1. පාරාජිකනිද්දෙසවණ්ණනා

1-2. ඉදානි තෙ දස්සෙතුං ‘‘මග්ගත්තයෙ’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මනුස්සාමනුස්සතිරච්ඡානගතානං වසෙන තිස්සො ඉත්ථියො, තයො උභතොබ්‍යඤ්ජනකා, තයො පණ්ඩකා, තයො පුරිසාති පාරාජිකවත්ථුභූතානං නිමිත්තානං නිස්සයා ද්වාදසමත්තා හොන්ති, තෙසං වච්චමග්ගප්පස්සාවමග්ගමුඛමග්ගවසෙන තයො මග්ගා. තත්ථ මනුස්සිත්ථියා තයො, අමනුස්සිත්ථියා තයො, තිරච්ඡානගතිත්ථියා තයොති නව, තථා මනුස්සඋභතොබ්‍යඤ්ජනකාදීනං. මනුස්සපණ්ඩකාදීනං පන වච්චමග්ගමුඛමග්ගවසෙන ද්වෙ ද්වෙ කත්වා ඡ, තථා මනුස්සපුරිසාදීනන්ති සබ්බෙසං වසෙන තිංස මග්ගා හොන්ති. තෙ සබ්බෙ පරිග්ගහෙත්වා ඉධ ‘‘මග්ගත්තයෙ’’ති වුත්තං, තස්මිං මග්ගත්තයෙති අත්ථො. අනික්ඛිත්තසික්ඛොති භික්ඛුභාවතො චවිතුකාමතාචිත්තෙන යථාලක්ඛණං අපච්චක්ඛාතසික්ඛොති අත්ථො. සන්ථතසන්ථතෙති වත්ථාදීසු යෙන කෙනචි සන්ථතෙ වා අසන්ථතෙ වා. අල්ලොකාසෙති මග්ගත්තයස්ස පකතිවාතෙන අසම්ඵුට්ඨප්පදෙසෙ. නිමිත්තන්ති අඞ්ගජාතං. සංසන්ථතං වා අසන්ථතං වාති අත්තනො අඞ්ගජාතං වත්ථාදීනං අඤ්ඤතරෙන පටිච්ඡන්නං වා අප්පටිච්ඡන්නං වා. උපාදිණ්ණන්ති අනට්ඨකායප්පසාදං. වුත්තප්පකාරෙ මග්ගත්තයෙ පවෙසන්තො චුතො පාරාජිකොති සම්බන්ධො. නට්ඨකායප්පසාදං පන පීළකං වා චම්මඛිලං වා ලොමං වා පවෙසන්තස්ස දුක්කටං, මනුස්සානං පන ජීවමානකසරීරෙ අක්ඛිනාසාකණ්ණච්ඡිද්දවත්ථිකොසෙසු සත්ථකාදීහි කතවණෙ වා මෙථුනරාගෙන තිලබීජමත්තම්පි අඞ්ගජාතං පවෙසන්තස්ස ථුල්ලච්චයං, අවසෙසසරීරෙසු උපකච්ඡකාදීසු ච දුක්කටං. තිරච්ඡානගතානං හත්ථිඅස්සගොණගද්‍රභඔට්ඨමහිංසාදීනං නාසාය ථුල්ලච්චයං, තථා තෙසං වත්ථිකොසෙසු. සබ්බෙසම්පි තිරච්ඡානගතානං අක්ඛිකණ්ණවණෙසු දුක්කටං, තථා තෙසං අවසෙසසරීරෙසුපි.

ඉදානි පවෙසනං නාම න කෙවලං අත්තුපක්කමෙනෙව හොති, භික්ඛුපච්චත්ථිකාදීනං පන වසෙන පරූපක්කමෙනාපි හොති, තත්ථාපි සෙවනචිත්තෙ සති පාරාජිකො හොතීති දස්සනත්ථං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – යො භික්ඛු පවෙසනපවිට්ඨඨිතඋද්ධාරණක්ඛණෙසු සාදියති, තස්මිං ඛණෙ සෙවනචිත්තං උපට්ඨපෙති, සොපි පාරාජිකො හොති. යො පන භික්ඛු සබ්බසො අසාදියන්තො ආසීවිසමුඛං අඞ්ගාරකාසුඤ්ච පවිට්ඨං විය මඤ්ඤති, සො නිප්පරාධො හොති. එත්ථ ඨිතං නාම සුක්කවිස්සට්ඨිසමයප්පවත්ති.

පඨමං.

3-4. ඉදානි දුතියං දස්සෙතුං ‘‘ආදියෙය්‍යා’’තිආදිමාහ. ‘‘ආදියෙය්‍යා’’තිආදීනං පදානං ‘‘අදින්නං ථෙය්‍යචිත්තෙන භවෙ පාරාජිකො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ආදියෙය්‍යාති ආරාමාදිං අභියුඤ්ජිත්වා යො භික්ඛු ගණ්හෙය්‍ය, සො භවෙ පාරාජිකොති අත්ථො. එවං සෙසෙසුපි. හරෙය්‍යාති වෙතනෙන වා මිත්තභාවෙන වා අඤ්ඤස්ස භණ්ඩං හරන්තො පුන ථෙය්‍යචිත්තෙ උප්පන්නෙ ‘‘සීසෙ භාරං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසතී’’තිආදිනා ගණ්හෙය්‍යාති අත්ථො. අවහරෙය්‍යාති ‘‘උපනික්ඛිත්තං භණ්ඩං ‘දෙහි මෙ භණ්ඩ’න්ති වුච්චමානො ‘නාහං ගණ්හාමී’’තිආදිනා අවහරෙය්‍ය. ඉරියාපථං කොපෙය්‍යාති ‘‘සහභණ්ඩහාරකං නෙස්සාමී’’ති තෙනෙව පුරිසෙන තං නෙතුං තස්ස ගමනපථං වාරෙත්වා අඤ්ඤෙන මග්ගෙන තං සන්තජ්ජෙත්වා නෙති, එවං නෙන්තස්ස තස්ස පුරිසස්ස පඨමපාදෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියපාදුද්ධාරෙ පාරාජිකං. ‘‘ථලට්ඨං භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තො ආමසතී’’තිආදිනා ඨානා චාවෙය්‍ය. පරිකප්පිතට්ඨානං වා සුඞ්කඝාතං වා අතික්කාමෙන්තො සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍ය. යං කිඤ්චි පරපරිග්ගහිතං සස්සාමිකං භණ්ඩං තෙහි සාමිකෙහි කායෙන වා වාචාය වා න දින්නන්ති අදින්නං.

ඉදානි න ඉමිනාව ආකාරෙන අවහාරකො පාරාජිකො හොති, අඤ්ඤථාපි හොතීති දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. ථෙය්‍යාවහාරකො ච බලාවහාරකො ච කුසාවහාරකො ච පටිච්ඡන්නාවහාරකො ච පරිකප්පාවහාරකො ච භවෙ පාරාජිකොති සම්බන්ධො. තත්ථ ථෙය්‍යාවහාරො නාම සන්ධිච්ඡෙදාදීහි වා කංසකූටමානකූටතුලාකූටාදීහි වා වඤ්චෙත්වා ගහණං. පසය්හාවහාරො බලාවහාරො. කුසසඞ්කමනං කත්වා පරකොට්ඨාසග්ගහණං කුසාවහාරො. පරභණ්ඩං පංසුආදිනා පටිච්ඡාදෙත්වා සාමිකෙසු අපස්සිත්වා ගතෙසු පච්චාගන්ත්වා ගහණං පටිච්ඡන්නාවහාරො. පරිකප්පාවහාරො පන දුවිධො භණ්ඩොකාසවසෙන. තත්ථ ‘‘සාටකො චෙ, ගණ්හිස්සාමි, සුත්තඤ්චෙ, න ගණ්හිස්සාමී’’ති භණ්ඩං පරිකප්පෙත්වා අන්ධකාරෙ පසිබ්බකං ගණ්හාති. තත්ථ චෙ සාටකො හොති, උද්ධාරෙයෙව පාරාජිකං. සචෙ සුත්තං හොති, රක්ඛති, පුන ‘‘සුත්ත’’න්ති ඤත්වාපි ‘‘යං ලද්ධං, තං ගහෙතබ්බ’’න්ති උග්ගණ්හන්තො උද්ධාරෙයෙව පාරාජිකං, අයං භණ්ඩපරිකප්පො. ඔකාසපරිකප්පො ගබ්භද්වාරප්පමුඛවිහාරාදීනං වසෙන පරිච්ඡෙදං කරොති ‘‘සචෙ මං එත්ථන්තරෙ පස්සන්ති, දස්සාමි, නො චෙ පස්සන්ති, ගණ්හිත්වා ගච්ඡාමී’’ති, තස්ස තං පරිකප්පිතපරිච්ඡෙදං අතික්කමන්තස්ස පදවාරෙන පාරාජිකං වෙදිතබ්බං, අයං ඔකාසපරිකප්පො.

ඉදානි ඉමස්මිං අදින්නාදානෙ විනිච්ඡයනයං දස්සෙතුං ‘‘භණ්ඩකාලග්ඝදෙසෙහී’’තිආදි වුත්තං. එත්ථාති අදින්නාදානෙ. නිච්ඡයොති විනිච්ඡයො කාතබ්බොති අත්ථො. තත්ථ කෙනචි භික්ඛුනා ‘‘මයා ඉදං නාම භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තෙන ගහිත’’න්ති වුත්තෙ විනයධරෙන සහසාව තං ආපත්තිං අනාරොපෙත්වා තස්ස භණ්ඩස්ස සාමිකඅස්සාමිකභාවං උපපරික්ඛිත්වා යදි සස්සාමිකං, තස්ස භණ්ඩස්ස අග්ඝවසෙන ආපත්තියා කාරෙතබ්බො. සචෙ නිරාලයකාලෙ ගහිතං, පාරාජිකෙන න කාරෙතබ්බො, අයං භණ්ඩවසෙන විනිච්ඡයො.

කාලොති අවහාරකාලො. තදෙව හි භණ්ඩං කදාචි මහග්ඝං හොති, කදාචි අප්පග්ඝං, තස්මා යස්මිං කාලෙ අවහටං, තස්මිං කාලෙ යො තස්ස අග්ඝො, තෙන අග්ඝෙන ආපත්තියා කාරෙතබ්බො, අයං කාලවසෙන විනිච්ඡයො.

අග්ඝොති භණ්ඩග්ඝො. නවභණ්ඩස්ස හි යො අග්ඝො, සො පච්ඡා පරිහායති, තස්මා සබ්බදා භණ්ඩං පකතිඅග්ඝවසෙනෙව න කාරෙතබ්බං, අයං අග්ඝවසෙන විනිච්ඡයො. දෙසොති අවහාරදෙසො. භණ්ඩුට්ඨානදෙසෙ හි භණ්ඩං අප්පග්ඝං හොති, අඤ්ඤත්ථ මහග්ඝං, තස්මා යස්මිං දෙසෙ භණ්ඩං අවහටං, තස්මිංයෙව දෙසෙ අග්ඝෙන කාරෙතබ්බො, අයං දෙසවසෙන විනිච්ඡයො.

පරිභොගෙනපි සාටකාදිකස්ස භණ්ඩස්ස අග්ඝො පරිහායති, තස්මා තස්ස පරිභොගවසෙන පරිහීනාපරිහීනභාවො උපපරික්ඛිතබ්බො, අයං පරිභොගවසෙන විනිච්ඡයො.

දුතියං.

5. ඉදානි තතියං දස්සෙතුං ‘‘මනුස්සවිග්ගහ’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මනුස්සවිග්ගහන්ති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං උප්පන්නං කලලරූපං ආදිං කත්වා පකතියා වීසතිවස්සසතායුකස්ස සත්තස්ස යාව මරණකාලා එත්ථන්තරෙ අනුපුබ්බෙන වුද්ධිප්පත්තො අත්තභාවො, එසො මනුස්සවිග්ගහො නාම, එවරූපං මනුස්සවිග්ගහන්ති අත්ථො. චිච්චාති වධකචෙතනාවසෙන සඤ්චෙතෙත්වා පකප්පෙත්වා අභිවිතරිත්වා වීතික්කමොති අත්ථො. ජීවිතා වා වියොජයෙති වුත්තප්පකාරං මනුස්සවිග්ගහං කලලකාලෙපි තාපනමද්දනෙහි වා භෙසජ්ජසම්පදානෙන වා තතො වා උද්ධම්පි තදනුරූපෙන උපක්කමෙන සන්තතිවිකොපනවසෙන යො ජීවිතා වියොජෙය්‍ය, සො චුතො භවෙති සම්බන්ධො. කිඤ්ච භිය්‍යො – ‘‘සත්ථහාරකං වා’’තිආදි වුත්තං. එත්ථ හරතීති හාරකං, කිං හරති? ජීවිතං, හරිතබ්බන්ති වා හාරකං, උපනික්ඛිපිතබ්බන්ති අත්ථො, සත්ථඤ්ච තං හාරකඤ්චාති සත්ථහාරකං. අස්සාති මනුස්සවිග්ගහස්ස. යථා මනුස්සවිග්ගහො ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ තං අසිආදිසත්ථං පටිලභති, තථා සයං මරණචෙතනො මරණාධිප්පායො හුත්වා උපනික්ඛිපෙය්‍ය. සොපි චුතො භවෙති අත්ථො. එතෙන ථාවරප්පයොගං දස්සෙති.

6-7. ඉදානි ‘‘මරණවණ්ණං වා සංවණ්ණෙය්‍යා’’තිආදිවිධිං දස්සෙතුං ‘‘ගාහෙය්‍ය මරණූපායං, වදෙය්‍ය මරණෙ ගුණ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘සත්ථං වා ආහර, විසං වා ඛාද, රජ්ජුයා වා උබ්බන්ධිත්වා කාලං කරොහී’’තිආදිනා නයෙන මරණත්ථාය උපායං ගාහෙය්‍ය. මරණසංවණ්ණනා පනෙත්ථ බහුවිධා ‘‘කායෙන සංවණ්ණෙති, වාචාය කායවාචාය දූතෙන ලෙඛාය වා සංවණ්ණෙතී’’ති වුත්තත්තා. තත්ථ කායෙන සංවණ්ණෙති නාම කායෙන විඤ්ඤාපෙති. ‘‘යො පපාතෙ පපතනාදීනි කත්වා මරති, සො ධනං වා ලභති, යසං වා ලභති, සග්ගං වා ගච්ඡතී’’තිආදිනා නයෙන සංවණ්ණෙති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. තස්ස වචනං සුත්වා කොචි ‘‘මරිස්සාමී’’ති දුක්ඛං වෙදනං උප්පාදෙති, ථුල්ලච්චයං. මරති චෙ, පාරාජිකං. එවං සෙසෙසුපි. දූතෙන සංවණ්ණනායං පන දූතස්ස සාසනං ආරොචාපෙති ‘‘එවං ආරොචෙහී’’ති, ‘‘යො එවං මරති, සො ධනං වා ලභතී’’ති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව. ලෙඛාය සංවණ්ණෙති නාම ගිරිපබ්බතපුරාණාදිලෙඛං ලිඛති, ‘‘යො එවං මරතී’’තිආදි වුත්තනයමෙව. එත්ථාපි යො මරණූපායං වා ගාහෙය්‍ය, මරණෙ වා ගුණං වදෙය්‍ය, සො චුතො භවෙති සම්බන්ධො.

ඉදානි පන ඉමස්ස මනුස්සවිග්ගහස්ස ඡබ්බිධෙ පයොගෙ දස්සෙතුං ‘‘පයොගා’’තිආදි ආරද්ධං. සාහත්ථිකනිස්සග්ගිකආණත්තිකථාවරඉද්ධිමයවිජ්ජාමයානං වසෙන තස්ස මනුස්සවිග්ගහස්ස ඡප්පයොගාති අධිප්පායො. තත්ථ සාහත්ථිකොති සයං මාරෙන්තස්ස කායෙන වා කායප්පටිබද්ධෙන වා පහරණං. නිස්සග්ගිකොති දූරෙ ඨිතං මාරෙතුකාමස්ස කායාදීහි උසුසත්තියන්තපාසාණාදීනං නිස්සජ්ජනං. ආණත්තිකොති ‘‘අසුකං නාම මාරෙහී’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙන්තස්ස ආණාපනං. ථාවරොති ඔපාතක්ඛණනං, අපස්සෙනසංවිධානං, අසිආදීනං උපනික්ඛිපනං, තළාකාදීසු විසසම්පයොජනං, රූපූපහාරොති එවමාදි. කම්මවිපාකජාය ඉද්ධියා පයොජනං ඉද්ධිපයොගං. මාරණත්ථාය විජ්ජානං පරිජප්පනං විජ්ජාමයොති.

ඉදානි ඉමෙසු ඡසු පයොගෙසු ආණත්තියං සඞ්කෙතවිසඞ්කෙතතං දස්සෙතුං ‘‘කාලවත්ථාවුධිරියාපථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ කාලොති පුබ්බණ්හසායන්හාදිකාලො ච යොබ්බනථාවරියාදිකාලොපි ච. ඉමෙසු යං කිඤ්චි කාලං නියමෙත්වා ‘‘ඉමස්මිං නාම කාලෙ මාරෙහී’’ති ආණත්තො සචෙ තස්මිංයෙව කාලෙ මාරෙති, ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකං. සචෙ නියමිතකාලතො පුරෙ වා පච්ඡා වා මාරෙති, ආණාපකො මුච්චති. වත්ථූති මාරෙතබ්බො පුග්ගලො. සචෙ ආණත්තො තමෙව මාරෙති, ආණාපකස්ස ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකං. අථ අඤ්ඤං මාරෙති, ආණාපකො මුච්චති. එවං සෙසෙසුපි වුත්තනයෙනෙව විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. ආවුධන්ති අසිආදි. ඉරියාපථොති මාරෙතබ්බස්ස ගමනං වා නිසජ්ජා වාති එවමාදිකො. කිරියාවිසෙසොති විජ්ඣනං වා ඡෙදනං වා භෙදනං වා සූලාරොපනං වාති එවමාදිකො. ඔකාසොති ගාමො වා වනං වා ගෙහං වාති එවමාදිකො. ඉමෙසු යථා යථා වධකො ආණත්තො, තථා තථා කතෙ ආණාපකස්ස ආපත්ති, අඤ්ඤථා කතෙ විසඞ්කෙතො හොති. ආණත්තියං පන අයං විසෙසො ‘‘අධිට්ඨායාති අධිට්ඨහිත්වා ආණාපෙති ‘එවං විජ්ඣ, එවං පහර, එවං ඝාතෙහී’’ති වුත්තාය පාළියා ලබ්භතීති ඤාතබ්බො.

තතියං.

8-9. ඉදානි චතුත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ඣානාදිභෙද’’න්තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – ‘‘ඣානං විමොක්ඛො සමාධි සමාපත්ති ඤාණදස්සනං මග්ගභාවනා ඵලසච්ඡිකිරියා කිලෙසප්පහානං විනීවරණතා චිත්තස්ස සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරතී’’ති එවං වුත්තං උත්තරිමනුස්සධම්මං අත්තනි නත්ථිතාය නොසන්තං ‘‘මයි අත්ථී’’ති අත්තනි වා තං ‘‘අහං එත්ථ සන්දිස්සාමී’’ති අත්තානං වා තත්ථ උපනෙත්වා දීපෙන්තො චුතො භවෙ. කොට්ඨාසං වාති එත්ථ ‘‘ඣානලාභී, විමොක්ඛලාභී, සමාධිලාභී, සමාපත්තිලාභීම්හී’’ති එවමාදිනා නයෙන කොට්ඨාසතො වාති අත්ථො. එකෙකං වාති ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී, දුතියස්ස ඣානස්ස ලාභීම්හී’’ති එවමාදිනා නයෙන එකෙකං වාති අත්ථො. ‘‘අතීතභවෙ සොතාපන්නොම්හී’’ති වදතො අතීතභවං සන්ධාය කථිතත්තා පාරාජිකං නත්ථි, තස්මා ‘‘පච්චුප්පන්නභවස්සිත’’න්ති වුත්තං, තස්ස පච්චුප්පන්නභවනිස්සිතං කත්වාති අත්ථො. අඤ්ඤාපදෙසරහිතන්ති ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසති, සො භික්ඛු පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී’’තිආදිනා නයෙන අඤ්ඤාපදෙසං විනාති අත්ථො. එවං දීපෙන්තො හි ථුල්ලච්චයමාපජ්ජති. දීපෙන්තොති ‘‘පඨමං ඣානං සමාපජ්ජිං, සමාපජ්ජාමි, සමාපන්නො, පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභීම්හි, වසීම්හි, සච්ඡිකතං අස්සා’’ති එවමාදිනා නයෙන දීපෙන්තොති අත්ථො. ‘‘අධිගතො’’ති මානො අධිමානො, සො යස්ස නත්ථි, සො අනධිමානිකො. කෙන එවං දීපෙන්තොති චෙ? තං දස්සෙතුං ‘‘කායෙන වාචා’’තිආදි වුත්තං, කායෙන වා වාචාය වා තදුභයෙන වාති අත්ථො. විඤ්ඤත්තිපථෙති යත්ථ ඨිතො මනුස්සජාතිකො ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා තස්ස වචනං පකතිසොතෙන සුත්වා සමනන්තරමෙව ‘‘ඉමං නාම එස වදතී’’ති ජානාති, තත්ථ ඨත්වා දීපෙන්තො චුතො භවෙ, න දෙවබ්‍රහ්මාදීසු අඤ්ඤතරෙන ඤාතෙති අත්ථො.

චතුත්ථං.

10. ඉදානි චතුන්නම්පි සාධාරණවිනිච්ඡයං වත්තුං ‘‘පාරාජිකෙතෙ චත්තාරො’’තිආදිමාහ. තත්ථායං සඞ්ඛෙපො – චත්තාරොපි එතෙ පාරාජිකා ‘‘එකකම්මං එකුද්දෙසො සමසික්ඛතා’’ති එවං වුත්තසංවාසස්ස අභබ්බතාය අසංවාසා, යථාපුරෙ පුබ්බෙ ගිහිකාලෙ ච අනුපසම්පන්නකාලෙ ච අසංවාසිකා, එවං පච්ඡා පාරාජිකං ආපන්නාපි අසංවාසාති. කිඤ්ච භිය්‍යො – අභබ්බා භික්ඛුභාවාය පුන තෙන අත්තභාවෙන උපසම්පදාය අවත්ථුතාය උපසම්පන්නා භවිතුම්පි අභබ්බාති අත්ථො. කිං වියාති චෙ? සීසච්ඡින්නොව ජීවිතුං, යථාපි සීසච්ඡින්නො තෙන අත්තභාවෙන පුන ජීවිතුං අභබ්බො, එවමිමෙ චත්තාරොති අධිප්පායො.

11. ඉදානි ඉමෙසු චතූසු පාරාජිකෙසු යෙ පරියායාණත්තීහි සම්භවන්ති, තෙ දස්සෙතුං ‘‘පරියායො චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පරියායොති මරණාධිප්පායස්ස කායපයොගො වා වචීපයොගො වා. තස්මා ‘‘යො ඊදිසෙ මුහුත්තෙ සත්ථං වා ආහරිත්වා විසං වා ඛාදිත්වා සොබ්භාදීසු වා පපතිත්වා මරති, සො ධනං වා ලභති, යසං වා ලභතී’’තිආදිනා නයෙන මරණං අභිනන්දන්තො ‘‘ඉදං සුත්වා යො කොචි මරතූ’’ති යො පරියායෙන වදති, තං සුත්වා සචෙ කොචි තථා මරති, පාරාජිකං. නියමිතෙන පන යං සන්ධාය වුත්තං, තස්සෙව මරණෙ පාරාජිකං. ආණත්ති පන වුත්තත්ථායෙව. තතියෙ මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකෙ ලබ්භතීති සම්බන්ධො. දුතියෙ පන අදින්නාදානෙ ආණත්ති එව ලබ්භති, න පරියායොති අත්ථො. කස්මා නං පරියායෙන නාපජ්ජතීති? යථා මනුස්සවිග්ගහෙ ‘‘මරණවණ්ණං වා සංවණ්ණෙය්‍යා’’ති වුත්තං, තථා ඉධ අදින්නාදානෙ ‘‘වණ්ණං වා සංවණ්ණෙය්‍යා’’ති අවුත්තත්තා. සෙසෙසූති පඨමචතුත්ථෙසු පරියායාණත්තිද්වයං න ලබ්භතීති අත්ථො.

12. ඉදානි චතූසුපි යථාසම්භවං අඞ්ගභෙදං දස්සෙතුං ‘‘සෙවෙතුකාමතාචිත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ මෙථුනධම්මස්සාති මෙථුනධම්මපාරාජිකස්ස. බුධාති විනයධරා.

13. මනුස්සසන්ති මනුස්සසන්තකතා. එතෙන පෙතතිරච්ඡානගතපරිග්ගහෙසු අනාපත්තීති දීපිතං හොති. තථාසඤ්ඤීති මනුස්සසන්තකවසෙන පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤීති අත්ථො. වත්ථුනො ගරුතාති පඤ්චමාසකං වා අතිරෙකපඤ්චමාසකං වා තදග්ඝනකං භණ්ඩං වා හොතීති අත්ථො. අවහාරො චාති පඤ්චවීසතියා අවහාරෙසු යෙන කෙනචි අවහාරො හොතීති අත්ථො. අදින්නාදානහෙතුයොති අදින්නාදානපාරාජිකස්ස එතානි පඤ්ච අඞ්ගානීති අධිප්පායො.

14. පාණො මානුස්සකොති මනුස්සජාතිකපාණො. තස්මිං පාණෙ පාණසඤ්ඤිතා. ඝාතචෙතනාති වධකචෙතනා. පයොගොති තංසමුට්ඨිතො සාහත්ථිකාදීනං ඡන්නං පයොගානං අඤ්ඤතරපයොගො. තෙන පයොගෙන මරණං. පඤ්චෙතෙ වධහෙතුයොති මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකස්ස පඤ්ච අඞ්ගානීති අත්ථො.

15. අසන්තතාති උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස අත්තනි අසන්තතා චාති අත්ථො. පාපමිච්ඡතායාරොචනාති ඉමිනා යො කෙවලං පාපමිච්ඡතං විනා මන්දත්තා මොමූහත්තා භණති, තස්ස අනාපත්තීති දීපිතං හොති. තස්සාති යස්ස ආරොචෙති, තස්ස මනුස්සජාතිතා ච. ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසති, සො භික්ඛු අරහා’’තිආදිනා (පරි. 160, 336) නාඤ්ඤාපදෙසො ච. තදෙවාති තදා එව තඞ්ඛණෙයෙව ජානනං. අසන්තදීපනෙති උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනපාරාජිකෙති අත්ථො.

16. ඉදානි ‘‘පාරාජිකා ච චත්තාරො’’ති එත්ථ ච-සද්දෙන සඞ්ගහිතෙහි සද්ධිං සමොධානෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අසාධාරණා චත්තාරො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උබ්භජාණුමණ්ඩලිකා වජ්ජප්පටිච්ඡාදිකා උක්ඛිත්තානුවත්තිකා අට්ඨවත්ථුකාති ඉමෙ චත්තාරො භික්ඛුනීනං භික්ඛූහි අසාධාරණා නාම. එතාසු උබ්භජාණුමණ්ඩලිකා නාම යා කායසංසග්ගරාගෙන අවස්සුතා තෙනෙව රාගෙන අවස්සුතස්ස මනුස්සපුරිසස්ස අක්ඛකානං අධො, ජාණුමණ්ඩලානං කප්පරානඤ්ච උපරි යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන ආමසනාදිං සාදියති, තස්සා අධිවචනං. යා පන භික්ඛුනී අඤ්ඤිස්සා භික්ඛුනියා පාරාජිකසඞ්ඛාතං වජ්ජං ජානං පටිච්ඡාදෙති, සා වජ්ජප්පටිච්ඡාදිකා නාම. සමග්ගෙන පන සඞ්ඝෙන උක්ඛිත්තං භික්ඛුං යා භික්ඛුනී යංදිට්ඨිකො සො හොති, තස්සා දිට්ඨියා ගහණවසෙන අනුවත්තති, සා උක්ඛිත්තානුවත්තිකා නාම. යා පන කායසංසග්ගරාගෙන තින්තා තථාවිධස්සෙව පුරිසස්ස හත්ථග්ගහණං වා සඞ්ඝාටිකණ්ණග්ගහණං වා සාදියති, කායසංසග්ගසඞ්ඛාතස්ස අසද්ධම්මස්ස පටිසෙවනත්ථාය පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ සන්තිට්ඨති වා, තත්ථ ඨත්වා සල්ලපති වා, සඞ්කෙතං වා ගච්ඡති, පුරිසස්ස ආගමනං වා සාදියති, කෙනචි වා පටිච්ඡන්නොකාසං පවිසති, හත්ථපාසෙ ඨත්වා කායං උපසංහරති, අයං අට්ඨවත්ථුකා නාමාති වෙදිතබ්බා.

අභබ්බකා එකාදසාති එත්ථ පණ්ඩකො ථෙය්‍යසංවාසකො තිත්ථියපක්කන්තකො තිරච්ඡානගතො මාතුඝාතකො පිතුඝාතකො අරහන්තඝාතකො භික්ඛුනිදූසකො සඞ්ඝභෙදකො ලොහිතුප්පාදකො උභතොබ්‍යඤ්ජනකොති ඉමෙ එකාදස අභබ්බපුග්ගලා නාම. විබ්භන්තා භික්ඛුනීති යදා භික්ඛුනී විබ්භමිතුකාමා හුත්වා සෙතවත්ථං වා කාසායමෙව වා ගිහිනිවාසනාකාරෙන නිවාසෙති, තදා පාරාජිකමාපන්නා නාම හොති, පුන උපසම්පදං න ලභති, සා ච පාරාජිකාති අත්ථො. මුදුපිට්ඨිකො නාම කතපරිකම්මාය මුදුකාය පිට්ඨියා සමන්නාගතො. සො එත්තාවතා න පාරාජිකො, අථ ඛො යදා අනභිරතියා පීළිතො අත්තනො අඞ්ගජාතං අත්තනො මුඛමග්ගවච්චමග්ගෙසු අඤ්ඤතරං පවෙසෙති, තදා පාරාජිකො හොති.

17-18. ලම්බීති අඞ්ගජාතස්ස දීඝත්තා එවං වුත්තො. සොපි යදා අනභිරතියා පීළිතො අත්තනො අඞ්ගජාතං අත්තනො මුඛෙ වා වච්චමග්ගෙ වා පවෙසෙති, තදා පාරාජිකො හොති. මුඛෙන ගණ්හන්තොති එත්ථ යො අනභිරතියා පීළිතො පරස්ස සුත්තස්ස වා පමත්තස්ස වා අඞ්ගජාතං අත්තනො මුඛෙන ගණ්හාති, සො චාති අත්ථො. තත්ථෙවාති පරස්ස අඞ්ගජාතෙවාති අත්ථො. යො අනභිරතියා පීළිතො පරස්ස අඞ්ගජාතං කම්මනියං දිස්වා අත්තනො වච්චමග්ගෙන තස්ස උපරි නිසීදති, තං අත්තනො වච්චමග්ගං පවෙසෙති, සො චාති අත්ථො. එතෙ චත්තාරො අනුලොමිකා මෙථුනස්සාති සම්බන්ධො. කථමිති චෙ? මග්ගෙ මග්ගප්පවෙසනසදිසතාය, න උභින්නං රාගවසෙන සදිසභාවූපගතානං ද්වයංද්වයසමාපත්තිසදිසතාය. ඉධාගතා චත්තාරොති මෙථුනධම්මාදිවසෙන පාරාජිකා චත්තාරො චාති එවං සමොධානතො චතුවීසති පාරාජිකාති අත්ථො.

එත්ථාහ – මාතුඝාතකපිතුඝාතකඅරහන්තඝාතකා තතියපාරාජිකං ආපන්නා, භික්ඛුනිදූසකො ලම්බීආදයො චත්තාරො පඨමපාරාජිකං ආපන්නායෙවාති කත්වා කුතො චතුවීසතීති? අධිප්පායො පනෙත්ථ අත්ථි, මාතුඝාතකාදයො හි චත්තාරො ඉධ අනුපසම්පන්නායෙව අධිප්පෙතා, ලම්බීආදයො චත්තාරො කිඤ්චාපි පඨමපාරාජිකෙන සඞ්ගහිතා, යස්මා එකෙන පරියායෙන මෙථුනධම්මං අප්පටිසෙවිනොපි හොන්ති, තස්මා විසුං වුත්තාති. පාරාජිකවිනිච්ඡයො.

පාරාජිකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.