13. සමණකප්පනිද්දෙසවණ්ණනා

125. භූතානං ජාතානං නිබ්බත්තානං ගාමො භූතගාමො (පාචි. 91; පාචි. අට්ඨ. 91; කඞ්ඛා. අට්ඨ. භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා). සමාරම්භොති ඡෙදනඵාලනපචනාදි, තස්මිං භූතගාමසමාරම්භෙ භූතගාමසමාරම්භහෙතු පාචිත්ති හොතීති අත්ථො. කතකප්පියං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා) පන සමණකප්පියං භවෙති සම්බන්ධො. සමණානං කප්පියං සමණකප්පියං. ඉදානි යෙන කතං කප්පියං සමණකප්පියං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘නඛෙන වා’’තිආදිමාහ. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්චහි සමණකප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතුං, අග්ගිපරිජිතං සත්ථපරිජිතං නඛපරිජිතං අබීජං නිබ්බට්ටබීජඤ්ඤෙව පඤ්චම’’න්ති (චූළව. 250) හි වුත්තං.

126. ඉදානි තං භූතගාමං දස්සෙතුං ‘‘සමූලා’’තිආදිමාහ. තත්ථ (පාචි. 91; පාචි. අට්ඨ. 91) ස-ඉති සො භූතගාමො නාමාති අත්ථො, මූලබීජාදීහි පඤ්චහි බීජෙහි පභාවිතො හොතීති වුත්තං හොති. තත්ථ මූලබීජං නාම හලිද්දිසිඞ්ගිවෙරාදි. ඛන්ධබීජං නාම අස්සත්ථො නිග්‍රොධොති එවමාදි. අග්ගබීජං නාම අජ්ජුකඵණිජ්ජකාදි. ඵළුබීජං නාම උච්ඡුවෙළුනළාදි. ‘‘බීජබීජං නාම පුබ්බණ්ණං අපරණ්ණං, යානි වා පනඤ්ඤානිපි අත්ථි බීජෙ ජායන්ති බීජෙ සඤ්ජායන්ති, එතං බීජබීජං නාමා’’ති වුත්තං. ඉදානි ‘‘බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො හොතී’’ති (දී. නි. 1.10, 195; ම. නි. 1.293, 411; 2.11; අ. නි. 10.99; පු. ප. 179) වුත්තත්තා ධම්මානුලොමෙන ආගතං බීජගාමසමාරම්භං දස්සෙතුං ‘‘ආරම්භෙ දුක්කට’’න්තිආදිමාහ. තස්මා එතං පඨමං ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති භූතගාමපරිමොචනං කාරෙත්වා බීජගාමපරිමොචනත්ථං පුන කප්පියං කාරෙතබ්බං.

127. නිබ්බට්ටබීජං (පාචි. අට්ඨ. 92; කඞ්ඛා. අට්ඨ. භුතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා) නාම අම්බපනසාදි. නොබීජං නාම තරුණම්බඵලාදි, එතං පන සබ්බං අකප්පියම්පි වට්ටතීති අත්ථො. කටාහබද්ධබීජානි කපිත්ථඵලාදීනි. බහිද්ධා වාපි කාරයෙති කපාලෙපි කාතුං වට්ටති, සචෙ එකාබද්ධානීති අත්ථො. කටාහමුත්තං පන භින්දිත්වා කාරෙතබ්බං.

128. භාජනෙ වා භූමියං වා එකාබද්ධෙසු බීජෙසු එකස්මිං බීජෙ කප්පියෙ කතෙ සබ්බෙස්වෙව කතං භවෙති අත්ථො. යථා ච බීජෙ, එවං රුක්ඛසහස්සං වා උච්ඡුසහස්සං වා ඡින්දිත්වා එකාබද්ධෙ කතෙපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

129. කප්පියං කත්වා නික්ඛිත්තෙ බීජගාමෙ පුන මූලපණ්ණානි සචෙ ජායරුං, පුන කප්පියං කාරෙය්‍යාති අත්ථො. තදාති මූලෙ ච අඞ්කුරෙ ච ජාතෙති අත්ථො.

130. උදකසම්භවොති උදකජාතො. චෙතියාදීසූති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ගෙහප්පමුඛපාකාරවෙදිකාදීසු නිබ්බත්තා ගහිතා. නිබ්බත්තද්වත්තිපත්තකො භූතගාමොව, අනිබ්බත්තකො අග්ගබීජෙ සඞ්ගහං ගච්ඡති. බීජම්පි යාව මූලං වා පණ්ණං වා න නික්ඛමති, තාව බීජගාමොව, මූලෙ ච නික්ඛන්තෙ පණ්ණෙ ච හරිතෙ ජාතෙ භූතගාමොව හොතීති අත්ථො.

131. මකුළන්ති අඵුල්ලං. අහිඡත්තකං නාම රුක්ඛෙ ජාතං අහිඡත්තකං.

132. අල්ලරුක්ඛෙ ගණ්හතොති සම්බන්ධො. තත්ථාති අල්ලරුක්ඛෙ ඡින්දතො වාපීති සම්බන්ධො.

134. ‘‘ඉමං රුක්ඛං, ඉමං ලතං, ඉමං කන්දං ඡින්ද, භින්දා’’තිආදිනා නයෙන නියමෙත්වා භාසිතුං න වට්ටති. ‘‘ඉදං, එත’’න්ති අවත්වා කෙවලං ‘‘රුක්ඛං ඡින්දා’’තිආදිනා (පාචි. අට්ඨ. 92; කඞ්ඛා. අට්ඨ. භූතගාමහික්ඛාපදවණ්ණනා) නයෙන වත්තුං වට්ටතීති. සමණකප්පවිනිච්ඡයො.

සමණකප්පනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.