3. භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

උග්ගහෙත්වාති උග්ගහිතකං කත්වා, අප්පටිග්ගහිතං සයමෙව ගහෙත්වාති අත්ථො. සත්තාහාතික්කමෙපි අනාපත්තිකතා චෙත්ථ අනජ්ඣොහරණීයතං ආපන්නත්තාති වෙදිතබ්බං. කස්මා එතෙන ඉදං දස්සිතං හොතීති ආහ ‘‘තානි හී’’තිආදි. භිසක්කස්ස ඉමානි තෙන අනුඤ්ඤාතත්තාති භෙසජ්ජානි, යෙසං කෙසඤ්චි සප්පායානමෙතං අධිවචනං. තෙනාහ ‘‘භෙසජ්ජකිච්චං කරොන්තු වා, මා වා, එවං ලද්ධවොහාරානී’’ති. ඉදානි සත්තාහකාලිකං නිස්සග්ගියවත්ථුභූතං සප්පිනවනීතං දස්සෙතුං ‘‘සප්පි නාම ගවාදීන’’න්තිආදි වුත්තං. ආදිසද්දෙන අජිකාදීනං ගහණං. ‘‘යෙසං මංසං කප්පතී’’ති ඉමිනා පාකටෙහි ගොඅජිකාදීහි අඤ්ඤානිපි මිගරොහිතාදීනි සඞ්ගණ්හාති. යෙසඤ්හි ඛීරං අත්ථි, සප්පිපි තෙසං අත්ථියෙව. තං පන සුලභං වා හොතු, දුල්ලභං වා, අසංමොහත්ථං වුත්තං. මක්ඛිකාමධුමෙවාති ඛුද්දකභමරමධුකරීහි තීහි මක්ඛිකාහි කතං මධුමෙව. උච්ඡුරසන්ති සුද්ධොදකසම්භින්නානං වසෙන දුවිධම්පි උච්ඡුරසං. ‘‘අගිලානස්ස ගුළොදක’’න්ති (මහාව. 284) පන උද්දිස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා උදකසම්භින්නො අගිලානස්ස වට්ටති. ‘‘අවත්ථුකපක්කා වා’’ති ඉමිනා සවත්ථුකපක්කා න වට්ටතීති දස්සෙති. මහාපච්චරියං පන ‘‘එතං සවත්ථුකපක්කං වට්ටති, නො වට්ටතීති පුච්ඡං කත්වා උච්ඡුඵාණිතං පච්ඡාභත්තං නොවට්ටනකං නාම නත්ථී’’ති වුත්තං, තං යුත්තන්ති සමන්තපාසාදිකායං (පාරා. අට්ඨ. 2.623) වුත්තං. උච්ඡුවිකතීති උච්ඡුම්හා නිබ්බත්තා රසලසිකාදිකා. පකතත්තානං පටිනිද්දෙසත්තා තං-සද්දස්ස තෙන පකතානං භෙසජ්ජානං එව ගහණං, න තෙසං වත්ථූනන්ති ආහ ‘‘තානි භෙසජ්ජානී’’තිආදි. න තෙසං වත්ථූනීති තෙසං සප්පිආදීනං කාරණානි ඛීරාදීනි අප්පටිග්ගහෙත්වාති අත්ථො.

වසාතෙලන්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.623) ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වසානි භෙසජ්ජානි අච්ඡවසං මච්ඡවසං සුසුකාවසං සූකරවසං ගද්‍රභවස’’න්ති (මහාව. 262) එවං අනුඤ්ඤාතවසානං තෙලං. යානීති යානි භෙසජ්ජානි. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වසානි භෙසජ්ජානි අච්ඡවසං මච්ඡවසං සුසුකාවසං සූකරවසං ගද්‍රභවසං කාලෙ පටිග්ගහිතං කාලෙ නිප්පක්කං කාලෙ සංසට්ඨං තෙලපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවං තෙලත්ථං වසාපටිග්ගහණස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘වසාතෙලං පනා’’තිආදි වුත්තං. කාලෙති පුරෙභත්තං. සංසට්ඨන්ති පරිස්සාවිතං. තස්මාති යස්මා අනුඤ්ඤාතං, තස්මා. ‘‘අච්ඡවස’’න්ති වචනෙන ඨපෙත්වා මනුස්සවසං සබ්බෙසං අකප්පියමංසානං වසාය අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘ඨපෙත්වා මනුස්සවස’’න්ති වුත්තං.

සාමං පචිත්වාති කාලෙයෙව සාමං පචිත්වා. නිබ්බත්තිතතෙලම්පීති කාලෙයෙව අත්තනා විවෙචිතතෙලම්පි. තිවිධම්පි චෙතං කාලෙයෙව වට්ටති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘කාලෙ චෙ, භික්ඛවෙ, පටිග්ගහිතං කාලෙ නිප්පක්කං කාලෙ සංසට්ඨං, තං චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, අනාපත්තී’’ති. පච්ඡාභත්තං පන පටිග්ගහෙතුං වා කාතුං වා න වට්ටතියෙව. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘විකාලෙ චෙ, භික්ඛවෙ, පටිග්ගහිතං විකාලෙ නිප්පක්කං විකාලෙ සංසට්ඨං, තං චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති තිණ්ණං දුක්කටානං. කාලෙ චෙ, භික්ඛවෙ, පටිග්ගහිතං විකාලෙ නිප්පක්කං විකාලෙ සංසට්ඨං, තං චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති ද්වින්නං දුක්කටානං. කාලෙ චෙ, භික්ඛවෙ, පටිග්ගහිතං කාලෙ නිප්පක්කං විකාලෙ සංසට්ඨං, තං චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 262). ‘‘සත්තාහං නිරාමිසපරිභොගෙන වට්ටතී’’ති ඉමිනා පන ‘‘කාලෙ පටිග්ගහිතං කාලෙ නිප්පක්කං කාලෙ සංසට්ඨං තෙලපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති ඉදං නිරාමිසපරිභොගං සන්ධාය වුත්තන්ති දස්සෙති.

යං පනෙත්ථ (පාරා. අට්ඨ. 2.623) සුඛුමරජසදිසං මංසං වා න්හාරු වා අට්ඨි වා ලොහිතං වා හොති, තං අබ්බොහාරිකං. සචෙ පන අනුපසම්පන්නො තාය පටිග්ගහිතවසාය තෙලං කත්වා දෙති, තං කථන්ති ආහ ‘‘අනුපසම්පන්නෙනා’’තිආදි. තදහූති යස්මිං අහනි පටිග්ගහිතං, තදහු. පච්ඡාභත්තතො පට්ඨාය පන සත්තාහං නිරාමිසමෙව වට්ටති. තත්‍රාපි අබ්බොහාරිකං අබ්බොහාරිකමෙව. යාවකාලිකවත්ථූනං අඤ්ඤෙසං වත්ථුං පචිතුං න වට්ටතීති සම්බන්ධො. තත්ථ යාවකාලිකවත්ථූනන්ති යාවකාලිකං වත්ථු එතෙසන්ති යාවකාලිකවත්ථූනි, තෙසං, යාවකාලිකවත්ථුමන්තානන්ති අත්ථො. අඤ්ඤෙසන්ති වසාතෙලතො අඤ්ඤෙසං සප්පිආදීනං. වත්ථුන්ති ඛීරාදිකං යාවකාලිකභූතං වත්ථුං, පචිතුං න වට්ටතියෙව, සාමංපාකත්තාති අධිප්පායො.

නිබ්බත්තිතසප්පිං වාති යාවකාලිකවත්ථුතො විවෙචිතසප්පිං වා. යථා තත්ථ දධිගතං වා තක්කගතං වා ඛයං ගමිස්සති, එවං ඣාපිතං වාති අත්ථො. නවනීතං වාති තක්කබින්දූනිපි දධිගුළිකායොපි අපනෙත්වා සුධොතනවනීතං පචිතුං වට්ටති සාමංපක්කාභාවතොති අධිප්පායො. යදි සයංපචිතසත්තාහකාලිකෙන සද්ධිං ආමිසං භුඤ්ජති, තං ආමිසං සයංපචිතසත්තාහකාලිකෙන මිස්සිතං අත්තනො යාවකාලිකභාවං සත්තාහකාලිකෙන ගණ්හාපෙති. තථා ච යාවකාලිකං අපක්කම්පි සයංපක්කභාවං උපගච්ඡතීති ‘‘තං පන තදහුපුරෙභත්තම්පි සාමිසං පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතී’’ති වුත්තං. යථා සයංපක්කසත්තාහකාලිකං වසාතෙලං, සයංභජ්ජිතසාසපාදියාවජීවිකවත්ථූනං තෙලඤ්ච සාමිසං තදහුපුරෙභත්තම්පි න වට්ටති, තථා නවනීතසප්පීති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්ච –

‘‘යාවකාලිකආදීනි, සංසට්ඨානි සහත්තනා;

ගාහාපයන්ති සබ්භාව’’න්ති ච;

‘‘තෙහෙව භික්ඛුනා පත්තං, කප්පතෙ යාවජීවිකං;

නිරාමිසංව සත්තාහං, සාමිසෙ සාමපාකතා’’ති ච.

ඛීරාදිතොති එත්ථ ආදිසද්දෙන තිලාදීනං ගහණං. සාමිසානිපීති න කෙවලං නිරාමිසානෙවාති අත්ථො. පච්ඡාභත්තතො පන පට්ඨාය න වට්ටන්තියෙව. සත්තාහාතික්කමෙපි අනාපත්ති සවත්ථුකානං පටිග්ගහිතත්තා. ‘‘තානි පටිග්ගහෙත්වා’’ති (පාරා. 622) හි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පච්ඡාභත්තතො පට්ඨායා’’තිආදි. පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතකෙහි කතං පන අබ්භඤ්ජනාදීසු උපනෙතබ්බං, පුරෙභත්තම්පි ච උග්ගහිතකෙහි කතං. උභයෙසම්පි සත්තාහාතික්කමෙපි අනාපත්ති. අන්තොසත්තාහෙති සත්තාහබ්භන්තරෙ. අබ්භඤ්ජනාදීනන්ති එත්ථ ආදිසද්දෙන මුද්ධනිතෙලඅරුමක්ඛනඝරධූපනාදීනං ගහණං. අධිට්ඨහිත්වාති ‘‘ඉදානි න මය්හං අජ්ඣොහරණත්ථාය භවිස්සති, ඉදං සප්පි ච තෙලඤ්ච වසා ච මුද්ධනිතෙලත්ථං වා අබ්භඤ්ජනත්ථං වා භවිස්සති, මධු අරුමක්ඛනත්ථං වා ඵාණිතං ඝරධූපනත්ථං වා භවිස්සතී’’ති එවං චිත්තං උප්පාදෙත්වා.

කො පනෙත්ථ යාවකාලිකයාවජීවිකවත්ථූසු විසෙසොති ආහ ‘‘යාවජීවිකානී’’තිආදි. යාව අරුණස්ස උග්ගමනා තිට්ඨතීති සත්තමදිවසෙ කතතෙලං සචෙ යාව අරුණුග්ගමනා තිට්ඨතීති අත්ථො. පාළියං අනාගතසප්පිආදීනන්ති එත්ථ තාව මිගරොහිතාදීනං සප්පි පාළියං අනාගතසප්පි, තථා නවනීතං, නාළිකෙරනිම්බකොසම්බකරමන්දසාසපආදීනං තෙලං පන පාළියං අනාගතතෙලං, තථා මධුකපුප්ඵඵාණිතං පාළියං අනාගතඵාණිතන්ති වෙදිතබ්බං. න සබ්බං මධුකපුප්ඵඵාණිතං ඵාණිතගතිකන්ති ආහ ‘‘සීතුදකෙනා’’තිආදි. සීතුදකෙන කතන්ති මධුකපුප්ඵානි සීතුදකෙ පක්ඛිපිත්වා අමද්දිත්වා පුප්ඵරසෙ උදකගතෙ සති තං උදකං ගහෙත්වා පචිත්වා කතං. ‘‘ඵාණිතගතිකමෙවා’’ති ඉමිනා සත්තාහකාලිකන්ති දස්සෙති, න පන නිස්සග්ගියවත්ථුන්ති. තස්මා සත්තාහං අතික්කාමයතො දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තම්පි චෙතං සමන්තපාසාදිකායං සීතුදකෙන කතං මධුකපුප්ඵඵාණිතං පුරෙභත්තං සාමිසං වට්ටති, පච්ඡාභත්තතො පට්ඨාය සත්තාහං නිරාමිසමෙව, සත්තාහාතික්කමෙ වත්ථුගණනාය දුක්කට’’න්ති. සචෙ පන ඛීරං පක්ඛිපිත්වා කතං, යාවකාලිකං. ඛණ්ඩසක්ඛරං පන ඛීරජල්ලිකං අපනෙත්වා සොධෙන්ති, තස්මා වට්ටති, අම්බජම්බුපනසකදලිඛජ්ජුරිචිඤ්චාදීනං සබ්බෙසං යාවකාලිකඵලානං ඵාණිතං යාවකාලිකමෙවාති ආහ ‘‘අම්බඵාණිතාදීනි යාවකාලිකානී’’ති.

කායිකපරිභොගං වට්ටතීති කායස්ස වා කායෙ අරුනො වා මක්ඛනං වට්ටති, අජ්ඣොහරිතුං පන න වට්ටති. යන්ති සත්තාහාතික්කන්තං භෙසජ්ජං. නිරපෙක්ඛො පරිච්චජිත්වාති අනපෙක්ඛො සාමණෙරස්ස දත්වා. තන්ති එවං පරිච්චජිත්වා පුන ලද්ධභෙසජ්ජං. එවඤ්හි දින්නං භෙසජ්ජං සචෙ සො සාමණෙරො අභිසඞ්ඛරිත්වා වා අනභිසඞ්ඛරිත්වා වා තස්ස භික්ඛුනො දදෙය්‍ය, ගහෙත්වා නත්ථුකම්මං වා කාතබ්බං, අඤ්ඤං වා කඤ්චි පරිභොගං. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣොහරිතුම්පි වට්ටතී’’ති. සචෙ සො බාලො හොති, දාතුං න ජානාති, අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා වත්තබ්බො ‘‘අත්ථි තෙ, සාමණෙර, භෙසජ්ජ’’න්ති, ‘‘ආම, භන්තෙ, අත්ථී’’ති. ‘‘ආහර, ථෙරස්ස භෙසජ්ජං කරිස්සාමා’’ති, එවම්පි වට්ටති. වත්ථුගණනායාති සප්පිආදිවත්ථුගණනාය චෙව සප්පිපිණ්ඩාදිවත්ථුගණනාය ච. මිස්සිතෙසු පන එකං නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං. එත්ථ ච ‘‘ඉදං මෙ, භන්තෙ, භෙසජ්ජං සත්තාහාතික්කන්තං නිස්සග්ගියං, ඉමාහං සඞ්ඝස්ස නිස්සජ්ජාමී’’ති (පාරා. 623) නිස්සජ්ජනවිධානං වෙදිතබ්බං.

සාධාරණපඤ්ඤත්ති. සත්තාහං අනතික්කන්තෙපි අතික්කන්තසඤ්ඤිනො චෙව වෙමතිකස්ස ච දුක්කටං. අතික්කන්තෙ අනතික්කන්තසඤ්ඤිනොපි වෙමතිකස්සපි නිස්සග්ගියං පාචිත්තියමෙව, තථා අනධිට්ඨිතාවිස්සජ්ජිතානට්ඨාවිනට්ඨාදඩ්ඪාවිලුත්තෙසු අධිට්ඨිතාදිසඤ්ඤිනො. අන්තොසත්තාහං අධිට්ඨිතෙ, විස්සජ්ජිතෙ, නට්ඨෙ, විනට්ඨෙ, දඩ්ඪෙ, අච්ඡින්නෙ, විස්සාසෙන ගහිතෙ උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ආචාරවිපත්ති. සප්පිආදීනං අත්තනො සන්තකතා, ගණනුපගතා, සත්තාහාතික්කමොති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. කථිනසමුට්ඨානං, අකිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනං. තෙනාහ ‘‘සෙසං චීවරවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බ’’න්ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා).

භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.