආරද්ධං. ගරුකාති සඞ්ඝාදිසෙසා ඉධ අධිප්පෙතා, අඤ්ඤත්ථ පන පාරාජිකාපි සඞ්ගය්හන්ති. කස්මා ‘‘තෙරසා’’ති අවත්වා ‘‘නවා’’ති වුත්තන්ති චෙ? වීතික්කමක්ඛණෙයෙව ආපජ්ජිතබ්බත්තා පඨමාපත්තිකා වුත්තා, යාවතතියකා පන චත්තාරො සඞ්ඝාදිසෙසා සඞ්ඝායත්තත්තා චිරෙන ආපජ්ජන්තීති න වුත්තා. තත්ථ මොචෙතුකාමතාති මොචෙතුකාමතායාති අත්ථො ‘‘අලජ්ජිතා’’තිආදීසු විය. ඉමිනා පන නයෙන මොචනස්සාදො මුච්චනස්සාදො මුත්තස්සාදො මෙථුනස්සාදො ඵස්සස්සාදො කණ්ඩූවනස්සාදො දස්සනස්සාදො නිසජ්ජනස්සාදො වාචස්සාදො ගෙහසිතපෙමං වනභඞ්ගියන්ති එකාදස අස්සාදා වුත්තා, තෙසු එකංයෙව මොචනස්සාදං ගහෙත්වා සෙසා පටික්ඛිත්තා හොන්ති.

තෙසං අස්සාදානං වසෙන එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො – මොචෙතුං අස්සාදො මොචනස්සාදො. මොචනස්සාදචෙතනාය නිමිත්තෙ උපක්කමති, මුච්චති, සඞ්ඝාදිසෙසො. න මුච්චති චෙ, ථුල්ලච්චයං. මුච්චනස්සාදෙ සචෙ අත්තනො ධම්මතාය මුච්චමානං අස්සාදෙති, න උපක්කමති, අනාපත්ති. සචෙ මුච්චමානං අස්සාදෙන්තො උපක්කමිත්වා මොචෙති, සඞ්ඝාදිසෙසොව. අත්තනො ධම්මතාය මුත්තෙ අස්සාදො මුත්තස්සාදො. එත්ථාපි උපක්කමස්ස නත්ථිතාය අනාපත්ති. එවං සබ්බත්ථ. මෙථුනස්සාදෙන ඉත්ථිං ගණ්හන්තස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති, අයං මෙථුනස්සාදො. ඵස්සස්සාදො දුවිධො අජ්ඣත්තිකො බාහිරො චාති. තත්ථ අජ්ඣත්තිකෙ තාව අත්තනො නිමිත්තං ‘‘ථද්ධං මුදුකන්ති ජානිස්සාමී’’ති වා ලොලභාවෙන වා කීළාපයතො සචෙ මුච්චති, අනාපත්ති. බාහිරඵස්සස්සාදෙ කායසංසග්ගරාගෙන මාතුගාමං ඵුසතො ආලිඞ්ගතො ච මුත්තෙ අනාපත්ති. කණ්ඩූවනස්සාදෙ දද්දුකච්ඡාදීනං වසෙන ඛජ්ජමානං නිමිත්තං කණ්ඩූවනස්සාදෙන කණ්ඩූවතො මුත්තෙපි අනාපත්ති. දස්සනස්සාදෙ මාතුගාමස්ස අනොකාසං උපනිජ්ඣායතො මුත්තෙපි අනාපත්ති. නිසජ්ජනස්සාදෙ මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො නිසින්නස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති. වාචාය අස්සාදො වාචස්සාදො. තෙන අස්සාදෙන මාතුගාමං මෙථුනප්පටිසංයුත්තාහි වාචාහි ඔභාසන්තස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති. ගෙහසිතපෙමෙ මාතාදීනං මාතාදිපෙමෙන ආලිඞ්ගනාදිං කරොන්තස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති. වනභඞ්ගෙ ච සන්ථවකරණත්ථාය ඉත්ථියා පෙසිතං පුප්ඵාදිවනභඞ්ගසඤ්ඤිතං පණ්ණාකාරං ‘‘ඉත්ථන්නාමාය නාම ඉදං මෙ පෙසිත’’න්ති අස්සාදෙන ආමසන්තස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති. එතෙසු පන මොචනස්සාදවසෙනෙව උපක්කමන්තස්ස ආපත්ති, සෙසානං වසෙන අනාපත්තීති වෙදිතබ්බං.

සුක්කස්සාති ‘‘නීලං පීතකං ලොහිතකං ඔදාතං තක්කවණ්ණං දකවණ්ණං තෙලවණ්ණං ඛීරවණ්ණං දධිවණ්ණං සප්පිවණ්ණ’’න්ති (පාරා. 237) එවං ආගතෙසු දසසු වණ්ණෙසු යස්ස කස්සචි සුක්කස්සාති අධිප්පායො. උපක්කම්මාති ‘‘අජ්ඣත්තරූපෙ මොචෙති, බහිද්ධාරූපෙ මොචෙති, අජ්ඣත්තබහිද්ධාරූපෙ මොචෙති, ආකාසෙ කටිං කම්පෙන්තො මොචෙතී’’ති (පාරා. 237) එවං වුත්තෙසු චතූසු උපායෙසු අඤ්ඤතරෙන උපායෙන ‘‘රාගූපත්ථම්භෙ මොචෙති, වච්චූපත්ථම්භෙ මොචෙති, පස්සාවූපත්ථම්භෙ මොචෙති, වාතූපත්ථම්භෙ මොචෙති, උච්චාලිඞ්ගපාණකදට්ඨූපත්ථම්භෙ මොචෙතී’’ති එවං වුත්තෙසු පඤ්චසු කාලෙසු කිස්මිඤ්චි කාලෙ අඞ්ගජාතෙ කම්මනියං පත්තෙ ‘‘ආරොග්‍යත්ථාය මොචෙති, සුඛත්ථාය මොචෙති, භෙසජ්ජත්ථාය, දානත්ථාය, පුඤ්ඤත්ථාය, යඤ්ඤත්ථාය, සග්ගත්ථාය, බීජත්ථාය, වීමංසත්ථාය, දවත්ථාය මොචෙතී’’ති (පාරා. 237) එවං වුත්තෙසු දසසු අධිප්පායෙසු යෙන කෙනචි අධිප්පායෙන හත්ථාදීසු යෙන කෙනචි උපක්කමිත්වාති අත්ථො. විමොචයන්ති අන්තමසො යං එකා ඛුද්දකමක්ඛිකා පිවෙය්‍ය, තත්තකම්පි මොචෙන්තොති අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තෙනාති යා සුපිනන්තෙ සුක්කවිස්සට්ඨි හොති, තං ඨපෙත්වාති අත්ථො. සමණොති යො කොචි උපසම්පන්නො. ගරුකන්ති සඞ්ඝාදිසෙසං. ඵුසෙති ආපජ්ජෙය්‍යාති අත්ථො.

සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදං පඨමං.

20. ඉදානි කායසංසග්ගං දීපෙතුං ‘‘ඉත්ථිසඤ්ඤී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ඉත්ථිසඤ්ඤීති තදහුජාතායපි මනුස්සිත්ථියා ඉත්ථිසඤ්ඤීයෙව හුත්වාති අත්ථො. සචෙ තත්ථ වෙමතිකො වා පණ්ඩකපුරිසතිරච්ඡානගතසඤ්ඤී වා හොති, ථුල්ලච්චයං, තථා ඉත්ථියා කායෙන කායප්පටිබද්ධාමසනෙ ච කායප්පටිබද්ධෙන කායාමසනෙ ච යක්ඛීපෙතීපණ්ඩකානං කායෙන කායාමසනෙ ච. පුරිසතිරච්ඡානගතිත්ථීනං පන කායෙන කායාමසනෙපි දුක්කටං, තථා යක්ඛීආදීනං කායෙන කායප්පටිබද්ධාදීසු ච. මතිත්ථියා පන ථුල්ලච්චයං. කායසංසග්ගරාගවාති ඉමිනා මාතුපෙමාදිං මොක්ඛාධිප්පායඤ්ච පටික්ඛිපති. සම්ඵුසන්තොති කායසංසග්ගරාගෙන උපක්කම්ම අන්තමසො ලොමෙනපි මනුස්සිත්ථිං සම්ඵුසන්තොති අත්ථසම්බන්ධො. ඉමිනා යො ඉත්ථියා ආලිඞ්ගතොපි කායෙන න වායමති, කෙවලං ඵස්සංයෙව අනුභවති, තස්ස අනාපත්තීති දීපිතං හොති.

කායසංසග්ගසික්ඛාපදං දුතියං.

21. ඉදානි දුට්ඨුල්ලවාචං පකාසෙතුං ‘‘තථා සුණන්ති’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තථාති ඉත්ථිසඤ්ඤී. මනුස්සිත්ථිං සුණන්තින්ති සම්බන්ධො. සුණන්තින්ති ඉමිනා පටිබලායපි ඉත්ථියා අවිඤ්ඤත්තිපථෙ ඨිතාය දූතෙන වා පණ්ණෙන වා ආරොචෙන්තස්ස දුට්ඨුල්ලවාචාපත්තින හොතීති දීපිතං හොති. විඤ්ඤුඤ්චාති ඉමිනා යා මහල්ලිකාපි බාලාපි එළමූගාපි අසද්ධම්මප්පටිසංයුත්තං කථං න ජානාති, සා ඉධ නාධිප්පෙතාති දස්සෙති. වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගානං වසෙන මග්ගං වා මෙථුනං වා ආරබ්භාති සම්බන්ධො. දුට්ඨුල්ලවාචාය රාගො දුට්ඨුල්ලවාචාරාගො, තෙන දුට්ඨුල්ලවාචාරාගෙන. තං අස්සාදෙන්තො ඔභාසෙත්වා දුරුත්තවචනං වත්වා ගරුකං ඵුසෙති අත්ථො.

කථං ද්වෙ මග්ගෙ ආරබ්භ පසංසති ගරහති? තත්ථ පසංසායපි තාව ‘‘ඉත්ථිලක්ඛණෙන සුභලක්ඛණෙන සමන්නාගතාසී’’ති වදති, න තාවසීසං එති. ‘‘තව වච්චමග්ගො ච පස්සාවමග්ගො ච සුභො සුසණ්ඨානො දස්සනීයො, ඊදිසෙන නාම ඉත්ථිලක්ඛණෙන සුභලක්ඛණෙන සමන්නාගතාසී’’ති වදති, සීසං එති, සඞ්ඝාදිසෙසො හොතීති අත්ථො. ගරහණෙ පන ‘‘සිඛරණීසි, සම්භින්නාසි, උභතොබ්‍යඤ්ජනාසී’’ති ඉමානි තීණි සුද්ධානියෙව සීසං එන්ති වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගානං නියතවචනත්තා අච්චොළාරිකත්තා ච. අඤ්ඤානි පන ‘‘අනිමිත්තාසි, නිමිත්තමත්තාසී’’තිආදීනි මග්ගානං අනියතවචනත්තා මෙථුනෙන ඝටෙත්වා වුත්තානි එව සීසං එන්ති. මෙථුනප්පටිසංයුත්තෙ ‘‘දෙහි මෙ, අරහසි මෙ දාතු’’න්තිආදීහි පන සීසං න එති, ‘‘මෙථුනධම්මං දෙහී’’තිආදිනා මෙථුනධම්මෙ ඝටිතෙයෙව සඞ්ඝාදිසෙසො. ඉත්ථියා වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගෙ ඨපෙත්වා අධක්ඛකං උබ්භජාණුමණ්ඩලං ආදිස්ස වණ්ණාදිභණනෙ ථුල්ලච්චයං, තථා යක්ඛීපෙතීපණ්ඩකෙසු වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගෙ මෙථුනෙපි. ඉමෙසං පන යක්ඛීආදීනං අධක්ඛකාදිකෙ වුත්තප්පකාරෙ පදෙසෙ දුංක්කටං, තථා ඉත්ථියාදීනං උබ්භක්ඛකෙ අධොජාණුමණ්ඩලෙ කායප්පටිබද්ධෙ චාති.

දුට්ඨුල්ලවාචාසික්ඛාපදං තතියං.

22. ඉදානි අත්තකාමපාරිචරියං දස්සෙතුං ‘‘වත්වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ වත්වාති දුට්ඨුල්ලොභාසනෙ වුත්තප්පකාරං ඉත්ථිං ඉත්ථිසඤ්ඤීයෙව හුත්වා වත්වාති අත්ථො. අත්තකාමුපට්ඨානවණ්ණන්ති එත්ථ මෙථුනධම්මසඞ්ඛාතෙන කාමෙන උපට්ඨානං කාමුපට්ඨානං, අත්තනො අත්ථාය කාමුපට්ඨානං අත්තකාමුපට්ඨානං, අත්තනා වා කාමිතං ඉච්ඡිතන්ති අත්තකාමං, සයං මෙථුනරාගවසෙන පත්ථිතන්ති අත්ථො, අත්තකාමඤ්ච තං උපට්ඨානඤ්චාති අත්තකාමුපට්ඨානං, තස්ස වණ්ණො අත්තකාමුපට්ඨානවණ්ණො, තං අත්තකාමුපට්ඨානවණ්ණං. ‘‘එතදග්ගං, භගිනි, පාරිචරියානං යා මාදිසං සීලවන්තං කල්‍යාණධම්මං බ්‍රහ්මචාරිං එතෙන ධම්මෙන පරිචරෙය්‍යා’’ති එවං වත්වාති සම්බන්ධො. මෙථුනරාගිනොති ඉමිනා ගිලානපච්චයාදීහි උපට්ඨානස්ස වණ්ණං භණතො අනාපත්තීති දීපිතං හොති. වාචා මෙථුනයුත්තෙනාති එත්ථ මෙථුනයුත්තෙනෙව වාචාය මෙථුනයාචනෙ ගරුකං හොති, න අඤ්ඤථාති අධිප්පායො.

අත්තකාමපාරිචරියසික්ඛාපදං චතුත්ථං.

23. ඉදානි සඤ්චරිත්තං දස්සෙතුං ‘‘පටිග්ගහෙත්වා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ පටිග්ගහෙත්වාති ඉත්ථියා වා පුරිසෙන වා උභින්නං මාතාදීහි වා ‘‘භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං ඉත්ථිං වා පුරිසං වා එවං භණාහී’’ති වුත්තො තෙසං වචනං ‘‘සාධූ’’ති වා ‘‘හොතූ’’ති වා ‘‘භණාමී’’ති වා යෙන කෙනචි ආකාරෙන වචීභෙදං කත්වා, සීසකම්පනාදීහි වා සම්පටිච්ඡිත්වාති අත්ථො. සන්දෙසන්ති එත්ථ පන ඉත්ථී දසවිධා මාතුරක්ඛිතා පිතුරක්ඛිතා මාතාපිතුරක්ඛිතා භාතුරක්ඛිතා භගිනිරක්ඛිතා ඤාතිරක්ඛිතා ගොත්තරක්ඛිතා ධම්මරක්ඛිතා සාරක්ඛා සපරිදණ්ඩාති. දස භරියායො ධනක්කීතා ඡන්දවාසිනී භොගවාසිනී පටවාසිනී ඔදපත්තකිනී ඔභටචුම්බටකා දාසී ච භරියා ච කම්මකාරී ච භරියා ච ධජාහටා මුහුත්තිකා චාති.

තාසු මාතුරක්ඛිතා භික්ඛුං පහිණති ‘‘ගච්ඡ, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං බ්‍රූහි ‘හොමි ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා ධනක්කීතා…පෙ… මුහුත්තිකා චා’’ති, අයං ඉත්ථියා සන්දෙසො නාම. සචෙ මාතුරක්ඛිතාය මාතාපිතාභාතාභගිනිආදයො භික්ඛුං පහිණන්ති ‘‘ගච්ඡ, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං බ්‍රූහි ‘හොතු ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා ධනක්කීතා…පෙ… මුහුත්තිකා චා’’ති, අයම්පි ඉත්ථියා සන්දෙසොයෙව නාම. එවං පිතුරක්ඛිතාදීසුපි නයො නෙතබ්බො. පුරිසො භික්ඛුං පහිණති ‘‘ගච්ඡ, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං මාතුරක්ඛිතං බ්‍රූහි…පෙ… සපරිදණ්ඩං බ්‍රූහි ‘හොතු කිර ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා ධනක්කීතා…පෙ… මුහුත්තිකා චා’’ති, අයං පුරිසස්ස සන්දෙසො නාම. සචෙ පුරිසස්ස මාතාපිතාභාතාභගිනිආදයො භික්ඛුං පහිණන්ති ‘‘ගච්ඡ, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං මාතුරක්ඛිතං බ්‍රූහි…පෙ… සපරිදණ්ඩං බ්‍රූහි ‘හොතු ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා ධනක්කීතා…පෙ… මුහුත්තිකා චා’’ති, අයම්පි පුරිසස්ස සන්දෙසොයෙව නාම, ආණාපනන්ති අත්ථො.

වීමංසිත්වාති එත්ථ වුත්තප්පකාරෙන සාසනං ගහෙත්වා තස්සා ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා තෙසං අවස්සාරොචනකානං මාතාපිතාභාතාභගිනිආදීනං වා ආරොචෙත්වාති අත්ථො. හරන්ති යත්ථ පහිතො, තත්ථ ගන්ත්වා තස්සා ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා ආරොචෙති, සා ඉත්ථී වා පුරිසො වා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡතු වා, මා වා, ලජ්ජාය වා තුණ්හී හොතු, පුන ආගන්ත්වා තස්සා ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා හරන්තො ගරුකං ඵුසෙති සම්බන්ධො. එත්තාවතා ‘‘පටිග්ගණ්හති වීමංසති පච්චාහරතී’’ති වුත්තං අඞ්ගත්තයං සම්පාදිතං හොති. ඉමාය තිවඞ්ගසම්පත්තියා සඞ්ඝාදිසෙසො, ඉතො යෙහි කෙහිචි ද්වීහි අඞ්ගෙහි ථුල්ලච්චයං, එකෙන දුක්කටං. යක්ඛීපෙතීපණ්ඩකෙසු අඞ්ගත්තයෙනපි ථුල්ලච්චයමෙව, එකෙන වා ද්වීහි වා දුක්කටන්ති.

සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදං පඤ්චමං.

24. ඉදානි කුටිකාරසික්ඛාපදං ආවි කාතුං ‘‘සංයාචිතපරික්ඛාර’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ‘‘වාසිං දෙථ, ඵරසුං දෙථා’’තිආදිනා සයං පවත්තිතයාචනාය ගහිතපරික්ඛාරං සංයාචිතපරික්ඛාරං පදභාජනෙ වුත්තනයෙන සඞ්ඝං තික්ඛත්තුං යාචිත්වා ලද්ධභික්ඛූහි වා සඞ්ඝෙනෙව වා තත්ථ ගන්ත්වා සාරම්භානාරම්භසපරික්කමනාපරික්කමනභාවං ඤත්වා අදෙසිතවත්ථුකං ‘‘කුටි නාම උල්ලිත්තා වා හොති අවලිත්තා වා උල්ලිත්තාවලිත්තා වා’’ති (පාරා. 349) එවං වුත්තලක්ඛණං කුටිං. ‘‘තත්‍රිදං පමාණං, දීඝසො ද්වාදස විදත්ථියො සුගතවිදත්ථියා, තිරියං සත්තන්තරා’’ති (පාරා. 348) එවං වුත්තපමාණාතික්කන්තං, ‘‘මය්හං වාසාගාරං එසා’’ති එවං අත්තා උද්දෙසො එතිස්සාති අත්තුද්දෙසා, තං අත්තුද්දෙසං කත්වා ගරුං සඞ්ඝාදිසෙසං ඵුසෙති සම්බන්ධො. අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – අදෙසිතවත්ථුකං පමාණාතික්කන්තං කුන්ථකිපිල්ලිකාදීනං ආසයෙ කතත්තා සාරම්භං ද්වීහි බලීබද්දෙහි යුත්තෙන සකටෙන ගන්තුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අපරික්කමනං උල්ලිත්තාදිභෙදං කුටිං අත්තනො වසනත්ථාය කරොන්තො වා කාරාපෙන්තො වා ‘‘ඉදානි නිට්ඨානං ගමිස්සතී’’ති පඨමපිණ්ඩදානෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියපිණ්ඩදානෙන ලෙපෙ ඝටිතෙ ද්වෙ ච සඞ්ඝාදිසෙසෙ ද්වෙ ච දුක්කටානි, සචෙ දෙසිතවත්ථුකායෙව වා පමාණාතික්කන්තායෙව වා හොති, එකං සඞ්ඝාදිසෙසං ද්වෙ ච දුක්කටානි ආපජ්ජතීති.

කුටිකාරසික්ඛාපදං ඡට්ඨං.

25. ඉදානි විහාරකාරසික්ඛාපදං දස්සෙතුං ‘‘මහල්ලක’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මහල්ලකන්ති සස්සාමිකභාවෙන සංයාචිතකුටිතො මහන්තභාවො එතස්ස අත්ථි, යස්මා වා වත්ථුං දෙසාපෙත්වා පමාණාතික්කමෙනාපි කාතුං වට්ටති, තස්මා පමාණමහන්තතායපි මහල්ලකො, තං මහල්ලකං විහාරං වා කත්වාති අත්ථො. එත්ථ පන අදෙසිතවත්ථුකභාවෙන එකො සඞ්ඝාදිසෙසො, සෙසං අනන්තරසදිසමෙව. ඉධ ච තත්ථ ච වාසාගාරං ඨපෙත්වා උපොසථාගාරං වා ජන්තාඝරං වා අග්ගිසාලං වා භවිස්සතීති එවමාදිනා නයෙන කරොන්තස්ස අනාපත්ති.

විහාරකාරසික්ඛාපදං සත්තමං.

26. ඉදානි අමූලකසික්ඛාපදං පකාසෙතුං ‘‘අමූලකෙනා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අමූලකෙනාති යං චොදකෙන චුදිතකම්හි පුග්ගලෙ අදිට්ඨං අසුතං අපරිසඞ්කිතං, ඉදං එතෙසං දස්සනසවනපරිසඞ්කාසඞ්ඛාතානං මූලානං අභාවතො අමූලකං, තෙන අමූලකෙන වත්ථුනාති සම්බන්ධො. තත්ථ අදිට්ඨං නාම අත්තනො පසාදචක්ඛුනා වා දිබ්බචක්ඛුනා වා අදිට්ඨං. අසුතං නාම තථෙව කෙනචි වුච්චමානං න සුතං. අපරිසඞ්කිතං නාම චිත්තෙන අපරිසඞ්කිතං, තං පන දිට්ඨසුතමුතවසෙන තිවිධං. තත්ථ භික්ඛුඤ්ච මාතුගාමඤ්ච තථාරූපෙ ඨානෙ දිස්වා ‘‘අද්ධා ඉමෙහි කත’’න්ති වා ‘‘කරිස්සන්තී’’ති වා පරිසඞ්කති, ඉදං දිට්ඨපරිසඞ්කිතං නාම. අන්ධකාරෙ පටිච්ඡන්නොකාසෙ වා භික්ඛුස්ස ච මාතුගාමස්ස ච වචනං සුත්වා දුතියස්ස අත්ථිභාවං අජානන්තො පුබ්බෙ වුත්තනයෙන පරිසඞ්කති, ඉදං සුතපරිසඞ්කිතං නාම. ධුත්තෙහි ඉත්ථීහි සද්ධිං පච්චන්තවිහාරෙසු පුප්ඵගන්ධසුරාදීහි අනුභවිත්වා ගතට්ඨානං දිස්වා ‘‘කෙන නු ඛො ඉදං කත’’න්ති වීමංසන්තො තත්‍ර කෙනචි භික්ඛුනා ගන්ධාදීහි පූජා කතා හොති, භෙසජ්ජත්ථාය අරිට්ඨං වා පීතං, සො තස්ස ගන්ධං ඝායිත්වා ‘‘අයං සො භවිස්සතී’’ති පරිසඞ්කති, ඉදං මුතපරිසඞ්කිතං නාම. එවං තිවිධාය පරිසඞ්කාය අභාවෙන අපරිසඞ්කිතන්ති අත්ථො.

චොදෙන්තොති ‘‘පාරාජිකං ධම්මං ආපන්නොසි, අස්සමණොසි, අසක්‍යපුත්තියොසී’’තිආදීහි වචනෙහි සයං චොදෙන්තොති අත්ථො. එවං චොදෙන්තස්ස වාචාය වාචාය සඞ්ඝාදිසෙසො. චොදාපෙන්තො වාති අත්තනා තස්ස සමීපෙ ඨත්වා අඤ්ඤං භික්ඛුං ආණාපෙත්වා චොදාපෙන්තො තස්ස ආණත්තස්ස වාචාය වාචාය ගරුං ඵුසෙති අත්ථො. අථ සොපි චාවනාධිප්පායෙන ‘‘මයාපි දිට්ඨං අත්ථී’’තිආදිනා නයෙන චොදෙති, ද්වින්නම්පි වාචාය ආපත්ති. වත්ථුනා අන්තිමෙන චාති භික්ඛුනො අනුරූපෙසු එකූනවීසතියා පාරාජිකෙසු අඤ්ඤතරෙනාති අත්ථො. චාවෙතුන්ති බ්‍රහ්මචරියා චාවෙතුං, යො සුද්ධං වා අසුද්ධං වා කතූපසම්පදං පුග්ගලං සුද්ධදිට්ඨිකො සමානො චාවනාධිප්පායෙන චොදෙති වා චොදාපෙති වා, තස්ස සඞ්ඝාදිසෙසොති අධිප්පායො. සුණමානන්ති ඉමිනා පරම්මුඛා දූතෙන වා පණ්ණෙන වා චොදෙති. චොදෙන්තස්ස න රුහතීති දීපිතං හොති. පරම්මුඛා පන සත්තහි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි වදන්තස්ස දුක්කටං.

අමූලකසික්ඛාපදං අට්ඨමං.

27. ඉදානි අඤ්ඤභාගියසික්ඛාපදං දස්සෙතුං ‘‘අඤ්ඤස්ස කිරිය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤස්ස කිරියන්ති අඤ්ඤස්ස ඛත්තියාදිජාතිකස්ස පාරාජිකස්ස වීතික්කමසඞ්ඛාතං කිරියං දිස්වාති සම්බන්ධො. තෙන ලෙසෙනාති ‘‘දස ලෙසා ජාතිලෙසො නාමලෙසො ගොත්තලෙසො ලිඞ්ගලෙසො ආපත්තිලෙසො පත්තලෙසො චීවරලෙසො උපජ්ඣායලෙසො ආචරියලෙසො සෙනාසනලෙසො’’ති (පාරා. 394) එවං වුත්තෙසු දසසු ලෙසෙසු යො තස්මිං පුග්ගලෙ දිස්සති, තෙන ලෙසෙන තදඤ්ඤං පුග්ගලං බ්‍රහ්මචරියා චාවෙතුං අන්තිමවත්ථුනා චොදෙන්තො ගරුකං ඵුසෙති අත්ථො. තත්ථ අඤ්ඤම්පි වත්ථුං ලිස්සති සිලිස්සති වොහාරමත්තෙනෙව ඊසකං අල්ලීයතීති ලෙසො, ජාතියෙව ලෙසො ජාතිලෙසො. එස නයො සෙසපදෙසුපි. ලෙසෙන චොදෙන්තො කථං චොදෙති? අඤ්ඤො ඛත්තියජාතිකො ඉමිනා චොදකෙන පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තො දිට්ඨො හොති, සො අඤ්ඤං අත්තනො වෙරිං ඛත්තියජාතිකං භික්ඛුං පස්සිත්වා තං ඛත්තියජාතිලෙසං ගහෙත්වා එවං චොදෙති ‘‘ඛත්තියො මයා දිට්ඨො පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තො, ත්වම්පි ඛත්තියො පාරාජිකං ධම්මං ආපන්නොසී’’ති වා ‘‘සො ත්වං ඛත්තියො, නාඤ්ඤො, පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නොසී’’ති වා චොදෙති. එවං නාමලෙසාදයොපි වෙදිතබ්බා.

අඤ්ඤභාගියසික්ඛාපදං නවමං.

28. එත්තාවතා ‘‘ගරුකා නවා’’ති උද්දිට්ඨෙ විත්ථාරතො දස්සෙත්වා ඉදානි තෙසු ආපන්නෙසු පටිපජ්ජනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘ඡාදෙති ජානමාපන්න’’න්තිආදි වුත්තං. තස්සායං පිණ්ඩත්ථො – යො භික්ඛු ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමා ආපත්තී’’ති ආපත්තිවසෙන වා ‘‘ඉදං භික්ඛූනං න වට්ටතී’’ති එවං වත්ථුවසෙන වා ජානමාපන්නං ආපත්තිං යාව ඡාදෙති, තාව තෙන භික්ඛුනා අකාමා පරිවාසො වසිතබ්බොති. චරෙය්‍යාති මානත්තං සමාදාය වසෙය්‍ය. කිත්තකං දිවසන්ති චෙ? ඡ රත්තියො. මානත්තවාසො පන සඞ්ඝෙයෙව, න ගණෙ, න පුග්ගලෙ, තෙන වුත්තං ‘‘සඞ්ඝෙ’’ති. පරිවුත්ථොති ‘‘තයො ඛො උපාලි පාරිවාසිකස්ස භික්ඛුනො රත්තිච්ඡෙදා සහවාසො විප්පවාසො අනාරොචනා’’ති (චූළව. 83) එවං වුත්තං රත්තිච්ඡෙදං අකත්වා පරිවුත්ථොති අත්ථො. තත්ථ සහවාසොති පකතත්තෙන භික්ඛුනා සද්ධිං එකච්ඡන්නෙ උදකපාතට්ඨානබ්භන්තරෙ වාසො. විප්පවාසො නාම අඤ්ඤං පකතත්තං භික්ඛුං විනා වාසො. අනාරොචනාති ආගන්තුකාදීනං අනාරොචනා. එතෙසු තීසු එකෙනාපි රත්තිච්ඡෙදො හොති එව. එත්ථ පන උපචාරසීමගතානං ආරොචෙතබ්බං, න බහි ඨිතානං, බහි ඨිතානම්පි සචෙ සද්දං සුණාති, පස්සති, දූරං වා ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බමෙව, අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදෙ දුක්කටඤ්ච හොති. අජානන්තස්සෙව උපචාරසීමං පවිසිත්වා ගච්ඡන්ති චෙ, රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදො.

චිණ්ණමානත්තන්ති ‘‘චත්තාරො ඛො, උපාලි, මානත්තචාරිකස්ස භික්ඛුනො රත්තිච්ඡෙදා සහවාසො විප්පවාසො අනාරොචනා ඌනෙ ගණෙ චරණ’’න්ති (චූළව. 92) එවං වුත්තං රත්තිච්ඡෙදං අකත්වා චිණ්ණමානත්තං පරිනිට්ඨිතමානත්තන්ති අත්ථො. එත්ථ පන සහවාසාදයො පරිවාසෙ වුත්තප්පකාරා එව. ‘‘ඌනෙ ගණෙ චරණ’’න්ති එත්ථ ගණො චත්තාරො වා අතිරෙකා වා භික්ඛූ, තස්මා සචෙපි තීහි භික්ඛූහි සද්ධිං වසති, රත්තිච්ඡෙදො හොතියෙව, ‘‘සචෙ පන තෙන තෙසං අත්ථිභාවං දිස්වා ආරොචිතෙ පක්කමන්ති, ඌනෙ ගණෙ චරණදොසො න හොතී’’ති (චූළව. අට්ඨ. 97) අට්ඨකථාසු වුත්තං කිර. අබ්භෙය්‍යාති තං භික්ඛුං වීසතිගණො සඞ්ඝො අබ්භෙය්‍ය සම්පටිච්ඡෙය්‍ය, අබ්භානකම්මවසෙන ඔසාරෙය්‍යාති අත්ථො. සචෙ එකෙනපි ඌනො වීසතිගණො භික්ඛුසඞ්ඝො තං භික්ඛුං අබ්භෙය්‍ය, සො ච භික්ඛු න අබ්භිතො, තෙ ච භික්ඛූ ගාරය්හා, දුක්කටං ආපජ්ජන්තීති අත්ථො.

29. ඉදානි යථා ඡාදිතා ආපත්ති ඡන්නා හොති, තං පකාරං දස්සෙතුං ‘‘ආපත්තී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථායං පදයොජනා – ආපත්තිතා ච අනුක්ඛිත්තතා ච අනන්තරායතා ච පහුත්තතා ච ආපත්තිනුක්ඛිත්තඅනන්තරායපහුත්තතායො, එතාසු චතූසු තථාසඤ්ඤිතා ච ඡාදෙතුකාමො හුත්වා ඡාදනා චාති එවං දසහඞ්ගෙහි අරුණුග්ගමම්හි ඡන්නා හොතීති. එත්ථ පන ආපත්තිආදීසු චතූසු ආපත්තිසඤ්ඤිතා ච අනුක්ඛිත්තසඤ්ඤිතා ච අනන්තරායසඤ්ඤිතා ච පහුත්තසඤ්ඤිතා චාති එවං සඤ්ඤාවසෙන යොජෙත්වා අට්ඨඞ්ගානි ගහෙතබ්බානි, ඡාදෙතුකාමොති ඉදමෙකං, ඡාදනාති ඉදමෙකන්ති එවං දස.

එතෙසු පන ආදිතො පට්ඨාය අයං විනිච්ඡයො – ‘‘ආපත්ති ච හොති ආපත්තිසඤ්ඤී චා’’ති එත්ථ යං ආපන්නො, සා තෙරසන්නං අඤ්ඤතරා හොති, සොපි ච තත්ථ ගරුකාපත්තිසඤ්ඤීයෙව හුත්වා ජානන්තො ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. සචෙ තත්ථ අනාපත්තිසඤ්ඤී වා අඤ්ඤාපත්තිසඤ්ඤී වා වෙමතිකො වා හොති, අච්ඡන්නාව හොති. තිවිධං පන උක්ඛෙපනීයකම්මං, තෙන අකතො අනුක්ඛිත්තො. සො චෙ පකතත්තසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. සචෙ අපකතත්තසඤ්ඤී ඡාදෙති, අච්ඡන්නා හොති. අපකතත්තෙන පන පකතත්තසඤ්ඤිනාපි අපකතත්තසඤ්ඤිනාපි ඡාදිතං අච්ඡාදිතමෙව හොතීති. අනන්තරායිකොති යස්ස දසසු රාජචොරඅග්ගිඋදකමනුස්සාමනුස්සවාළසරීසපජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායෙසුපි එකොපි නත්ථි, සො චෙ අනන්තරායිකසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. සචෙ සො අන්ධකාරභීරුකො අනන්තරායෙ එව වාළාදිඅන්තරායසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, අච්ඡන්නාව හොති. පහූති යො සක්කොති සභාගභික්ඛුනො සමීපං ගන්තුඤ්චෙව ආරොචිතුඤ්ච, සො චෙ පහුසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. යො පන අපහු හුත්වා පහුසඤ්ඤී, පහු වා අපහුසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, අච්ඡන්නාව හොතීති.

අරුණුග්ගමම්හීති එත්ථ පුරෙභත්තං වා ආපත්තිං ආපන්නො හොති පච්ඡාභත්තං වා, යාව අරුණං න උග්ගච්ඡති, තාව ආරොචෙතබ්බා. සචෙ පන අරුණබ්භන්තරෙ සතක්ඛත්තුම්පි ඡාදෙතුකාමතා උප්පජ්ජති, අච්ඡන්නාව හොති. ආරොචෙන්තො පන සභාගසඞ්ඝාදිසෙසං ආපන්නස්ස ආරොචෙතුං න වට්ටති. සචෙ ආරොචෙති, ආපත්ති පන ආවිකතා හොති, ආරොචනපච්චයා පන අඤ්ඤං දුක්කටං ආපත්තිං ආපජ්ජති. ඉමිනා අඤ්ඤම්පි වත්ථුසභාගාපත්තිං ආරොචෙතුං න වට්ටතීති දීපිතො හොති. ආරොචෙන්තෙන පන ‘‘අහං තව සන්තිකෙ එකං ආපත්තිං ආවි කරොමී’’ති වා ‘‘ආචික්ඛාමී’’ති වා ‘‘ආරොචෙමී’’ති වා ‘‘එකං ආපත්තිං ආපන්නභාවං ජානාහී’’ති වා ‘‘එකං ගරුකාපත්තිං ආවි කරොමී’’ති වා ආදිනා නයෙන වත්තබ්බං, එත්තාවතා අච්ඡන්නාව හොති. සචෙ ‘‘ලහුකාපත්තිං ආරොචෙමී’’ති වදති, ඡන්නාව හොතීති. සඞ්ඝාදිසෙසවිනිච්ඡයො.

සඞ්ඝාදිසෙසනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. චීවරනිද්දෙසවණ්ණනා

30. එවං ගරුකෙ සික්ඛිතබ්බාකාරං දස්සෙත්වා ඉදානි චීවරෙසු දස්සෙතුං ‘‘චීවර’’න්ති උද්ධටං. තත්ථ ජාතිතො ඡ චීවරානි (මහාව. 339; පාරා. අට්ඨ. 2.462-463; කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා), තානි කානීති චෙ, තං දස්සෙතුං ‘‘ඛොමා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ඛොමං නාම ඛොමවාකසුත්තෙහි කතං වත්ථං. සාණං නාම සාණවාකෙහි කතං වත්ථං. භඞ්ගං නාම ඛොමසුත්තාදීහි පඤ්චහි මිස්සෙත්වා කතං වත්ථං. පාටෙක්කං වාකමයමෙව වාති වදන්ති. කම්බලං නාම මනුස්සලොමං වාළලොමං ඨපෙත්වා ලොමෙහි වායිත්වා කතං වත්ථං. ඡළෙතානීති ඡ එතානි. සහ අනුලොමෙහීති සානුලොමානි. ජාතිතො පන කප්පියානි ඡ චීවරානීති වුත්තං හොති.

31. ඉදානි තෙසං අනුලොමානි දස්සෙතුං ‘‘දුකූල’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ (මහාව. අට්ඨ. 305) දුකූලං සාණස්ස අනුලොමං වාකමයත්තා. පට්ටුණ්ණන්ති පට්ටුණ්ණදෙසෙ පාණකෙහි සඤ්ජාතවත්ථං. සොමාරදෙසෙ, චීනදෙසෙ ජාතං සොමාරචීනජං පටන්ති සම්බන්ධො. ඉමානි තීණිපි කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමානි පාණකෙහි කතසුත්තමයත්තා. ඉද්ධිජන්ති එහිභික්ඛූනං පුඤ්ඤිද්ධියා නිබ්බත්තචීවරං. තං පන ඛොමාදීනං අඤ්ඤතරං හොති. කප්පරුක්ඛෙහි නිබ්බත්තං ජාලිනියා දෙවකඤ්ඤාය අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස දින්නවත්ථාදිකං දෙවදින්නං. තම්පි ඛොමාදීහි නිබ්බත්තවත්ථසදිසත්තා ඡන්නම්පි අනුලොමං හොතියෙව කප්පාසිකස්ස වා, ඉද්ධිජම්පි තථෙව වෙදිතබ්බං. තස්ස තස්සාති ඛොමාදිකස්ස. අනුලොමිකන්ති අනුරූපං.

32-33. එවං ජාතිතො සානුලොමානි ඡ චීවරානි දස්සෙත්වා ඉදානි තෙසු අධිට්ඨානාදිකං විධානං දස්සෙතුං ‘‘තිචීවර’’න්තිආදි වුත්තං. එත්ථ (කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසිකඛාපදවණ්ණනා; මහාව. 358) ධිට්ඨානතො පුබ්බෙ තිචීවරං නාම පාටෙක්කං නත්ථි සඞ්ඝාටිආදිප්පහොනකස්ස පච්චත්ථරණාදිවසෙනාපි අධිට්ඨාතුං අනුඤ්ඤාතත්තා. තස්මා ‘‘තිචීවරං අධිට්ඨෙය්‍ය න විකප්පෙය්‍යා’’ති එත්ථ ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටි’’න්ති එවං නාමෙ ගහිතෙ ‘‘අධිට්ඨාන’’මිච්චෙව වත්තබ්බං, ‘‘විකප්පෙමී’’ති පන න වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. එවං සෙසෙසුපි. මුඛපුඤ්ඡනඤ්ච නිසීදනඤ්ච මුඛපුඤ්ඡනනිසීදනං. කණ්ඩුච්ඡාදින්ති කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිං අධිට්ඨෙය්‍ය, න විකප්පෙය්‍යාති සම්බන්ධො. එත්ථාති ඉමෙසු නවසු චීවරෙසු. තිචීවරන්ති තිචීවරාධිට්ඨානනයෙන අධිට්ඨිතතිචීවරං. විනා අලද්ධසම්මුතිකො භික්ඛු අවිප්පවාසසම්මුතිඅලද්ධට්ඨානෙ එකාහම්පි හත්ථපාසං විජහිත්වා න වසෙය්‍යාති අත්ථො. ‘‘න භික්ඛවෙ චාතුමාසං නිසීදනෙන විප්පවසිතබ්බං, යො විප්පවසෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ඛුද්දකක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 263) වුත්තත්තා චාතුමාසං නිසීදනං විනා න වසෙය්‍යාති අත්ථො.

34. ඉදානි අධිට්ඨානවිධිං දස්සෙතුං ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටි’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ මිච්චධිට්ඨයෙති ඉති අධිට්ඨයෙ, ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’ති එවං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨයෙති අත්ථො. අහත්ථපාසමෙතන්ති දූරෙ ඨිතං පන ඨපිතොකාසං සල්ලක්ඛෙත්වා සචෙ එකං, ‘‘එත’’න්ති, බහූනි චෙ, ‘‘එතානී’’ති වත්වා අධිට්ඨයෙති අත්ථසම්බන්ධො. සෙසෙසුපි අයං නයොති යථා ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’ති වුත්තං, එවං ‘‘ඉමං උත්තරාසඞ්ගං, ඉමං කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිං අධිට්ඨාමී’’ති එවං අත්තනො නාමෙනෙව වත්වා සම්මුඛාපි පරම්මුඛාපි වුත්තනයෙන අධිට්ඨාතබ්බන්ති වුත්තං හොති.

35. ඉදානි සචෙ පුබ්බෙ අධිට්ඨිතං තිචීවරං නිසීදනං වස්සිකසාටිකං කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදීති ඉමෙසු ඡසු චීවරෙසු අඤ්ඤතරං චීවරං අත්ථි, පුන තථාවිධං චීවරං අධිට්ඨහිත්වා පරිහරිතුං ඉච්ඡන්තෙන ‘‘ද්වෙ පන න වට්ටන්තී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.469; කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තත්තා පුබ්බෙ අධිට්ඨිතං පච්චුද්ධරිත්වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘අධිට්ඨහන්තො’’තිආදි වුත්තං, තං උත්තානමෙව. පත්තාධිට්ඨහනෙ තථාති ‘‘ඉමං පත්තං, එතං පත්ත’’න්ති එවං නාමමත්තමෙව විසෙසො. සෙසං තාදිසමෙවාති අත්ථො.

36. එතං ඉමං ව සඞ්ඝාටිං සංසෙති එත්ථ සචෙ අන්තොගබ්භෙ වා සාමන්තවිහාරෙ වා හොති, ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘එතං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’ති වාචා භින්දිතබ්බා, සචෙ හත්ථපාසෙ හොති, ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටි’’න්ති තෙසං තෙසං නාමවසෙන වාචා භින්දිතබ්බාති අත්ථො. පච්චුද්ධාරෙපි එසෙව නයො. එත්ථ පන ‘‘ද්වෙ චීවරස්ස අධිට්ඨානා කායෙන වා අධිට්ඨෙති, වාචාය වා අධිට්ඨෙතී’’ති (පරි. 322) වුත්තත්තා සඞ්ඝාටිආදිකං හත්ථෙන ගහෙත්වා ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’තිආදිනා නයෙන චිත්තෙන ආභොගං කත්වා කායවිකාරං කරොන්තෙන කායෙන අධිට්ඨාතබ්බං, යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන අඵුසන්තස්ස න වට්ටති. වාචාය අධිට්ඨහන්තෙන වචීභෙදං කත්වාව අධිට්ඨාතබ්බං. තථා පත්තෙපි. විදූති පණ්ඩිතො.

37-8. ඉදානි තෙසං පමාණපරිච්ඡෙදං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඝාටි පච්ඡිමන්තෙනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දීඝතො මුට්ඨිපඤ්චකතො (පාරා. අට්ඨ. 2.469; කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා) පට්ඨාය ‘‘තත්‍රිදං සුගතස්ස සුගතචීවරප්පමාණං, දීඝසො නව විදත්ථියො සුගතවිදත්ථියා, තිරියං ඡ විදත්ථියො’’ති (පාචි. 548) එවං වුත්තසුගතචීවරූනාපි වට්ටති. තිරියං පන මුට්ඨිත්තිකං. ච-සද්දෙන අතිරෙකම්පි වට්ටතීති අත්ථො. උත්තරාසඞ්ගස්සපි එතදෙව පමාණන්ති තං දස්සෙතුං ‘‘තථා එකංසිකස්සාපී’’ති වුත්තං. අන්තරවාසකස්ස පන ‘‘පාරුපනෙනපි හි සක්කා නාභිං පටිච්ඡාදෙතු’’න්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.469) අට්ඨකථාවචනතො ‘‘ද්විහත්ථො වා’’ති වුත්තං.

39. නිසීදනස්ස දීඝෙනාති එත්ථ (පාචි. 531 ආදයො; පාචි. අට්ඨ. 531; කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිසීදනසික්ඛාපදවණ්ණනා) නිසීදනන්ති සන්ථතසදිසං සන්ථරිත්වා එකස්මිං අන්තෙ වුත්තප්පමාණෙන ද්වීසු ඨානෙසු ඵාලෙත්වා කතාහි තීහි දසාහි යුත්තස්ස පරික්ඛාරස්සෙතං නාමං.

40. කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි (පාචි. 538; මහාව. 354; පාචි. අට්ඨ. 537; කඞ්ඛා. අට්ඨ. කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිසික්ඛාපදවණ්ණනා) නාම යස්ස අධොනාභිඋබ්භජාණුමණ්ඩලං කණ්ඩු වා පිළකා වා අස්සාවො වා ථුල්ලකච්ඡු වා ආබාධො, තස්ස පටිච්ඡාදනත්ථාය අනුඤ්ඤාතං චීවරං. ගාථායො සුවිඤ්ඤෙය්‍යාව.

41. අඩ්ඪතෙය්‍යාවාති (පාචි. 544) එත්ථ තතො උද්ධං න වට්ටතීති අත්ථො.

42. එත්ථාති සඞ්ඝාටිතො පට්ඨාය යාව වස්සිකසාටිකා, තාව දස්සිතචීවරෙසූති අත්ථො. තදුත්තරින්ති තතො තෙසං චීවරානං වුත්තප්පමාණතො උත්තරිං කරොන්තස්ස ඡෙදනපාචිත්ති හොතීති පාඨසෙසො, තං අතිරෙකං ඡින්දිත්වා පුන පාචිත්තියං දෙසෙතබ්බන්ති අත්ථො. පච්චත්ථරණමුඛචොළාති එත්ථ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, යාව මහන්තං පච්චත්ථරණං ආකඞ්ඛති, තාව මහන්තං පච්චත්ථරණං කාතු’’න්ති (මහාව. 353) වුත්තත්තා පච්චත්ථරණස්ස පමාණපරිච්ඡෙදො නත්ථි,. මුඛපුඤ්ඡනචොළස්ස පන උක්කට්ඨවසෙන වා අන්තිමවසෙන වා පමාණපරිච්ඡෙදො න වුත්තො, තස්මා තම්පි අප්පමාණිකං. තෙන වුත්තං ‘‘ආකඞ්ඛිතප්පමාණිකා’’ති, ඉච්ඡිතප්පමාණිකාති අත්ථො. යාව එකං ධොවීයති, තාව අඤ්ඤං පරිභොගත්ථාය ඉච්ඡිතබ්බන්ති ද්වෙපි වට්ටන්ති.

43. න දීපිතන්ති කත්ථ න දීපිතං? අට්ඨකථාසු. කස්මාති චෙ? ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන භික්ඛූනං පරිපුණ්ණං හොති තිචීවරං, අත්ථො ච හොති පරිස්සාවනෙහිපි ථවිකාහිපි. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පරික්ඛාරචොළක’’න්ති (මහාව. 357) බහූනං පත්තථවිකපරිස්සාවනාදීනං සඞ්ගහවසෙන වුත්තත්තා පාටෙක්කං නිධානමුඛන්ති. යස්මා පන භගවතා ‘‘යං යං ලබ්භති, තං තං ඉමිනා විධානෙන අධිට්ඨහිත්වා පුන යෙන යෙන පරිස්සාවනාදිනා අත්ථො හොති, තං තං කත්වා ගණ්හන්තූ’’ති අනුකම්පාය අනුඤ්ඤාතං, තස්මා විකප්පනුපගපච්ඡිමචීවරප්පමාණං ථවිකම්පි පටපරිස්සාවනම්පි බහූනිපි එකතො කත්වා ‘‘ඉමානි චීවරානි පරික්ඛාරචොළානි අධිට්ඨාමී’’ති වත්වා අධිට්ඨාතුම්පි වට්ටතියෙව. තස්මා වුත්තං ‘‘තථා වත්වා’’ති, ‘‘පරික්ඛාරචොළ’’න්ති වත්වාති අත්ථො. විකප්පියන්ති විකප්පනුපගං.

44. අහතකප්පානන්ති (මහාව. 348) එකවාරං ධොවිතකානං.

45. උතුද්ධටානන්ති උතුතො දීඝකාලතො උද්ධටානං, කතවත්ථකිච්චානං පිලොතිකානන්ති වුත්තං හොති. සෙසාති උත්තරාසඞ්ගඅන්තරවාසකා. පංසු විය කුච්ඡිතභාවං පටික්කූලභාවං උලති ගච්ඡතීති පංසුකූලං, චොළඛණ්ඩානමෙතං නාමං, තස්මිං පංසුකූලෙ යථාරුචීති අත්ථො. කස්මාති චෙ? ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අහතානං දුස්සානං අහතකප්පානං දිගුණං සඞ්ඝාටිං එකච්චියං උත්තරාසඞ්ගං එකච්චියං අන්තරවාසකං, උතුද්ධටානං දුස්සානං චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං දිගුණං උත්තරාසඞ්ගං දිගුණං අන්තරවාසකං, පංසුකූලෙ යාවදත්ථං, පාපණිකෙ උස්සාහො කරණීයො’’ති වුත්තත්තා, තස්මා සුසානාදීසු පතිතපංසුකූලෙ ච අන්තරාපණෙ පතිතපිලොතිකචීවරෙ ච පටපරිච්ඡෙදො නත්ථි, පටසතම්පි වට්ටතීති සිද්ධං.

46. ඉදානි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඡින්නකං සඞ්ඝාටිං ඡින්නකං උත්තරාසඞ්ගං ඡින්නකං අන්තරවාසක’’න්ති (මහාව. 345) වත්වා පුන ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො තිචීවරෙ කයිරමානෙ සබ්බං ඡින්නකං නප්පහොති. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ද්වෙ ඡින්නකානි එකං අච්ඡින්නකන්ති. ද්වෙ ඡින්නකානි එකං අච්ඡින්නකං නප්පහොති. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ද්වෙ අච්ඡින්නකානි එකං ඡින්නකන්ති. එකං ඡින්නකං නප්පහොති. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අන්වාධිකම්පි ආරොපෙතුං. න ච, භික්ඛවෙ, සබ්බං අච්ඡින්නකං ධාරෙතබ්බං, යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 360) එවං වුත්තවිධානං දස්සෙතුං ‘‘තීසූ’’තිආදි ආරද්ධං. තස්ස අත්ථො – තීසු චීවරෙසු යං ඡින්දිත්වා සිබ්බිතුං සබ්බපච්ඡිමප්පමාණං පහොති, තං ඡින්දිතබ්බං. සබ්බෙසු පන අප්පහොන්තෙසු අන්වාධිකං ආදියෙය්‍යාති. තත්ථ අන්වාධි නාම අනුවාතං විය සංහරිත්වා චීවරස්ස උපරි සඞ්ඝාටිආකාරෙන ආරොපෙතබ්බං. ආගන්තුකපත්තන්තිපි වදන්ති. ඉදං පන අප්පහොනකෙ අනුඤ්ඤාතං. සචෙ පහොති, න වට්ටන්ති, ඡින්දිතබ්බමෙව. අනාදිණ්ණන්ති අනාරොපිතං අන්වාධිකං. න ධාරෙය්‍යාති තිචීවරාධිට්ඨානවසෙන අධිට්ඨහිත්වා න ධාරෙතබ්බන්ති අධිප්පායො.

47-8. ඉදානි උදොසිතසික්ඛාපදනයං දස්සෙතුං ‘‘ගාමෙ’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ පන සචෙ ගාමො (පාරා. 478; පාරා. අට්ඨ. 2.477-478; කඞ්ඛා. අට්ඨ. උදොසිතසික්ඛාපදවණ්ණනා) එකස්ස රඤ්ඤො වා භොජකස්ස වා වසෙන එකකුලස්ස හොති, පාකාරාදිනා පරික්ඛිත්තත්තා එකූපචාරො ච, එවරූපෙ ගාමෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා තස්මිං ගාමෙ යථාරුචිතට්ඨානෙ වසිතුං ලබ්භති. සචෙ සො ගාමො අපරික්ඛිත්තො, යස්මිං ඝරෙ චීවරං නික්ඛිත්තං හොති, තස්මිං ඝරෙ වසිතබ්බං, තස්ස වා ඝරස්ස සමන්තතො හත්ථපාසා න විජහිතබ්බං.

සචෙ සො ගාමො වෙසාලිකුසිනාරාදයො විය නානාරාජූනං වා භොජකානං වා හොති, වුත්තප්පකාරෙන පරික්ඛිත්තො ච, එවරූපෙ ගාමෙ යස්මිං ඝරෙ චීවරං නික්ඛිත්තං, තස්මිං ඝරෙ වා වත්ථබ්බං. යස්සා වීථියා තං ඝරං හොති, තස්සා වීථියා තස්ස ඝරස්ස සම්මුඛාට්ඨානෙ සභායෙ වා නගරද්වාරෙ වා වත්ථබ්බං, තෙසං සභායද්වාරානං හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බං. සචෙ අපරික්ඛිත්තො, යස්මිං ඝරෙ නික්ඛිත්තං, තත්ථ වා තස්ස හත්ථපාසෙ වා වත්ථබ්බං.

නිවෙසනාදයො හම්මියපරියොසානා ගාමපරික්ඛෙපතො බහි සන්නිවිට්ඨාති වෙදිතබ්බා. ඉතරථා තෙසං ගාමග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා ගාමස්ස එකකුලනානාකුලඑකූපචාරනානූපචාරතාවසෙනෙව විනිච්ඡයො වත්තබ්බො සියා. නිවෙසනාදීනං වසෙනෙව පාළියං (පාරා. 478 ආදයො) අත්ථො විභත්තො, න ගාමවසෙන. උදොසිතවිනිච්ඡයෙ අයං නයො වුත්තොයෙව.

නිවෙසනෙති එත්ථ සචෙ එකකුලස්ස නිවෙසනං හොති පරික්ඛිත්තඤ්ච, අන්තොනිවෙසනෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා අන්තොනිවෙසනෙ වත්ථබ්බං. අපරික්ඛිත්තඤ්චෙ හොති, යස්මිං ගබ්භෙ චීවරං නික්ඛිත්තං, තස්මිං වත්ථබ්බං, තස්ස ගබ්භස්ස හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බං. සචෙ නානාකුලස්ස හොති පරික්ඛිත්තඤ්ච, යස්මිං ගබ්භෙ චීවරං නික්ඛිත්තං, තස්මිං ගබ්භෙ වත්ථබ්බං, සබ්බෙසං සාධාරණද්වාරමූලෙ වා තෙසං ගබ්භද්වාරමූලෙ වා තෙසං ගබ්භද්වාරමූලානං වා හත්ථපාසා න විජහිතබ්බං. අපරික්ඛිත්තඤ්චෙ හොති, යස්මිං ගබ්භෙ චීවරං නික්ඛිත්තං, තස්මිං ගබ්භෙ වත්ථබ්බං, හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බං.

උදොසිතොති යානාදීනං භණ්ඩානං සාලා. පාසාදොති දීඝපාසාදො. හම්මියන්ති මුණ්ඩච්ඡදනපාසාදො. නාවා පන ථලං ආරොපෙත්වා නික්ඛිත්තාපි හොති, සමුද්දෙ ඨිතාපි. සචෙ එකකුලස්ස නාවා හොති, අන්තොනාවාය චීවරං නික්ඛිපිත්වා අන්තොනාවාය වත්ථබ්බං. නානාකුලස්ස නාවා හොති නානාගබ්භා නානාඔවරකා, යස්මිං ඔවරකෙ චීවරං නික්ඛිත්තං, තස්මිං වත්ථබ්බං, චීවරස්ස හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බං.

අට්ටොති පටිරාජාදීනං පටිබාහනත්ථං ඉට්ඨකාහි කතො බහලභිත්තිකො චතුපඤ්චභූමිකො පතිස්සයවිසෙසො. මාළොති එකකූටසඞ්ගහිතො චතුරස්සපාසාදො. ඉමෙසු පන උදොසිතාදීසු මාළපරියොසානෙසු නිවෙසනෙ වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. නිවෙසනන්ති පන උදොසිතාදීනං වසෙන අකතාය පතිස්සයවිකතියා අධිවචනං.

ආරාමො නාම පුප්ඵාරාමඵලාරාමාදිකො. සචෙ එකකුලස්ස ආරාමො හොති පරික්ඛිත්තො ච, අන්තොආරාමෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා අන්තොආරාමෙ වත්ථබ්බං. සචෙ අපරික්ඛිත්තො, චීවරස්ස හත්ථපාසා න විජහිතබ්බං. සචෙ නානාකුලස්ස ආරාමො හොති පරික්ඛිත්තො ච, ද්වාරමූලෙ වා වත්ථබ්බං, ද්වාරමූලස්ස හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බං. අපරික්ඛිත්තො චෙ, චීවරස්ස හත්ථපාසා න විජහිතබ්බං.

සත්ථො නාම ජඞ්ඝසත්ථසකටසත්ථානමඤ්ඤතරො. සචෙ එකකුලස්ස සත්ථො හොති, සත්ථෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා පුරතො වා පච්ඡතො වා සත්තබ්භන්තරා න විජහිතබ්බා, පස්සතො අබ්භන්තරං න විජහිතබ්බං. අබ්භන්තරං නාම අට්ඨවීසතිහත්ථං හොති. සචෙ ගච්ඡන්තො සත්ථො සකටෙ වා භග්ගෙ, ගොණෙ වා නට්ඨෙ අන්තරා ඡිජ්ජති, යස්මිං කොට්ඨාසෙ චීවරං නික්ඛිපිතබ්බං, තත්ථ වසිතබ්බං. සචෙ නානාකුලස්ස හොති, සත්ථෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා චීවරස්ස හත්ථපාසා න විජහිතබ්බං.

ඛෙත්තඛලෙසු ආරාමෙ වුත්තසදිසොව විනිච්ඡයො. දුමෙති රුක්ඛමූලෙ. සචෙ එකකුලස්ස රුක්ඛමූලං හොති, යං මජ්ඣන්හිකකාලෙ සමන්තා ඡායා ඵරති, තස්මිං ඨානෙ අවිරළෙ පදෙසෙ තස්ස ඡායාය ඵුට්ඨොකාසස්ස අන්තො එව නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ විරළසාඛස්ස පන රුක්ඛස්ස ආතපෙන ඵුට්ඨොකාසෙ ඨපෙති, අරුණුග්ගමනෙ සචෙ සො භික්ඛු තස්ස හත්ථපාසෙ න හොති, අඤ්ඤස්මිං වා ඨානෙ තස්ස ඡායායපි හොති, නිස්සග්ගියං හොතියෙව. නානාකුලස්ස චෙ හොති, චීවරස්ස හත්ථපාසා න විජහිතබ්බං.

අජ්ඣොකාසෙ පන විඤ්ඣාටවීආදීසු අරඤ්ඤෙසුපි සමුද්දමජ්ඣෙ මච්ඡබන්ධානං අගමනපථෙසු දීපකෙසුපි චීවරං ඨපෙත්වා තතො සමන්තා සත්තබ්භන්තරෙ පදෙසෙ යත්ථ කත්ථචි වසිතබ්බං. සචෙ සත්තබ්භන්තරතො කෙසග්ගමත්තම්පි අතික්කමිත්වා අරුණං උට්ඨපෙති, නිස්සග්ගියං හොති.

එත්ථ පන පාළියං ‘‘ගාමො එකූපචාරො නානූපචාරො’’තිආදිනා (පාරා. 477) අවිසෙසෙන මාතිකං නික්ඛිපිත්වාපි ගාමනිවෙසනඋදොසිතඛෙත්තධඤ්ඤකරණආරාමවිහාරානං එකූපචාරනානූපචාරතා ‘‘ගාමො එකූපචාරො නාම එකකුලස්ස ගාමො හොති පරික්ඛිත්තො ච අපරික්ඛිත්තො චා’’තිආදිනා (පාරා. 478) පරික්ඛිත්තාපරික්ඛිත්තවසෙන විභත්තා. අට්ටමාළපාසාදහම්මියනාවාසත්ථරුක්ඛමූලඅජ්ඣොකාසානම්පි එවං අවත්වා ‘‘එකකුලස්ස අට්ටො හොති, නානාකුලස්ස අට්ටො හොතී’’තිආදිනා (පාරා. 484) නයෙන එකකුලනානාකුලවසෙන ච අන්තෙ ‘‘අජ්ඣොකාසො එකූපචාරො නාම අගාමකෙ අරඤ්ඤෙ සමන්තා සත්තබ්භන්තරා එකූපචාරො, තතො පරං නානූපචාරො’’ති (පාරා. 494) ච එවං එකූපචාරනානූපචාරතා විභත්තා. තස්මා ගාමාදීසු පරික්ඛිත්තං එකූපචාරං, අපරික්ඛිත්තං නානූපචාරන්ති ච අට්ටාදීසු යං එකකුලස්ස, තං එකූපචාරං නානාකුලස්ස නානූපචාරන්ති ච ගහෙතබ්බං. අජ්ඣොකාසපදෙ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බං.

භික්ඛුසම්මුතියාඤ්ඤත්‍රාති යං ගිලානස්ස භික්ඛුනො චීවරං ආදාය පක්කමිතුං අසක්කොන්තස්ස ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන අවිප්පවාසසම්මුති දීයති, තං ඨපෙත්වාති අත්ථො. ලද්ධසම්මුතිකස්ස පන යාව රොගො න වූපසම්මති, තස්මිං වූපසන්තෙ අඤ්ඤො වා කුප්පති, අනාපත්තියෙව.

49. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිං යාව ආබාධා අධිට්ඨාතුං, තතො පරං විකප්පෙතුං. වස්සිකසාටිකං වස්සානං චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං, තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති (මහාව. 358) වුත්තත්තා රොගපරියන්තා කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි, වස්සානපරියන්තා වස්සිකසාටිකාති අත්ථො. සෙසාති තිචීවරාදයො කාලවසෙන අපරියන්තිකාති අත්ථො.

50. පච්චත්ථරණාදිත්තයං සදසම්පි අදසම්පි රත්තම්පි අරත්තම්පි ආදිණ්ණකප්පම්පි අනාදිණ්ණකප්පම්පි ලබ්භතීති අත්ථො. නිසීදනන්ති නිසීදනඤ්ච රත්තං අනාදිණ්ණකප්පඤ්ච ලබ්භතීති අධිප්පායො. පච්චත්ථරණපරික්ඛාරමුඛපුඤ්ඡනචොළානි පන නීලම්පි පීතකම්පි ලොහිතකම්පි පුප්ඵදසාදිකම්පි වට්ටන්ති, තස්මා ‘‘සදසම්පී’’තිආදි වුත්තං. එවරූපං පන නිවාසෙතුං වා පාරුපිතුං වා න වට්ටති, කෙවලං පච්චත්ථරණාදිවසෙන අධිට්ඨානමත්තං කාතුං වට්ටති.

51. තිචීවරං කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි වස්සිකසාටිකාති ඉදං පන සෙසචීවරපඤ්චකං අදසං රජිතංයෙව කප්පති, තඤ්ච ආදිණ්ණකප්පමෙවාති අත්ථො. සදසංව නිසීදනන්ති ඉදං පන පුබ්බෙ ‘‘සදසම්පී’’ති එත්ථ වුත්තත්තා අදසම්පි නිසීදනං වට්ටතීති සම්මොහනිවාරණත්ථං වුත්තන්ති වදන්ති.

52. අනධිට්ඨිතන්ති තිචීවරාදිවසෙන අනධිට්ඨිතං. අනිස්සට්ඨං නාම අඤ්ඤෙසං අවිස්සජ්ජිතං, තං පන විකප්පෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති අත්ථො.

ඉදානි විකප්පනුපගස්ස පමාණං හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන දස්සෙතුං ‘‘හත්ථදීඝ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආයාමෙන අට්ඨඞ්ගුලං සුගතඞ්ගුලෙන චතුරඞ්ගුලවිත්ථතං පච්ඡිමං චීවරං විකප්පෙතු’’න්ති (මහාව. 358) වුත්තත්තා දීඝතො එකහත්ථං පුථුලතො උපඩ්ඪහත්ථං විකප්පෙතබ්බන්ති අධිප්පායො.

53. තිචීවරස්සාති විනයතිචීවරස්ස, න ධුතඞ්ගතිචීවරස්ස. තස්ස පන ඉමෙසු නවසු චීවරත්තයමෙව ලබ්භති, න අඤ්ඤං ලබ්භති. සබ්බමෙතන්ති සබ්බං අධිට්ඨානවිධානඤ්ච පරිහරණවිධානඤ්චාති අත්ථො. පරික්ඛාරචොළියො සබ්බන්ති තිචීවරාදිකං නවවිධම්පි චීවරං. තථා වත්වාති ‘‘පරික්ඛාරචොළ’’න්ති වත්වා. අධිට්ඨතීති අධිට්ඨාති. කිං පන තිචීවරං පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාතුං වට්ටතීති? ආම වට්ටති, ‘‘පරික්ඛාරචොළං නාම පාටෙක්කං නිධානමුඛමෙතන්ති තිචීවරං පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. උදොසිතසික්ඛාපදෙ පන තිචීවරං අධිට්ඨහිත්වා පරිහරන්තස්ස පරිහාරො වුත්තො’’ති අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 2.469) වුත්තං, තස්මා තිචීවරං පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨහන්තෙන පච්චුද්ධරිත්වා පුන අධිට්ඨාතබ්බං.

54. ඉදානි එතෙසං අධිට්ඨානවිජහනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘අච්ඡෙදවිස්සජ්ජනගාහවිබ්භමා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අච්ඡෙදොති චොරාදීහි අච්ඡින්දනං. විස්සජ්ජනන්ති අඤ්ඤෙසං දානං. කථං පන දින්නං, කථං ගහිතං සුදින්නං සුග්ගහිතඤ්ච හොතීති? සචෙ ‘‘ඉදං තුය්හං දෙමි දදාමි දජ්ජාමි ඔණොජෙමි පරිච්චජාමි නිස්සජ්ජාමි විස්සජ්ජාමී’’ති වා ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස දෙමි…පෙ… විස්සජ්ජාමී’’ති වා වදති, සම්මුඛාපි පරම්මුඛාපි දින්නංයෙව හොති. ‘‘තුය්හං ගණ්හාහී’’ති වුත්තෙ ‘‘මය්හං ගණ්හාමී’’ති වදති, සුදින්නං සුග්ගහිතඤ්ච. ‘‘තව සන්තකං කරොහි, තව සන්තකං හොතු, තව සන්තකං කරිස්සතී’’ති වුත්තෙ ‘‘මමසන්තකං කරොමි, මම සන්තකං හොතු, මම සන්තකං කරිස්සාමී’’ති වදති, දුද්දින්නං දුග්ගහිතඤ්ච. සචෙ පන ‘‘තව සන්තකං කරොහී’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධු, භන්තෙ, මය්හං ගණ්හාමී’’ති ගණ්හාති, සුග්ගහිතං.

ගාහොති විස්සාසග්ගාහො (පාරා. අට්ඨ. 1.131). සො පන එවං වෙදිතබ්බො – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස විස්සාසං ගහෙතුං. සන්දිට්ඨො ච හොති, සම්භත්තො ච, ආලපිතො ච, ජීවති ච, ජානාති ච ‘ගහිතෙ මෙ අත්තමනො භවිස්සතී’’’ති (මහාව. 356). තත්ථ සන්දිට්ඨොති දිට්ඨමත්තකමිත්තො. සම්භත්තොති දළ්හමිත්තො. ආලපිතොති ‘‘මම සන්තකං යං ඉච්ඡසි, තං ගණ්හෙය්‍යාසි, ආපුච්ඡිත්වා ගහණෙ කාරණං නත්ථී’’ති වුත්තො. ජීවතීති අනුට්ඨානසෙය්‍යාය සයිතොපි යාව ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදං න පාපුණාති. ගහිතෙ ච අත්තමනොති ගහිතෙ ච තුට්ඨචිත්තො. එවරූපස්ස සන්තකං ‘‘ගහිතෙ මෙ අත්තමනො භවිස්සතී’’ති ජානන්තෙන ගහෙතුං වට්ටති. අනවසෙසපරියාදානවසෙන චෙතානි පඤ්ච අඞ්ගානි වුත්තානි, විස්සාසග්ගාහො පන තීහි අඞ්ගෙහි රුහති. කථං? සන්දිට්ඨො ජීවති ගහිතෙ අත්තමනො, සම්භත්තො ජීවති ගහිතෙ අත්තමනො, ආලපිතො ජීවති ගහිතෙ අත්තමනොති එවං.

යො පන ජීවති, න ච ගහිතෙ අත්තමනො හොති, තස්ස සන්තකං විස්සාසභාවෙන ගහිතම්පි පුන දාතබ්බං. දදන්තෙන මතකධනං තාව යෙ තස්ස ධනෙ ඉස්සරා ගහට්ඨා වා පබ්බජිතා වා, තෙසං දාතබ්බං. යො පන පඨමංයෙව ‘‘සුට්ඨු කතං තයා මම සන්තකං ගණ්හන්තෙනා’’ති වචීභෙදෙන වා චිත්තුප්පාදමත්තෙන වා අනුමොදිත්වා පච්ඡා කෙනචි කාරණෙන කුපිතො, සො පච්චාහරාපෙතුං න ලභති. යොපි අදාතුකාමො, චිත්තෙන පන අධිවාසෙති, න කිඤ්චි වදති, සොපි පුන පච්චාහරාපෙතුං න ලභති. යො පන ‘‘මයා තුම්හාකං සන්තකං ගහිත’’න්ති වා ‘‘පරිභුත්ත’’න්ති වා වුත්තෙ නාධිවාසෙති, ‘‘පටිදෙහී’’ති භණති, සො පච්චාහරාපෙතුං ලභති.

විබ්භමාති ඉමිනා භික්ඛුනියායෙව අධිට්ඨානවිජහනං ගහිතං හොති. සා පන යදා විබ්භමති, තදා අස්සමණී හොති. භික්ඛු පන විබ්භමන්තොපි යාව සික්ඛං න පච්චක්ඛාති, තාව භික්ඛුයෙවාති අධිට්ඨානං න විජහතීති. ලිඞ්ගසික්ඛාති ලිඞ්ගපරිවත්තනඤ්ච සික්ඛාපච්චක්ඛානඤ්චාති අත්ථො. සබ්බෙසූති නවසු චීවරෙසු. අධිට්ඨානවියොගකාරණාති අධිට්ඨානවිජහනකාරණා, ඉමෙසු අඤ්ඤතරෙන අධිට්ඨානං විජහතීති අත්ථො.

කිඤ්ච භිය්‍යො (පාරා. අට්ඨ. 2.469) – තිචීවරස්ස පන විනිබ්බිද්ධඡිද්දඤ්ච අධිට්ඨානවිජහනං කරොතීති අත්ථො. තත්ථ සඞ්ඝාටිඋත්තරාසඞ්ගානං දීඝන්තතො විදත්ථිප්පමාණස්ස තිරියන්තතො අට්ඨඞ්ගුලප්පමාණස්ස පදෙසස්ස ඔරතො කනිට්ඨඞ්ගුලිනඛපිට්ඨිප්පමාණකං ඡිද්දං අධිට්ඨානං භින්දති. අන්තරවාසකස්ස දීඝන්තතො විදත්ථිප්පමාණස්සෙව තිරියන්තතො චතුරඞ්ගුලප්පමාණස්ස පදෙසස්ස ඔරතො ඡිද්දං අධිට්ඨානං භින්දති, පරතො පන න භින්දති. තස්මා ඡිද්දෙ ජාතෙ තිචීවරං අතිරෙකචීවරං හොති, සූචිකම්මං කත්වා පුන අධිට්ඨාතබ්බං. ඉතරෙසං පන ඡිද්දෙන විජහනං නාම නත්ථි. යො පන තිචීවරෙපි දුබ්බලට්ඨානෙ පඨමං අග්ගළං දත්වා පච්ඡා දුබ්බලට්ඨානං ඡින්දිත්වා අපනෙති, අධිට්ඨානං න භිජ්ජති. මණ්ඩලපරිවත්තනෙපි එසෙව නයො. යො පන උභො කොටියො මජ්ඣෙ කරොන්තො සචෙ පඨමං ඡින්දිත්වා පච්ඡා ඝටෙති, අධිට්ඨානං විජහති, අථ ඝටෙත්වා ඡින්දති, න විජහති. රජකෙහි ධොවාපෙත්වා සෙතකං කරොන්තස්සාපි න විජහති එව.

55. ඉදානි අකප්පියචීවරානි දස්සෙතුං ‘‘කුසවාකඵලකානී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ කුසචීරං (මහාව. 371; මහාව. අට්ඨ. ) නාම කුසෙ ගන්ථෙත්වා කතචීවරං. වාකචීරං නාම තාපසානං වක්කලං. ඵලකචීරං නාම ඵලකානි සිබ්බිත්වා කතචීවරං. කෙසකම්බලන්ති කෙසෙහි තන්තං වායිත්වා කතකම්බලං. වාලකම්බලන්ති චමරවාලෙහි වායිත්වා කතකම්බලං. උලූකපක්ඛන්ති උලූකසකුණස්ස පක්ඛෙහි කතනිවාසනං. අජිනක්ඛිපන්ති සලොමං සඛුරං අජිනමිගචම්මං. ඉමෙසු සත්තසු වත්ථෙසු යං කිඤ්චි ධාරයතො ථුල්ලච්චයන්ති අත්ථො. යථා ඉමෙසු ථුල්ලච්චයං, තථා අක්කනාළං නිවාසෙන්තස්ස. අක්කනාළං නාම අක්කදණ්ඩෙ වාකාදීහි ගන්ථෙත්වා කතචීවරං. ‘‘න භික්ඛවෙ අක්කනාළං නිවාසෙතබ්බං, යො නිවාසෙය්‍ය, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (මහාව. 371) හි වුත්තං.

56. කදලෙරකක්කදුස්සෙ පොත්ථකෙ චාපීති එත්ථ කදලිඑරකඅක්කමකචිවාකෙහි කතානි වත්ථානි එවං වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. එතෙසු පොත්ථකොයෙව පාළියං ආගතො, ඉතරානි තග්ගතිකත්තා අට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්තානි. ඉමෙසු චතූසුපි දුක්කටමෙව. ‘‘න භික්ඛවෙ නග්ගියං තිත්ථියසමාදානං සමාදියිතබ්බං, යො සමාදියෙය්‍ය, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (මහාව. 370) වුත්තත්තා නග්ගියම්පි න කප්පති එව. සබ්බමෙව නීලකං සබ්බනීලකං. එවං සෙසෙසුපි. එත්ථ නීලං උමාපුප්ඵවණ්ණං හොති. මඤ්ජෙට්ඨකං මඤ්ජෙට්ඨකවණ්ණමෙව. පීතකං කණිකාරපුප්ඵවණ්ණං. ලොහිතකං ජයසුමනපුප්ඵවණ්ණං. කණ්හකං අද්දාරිට්ඨකවණ්ණං.

57. මහාරඞ්ගං නාම සතපදිපිට්ඨිවණ්ණං. මහානාමං නාම රත්තසම්භින්නවණ්ණං හොති. පදුමපුප්ඵවණ්ණන්තිපි වුත්තං, මන්දරත්තන්ති අත්ථො. තිරීටකෙති රුක්ඛතචෙ. අච්ඡින්නදීඝදසකෙති සබ්බසො අච්ඡින්නදසකෙ ච මජ්ඣෙ ඡින්නදසකෙ චාති අත්ථො. අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසිබ්බිත්වා කතදසං ඵලදසං නාම. කෙතකපුප්ඵාදිපුප්ඵසදිසාහි දසාහි යුත්තං පුප්ඵදසං නාම. එතෙසුපි ‘‘පොත්ථකෙ චාපී’’ති එත්ථ වුත්තඅපි-සද්දෙන දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බං. තථාති යථා එතෙසු කදලිදුස්සාදීසු පුප්ඵදසාවසානෙසු දුක්කටං, තථා කඤ්චුකවෙඨනෙසුපි යං කිඤ්චි ධාරෙන්තස්ස දුක්කටන්ති අත්ථො.

එතෙසු පන අයං විනිච්ඡයො (මහාව. අට්ඨ. 372) – සබ්බනීලකාදීනි රජනානි වමෙත්වා පුන රජිත්වා ධාරෙතබ්බානි, න සක්කා චෙ වමෙතුං, පච්චත්ථරණාදීනි වා කාරෙතබ්බානි, තිපට්ටචීවරස්ස මජ්ඣෙ වා දාතබ්බානි. අච්ඡින්නදසකාදීනි දසා ඡින්දිත්වා ධාරෙතබ්බානි. කඤ්චුකං විජටෙත්වා රජිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. වෙඨනෙපි එසෙව නයො. තිරීටකං පාදපුඤ්ඡනං කාතබ්බං. සබ්බන්ති ඉමං වුත්තප්පකාරං කුසචීරාදිකං අකප්පියචීවරං අච්ඡින්නචීවරො ලභතීති අත්ථො. වුත්තම්පි චෙතං පරිවාරෙ.

‘‘අකප්පකතං නාපි රජනාය රත්තං,

තෙන නිවත්ථො යෙන කාමං වජෙය්‍ය;

න චස්ස හොති ආපත්ති,

සො ච ධම්මො සුගතෙන දෙසිතො;

පඤ්හා මෙසා කුසලෙහි චින්තිතා’’ති. (පරි. 481);

අයඤ්හි පඤ්හො අච්ඡින්නචීවරභික්ඛුං සන්ධාය වුත්තො, තස්මා හි යං කිඤ්චි අකප්පියචීවරං නිවාසෙත්වා වා පාරුපිත්වා වා අච්ඡින්නචීවරකෙන අඤ්ඤං පරියෙසිතබ්බං. එත්ථ පන ‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, මනුස්සා නිස්සීමගතානං භික්ඛූනං චීවරං දෙන්ති ‘ඉමං චීවරං ඉත්ථන්නාමස්ස දෙමා’ති, අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සාදිතුං, න තාව තං ගණනූපගං, යාව න හත්ථං ගච්ඡතී’’ති (මහාව. 259) වුත්තත්තා යාව ආහරිත්වා තං න දින්නං, ‘‘තුම්හාකං, භන්තෙ, චීවරං උප්පන්න’’න්ති පහිණිත්වා වා නාරොචිතං, තාව ගණනං න උපෙති, අනධිට්ඨිතං වට්ටති. පත්තෙපි එසෙව නයො. ආනෙත්වා දින්නෙ වා ආරොචිතෙ වා පරිහාරො නත්ථි, දසාහං අධිට්ඨාතබ්බං. චීවරවිනිච්ඡයො.

චීවරනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. රජනනිද්දෙසවණ්ණනා

58. ඉදානි තෙසං චීවරානං රජනවිධානං දස්සෙතුං ‘‘රජනානි චා’’ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ඡ රජනානි මූලරජනං ඛන්ධරජනං තචරජනං පත්තරජනං පුප්ඵරජනං ඵලරජන’’න්ති (මහාව. 344) එවං භගවතා අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘ඡප්පකාරානි අනුඤ්ඤාතානි සත්ථුනා’’ති වුත්තං.

59. තත්ථ මූලෙති මූලරජනෙති අත්ථො. හලිද්දිං විවජ්ජිය සබ්බං ලබ්භන්ති සම්බන්ධො. එවං සෙසෙසුපි. තුඞ්ගහාරකො නාම එකො සකණ්ටකරුක්ඛො, තස්ස හරිතාලවණ්ණං ඛන්ධරජනං හොති. ගිහිපරිභුත්තං පන අල්ලිපත්තෙන එකවාරං රජිතුං වට්ටති. ඵලරජනෙ අකප්පියං නාම නත්ථි, සබ්බං වට්ටතීති. රජනවිනිච්ඡයො.

රජනනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පත්තනිද්දෙසවණ්ණනා

60. ඉදානි භාජනවිකතිං දස්සෙතුං ‘‘පත්තො චා’’ති උද්ධටං. එත්ථ පන පඨමගාථා සුවිඤ්ඤෙය්‍යා.

61. දුතියෙ ‘‘මගධනාළිද්වයතණ්ඩුලසාධිත’’න්ති වත්තබ්බෙ විභත්තිලොපං අකත්වා ගාථාබන්ධසුඛත්ථං ‘‘මගධෙ නාළිද්වයතණ්ඩුලසාධිත’’න්ති වුත්තං, පචිතන්ති අත්ථො. එත්ථ (පාරා. 602; පාරා. අට්ඨ. 2.602; කඞ්ඛා. අට්ඨ. පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා) මගධනාළි නාම අඩ්ඪතෙරසපලං ගණ්හාති. ඔදනන්ති එත්ථ සබ්බප්පකාරසම්පන්නං අවස්සාවිතොදනං ගහෙතබ්බං. ඔදනස්ස චතුත්ථභාගප්පමාණං නාතිඝනං නාතිතනුකං හත්ථහාරියමුග්ගසූපඤ්ච ආලොපස්ස ආලොපස්ස අනුරූපං යාව චරිමකාලොපප්පහොනකං මච්ඡමංසාදිබ්‍යඤ්ජනඤ්ච යො පත්තො ගණ්හාති, සො උක්කට්ඨො නාමාති අත්ථො. සප්පිතෙලතක්කරසකඤ්ජිකාදීනි පන ගණනූපගානි න හොන්ති, තානි හි ඔදනගතිකානෙව හොන්ති, නෙව හාපෙතුං, න වඩ්ඪෙතුං සක්කොන්ති. එවමෙතං සබ්බං පක්ඛිත්තං සචෙ පත්තස්ස හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, සුත්තෙන වා හීරෙන වා ඡින්දන්තස්ස සුත්තස්ස වා හීරස්ස වා හෙට්ඨිමන්තං ඵුසති, අයං උක්කට්ඨො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං අතික්කමිත්වා ථූපීකතං තිට්ඨති, අයං උක්කට්ඨොමකො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං න සම්පාපුණාති, අන්තොගතමෙව හොති, අයං උක්කට්ඨුක්කට්ඨො නාම පත්තො.

62. ‘‘මජ්ඣිමො නාම පත්තො නාළිකොදනං ගණ්හාතී’’ති වුත්තත්තා ‘‘මජ්ඣිමො තස්සුපඩ්ඪො වා’’ති වුත්තං. එත්ථාපි වුත්තප්පකාරෙන මජ්ඣිමො මජ්ඣිමොමකො මජ්ඣිමුක්කට්ඨොති පත්තත්තිකං වෙදිතබ්බං. ‘‘ඔමකො නාම පත්තො පත්ථොදනං ගණ්හාතී’’ති (පාරා. 602) වචනතො ‘‘තතොපඩ්ඪො’’ති වුත්තං. මගධනාළියා උපඩ්ඪනාළිකොදනඤ්ච තදූපියං සූපං බ්‍යඤ්ජනඤ්ච ගණ්හාති, සො ඔමකො නාම. ඉධාපි ඔමකො ඔමකොමකො ඔමකුක්කට්ඨොති පත්තත්තිකං වෙදිතබ්බං. ඉමෙසු පන නවසු පත්තෙසු උක්කට්ඨුක්කට්ඨො ච ඔමකොමකො ච අපත්තො. එතෙසු අධිට්ඨාතබ්බකිච්චං නත්ථි, සෙසා සත්ත පත්තා අධිට්ඨාතබ්බා, විකප්පෙතබ්බා චාති අත්ථො.

63. අතිරෙකපත්තොති (පාරා. 601) අනධිට්ඨිතො අවිකප්පිතො. සකොති සසන්තකො. කප්පොති කප්පියො. අයමෙවෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – යො පත්තො කාකණිකමත්තස්සාපි මූලස්ස දාතබ්බස්ස නත්ථිතාය සකො. අයොපත්තො පඤ්චහි පාකෙහි මත්තිකාපත්තො ද්වීහි පාකෙහි පක්කත්තා කප්පො. සො දසාහපරමං කාලං අනධිට්ඨිතො අවිකප්පිතො ධාරෙය්‍යොති.

64. අච්ඡෙදාදයො චීවරෙ වුත්තප්පභෙදායෙව. ඡිද්දෙනාති (පාරා. අට්ඨ. 2.608; කඞ්ඛා. අට්ඨ. පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා) එත්ථ යස්ස පත්තස්ස මුඛවට්ටිතො හෙට්ඨා ද්වඞ්ගුලප්පදෙසෙ යෙන ඡිද්දෙන කඞ්ගුසිත්ථං නික්ඛමති, තත්තකෙන ඡිද්දෙන භිජ්ජති. තස්මිං පන අයචුණ්ණාදීහි පටිපාකතිකෙ කතෙ දසාහබ්භන්තරෙ පුන අධිට්ඨාතබ්බං. පත්තාධිට්ඨානමුජ්ඣතීති පත්තො අධිට්ඨානං උජ්ඣති.

65. ඉදානි පරිහරණවිධිං දස්සෙතුං ‘‘පත්තං න පටිසාමෙය්‍ය සොදක’’න්තිආදි ආරද්ධං. සොදකං (චූළව. 254) පත්තං න පටිසාමෙය්‍ය, ආතපෙ ච සොදකං පත්තං න ඔතපෙති අධිප්පායො. න නිදහෙති නිරුදකං කත්වාපි අතිකාලං න නිදහෙති අධිප්පායො. භුම්‍යාති භූමියං. න ඨපෙති තට්ටිකාචම්මඛණ්ඩාදීසු යෙන කෙනචි අනත්ථතාය පංසුසක්ඛරමිස්සාය භූමියා න ඨපෙය්‍යාති අත්ථො. නො ච ලග්ගයෙති එත්ථපි නාගදන්තාදීසු (චූළව. 254) යත්ථ කත්ථචි ලග්ගන්තස්ස දුක්කටමෙව.

66. මිඩ්ඪන්තෙති (චූළව. 254; චූළව. අට්ඨ. 254) මිඩ්ඪපරියන්තෙ. සචෙ පන පරිවත්තෙත්වා තත්ථෙව පතිට්ඨාති, එවරූපාය විත්ථිණ්ණාය මිඩ්ඪියා අබ්භන්තරපරිච්ඡෙදෙ ඨපෙතුං වට්ටති, න පරියන්තෙ. පරිභණ්ඩන්තෙති බාහිරපස්සෙ කතාය තනුකමිඩ්ඪියා අන්තෙති අත්ථො. අඞ්කෙ වාති (චූළව. 254) ද්වින්නං ඌරූනං මජ්ඣෙ. එත්ථ පන අංසබද්ධකෙ අංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා අඞ්කෙ ඨපෙතුං වට්ටති, න ඉතරථා. ආතපත්තකෙති ඡත්තෙ. එත්ථ භත්තපූරොපි අංසකූටෙ ලග්ගිතපත්තොපි ඨපෙතුං න වට්ටති.