2. සඞ්ඝාදිසෙසනිද්දෙසවණ්ණනා

19. ඉදානි සඞ්ඝාදිසෙසං පකාසෙතුං ‘‘ගරුකා නවා’’තිආදි ආරද්ධං. ගරුකාති සඞ්ඝාදිසෙසා ඉධ අධිප්පෙතා, අඤ්ඤත්ථ පන පාරාජිකාපි සඞ්ගය්හන්ති. කස්මා ‘‘තෙරසා’’ති අවත්වා ‘‘නවා’’ති වුත්තන්ති චෙ? වීතික්කමක්ඛණෙයෙව ආපජ්ජිතබ්බත්තා පඨමාපත්තිකා වුත්තා, යාවතතියකා පන චත්තාරො සඞ්ඝාදිසෙසා සඞ්ඝායත්තත්තා චිරෙන ආපජ්ජන්තීති න වුත්තා. තත්ථ මොචෙතුකාමතාති මොචෙතුකාමතායාති අත්ථො ‘‘අලජ්ජිතා’’තිආදීසු විය. ඉමිනා පන නයෙන මොචනස්සාදො මුච්චනස්සාදො මුත්තස්සාදො මෙථුනස්සාදො ඵස්සස්සාදො කණ්ඩූවනස්සාදො දස්සනස්සාදො නිසජ්ජනස්සාදො වාචස්සාදො ගෙහසිතපෙමං වනභඞ්ගියන්ති එකාදස අස්සාදා වුත්තා, තෙසු එකංයෙව මොචනස්සාදං ගහෙත්වා සෙසා පටික්ඛිත්තා හොන්ති.

තෙසං අස්සාදානං වසෙන එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො – මොචෙතුං අස්සාදො මොචනස්සාදො. මොචනස්සාදචෙතනාය නිමිත්තෙ උපක්කමති, මුච්චති, සඞ්ඝාදිසෙසො. න මුච්චති චෙ, ථුල්ලච්චයං. මුච්චනස්සාදෙ සචෙ අත්තනො ධම්මතාය මුච්චමානං අස්සාදෙති, න උපක්කමති, අනාපත්ති. සචෙ මුච්චමානං අස්සාදෙන්තො උපක්කමිත්වා මොචෙති, සඞ්ඝාදිසෙසොව. අත්තනො ධම්මතාය මුත්තෙ අස්සාදො මුත්තස්සාදො. එත්ථාපි උපක්කමස්ස නත්ථිතාය අනාපත්ති. එවං සබ්බත්ථ. මෙථුනස්සාදෙන ඉත්ථිං ගණ්හන්තස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති, අයං මෙථුනස්සාදො. ඵස්සස්සාදො දුවිධො අජ්ඣත්තිකො බාහිරො චාති. තත්ථ අජ්ඣත්තිකෙ තාව අත්තනො නිමිත්තං ‘‘ථද්ධං මුදුකන්ති ජානිස්සාමී’’ති වා ලොලභාවෙන වා කීළාපයතො සචෙ මුච්චති, අනාපත්ති. බාහිරඵස්සස්සාදෙ කායසංසග්ගරාගෙන මාතුගාමං ඵුසතො ආලිඞ්ගතො ච මුත්තෙ අනාපත්ති. කණ්ඩූවනස්සාදෙ දද්දුකච්ඡාදීනං වසෙන ඛජ්ජමානං නිමිත්තං කණ්ඩූවනස්සාදෙන කණ්ඩූවතො මුත්තෙපි අනාපත්ති. දස්සනස්සාදෙ මාතුගාමස්ස අනොකාසං උපනිජ්ඣායතො මුත්තෙපි අනාපත්ති. නිසජ්ජනස්සාදෙ මාතුගාමෙන සද්ධිං රහො නිසින්නස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති. වාචාය අස්සාදො වාචස්සාදො. තෙන අස්සාදෙන මාතුගාමං මෙථුනප්පටිසංයුත්තාහි වාචාහි ඔභාසන්තස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති. ගෙහසිතපෙමෙ මාතාදීනං මාතාදිපෙමෙන ආලිඞ්ගනාදිං කරොන්තස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති. වනභඞ්ගෙ ච සන්ථවකරණත්ථාය ඉත්ථියා පෙසිතං පුප්ඵාදිවනභඞ්ගසඤ්ඤිතං පණ්ණාකාරං ‘‘ඉත්ථන්නාමාය නාම ඉදං මෙ පෙසිත’’න්ති අස්සාදෙන ආමසන්තස්ස මුත්තෙපි අනාපත්ති. එතෙසු පන මොචනස්සාදවසෙනෙව උපක්කමන්තස්ස ආපත්ති, සෙසානං වසෙන අනාපත්තීති වෙදිතබ්බං.

සුක්කස්සාති ‘‘නීලං පීතකං ලොහිතකං ඔදාතං තක්කවණ්ණං දකවණ්ණං තෙලවණ්ණං ඛීරවණ්ණං දධිවණ්ණං සප්පිවණ්ණ’’න්ති (පාරා. 237) එවං ආගතෙසු දසසු වණ්ණෙසු යස්ස කස්සචි සුක්කස්සාති අධිප්පායො. උපක්කම්මාති ‘‘අජ්ඣත්තරූපෙ මොචෙති, බහිද්ධාරූපෙ මොචෙති, අජ්ඣත්තබහිද්ධාරූපෙ මොචෙති, ආකාසෙ කටිං කම්පෙන්තො මොචෙතී’’ති (පාරා. 237) එවං වුත්තෙසු චතූසු උපායෙසු අඤ්ඤතරෙන උපායෙන ‘‘රාගූපත්ථම්භෙ මොචෙති, වච්චූපත්ථම්භෙ මොචෙති, පස්සාවූපත්ථම්භෙ මොචෙති, වාතූපත්ථම්භෙ මොචෙති, උච්චාලිඞ්ගපාණකදට්ඨූපත්ථම්භෙ මොචෙතී’’ති එවං වුත්තෙසු පඤ්චසු කාලෙසු කිස්මිඤ්චි කාලෙ අඞ්ගජාතෙ කම්මනියං පත්තෙ ‘‘ආරොග්‍යත්ථාය මොචෙති, සුඛත්ථාය මොචෙති, භෙසජ්ජත්ථාය, දානත්ථාය, පුඤ්ඤත්ථාය, යඤ්ඤත්ථාය, සග්ගත්ථාය, බීජත්ථාය, වීමංසත්ථාය, දවත්ථාය මොචෙතී’’ති (පාරා. 237) එවං වුත්තෙසු දසසු අධිප්පායෙසු යෙන කෙනචි අධිප්පායෙන හත්ථාදීසු යෙන කෙනචි උපක්කමිත්වාති අත්ථො. විමොචයන්ති අන්තමසො යං එකා ඛුද්දකමක්ඛිකා පිවෙය්‍ය, තත්තකම්පි මොචෙන්තොති අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තෙනාති යා සුපිනන්තෙ සුක්කවිස්සට්ඨි හොති, තං ඨපෙත්වාති අත්ථො. සමණොති යො කොචි උපසම්පන්නො. ගරුකන්ති සඞ්ඝාදිසෙසං. ඵුසෙති ආපජ්ජෙය්‍යාති අත්ථො.

සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදං පඨමං.

20. ඉදානි කායසංසග්ගං දීපෙතුං ‘‘ඉත්ථිසඤ්ඤී’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ඉත්ථිසඤ්ඤීති තදහුජාතායපි මනුස්සිත්ථියා ඉත්ථිසඤ්ඤීයෙව හුත්වාති අත්ථො. සචෙ තත්ථ වෙමතිකො වා පණ්ඩකපුරිසතිරච්ඡානගතසඤ්ඤී වා හොති, ථුල්ලච්චයං, තථා ඉත්ථියා කායෙන කායප්පටිබද්ධාමසනෙ ච කායප්පටිබද්ධෙන කායාමසනෙ ච යක්ඛීපෙතීපණ්ඩකානං කායෙන කායාමසනෙ ච. පුරිසතිරච්ඡානගතිත්ථීනං පන කායෙන කායාමසනෙපි දුක්කටං, තථා යක්ඛීආදීනං කායෙන කායප්පටිබද්ධාදීසු ච. මතිත්ථියා පන ථුල්ලච්චයං. කායසංසග්ගරාගවාති ඉමිනා මාතුපෙමාදිං මොක්ඛාධිප්පායඤ්ච පටික්ඛිපති. සම්ඵුසන්තොති කායසංසග්ගරාගෙන උපක්කම්ම අන්තමසො ලොමෙනපි මනුස්සිත්ථිං සම්ඵුසන්තොති අත්ථසම්බන්ධො. ඉමිනා යො ඉත්ථියා ආලිඞ්ගතොපි කායෙන න වායමති, කෙවලං ඵස්සංයෙව අනුභවති, තස්ස අනාපත්තීති දීපිතං හොති.

කායසංසග්ගසික්ඛාපදං දුතියං.

21. ඉදානි දුට්ඨුල්ලවාචං පකාසෙතුං ‘‘තථා සුණන්ති’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තථාති ඉත්ථිසඤ්ඤී. මනුස්සිත්ථිං සුණන්තින්ති සම්බන්ධො. සුණන්තින්ති ඉමිනා පටිබලායපි ඉත්ථියා අවිඤ්ඤත්තිපථෙ ඨිතාය දූතෙන වා පණ්ණෙන වා ආරොචෙන්තස්ස දුට්ඨුල්ලවාචාපත්තින හොතීති දීපිතං හොති. විඤ්ඤුඤ්චාති ඉමිනා යා මහල්ලිකාපි බාලාපි එළමූගාපි අසද්ධම්මප්පටිසංයුත්තං කථං න ජානාති, සා ඉධ නාධිප්පෙතාති දස්සෙති. වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගානං වසෙන මග්ගං වා මෙථුනං වා ආරබ්භාති සම්බන්ධො. දුට්ඨුල්ලවාචාය රාගො දුට්ඨුල්ලවාචාරාගො, තෙන දුට්ඨුල්ලවාචාරාගෙන. තං අස්සාදෙන්තො ඔභාසෙත්වා දුරුත්තවචනං වත්වා ගරුකං ඵුසෙති අත්ථො.

කථං ද්වෙ මග්ගෙ ආරබ්භ පසංසති ගරහති? තත්ථ පසංසායපි තාව ‘‘ඉත්ථිලක්ඛණෙන සුභලක්ඛණෙන සමන්නාගතාසී’’ති වදති, න තාවසීසං එති. ‘‘තව වච්චමග්ගො ච පස්සාවමග්ගො ච සුභො සුසණ්ඨානො දස්සනීයො, ඊදිසෙන නාම ඉත්ථිලක්ඛණෙන සුභලක්ඛණෙන සමන්නාගතාසී’’ති වදති, සීසං එති, සඞ්ඝාදිසෙසො හොතීති අත්ථො. ගරහණෙ පන ‘‘සිඛරණීසි, සම්භින්නාසි, උභතොබ්‍යඤ්ජනාසී’’ති ඉමානි තීණි සුද්ධානියෙව සීසං එන්ති වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගානං නියතවචනත්තා අච්චොළාරිකත්තා ච. අඤ්ඤානි පන ‘‘අනිමිත්තාසි, නිමිත්තමත්තාසී’’තිආදීනි මග්ගානං අනියතවචනත්තා මෙථුනෙන ඝටෙත්වා වුත්තානි එව සීසං එන්ති. මෙථුනප්පටිසංයුත්තෙ ‘‘දෙහි මෙ, අරහසි මෙ දාතු’’න්තිආදීහි පන සීසං න එති, ‘‘මෙථුනධම්මං දෙහී’’තිආදිනා මෙථුනධම්මෙ ඝටිතෙයෙව සඞ්ඝාදිසෙසො. ඉත්ථියා වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගෙ ඨපෙත්වා අධක්ඛකං උබ්භජාණුමණ්ඩලං ආදිස්ස වණ්ණාදිභණනෙ ථුල්ලච්චයං, තථා යක්ඛීපෙතීපණ්ඩකෙසු වච්චමග්ගපස්සාවමග්ගෙ මෙථුනෙපි. ඉමෙසං පන යක්ඛීආදීනං අධක්ඛකාදිකෙ වුත්තප්පකාරෙ පදෙසෙ දුංක්කටං, තථා ඉත්ථියාදීනං උබ්භක්ඛකෙ අධොජාණුමණ්ඩලෙ කායප්පටිබද්ධෙ චාති.

දුට්ඨුල්ලවාචාසික්ඛාපදං තතියං.

22. ඉදානි අත්තකාමපාරිචරියං දස්සෙතුං ‘‘වත්වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ වත්වාති දුට්ඨුල්ලොභාසනෙ වුත්තප්පකාරං ඉත්ථිං ඉත්ථිසඤ්ඤීයෙව හුත්වා වත්වාති අත්ථො. අත්තකාමුපට්ඨානවණ්ණන්ති එත්ථ මෙථුනධම්මසඞ්ඛාතෙන කාමෙන උපට්ඨානං කාමුපට්ඨානං, අත්තනො අත්ථාය කාමුපට්ඨානං අත්තකාමුපට්ඨානං, අත්තනා වා කාමිතං ඉච්ඡිතන්ති අත්තකාමං, සයං මෙථුනරාගවසෙන පත්ථිතන්ති අත්ථො, අත්තකාමඤ්ච තං උපට්ඨානඤ්චාති අත්තකාමුපට්ඨානං, තස්ස වණ්ණො අත්තකාමුපට්ඨානවණ්ණො, තං අත්තකාමුපට්ඨානවණ්ණං. ‘‘එතදග්ගං, භගිනි, පාරිචරියානං යා මාදිසං සීලවන්තං කල්‍යාණධම්මං බ්‍රහ්මචාරිං එතෙන ධම්මෙන පරිචරෙය්‍යා’’ති එවං වත්වාති සම්බන්ධො. මෙථුනරාගිනොති ඉමිනා ගිලානපච්චයාදීහි උපට්ඨානස්ස වණ්ණං භණතො අනාපත්තීති දීපිතං හොති. වාචා මෙථුනයුත්තෙනාති එත්ථ මෙථුනයුත්තෙනෙව වාචාය මෙථුනයාචනෙ ගරුකං හොති, න අඤ්ඤථාති අධිප්පායො.

අත්තකාමපාරිචරියසික්ඛාපදං චතුත්ථං.

23. ඉදානි සඤ්චරිත්තං දස්සෙතුං ‘‘පටිග්ගහෙත්වා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ පටිග්ගහෙත්වාති ඉත්ථියා වා පුරිසෙන වා උභින්නං මාතාදීහි වා ‘‘භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං ඉත්ථිං වා පුරිසං වා එවං භණාහී’’ති වුත්තො තෙසං වචනං ‘‘සාධූ’’ති වා ‘‘හොතූ’’ති වා ‘‘භණාමී’’ති වා යෙන කෙනචි ආකාරෙන වචීභෙදං කත්වා, සීසකම්පනාදීහි වා සම්පටිච්ඡිත්වාති අත්ථො. සන්දෙසන්ති එත්ථ පන ඉත්ථී දසවිධා මාතුරක්ඛිතා පිතුරක්ඛිතා මාතාපිතුරක්ඛිතා භාතුරක්ඛිතා භගිනිරක්ඛිතා ඤාතිරක්ඛිතා ගොත්තරක්ඛිතා ධම්මරක්ඛිතා සාරක්ඛා සපරිදණ්ඩාති. දස භරියායො ධනක්කීතා ඡන්දවාසිනී භොගවාසිනී පටවාසිනී ඔදපත්තකිනී ඔභටචුම්බටකා දාසී ච භරියා ච කම්මකාරී ච භරියා ච ධජාහටා මුහුත්තිකා චාති.

තාසු මාතුරක්ඛිතා භික්ඛුං පහිණති ‘‘ගච්ඡ, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං බ්‍රූහි ‘හොමි ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා ධනක්කීතා…පෙ… මුහුත්තිකා චා’’ති, අයං ඉත්ථියා සන්දෙසො නාම. සචෙ මාතුරක්ඛිතාය මාතාපිතාභාතාභගිනිආදයො භික්ඛුං පහිණන්ති ‘‘ගච්ඡ, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං බ්‍රූහි ‘හොතු ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා ධනක්කීතා…පෙ… මුහුත්තිකා චා’’ති, අයම්පි ඉත්ථියා සන්දෙසොයෙව නාම. එවං පිතුරක්ඛිතාදීසුපි නයො නෙතබ්බො. පුරිසො භික්ඛුං පහිණති ‘‘ගච්ඡ, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං මාතුරක්ඛිතං බ්‍රූහි…පෙ… සපරිදණ්ඩං බ්‍රූහි ‘හොතු කිර ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා ධනක්කීතා…පෙ… මුහුත්තිකා චා’’ති, අයං පුරිසස්ස සන්දෙසො නාම. සචෙ පුරිසස්ස මාතාපිතාභාතාභගිනිආදයො භික්ඛුං පහිණන්ති ‘‘ගච්ඡ, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමං මාතුරක්ඛිතං බ්‍රූහි…පෙ… සපරිදණ්ඩං බ්‍රූහි ‘හොතු ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා ධනක්කීතා…පෙ… මුහුත්තිකා චා’’ති, අයම්පි පුරිසස්ස සන්දෙසොයෙව නාම, ආණාපනන්ති අත්ථො.

වීමංසිත්වාති එත්ථ වුත්තප්පකාරෙන සාසනං ගහෙත්වා තස්සා ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා තෙසං අවස්සාරොචනකානං මාතාපිතාභාතාභගිනිආදීනං වා ආරොචෙත්වාති අත්ථො. හරන්ති යත්ථ පහිතො, තත්ථ ගන්ත්වා තස්සා ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා ආරොචෙති, සා ඉත්ථී වා පුරිසො වා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡතු වා, මා වා, ලජ්ජාය වා තුණ්හී හොතු, පුන ආගන්ත්වා තස්සා ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා හරන්තො ගරුකං ඵුසෙති සම්බන්ධො. එත්තාවතා ‘‘පටිග්ගණ්හති වීමංසති පච්චාහරතී’’ති වුත්තං අඞ්ගත්තයං සම්පාදිතං හොති. ඉමාය තිවඞ්ගසම්පත්තියා සඞ්ඝාදිසෙසො, ඉතො යෙහි කෙහිචි ද්වීහි අඞ්ගෙහි ථුල්ලච්චයං, එකෙන දුක්කටං. යක්ඛීපෙතීපණ්ඩකෙසු අඞ්ගත්තයෙනපි ථුල්ලච්චයමෙව, එකෙන වා ද්වීහි වා දුක්කටන්ති.

සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදං පඤ්චමං.

24. ඉදානි කුටිකාරසික්ඛාපදං ආවි කාතුං ‘‘සංයාචිතපරික්ඛාර’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ‘‘වාසිං දෙථ, ඵරසුං දෙථා’’තිආදිනා සයං පවත්තිතයාචනාය ගහිතපරික්ඛාරං සංයාචිතපරික්ඛාරං පදභාජනෙ වුත්තනයෙන සඞ්ඝං තික්ඛත්තුං යාචිත්වා ලද්ධභික්ඛූහි වා සඞ්ඝෙනෙව වා තත්ථ ගන්ත්වා සාරම්භානාරම්භසපරික්කමනාපරික්කමනභාවං ඤත්වා අදෙසිතවත්ථුකං ‘‘කුටි නාම උල්ලිත්තා වා හොති අවලිත්තා වා උල්ලිත්තාවලිත්තා වා’’ති (පාරා. 349) එවං වුත්තලක්ඛණං කුටිං. ‘‘තත්‍රිදං පමාණං, දීඝසො ද්වාදස විදත්ථියො සුගතවිදත්ථියා, තිරියං සත්තන්තරා’’ති (පාරා. 348) එවං වුත්තපමාණාතික්කන්තං, ‘‘මය්හං වාසාගාරං එසා’’ති එවං අත්තා උද්දෙසො එතිස්සාති අත්තුද්දෙසා, තං අත්තුද්දෙසං කත්වා ගරුං සඞ්ඝාදිසෙසං ඵුසෙති සම්බන්ධො. අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – අදෙසිතවත්ථුකං පමාණාතික්කන්තං කුන්ථකිපිල්ලිකාදීනං ආසයෙ කතත්තා සාරම්භං ද්වීහි බලීබද්දෙහි යුත්තෙන සකටෙන ගන්තුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අපරික්කමනං උල්ලිත්තාදිභෙදං කුටිං අත්තනො වසනත්ථාය කරොන්තො වා කාරාපෙන්තො වා ‘‘ඉදානි නිට්ඨානං ගමිස්සතී’’ති පඨමපිණ්ඩදානෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියපිණ්ඩදානෙන ලෙපෙ ඝටිතෙ ද්වෙ ච සඞ්ඝාදිසෙසෙ ද්වෙ ච දුක්කටානි, සචෙ දෙසිතවත්ථුකායෙව වා පමාණාතික්කන්තායෙව වා හොති, එකං සඞ්ඝාදිසෙසං ද්වෙ ච දුක්කටානි ආපජ්ජතීති.

කුටිකාරසික්ඛාපදං ඡට්ඨං.

25. ඉදානි විහාරකාරසික්ඛාපදං දස්සෙතුං ‘‘මහල්ලක’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මහල්ලකන්ති සස්සාමිකභාවෙන සංයාචිතකුටිතො මහන්තභාවො එතස්ස අත්ථි, යස්මා වා වත්ථුං දෙසාපෙත්වා පමාණාතික්කමෙනාපි කාතුං වට්ටති, තස්මා පමාණමහන්තතායපි මහල්ලකො, තං මහල්ලකං විහාරං වා කත්වාති අත්ථො. එත්ථ පන අදෙසිතවත්ථුකභාවෙන එකො සඞ්ඝාදිසෙසො, සෙසං අනන්තරසදිසමෙව. ඉධ ච තත්ථ ච වාසාගාරං ඨපෙත්වා උපොසථාගාරං වා ජන්තාඝරං වා අග්ගිසාලං වා භවිස්සතීති එවමාදිනා නයෙන කරොන්තස්ස අනාපත්ති.

විහාරකාරසික්ඛාපදං සත්තමං.

26. ඉදානි අමූලකසික්ඛාපදං පකාසෙතුං ‘‘අමූලකෙනා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ අමූලකෙනාති යං චොදකෙන චුදිතකම්හි පුග්ගලෙ අදිට්ඨං අසුතං අපරිසඞ්කිතං, ඉදං එතෙසං දස්සනසවනපරිසඞ්කාසඞ්ඛාතානං මූලානං අභාවතො අමූලකං, තෙන අමූලකෙන වත්ථුනාති සම්බන්ධො. තත්ථ අදිට්ඨං නාම අත්තනො පසාදචක්ඛුනා වා දිබ්බචක්ඛුනා වා අදිට්ඨං. අසුතං නාම තථෙව කෙනචි වුච්චමානං න සුතං. අපරිසඞ්කිතං නාම චිත්තෙන අපරිසඞ්කිතං, තං පන දිට්ඨසුතමුතවසෙන තිවිධං. තත්ථ භික්ඛුඤ්ච මාතුගාමඤ්ච තථාරූපෙ ඨානෙ දිස්වා ‘‘අද්ධා ඉමෙහි කත’’න්ති වා ‘‘කරිස්සන්තී’’ති වා පරිසඞ්කති, ඉදං දිට්ඨපරිසඞ්කිතං නාම. අන්ධකාරෙ පටිච්ඡන්නොකාසෙ වා භික්ඛුස්ස ච මාතුගාමස්ස ච වචනං සුත්වා දුතියස්ස අත්ථිභාවං අජානන්තො පුබ්බෙ වුත්තනයෙන පරිසඞ්කති, ඉදං සුතපරිසඞ්කිතං නාම. ධුත්තෙහි ඉත්ථීහි සද්ධිං පච්චන්තවිහාරෙසු පුප්ඵගන්ධසුරාදීහි අනුභවිත්වා ගතට්ඨානං දිස්වා ‘‘කෙන නු ඛො ඉදං කත’’න්ති වීමංසන්තො තත්‍ර කෙනචි භික්ඛුනා ගන්ධාදීහි පූජා කතා හොති, භෙසජ්ජත්ථාය අරිට්ඨං වා පීතං, සො තස්ස ගන්ධං ඝායිත්වා ‘‘අයං සො භවිස්සතී’’ති පරිසඞ්කති, ඉදං මුතපරිසඞ්කිතං නාම. එවං තිවිධාය පරිසඞ්කාය අභාවෙන අපරිසඞ්කිතන්ති අත්ථො.

චොදෙන්තොති ‘‘පාරාජිකං ධම්මං ආපන්නොසි, අස්සමණොසි, අසක්‍යපුත්තියොසී’’තිආදීහි වචනෙහි සයං චොදෙන්තොති අත්ථො. එවං චොදෙන්තස්ස වාචාය වාචාය සඞ්ඝාදිසෙසො. චොදාපෙන්තො වාති අත්තනා තස්ස සමීපෙ ඨත්වා අඤ්ඤං භික්ඛුං ආණාපෙත්වා චොදාපෙන්තො තස්ස ආණත්තස්ස වාචාය වාචාය ගරුං ඵුසෙති අත්ථො. අථ සොපි චාවනාධිප්පායෙන ‘‘මයාපි දිට්ඨං අත්ථී’’තිආදිනා නයෙන චොදෙති, ද්වින්නම්පි වාචාය ආපත්ති. වත්ථුනා අන්තිමෙන චාති භික්ඛුනො අනුරූපෙසු එකූනවීසතියා පාරාජිකෙසු අඤ්ඤතරෙනාති අත්ථො. චාවෙතුන්ති බ්‍රහ්මචරියා චාවෙතුං, යො සුද්ධං වා අසුද්ධං වා කතූපසම්පදං පුග්ගලං සුද්ධදිට්ඨිකො සමානො චාවනාධිප්පායෙන චොදෙති වා චොදාපෙති වා, තස්ස සඞ්ඝාදිසෙසොති අධිප්පායො. සුණමානන්ති ඉමිනා පරම්මුඛා දූතෙන වා පණ්ණෙන වා චොදෙති. චොදෙන්තස්ස න රුහතීති දීපිතං හොති. පරම්මුඛා පන සත්තහි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි වදන්තස්ස දුක්කටං.

අමූලකසික්ඛාපදං අට්ඨමං.

27. ඉදානි අඤ්ඤභාගියසික්ඛාපදං දස්සෙතුං ‘‘අඤ්ඤස්ස කිරිය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤස්ස කිරියන්ති අඤ්ඤස්ස ඛත්තියාදිජාතිකස්ස පාරාජිකස්ස වීතික්කමසඞ්ඛාතං කිරියං දිස්වාති සම්බන්ධො. තෙන ලෙසෙනාති ‘‘දස ලෙසා ජාතිලෙසො නාමලෙසො ගොත්තලෙසො ලිඞ්ගලෙසො ආපත්තිලෙසො පත්තලෙසො චීවරලෙසො උපජ්ඣායලෙසො ආචරියලෙසො සෙනාසනලෙසො’’ති (පාරා. 394) එවං වුත්තෙසු දසසු ලෙසෙසු යො තස්මිං පුග්ගලෙ දිස්සති, තෙන ලෙසෙන තදඤ්ඤං පුග්ගලං බ්‍රහ්මචරියා චාවෙතුං අන්තිමවත්ථුනා චොදෙන්තො ගරුකං ඵුසෙති අත්ථො. තත්ථ අඤ්ඤම්පි වත්ථුං ලිස්සති සිලිස්සති වොහාරමත්තෙනෙව ඊසකං අල්ලීයතීති ලෙසො, ජාතියෙව ලෙසො ජාතිලෙසො. එස නයො සෙසපදෙසුපි. ලෙසෙන චොදෙන්තො කථං චොදෙති? අඤ්ඤො ඛත්තියජාතිකො ඉමිනා චොදකෙන පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තො දිට්ඨො හොති, සො අඤ්ඤං අත්තනො වෙරිං ඛත්තියජාතිකං භික්ඛුං පස්සිත්වා තං ඛත්තියජාතිලෙසං ගහෙත්වා එවං චොදෙති ‘‘ඛත්තියො මයා දිට්ඨො පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපජ්ජන්තො, ත්වම්පි ඛත්තියො පාරාජිකං ධම්මං ආපන්නොසී’’ති වා ‘‘සො ත්වං ඛත්තියො, නාඤ්ඤො, පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නොසී’’ති වා චොදෙති. එවං නාමලෙසාදයොපි වෙදිතබ්බා.

අඤ්ඤභාගියසික්ඛාපදං නවමං.

28. එත්තාවතා ‘‘ගරුකා නවා’’ති උද්දිට්ඨෙ විත්ථාරතො දස්සෙත්වා ඉදානි තෙසු ආපන්නෙසු පටිපජ්ජනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘ඡාදෙති ජානමාපන්න’’න්තිආදි වුත්තං. තස්සායං පිණ්ඩත්ථො – යො භික්ඛු ‘‘අයං ඉත්ථන්නාමා ආපත්තී’’ති ආපත්තිවසෙන වා ‘‘ඉදං භික්ඛූනං න වට්ටතී’’ති එවං වත්ථුවසෙන වා ජානමාපන්නං ආපත්තිං යාව ඡාදෙති, තාව තෙන භික්ඛුනා අකාමා පරිවාසො වසිතබ්බොති. චරෙය්‍යාති මානත්තං සමාදාය වසෙය්‍ය. කිත්තකං දිවසන්ති චෙ? ඡ රත්තියො. මානත්තවාසො පන සඞ්ඝෙයෙව, න ගණෙ, න පුග්ගලෙ, තෙන වුත්තං ‘‘සඞ්ඝෙ’’ති. පරිවුත්ථොති ‘‘තයො ඛො උපාලි පාරිවාසිකස්ස භික්ඛුනො රත්තිච්ඡෙදා සහවාසො විප්පවාසො අනාරොචනා’’ති (චූළව. 83) එවං වුත්තං රත්තිච්ඡෙදං අකත්වා පරිවුත්ථොති අත්ථො. තත්ථ සහවාසොති පකතත්තෙන භික්ඛුනා සද්ධිං එකච්ඡන්නෙ උදකපාතට්ඨානබ්භන්තරෙ වාසො. විප්පවාසො නාම අඤ්ඤං පකතත්තං භික්ඛුං විනා වාසො. අනාරොචනාති ආගන්තුකාදීනං අනාරොචනා. එතෙසු තීසු එකෙනාපි රත්තිච්ඡෙදො හොති එව. එත්ථ පන උපචාරසීමගතානං ආරොචෙතබ්බං, න බහි ඨිතානං, බහි ඨිතානම්පි සචෙ සද්දං සුණාති, පස්සති, දූරං වා ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බමෙව, අනාරොචෙන්තස්ස රත්තිච්ඡෙදො චෙව වත්තභෙදෙ දුක්කටඤ්ච හොති. අජානන්තස්සෙව උපචාරසීමං පවිසිත්වා ගච්ඡන්ති චෙ, රත්තිච්ඡෙදොව හොති, න වත්තභෙදො.

චිණ්ණමානත්තන්ති ‘‘චත්තාරො ඛො, උපාලි, මානත්තචාරිකස්ස භික්ඛුනො රත්තිච්ඡෙදා සහවාසො විප්පවාසො අනාරොචනා ඌනෙ ගණෙ චරණ’’න්ති (චූළව. 92) එවං වුත්තං රත්තිච්ඡෙදං අකත්වා චිණ්ණමානත්තං පරිනිට්ඨිතමානත්තන්ති අත්ථො. එත්ථ පන සහවාසාදයො පරිවාසෙ වුත්තප්පකාරා එව. ‘‘ඌනෙ ගණෙ චරණ’’න්ති එත්ථ ගණො චත්තාරො වා අතිරෙකා වා භික්ඛූ, තස්මා සචෙපි තීහි භික්ඛූහි සද්ධිං වසති, රත්තිච්ඡෙදො හොතියෙව, ‘‘සචෙ පන තෙන තෙසං අත්ථිභාවං දිස්වා ආරොචිතෙ පක්කමන්ති, ඌනෙ ගණෙ චරණදොසො න හොතී’’ති (චූළව. අට්ඨ. 97) අට්ඨකථාසු වුත්තං කිර. අබ්භෙය්‍යාති තං භික්ඛුං වීසතිගණො සඞ්ඝො අබ්භෙය්‍ය සම්පටිච්ඡෙය්‍ය, අබ්භානකම්මවසෙන ඔසාරෙය්‍යාති අත්ථො. සචෙ එකෙනපි ඌනො වීසතිගණො භික්ඛුසඞ්ඝො තං භික්ඛුං අබ්භෙය්‍ය, සො ච භික්ඛු න අබ්භිතො, තෙ ච භික්ඛූ ගාරය්හා, දුක්කටං ආපජ්ජන්තීති අත්ථො.

29. ඉදානි යථා ඡාදිතා ආපත්ති ඡන්නා හොති, තං පකාරං දස්සෙතුං ‘‘ආපත්තී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථායං පදයොජනා – ආපත්තිතා ච අනුක්ඛිත්තතා ච අනන්තරායතා ච පහුත්තතා ච ආපත්තිනුක්ඛිත්තඅනන්තරායපහුත්තතායො, එතාසු චතූසු තථාසඤ්ඤිතා ච ඡාදෙතුකාමො හුත්වා ඡාදනා චාති එවං දසහඞ්ගෙහි අරුණුග්ගමම්හි ඡන්නා හොතීති. එත්ථ පන ආපත්තිආදීසු චතූසු ආපත්තිසඤ්ඤිතා ච අනුක්ඛිත්තසඤ්ඤිතා ච අනන්තරායසඤ්ඤිතා ච පහුත්තසඤ්ඤිතා චාති එවං සඤ්ඤාවසෙන යොජෙත්වා අට්ඨඞ්ගානි ගහෙතබ්බානි, ඡාදෙතුකාමොති ඉදමෙකං, ඡාදනාති ඉදමෙකන්ති එවං දස.

එතෙසු පන ආදිතො පට්ඨාය අයං විනිච්ඡයො – ‘‘ආපත්ති ච හොති ආපත්තිසඤ්ඤී චා’’ති එත්ථ යං ආපන්නො, සා තෙරසන්නං අඤ්ඤතරා හොති, සොපි ච තත්ථ ගරුකාපත්තිසඤ්ඤීයෙව හුත්වා ජානන්තො ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. සචෙ තත්ථ අනාපත්තිසඤ්ඤී වා අඤ්ඤාපත්තිසඤ්ඤී වා වෙමතිකො වා හොති, අච්ඡන්නාව හොති. තිවිධං පන උක්ඛෙපනීයකම්මං, තෙන අකතො අනුක්ඛිත්තො. සො චෙ පකතත්තසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. සචෙ අපකතත්තසඤ්ඤී ඡාදෙති, අච්ඡන්නා හොති. අපකතත්තෙන පන පකතත්තසඤ්ඤිනාපි අපකතත්තසඤ්ඤිනාපි ඡාදිතං අච්ඡාදිතමෙව හොතීති. අනන්තරායිකොති යස්ස දසසු රාජචොරඅග්ගිඋදකමනුස්සාමනුස්සවාළසරීසපජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායෙසුපි එකොපි නත්ථි, සො චෙ අනන්තරායිකසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. සචෙ සො අන්ධකාරභීරුකො අනන්තරායෙ එව වාළාදිඅන්තරායසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, අච්ඡන්නාව හොති. පහූති යො සක්කොති සභාගභික්ඛුනො සමීපං ගන්තුඤ්චෙව ආරොචිතුඤ්ච, සො චෙ පහුසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, ඡන්නා හොති. යො පන අපහු හුත්වා පහුසඤ්ඤී, පහු වා අපහුසඤ්ඤී හුත්වා ඡාදෙති, අච්ඡන්නාව හොතීති.

අරුණුග්ගමම්හීති එත්ථ පුරෙභත්තං වා ආපත්තිං ආපන්නො හොති පච්ඡාභත්තං වා, යාව අරුණං න උග්ගච්ඡති, තාව ආරොචෙතබ්බා. සචෙ පන අරුණබ්භන්තරෙ සතක්ඛත්තුම්පි ඡාදෙතුකාමතා උප්පජ්ජති, අච්ඡන්නාව හොති. ආරොචෙන්තො පන සභාගසඞ්ඝාදිසෙසං ආපන්නස්ස ආරොචෙතුං න වට්ටති. සචෙ ආරොචෙති, ආපත්ති පන ආවිකතා හොති, ආරොචනපච්චයා පන අඤ්ඤං දුක්කටං ආපත්තිං ආපජ්ජති. ඉමිනා අඤ්ඤම්පි වත්ථුසභාගාපත්තිං ආරොචෙතුං න වට්ටතීති දීපිතො හොති. ආරොචෙන්තෙන පන ‘‘අහං තව සන්තිකෙ එකං ආපත්තිං ආවි කරොමී’’ති වා ‘‘ආචික්ඛාමී’’ති වා ‘‘ආරොචෙමී’’ති වා ‘‘එකං ආපත්තිං ආපන්නභාවං ජානාහී’’ති වා ‘‘එකං ගරුකාපත්තිං ආවි කරොමී’’ති වා ආදිනා නයෙන වත්තබ්බං, එත්තාවතා අච්ඡන්නාව හොති. සචෙ ‘‘ලහුකාපත්තිං ආරොචෙමී’’ති වදති, ඡන්නාව හොතීති. සඞ්ඝාදිසෙසවිනිච්ඡයො.

සඞ්ඝාදිසෙසනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.