12. පාචිත්තියනිද්දෙසවණ්ණනා

121. ඉදානි පාචිත්තියානි දස්සෙතුං ‘‘පාචිත්තී’’ති මාතිකාපදං උද්ධරිත්වා ‘‘මුසාවාදොමසාවාදෙ, පෙසුඤ්ඤහරණෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ මුසාවාදෙ ච ඔමසවාදෙ ච පෙසුඤ්ඤහරණෙ ච පාචිත්ති වුත්තාති සම්බන්ධො. එවං සෙසෙසුපි. එත්ථ පන ‘‘අදිට්ඨං, අසුතං, අමුතං, අවිඤ්ඤාතං, දිට්ඨං, සුතං, මුතං, විඤ්ඤාත’’න්ති (පාචි. 3; පාචි. අට්ඨ. 3) පුබ්බෙපි ‘‘මුසා භණිස්සාමී’’ති චෙතෙත්වා වචනක්ඛණෙව ‘‘මුසා භණාමී’’ති ජානිත්වා ජානන්තස්සෙව මුසාභණනෙ පාචිත්ති නාම ආපත්ති හොතීති අත්ථො. යස්ස භණති, සො තං න සුණාති, ආපත්ති න හොති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා).

‘‘ඔමසවාදො නාම දසහි ආකාරෙහි ඔමසති ජාතියාපි නාමෙනපි ගොත්තෙනපි කම්මෙනපි සිප්පෙනපි ආබාධෙනපි ලිඞ්ගෙනපි කිලෙසෙනපි ආපත්තියාපි අක්කොසෙනපී’’ති (පාචි. 15) එවං වුත්තෙහි දසහි ආකාරෙහි උපසම්පන්නං යො ඛුංසෙති වම්භෙති, අයං ඔමසති නාම, තස්ස පාචිත්තීති අත්ථො. පරම්මුඛා භණන්තස්ස දුක්කටං, තථා පාළියං අනාගතෙහි ‘‘චොරො’’ති වා ‘‘ගණ්ඨිභෙදකො’’ති වා ආදීහි භණන්තස්ස. ‘‘සන්ති ඉධෙකච්චෙ ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා චණ්ඩාලා’’තිආදිනා පරියායෙන භණන්තස්ස ච අනුපසම්පන්නං භණන්තස්ස ච සබ්බත්ථපි දුක්කටමෙව.

පියකම්‍යතාය වා භෙදාධිප්පායෙන වා උපසම්පන්නං ජාතිආදීහි ඔමසන්තස්ස උපසම්පන්නස්ස වචනං සුත්වා තස්ස උපසංහරණං පෙසුඤ්ඤහරණං නාම. එත්ථාපි පරියායවචනෙන ච අනුපසම්පන්නස්ස උපසංහරණෙන ච දුක්කටමෙව.

පදසොධම්මොති එත්ථ ‘‘ධම්මො නාම බුද්ධභාසිතො සාවකභාසිතො ඉසිභාසිතො දෙවතාභාසිතො අත්ථූපසංහිතො ධම්මූපසංහිතො’’ති (පාචි. 46) එවං වුත්තං සඞ්ගීතිත්තයමාරුළ්හං තිපිටකධම්මං පදඅනුපදඅන්වක්ඛරඅනුබ්‍යඤ්ජනවසෙන භික්ඛුඤ්ච භික්ඛුනිඤ්ච ඨපෙත්වා අනුපසම්පන්නං එකතො වාචෙන්තස්ස පාචිත්ති හොතීති අත්ථො.

සාගාරෙති යං පන සබ්බන්තිමෙන පරියායෙන දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධෙන පාකාරාදිනා පරික්ඛිත්තත්තා සබ්බපරිච්ඡින්නඤ්ච යෙන කෙනචි විතානාදිනා අන්තමසො වත්ථෙනපි ඡන්නත්තා සබ්බච්ඡන්නඤ්ච සෙනාසනං, තථාරූපෙ සෙනාසනෙ එකූපචාරට්ඨානෙ අනුපසම්පන්නෙන සහ වසන්තස්ස චතුත්ථදිවසතො පට්ඨාය නිපජ්ජනගණනාය ච අනුපසම්පන්නගණනාය ච දෙවසිකං පාචිත්ති හොතීති අත්ථො.

උජ්ඣාපනකඛිය්‍යනෙති එත්ථ යො උපසම්පන්නං සඞ්ඝෙන සම්මතං සෙනාසනපඤ්ඤාපකං වා භත්තුද්දෙසකං වා යාගුභාජකං වා ඵලභාජකං වා ඛජ්ජභාජකං වා අප්පමත්තකවිස්සජ්ජකං වා මඞ්කුකත්තුකාමො ඡන්දෙන ‘‘ඉත්ථන්නාමො සෙනාසනං පඤ්ඤාපෙති, භත්තානි ච උද්දිසතී’’ති වා වදන්තො අඤ්ඤං උපසම්පන්නං උජ්ඣාපෙති තෙන අවජානාපෙති, යො පන තථෙව වදන්තො උපසම්පන්නස්ස සන්තිකෙ තස්ස අයසං පකාසෙන්තො ඛීයති, තස්මිං උජ්ඣාපනකෙ ච ඛීයනකෙ ච පාචිත්තිද්වයන්ති වෙදිතබ්බං.

122. තලසත්තිඅනාදර-කුක්කුච්චුප්පාදනෙසු චාති එත්ථ යො භික්ඛු උපසම්පන්නස්ස පහරණාකාරං දස්සෙන්තො කායං වා කායප්පටිබද්ධං වා උච්චාරෙති, තස්ස පාචිත්තියං. සචෙ විරද්ධො පහාරං දෙති, අප්පහරිතුකාමතාය දුක්කටං, තථා අනුපසම්පන්නෙසුපි දුක්කටමෙව.

උපසම්පන්නෙන පඤ්ඤත්තෙන වුච්චමානො තං අසික්ඛිතුකාමතාය වා තස්ස වචනං අසොතුකාමතාය වා යො අනාදරියං කරොති, තස්ස අනාදරකරණෙ පාචිත්තියන්ති අත්ථො. අපඤ්ඤත්තෙන වුච්චමානස්ස ච අනුපසම්පන්නෙන පඤ්ඤත්තෙන වා අපඤ්ඤත්තෙන වා වුච්චමානස්ස දුක්කටං.

උපසම්පන්නස්ස ‘‘ඌනවීසතිවස්සො මඤ්ඤෙ ත්වං උපසම්පන්නො, විකාලෙ මඤ්ඤෙ තයා භුත්ත’’න්තිආදිනා නයෙන සඤ්චිච්ච කුක්කුච්චං උප්පාදෙන්තස්ස පාචිත්තියං. අනුපසම්පන්නස්ස උප්පාදනෙ දුක්කටං.

ගාමප්පවෙසනාපුච්ඡාති එත්ථ පන මජ්ඣන්හිකාතික්කමනතො පට්ඨාය යාව අරුණුග්ගමනා විකාලො නාම, එත්ථන්තරෙ සචෙ සම්බහුලා කෙනචි කම්මෙන ගාමං පවිසන්ති, ‘‘විකාලෙ ගාමප්පවෙසනං ආපුච්ඡාමා’’ති සබ්බෙහිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං ආපුච්ඡිතබ්බං. සචෙ අනාපුච්ඡා පරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපං, අපරික්ඛිත්තස්ස උපචාරං අතික්කමන්ති, පඨමපාදෙ දුක්කටං, දුතියපාදුද්ධාරෙ පාචිත්තියං. ආපදාසු අනාපත්ති.

භොජනෙ ච පරම්පරාති පරම්පරභොජනෙ ච පාචිත්තියන්ති අත්ථො. එත්ථ පන පඤ්චසු භොජනෙසු අඤ්ඤතරං නාමං ගහෙත්වා ‘‘ඔදනෙන වා සත්තුනා වා කුම්මාසෙන වා මංසෙන වා මච්ඡෙන වා නිමන්තෙමී’’තිආදිනා නයෙන, යෙන කෙනචි වෙවචනෙන වා අකප්පියනිමන්තනාය නිමන්තිතස්ස යෙන යෙන පඨමං නිමන්තිතො, තස්ස තස්ස භොජනං ඨපෙත්වා උප්පටිපාටියා, අවිකප්පෙත්වා වා පඨමනිමන්තනං පරස්ස පරස්ස කුලස්ස පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරං පරිභුඤ්ජන්තස්ස පරම්පරභොජනෙ පාචිත්ති හොති. ගිලානචීවරදානචීවරකාලසමයෙසු අනාපත්ති, තථා පඤ්ච භොජනානි ඨපෙත්වා සබ්බත්ථ.

123. අනුද්ධරිත්වා ගමනෙ සෙය්‍යන්ති එත්ථ දසවිධා සෙය්‍යා භිසි චිමිලිකා උත්තරත්ථරණං භූමත්ථරණං තට්ටිකා චම්මඛණ්ඩො නිසීදනං පච්චත්ථරණං තිණසන්ථාරො පණ්ණසන්ථාරොති. එතෙසු යං කිඤ්චි සඞ්ඝිකෙ විහාරෙ ගුත්තසෙනාසනෙ අත්තනො වස්සග්ගෙන ගහිතං අත්තනා වා සන්ථරිත්වා, අනුපසම්පන්නෙන වා සන්ථරාපෙත්වා තං දිවසං ගමිකවසෙන පක්කමන්තො නෙව සයං උද්ධරෙය්‍ය න අඤ්ඤං උද්ධරාපෙය්‍ය, යථා උපචිකාදීහි න ඛජ්ජෙය්‍ය, එවං න ඨපෙය්‍ය, අඤ්ඤෙන වා න උද්ධරාපෙය්‍ය, පතිරූපං භික්ඛුං වා සාමණෙරං වා ආරාමිකමෙව වා අනාපුච්ඡා වා ගච්ඡෙය්‍ය, තස්ස පරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපං, අපරික්ඛිත්තස්ස ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමන්තස්ස පාචිත්තියං. මණ්ඩපරුක්ඛමූලාදිඅගුත්තසෙනාසනෙ සන්ථරිත්වා ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං, තථා මඤ්චපීඨභිසිකොච්ඡකෙසු, ගුත්තසෙනාසනෙපි දුක්කටමෙව.

සෙනාසනානි වාති එත්ථ අනුද්ධරිත්වා ගමනෙති සම්බන්ධො. එත්ථ පන මඤ්චො පීඨං භිසි කොච්ඡකන්ති චතුබ්බිධම්පි සෙනාසනං වස්සානහෙමන්තානං අට්ඨසු මාසෙසු අජ්ඣොකාසෙ වා ඔවස්සකමණ්ඩපෙ වා රුක්ඛමූලෙ වා සයං සන්ථරිත්වා වා අනුපසම්පන්නෙන සන්ථරාපෙත්වා වා තං අනුද්ධරිත්වා වා අනුද්ධරාපෙත්වා වා තස්ස සෙනාසනස්ස ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අතික්කමනෙ පාචිත්තියං. සම්මුඤ්ජනීයාදි සෙසපරික්ඛාරෙසු දුක්කටං.

ඉත්ථියාද්ධානගමනෙති එත්ථ මාතුගාමෙන ‘‘ගච්ඡාම භගිනි, ගච්ඡාම අය්‍යා’’ති එවං සංවිදහිත්වා ‘‘අජ්ජ වා ස්වෙ වා පරසුවෙ වා’’ති නියමිතකාලං විසඞ්කෙතං අකත්වා ද්වාරවිසඞ්කෙතං මග්ගවිසඞ්කෙතං කත්වාපි ගච්ඡතො ගාමන්තරෙ ගාමන්තරෙ පාචිත්තියං. අගාමකෙ අරඤ්ඤෙ අද්ධයොජනෙ අද්ධයොජනෙ ආපත්ති.

එකෙකාය නිසීදනෙති එත්ථ එකො එකාය ඉත්ථියා නිසීදනෙති අත්ථො.

124. භිංසාපනෙති එත්ථ උපසම්පන්නො උපසම්පන්නං භිංසාපෙතුකාමො චොරකන්තාරවාළකන්තාරාදීනි ආචික්ඛති, භයානකං වා රූපසද්දාදිං දස්සෙති, සො භායතු වා මා වා, තස්ස පයොගෙ පයොගෙ පාචිත්තියං. අනුපසම්පන්නෙ දුක්කටං.

ආකොටනෙති පහාරදානෙ. උපසම්පන්නො උපසම්පන්නස්ස අනත්තමනො හුත්වා සචෙ උප්පලපත්තෙනපි පහාරං දෙති, පාචිත්තියං. අනුපසම්පන්නස්ස ගහට්ඨස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා අන්තමසො තිරච්ඡානගතස්සාපි පහාරං දෙති, දුක්කටමෙව.

අනාචාරං ආචරිත්වා සඞ්ඝමජ්ඣෙ ආපත්තියා වා වත්ථුනා වා අනුයුඤ්ජියමානො තං අකථෙතුකාමො ‘‘කො ආපන්නො, කිං ආපන්නො, කිස්මිං ආපන්නො’’තිආදිනා නයෙන අඤ්ඤෙහි වචනෙහි තං වචනං පටිච්ඡාදෙන්තො සො අඤ්ඤං වදති, අයං අඤ්ඤවාදකො, තස්මිං අඤ්ඤවාදකෙ ච කඤ්චි වීතික්කමං දිස්වා ‘‘ආවුසො, ඉදං නාම තයා කත’’න්ති වුත්තෙ තං න කථෙතුකාමො තුණ්හීභූතොව සඞ්ඝං විහෙසතීති සඞ්ඝවිහෙසකො, තස්මිං විහෙසකෙ ච පාචිත්ති හොතීති අත්ථො. ඉධ පන ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන අඤ්ඤවාදකෙ ච විහෙසකෙ ච ආරොපිතෙ පුන අඤ්ඤං භණන්තස්ස, විහෙසන්තස්ස පාචිත්ති. අනාරොපිතෙ දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බං.

දුට්ඨුල්ලපකාසඡාදෙති එත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘දුට්ඨුල්ලා නාම ආපත්ති චත්තාරි ච පාරාජිකානි තෙරස ච සඞ්ඝාදිසෙසා’’ති (පාචි. 399) වුත්තා, තථාපි ඉධ සඞ්ඝාදිසෙසාව අධිප්පෙතා. තස්මා සඞ්ඝසම්මුතිං විනා භික්ඛුස්ස දුට්ඨුල්ලං ආපත්තිං ‘‘අයං අසුචිං මොචෙත්වා සඞ්ඝාදිසෙසං ආපන්නො’’තිආදිනා නයෙන වත්ථුනා සද්ධිං ආපත්තිං ඝටෙත්වා භික්ඛුඤ්ච භික්ඛුනිඤ්ච ඨපෙත්වා යස්ස කස්සචි අනුපසම්පන්නස්ස ආරොචෙන්තස්ස පාචිත්තියං. ථුල්ලච්චයාදිඅදුට්ඨුල්ලාරොචනෙ දුක්කටං. දුට්ඨුල්ලච්ඡාදනෙපි සඞ්ඝාදිසෙසොව අධිප්පෙතො. යො පන භික්ඛු භික්ඛුස්ස දුට්ඨුල්ලං ආපත්තිං සයං වා ජානිත්වා අඤ්ඤෙසං වා සුත්වා ‘‘ඉමං ජානිත්වා චොදෙස්සන්ති සාරෙස්සන්ති මඞ්කුං කරිස්සන්ති, නාරොචිස්සාමී’’ති ධුරං නික්ඛිපති, තස්ස පාචිත්තියං. ධුරං නික්ඛිපිත්වා පච්ඡා ආරොචිතෙපි න රක්ඛති එව.

හාසොදකෙති අඞ්ගුලිපතොදකෙන හාසො ච උදකෙ හාසො චාති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. උපසම්පන්නො උපසම්පන්නං හසාධිප්පායො කායෙන කායං ආමසති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස, කො පන වාදො උපකච්ඡකාදීසු ඝට්ටනෙ. අනුපසම්පන්නෙ දුක්කටං, තථා භික්ඛුස්ස කායප්පටිබද්ධාමසනෙ ච නිස්සග්ගියෙන කායප්පටිබද්ධාමසනෙ ච. එත්ථ භික්ඛුනීපි අනුපසම්පන්නට්ඨානෙ ඨිතා. උදකෙ හසනධම්මො නාම උපරිගොප්ඵකෙ උදකෙ කීළාධිප්පායස්ස නිම්මුජ්ජනඋම්මුජ්ජනප්ලවනාදිකං. ඉධ හාසො නාම කීළා වුච්චති.

නිච්ඡුභනෙ විහාරාති සඞ්ඝිකා විහාරා නික්කඩ්ඪනෙති අත්ථො. එත්ථ පන යො කුද්ධො හුත්වා උපසම්පන්නං හත්ථාදීසු ගහෙත්වා වා ‘‘නික්ඛමා’’ති වත්වා වා යත්තකානි ද්වාරානි එකෙන පයොගෙන අතික්කාමෙති, තත්ථ ද්වාරගණනාය ආපත්තිං අග්ගහෙත්වා පයොගස්ස එකත්තා එකා එව ගහෙතබ්බා. සචෙ නානාපයොගෙහි අතික්කාමෙති, තත්ථ ද්වාරගණනාය ගහෙතබ්බං. තස්ස පරික්ඛාරනික්කඩ්ඪනෙ දුක්කටං, තථා අනුපසම්පන්නෙ, තස්ස පරික්ඛාරනික්කඩ්ඪනෙ ච. අලජ්ජිආදීසු පන අනාපත්ති.

අනුපඛජ්ජ සයනෙති සඞ්ඝිකෙ විහාරෙ ‘‘වුඩ්ඪො’’ති වා ‘‘ගිලානො’’ති වා ‘‘සඞ්ඝෙන දින්නො’’ති වා ජානිත්වා මඤ්චස්ස වා පීඨස්ස වා පවිසන්තස්ස වා නික්ඛමන්තස්ස වා උපචාරෙ සෙය්‍යං සන්ථරිත්වා වා සන්ථරාපෙත්වා වා ‘‘යස්ස සම්බාධො භවිස්සති, සො පක්කමිස්සතී’’ති අධිප්පායෙන අභිනිසීදන්තස්ස ච අභිනිපජ්ජන්තස්ස ච පයොගගණනාය පාචිත්තියං වෙදිතබ්බං. පාචිත්තියවිනිච්ඡයො.

පාචිත්තියනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.