3. පත්තවග්ගො

1. පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

අවිකප්පිතොති ‘‘ඉමං පත්තං තුය්හං විකප්පෙමී’’තිආදිනා නයෙන අවිකප්පිතො. අඩ්ඪාළ්හකොදනං ගණ්හාතීති මගධනාළියා ද්වින්නං තණ්ඩුලනාළීනං ඔදනං ගණ්හාති. ‘‘මගධනාළි නාම අඩ්ඪතෙරසපලා හොතී’’ති අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘සීහළදීපෙ පකතිනාළි මහන්තා, දමිළනාළි ඛුද්දකා, මගධනාළි පමාණයුත්තා, තාය මගධනාළියා දියඩ්ඪනාළි එකා සීහළනාළි හොතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.602) මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. අනුත්තණ්ඩුලන්ති පාකතො උක්කන්තං තණ්ඩුලං උත්තණ්ඩුලං, න උත්තණ්ඩුලං අනුත්තණ්ඩුලං. සබ්බසම්භාරසඞ්ඛතොති ජීරකාදිසබ්බසම්භාරෙහි සඞ්ඛතො. ආලොපස්ස චතුත්ථභාගප්පමාණං බ්‍යඤ්ජනං ආලොපස්ස අනුරූපබ්‍යඤ්ජනං.

එවං උක්කට්ඨපත්තං දස්සෙත්වා ඉදානි මජ්ඣිමොමකානි දස්සෙතුං ‘‘උක්කට්ඨතො’’තිආදිමාහ. තත්‍රායං නයො – සචෙ නාළිකොදනාදි සබ්බම්පි පක්ඛිත්තං වුත්තනයෙනෙව හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, අයං මජ්ඣිමො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං අතික්කම්ම ථූපීකතං තිට්ඨති, අයං මජ්ඣිමොමකො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං න සම්පාපුණාති, අන්තොගධමෙව හොති, අයං මජ්ඣිමුක්කට්ඨො නාම පත්තො. සචෙ පත්තොදනාදි සබ්බම්පි පක්ඛිත්තං හෙට්ඨිමරාජිසමං තිට්ඨති, අයං ඔමකො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං අතික්කම්ම ථූපීකතං තිට්ඨති, අයං ඔමකොමකො නාම පත්තො. සචෙ තං රාජිං න සම්පාපුණාති, අන්තොගධමෙව හොති, අයං ඔමකුක්කට්ඨො නාම පත්තොති. තෙනාහ ‘‘තෙසම්පි වුත්තනයෙනෙව භෙදො වෙදිතබ්බො’’ති.

ඉදානි තෙසු අධිට්ඨානවිකප්පනානධිට්ඨානාවිකප්පනුපගෙ දස්සෙතුං ‘‘ඉච්චෙතෙසූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ උක්කට්ඨුක්කට්ඨොති උක්කට්ඨතො උක්කට්ඨො. තතො හි සො ‘‘අපත්තො’’ති වුත්තො. ඔමකොමකොති ඔමකතො ඔමකො. තතො හි සො ‘‘අපත්තො’’ති වුත්තො. එතෙ පන භාජනපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බා, න අධිට්ඨානුපගා න විකප්පනුපගා, ඉතරෙ පන සත්ත අධිට්ඨහිත්වා වා විකප්පෙත්වා වා පරිභුඤ්ජිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘සෙසා සත්ත පත්තා පමාණයුත්තා නාමා’’ති.

තස්මාති යස්මා සත්ත පත්තා පමාණයුත්තා, තස්මා. සමණසාරුප්පෙන පක්කන්ති එත්ථ අයොපත්තො පඤ්චහි පාකෙහි (පාරා. අට්ඨ. 2.608) පක්කො සමණසාරුප්පෙන පක්කො හොති, මත්තිකාපත්තො ද්වීහි පාකෙහි. සචෙ එකො පාකො ඌනො හොති, න අධිට්ඨානුපගො. යථා ච සමණසාරුප්පෙන පක්කොයෙව අධිට්ඨානුපගො, තථා උභොපි යං මූලං දාතබ්බං, තස්මිං දින්නෙයෙව අධිට්ඨානුපගා. යදි පන අප්පකම්පි අදින්නං හොති, න අධිට්ඨානුපගා. තෙනාහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. ‘‘කාකණිකමත්තං නාම දියඩ්ඪවීහී’’ති වදන්ති. සචෙපි පත්තසාමිකො වදති ‘‘යදා තුම්හාකං මූලං භවිස්සති, තදා දස්සථ, අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජථා’’ති, නෙව අධිට්ඨානුපගො හොති. පාකස්ස හි ඌනත්තා පත්තසඞ්ඛං න ගච්ඡති. මූලස්ස සකලස්ස වා එකදෙසස්ස වා අදින්නත්තා සකභාවං න උපෙති, අඤ්ඤස්සෙව සන්තකො හොති. තස්මා පාකෙ ච මූලෙ ච නිට්ඨිතෙයෙව අධිට්ඨානුපගො හොති. යො අධිට්ඨානුපගො, ස්වෙව විකප්පනුපගො ච. තෙනාහ ‘‘අපච්චුද්ධරන්තෙනා’’තිආදි. අපච්චුද්ධරන්තෙන විකප්පෙතබ්බොති පුරාණපත්තං අපච්චුද්ධරන්තෙන නවො පත්තො විකප්පෙතබ්බොති අත්ථො, ඨපෙතබ්බොති අධිප්පායො. කඞ්ගුසිත්ථන්ති සත්තන්නං ධඤ්ඤානං ලාමකධඤ්ඤසිත්ථන්ති ආහ ‘‘කඞ්ගුසිත්ථනික්ඛමනමත්තෙන ඡිද්දෙනා’’ති.

පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඌනපඤ්චබන්ධනසික්ඛාපදවණ්ණනා

අස්සාති ඉමස්ස පත්තස්ස. තෙන ඌනපඤ්චබන්ධනෙනාති තෙන ඌනපඤ්චබන්ධනෙන පත්තෙන උපලක්ඛිතො හුත්වාති අත්ථො. ඌනපඤ්චබන්ධනො හි පත්තො එත්ථ ලක්ඛණභාවෙන ගහිතො. තෙනෙවාහ ‘‘ඉත්ථම්භූතස්ස ලක්ඛණෙ කරණවචන’’න්ති. තත්ථ ඉත්ථම්භූතස්සාති කඤ්චි පකාරං පත්තස්ස. ලක්ඛීයතෙ අනෙනාති ලක්ඛණං, තස්මිං කරණවචනං, තතියාවිභත්තීති අත්ථො. ‘‘පකාරො’’ති ච සාමඤ්ඤස්ස භෙදකො විසෙසො වුච්චති. තථා හි ඌනපඤ්චබන්ධනෙන පත්තෙනාති එත්ථ භික්ඛුභාවසාමඤ්ඤස්ස ඌනපඤ්චබන්ධනපත්තභාවො පකාරො, තං භික්ඛු ආපන්නො, තස්ස පත්තො ලක්ඛණං. යදි අපරිපුණ්ණපඤ්චබන්ධනො පත්තො ඌනපඤ්චබන්ධනො නාම හොති, අථ කස්මා ඉමස්ස පදභාජනියං අබන්ධනොපි වුත්තොති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති වාක්‍යොපඤ්ඤාසෙ. බන්ධනොකාසෙ සති වා අසති වා බන්ධනවිරහිතො පත්තො අබන්ධනො, පඤ්චබන්ධනානං ඔකාසො අස්සාති පඤ්චබන්ධනොකාසො. අපත්තොති පත්තො නාම න හොතීති අත්ථො, පාකතිකං කාතුං අසමත්ථොති වුත්තං හොති. ඉදඤ්ච අඤ්ඤස්ස විඤ්ඤාපනෙ කාරණවචනං. තෙනාහ ‘‘තස්මා අඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙතුං වට්ටතී’’ති.

බන්ධනඤ්ච නාමෙතං යස්මා බන්ධනොකාසෙ සති හොති, අසති න හොති, තස්මා තස්ස ලක්ඛණං, බන්ධනවිධිඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘යස්මිං පනා’’තිආදි වුත්තං. මුඛවට්ටිසමීපෙ පන පත්තවෙධකෙන විජ්ඣියමානෙ කපාලස්ස බහලත්තා භිජ්ජති, තස්මා හෙට්ඨා විජ්ඣිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨිමපරියන්තෙ’’තිආදි. සුඛුමං වා ඡිද්දං කත්වා බන්ධිතබ්බොති සුඛුමෙ ඡිද්දෙ තිපුපට්ටාදීහි පයොජනං නත්ථි, සුත්තං පක්ඛිපිත්වාව අධිට්ඨාතබ්බොති අධිප්පායො. න කෙවලං තිපුසුත්තකාදිනාව බන්ධිතබ්බොති ආහ ‘‘ඵාණිත’’න්තිආදි. ඵාණිතං ඣාපෙත්වා පාසාණචුණ්ණෙනාති පාසාණචුණ්ණෙන සද්ධිං ඵාණිතං පචිත්වා තථාපක්කෙන පාසාණචුණ්ණෙනාති අත්ථො. නිස්සජ්ජිතබ්බොති ‘‘අයං මෙ, භන්තෙ, පත්තො ඌනපඤ්චබන්ධනෙන පත්තෙන චෙතාපිතො නිස්සග්ගියො, ඉමාහං සඞ්ඝස්ස නිස්සජ්ජාමී’’ති (පාරා. 613) නිස්සජ්ජිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘නිස්සජ්ජන්තෙනා’’තිආදි. සම්මතෙනාති –

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො ඉත්ථන්නාමං භික්ඛුං පත්තග්ගාහාපකං සම්මන්නෙය්‍ය, එසා ඤත්ති. සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, සඞ්ඝො ඉත්ථන්නාමං භික්ඛුං පත්තග්ගාහාපකං සම්මන්නති, යස්සායස්මතො ඛමති ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො පත්තග්ගාහාපකස්ස සම්මුති, සො තුණ්හස්ස. යස්ස නක්ඛමති, සො භාසෙය්‍ය. සම්මතො සඞ්ඝෙන ඉත්ථන්නාමො භික්ඛු පත්තග්ගාහාපකො, ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී, එවමෙතං ධාරයාමී’’ති (පාරා. 614) –

එවං පදභාජනෙ වුත්තාය ඤත්තිදුතියකම්මවාචාය සම්මතෙන. පත්තස්ස විජ්ජමානගුණං වත්වාති ‘‘අයං, භන්තෙ, පත්තො පමාණයුත්තො සුන්දරො ථෙරානුරූපො’’තිආදිනා (පාරා. අට්ඨ. 2.615) විජ්ජමානානිසංසං වත්වා. පත්තපරියන්තොති පරියන්තෙ ඨිතපත්තො. අදෙසෙති මඤ්චපීඨච්ඡත්තනාගදන්තකාදිකෙ අදෙසෙ. පත්තස්ස හි නික්ඛිපනදෙසො ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආධාරක’’න්තිආදිනා නයෙන ඛන්ධකෙ වුත්තොයෙව. අපරිභොගෙනාති යාගුරන්ධනරජනපචනාදිනා අයුත්තපරිභොගෙන. අන්තරාමග්ගෙ පන බ්‍යාධිම්හි උප්පන්නෙ අඤ්ඤස්මිං භාජනෙ අසති මත්තිකාය ලිම්පිත්වා යාගුං පචිතුං, උදකං වා තාපෙතුං වට්ටති. විස්සජ්ජෙතීති අඤ්ඤස්ස දෙති. සචෙ පන සද්ධිවිහාරිකො වා අන්තෙවාසිකො වා අඤ්ඤං වරපත්තං ඨපෙත්වා ‘‘අයං මය්හං සාරුප්පො, අයං ථෙරස්සා’’ති ගණ්හාති, වට්ටති. අඤ්ඤො වා තං ගහෙත්වා අත්තනො පත්තං දෙති, වට්ටති. ‘‘මය්හමෙව පත්තං ආහරා’’ති වත්තබ්බකිච්චං නත්ථි.

ඤාතකප්පවාරිතෙති එත්ථ සඞ්ඝවසෙන පවාරිතට්ඨානෙ පඤ්චබන්ධනෙනෙව වට්ටති, පුග්ගලවසෙන පන පවාරිතට්ඨානෙ ඌනපඤ්චබන්ධනෙනාපි. අකතවිඤ්ඤත්ති නාම ‘‘වද, භන්තෙ, පච්චයෙනා’’ති එවං අකතට්ඨානෙ විඤ්ඤත්ති.

ඌනපඤ්චබන්ධනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

උග්ගහෙත්වාති උග්ගහිතකං කත්වා, අප්පටිග්ගහිතං සයමෙව ගහෙත්වාති අත්ථො. සත්තාහාතික්කමෙපි අනාපත්තිකතා චෙත්ථ අනජ්ඣොහරණීයතං ආපන්නත්තාති වෙදිතබ්බං. කස්මා එතෙන ඉදං දස්සිතං හොතීති ආහ ‘‘තානි හී’’තිආදි. භිසක්කස්ස ඉමානි තෙන අනුඤ්ඤාතත්තාති භෙසජ්ජානි, යෙසං කෙසඤ්චි සප්පායානමෙතං අධිවචනං. තෙනාහ ‘‘භෙසජ්ජකිච්චං කරොන්තු වා, මා වා, එවං ලද්ධවොහාරානී’’ති. ඉදානි සත්තාහකාලිකං නිස්සග්ගියවත්ථුභූතං සප්පිනවනීතං දස්සෙතුං ‘‘සප්පි නාම ගවාදීන’’න්තිආදි වුත්තං. ආදිසද්දෙන අජිකාදීනං ගහණං. ‘‘යෙසං මංසං කප්පතී’’ති ඉමිනා පාකටෙහි ගොඅජිකාදීහි අඤ්ඤානිපි මිගරොහිතාදීනි සඞ්ගණ්හාති. යෙසඤ්හි ඛීරං අත්ථි, සප්පිපි තෙසං අත්ථියෙව. තං පන සුලභං වා හොතු, දුල්ලභං වා, අසංමොහත්ථං වුත්තං. මක්ඛිකාමධුමෙවාති ඛුද්දකභමරමධුකරීහි තීහි මක්ඛිකාහි කතං මධුමෙව. උච්ඡුරසන්ති සුද්ධොදකසම්භින්නානං වසෙන දුවිධම්පි උච්ඡුරසං. ‘‘අගිලානස්ස ගුළොදක’’න්ති (මහාව. 284) පන උද්දිස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා උදකසම්භින්නො අගිලානස්ස වට්ටති. ‘‘අවත්ථුකපක්කා වා’’ති ඉමිනා සවත්ථුකපක්කා න වට්ටතීති දස්සෙති. මහාපච්චරියං පන ‘‘එතං සවත්ථුකපක්කං වට්ටති, නො වට්ටතීති පුච්ඡං කත්වා උච්ඡුඵාණිතං පච්ඡාභත්තං නොවට්ටනකං නාම නත්ථී’’ති වුත්තං, තං යුත්තන්ති සමන්තපාසාදිකායං (පාරා. අට්ඨ. 2.623) වුත්තං. උච්ඡුවිකතීති උච්ඡුම්හා නිබ්බත්තා රසලසිකාදිකා. පකතත්තානං පටිනිද්දෙසත්තා තං-සද්දස්ස තෙන පකතානං භෙසජ්ජානං එව ගහණං, න තෙසං වත්ථූනන්ති ආහ ‘‘තානි භෙසජ්ජානී’’තිආදි. න තෙසං වත්ථූනීති තෙසං සප්පිආදීනං කාරණානි ඛීරාදීනි අප්පටිග්ගහෙත්වාති අත්ථො.

වසාතෙලන්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.623) ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වසානි භෙසජ්ජානි අච්ඡවසං මච්ඡවසං සුසුකාවසං සූකරවසං ගද්‍රභවස’’න්ති (මහාව. 262) එවං අනුඤ්ඤාතවසානං තෙලං. යානීති යානි භෙසජ්ජානි. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වසානි භෙසජ්ජානි අච්ඡවසං මච්ඡවසං සුසුකාවසං සූකරවසං ගද්‍රභවසං කාලෙ පටිග්ගහිතං කාලෙ නිප්පක්කං කාලෙ සංසට්ඨං තෙලපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති එවං තෙලත්ථං වසාපටිග්ගහණස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘වසාතෙලං පනා’’තිආදි වුත්තං. කාලෙති පුරෙභත්තං. සංසට්ඨන්ති පරිස්සාවිතං. තස්මාති යස්මා අනුඤ්ඤාතං, තස්මා. ‘‘අච්ඡවස’’න්ති වචනෙන ඨපෙත්වා මනුස්සවසං සබ්බෙසං අකප්පියමංසානං වසාය අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘ඨපෙත්වා මනුස්සවස’’න්ති වුත්තං.

සාමං පචිත්වාති කාලෙයෙව සාමං පචිත්වා. නිබ්බත්තිතතෙලම්පීති කාලෙයෙව අත්තනා විවෙචිතතෙලම්පි. තිවිධම්පි චෙතං කාලෙයෙව වට්ටති. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘කාලෙ චෙ, භික්ඛවෙ, පටිග්ගහිතං කාලෙ නිප්පක්කං කාලෙ සංසට්ඨං, තං චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, අනාපත්තී’’ති. පච්ඡාභත්තං පන පටිග්ගහෙතුං වා කාතුං වා න වට්ටතියෙව. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘විකාලෙ චෙ, භික්ඛවෙ, පටිග්ගහිතං විකාලෙ නිප්පක්කං විකාලෙ සංසට්ඨං, තං චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති තිණ්ණං දුක්කටානං. කාලෙ චෙ, භික්ඛවෙ, පටිග්ගහිතං විකාලෙ නිප්පක්කං විකාලෙ සංසට්ඨං, තං චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති ද්වින්නං දුක්කටානං. කාලෙ චෙ, භික්ඛවෙ, පටිග්ගහිතං කාලෙ නිප්පක්කං විකාලෙ සංසට්ඨං, තං චෙ පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 262). ‘‘සත්තාහං නිරාමිසපරිභොගෙන වට්ටතී’’ති ඉමිනා පන ‘‘කාලෙ පටිග්ගහිතං කාලෙ නිප්පක්කං කාලෙ සංසට්ඨං තෙලපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති ඉදං නිරාමිසපරිභොගං සන්ධාය වුත්තන්ති දස්සෙති.

යං පනෙත්ථ (පාරා. අට්ඨ. 2.623) සුඛුමරජසදිසං මංසං වා න්හාරු වා අට්ඨි වා ලොහිතං වා හොති, තං අබ්බොහාරිකං. සචෙ පන අනුපසම්පන්නො තාය පටිග්ගහිතවසාය තෙලං කත්වා දෙති, තං කථන්ති ආහ ‘‘අනුපසම්පන්නෙනා’’තිආදි. තදහූති යස්මිං අහනි පටිග්ගහිතං, තදහු. පච්ඡාභත්තතො පට්ඨාය පන සත්තාහං නිරාමිසමෙව වට්ටති. තත්‍රාපි අබ්බොහාරිකං අබ්බොහාරිකමෙව. යාවකාලිකවත්ථූනං අඤ්ඤෙසං වත්ථුං පචිතුං න වට්ටතීති සම්බන්ධො. තත්ථ යාවකාලිකවත්ථූනන්ති යාවකාලිකං වත්ථු එතෙසන්ති යාවකාලිකවත්ථූනි, තෙසං, යාවකාලිකවත්ථුමන්තානන්ති අත්ථො. අඤ්ඤෙසන්ති වසාතෙලතො අඤ්ඤෙසං සප්පිආදීනං. වත්ථුන්ති ඛීරාදිකං යාවකාලිකභූතං වත්ථුං, පචිතුං න වට්ටතියෙව, සාමංපාකත්තාති අධිප්පායො.

නිබ්බත්තිතසප්පිං වාති යාවකාලිකවත්ථුතො විවෙචිතසප්පිං වා. යථා තත්ථ දධිගතං වා තක්කගතං වා ඛයං ගමිස්සති, එවං ඣාපිතං වාති අත්ථො. නවනීතං වාති තක්කබින්දූනිපි දධිගුළිකායොපි අපනෙත්වා සුධොතනවනීතං පචිතුං වට්ටති සාමංපක්කාභාවතොති අධිප්පායො. යදි සයංපචිතසත්තාහකාලිකෙන සද්ධිං ආමිසං භුඤ්ජති, තං ආමිසං සයංපචිතසත්තාහකාලිකෙන මිස්සිතං අත්තනො යාවකාලිකභාවං සත්තාහකාලිකෙන ගණ්හාපෙති. තථා ච යාවකාලිකං අපක්කම්පි සයංපක්කභාවං උපගච්ඡතීති ‘‘තං පන තදහුපුරෙභත්තම්පි සාමිසං පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතී’’ති වුත්තං. යථා සයංපක්කසත්තාහකාලිකං වසාතෙලං, සයංභජ්ජිතසාසපාදියාවජීවිකවත්ථූනං තෙලඤ්ච සාමිසං තදහුපුරෙභත්තම්පි න වට්ටති, තථා නවනීතසප්පීති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්ච –

‘‘යාවකාලිකආදීනි, සංසට්ඨානි සහත්තනා;

ගාහාපයන්ති සබ්භාව’’න්ති ච;

‘‘තෙහෙව භික්ඛුනා පත්තං, කප්පතෙ යාවජීවිකං;

නිරාමිසංව සත්තාහං, සාමිසෙ සාමපාකතා’’ති ච.

ඛීරාදිතොති එත්ථ ආදිසද්දෙන තිලාදීනං ගහණං. සාමිසානිපීති න කෙවලං නිරාමිසානෙවාති අත්ථො. පච්ඡාභත්තතො පන පට්ඨාය න වට්ටන්තියෙව. සත්තාහාතික්කමෙපි අනාපත්ති සවත්ථුකානං පටිග්ගහිතත්තා. ‘‘තානි පටිග්ගහෙත්වා’’ති (පාරා. 622) හි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පච්ඡාභත්තතො පට්ඨායා’’තිආදි. පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතකෙහි කතං පන අබ්භඤ්ජනාදීසු උපනෙතබ්බං, පුරෙභත්තම්පි ච උග්ගහිතකෙහි කතං. උභයෙසම්පි සත්තාහාතික්කමෙපි අනාපත්ති. අන්තොසත්තාහෙති සත්තාහබ්භන්තරෙ. අබ්භඤ්ජනාදීනන්ති එත්ථ ආදිසද්දෙන මුද්ධනිතෙලඅරුමක්ඛනඝරධූපනාදීනං ගහණං. අධිට්ඨහිත්වාති ‘‘ඉදානි න මය්හං අජ්ඣොහරණත්ථාය භවිස්සති, ඉදං සප්පි ච තෙලඤ්ච වසා ච මුද්ධනිතෙලත්ථං වා අබ්භඤ්ජනත්ථං වා භවිස්සති, මධු අරුමක්ඛනත්ථං වා ඵාණිතං ඝරධූපනත්ථං වා භවිස්සතී’’ති එවං චිත්තං උප්පාදෙත්වා.

කො පනෙත්ථ යාවකාලිකයාවජීවිකවත්ථූසු විසෙසොති ආහ ‘‘යාවජීවිකානී’’තිආදි. යාව අරුණස්ස උග්ගමනා තිට්ඨතීති සත්තමදිවසෙ කතතෙලං සචෙ යාව අරුණුග්ගමනා තිට්ඨතීති අත්ථො. පාළියං අනාගතසප්පිආදීනන්ති එත්ථ තාව මිගරොහිතාදීනං සප්පි පාළියං අනාගතසප්පි, තථා නවනීතං, නාළිකෙරනිම්බකොසම්බකරමන්දසාසපආදීනං තෙලං පන පාළියං අනාගතතෙලං, තථා මධුකපුප්ඵඵාණිතං පාළියං අනාගතඵාණිතන්ති වෙදිතබ්බං. න සබ්බං මධුකපුප්ඵඵාණිතං ඵාණිතගතිකන්ති ආහ ‘‘සීතුදකෙනා’’තිආදි. සීතුදකෙන කතන්ති මධුකපුප්ඵානි සීතුදකෙ පක්ඛිපිත්වා අමද්දිත්වා පුප්ඵරසෙ උදකගතෙ සති තං උදකං ගහෙත්වා පචිත්වා කතං. ‘‘ඵාණිතගතිකමෙවා’’ති ඉමිනා සත්තාහකාලිකන්ති දස්සෙති, න පන නිස්සග්ගියවත්ථුන්ති. තස්මා සත්තාහං අතික්කාමයතො දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තම්පි චෙතං සමන්තපාසාදිකායං සීතුදකෙන කතං මධුකපුප්ඵඵාණිතං පුරෙභත්තං සාමිසං වට්ටති, පච්ඡාභත්තතො පට්ඨාය සත්තාහං නිරාමිසමෙව, සත්තාහාතික්කමෙ වත්ථුගණනාය දුක්කට’’න්ති. සචෙ පන ඛීරං පක්ඛිපිත්වා කතං, යාවකාලිකං. ඛණ්ඩසක්ඛරං පන ඛීරජල්ලිකං අපනෙත්වා සොධෙන්ති, තස්මා වට්ටති, අම්බජම්බුපනසකදලිඛජ්ජුරිචිඤ්චාදීනං සබ්බෙසං යාවකාලිකඵලානං ඵාණිතං යාවකාලිකමෙවාති ආහ ‘‘අම්බඵාණිතාදීනි යාවකාලිකානී’’ති.

කායිකපරිභොගං වට්ටතීති කායස්ස වා කායෙ අරුනො වා මක්ඛනං වට්ටති, අජ්ඣොහරිතුං පන න වට්ටති. යන්ති සත්තාහාතික්කන්තං භෙසජ්ජං. නිරපෙක්ඛො පරිච්චජිත්වාති අනපෙක්ඛො සාමණෙරස්ස දත්වා. තන්ති එවං පරිච්චජිත්වා පුන ලද්ධභෙසජ්ජං. එවඤ්හි දින්නං භෙසජ්ජං සචෙ සො සාමණෙරො අභිසඞ්ඛරිත්වා වා අනභිසඞ්ඛරිත්වා වා තස්ස භික්ඛුනො දදෙය්‍ය, ගහෙත්වා නත්ථුකම්මං වා කාතබ්බං, අඤ්ඤං වා කඤ්චි පරිභොගං. තෙනාහ ‘‘අජ්ඣොහරිතුම්පි වට්ටතී’’ති. සචෙ සො බාලො හොති, දාතුං න ජානාති, අඤ්ඤෙන භික්ඛුනා වත්තබ්බො ‘‘අත්ථි තෙ, සාමණෙර, භෙසජ්ජ’’න්ති, ‘‘ආම, භන්තෙ, අත්ථී’’ති. ‘‘ආහර, ථෙරස්ස භෙසජ්ජං කරිස්සාමා’’ති, එවම්පි වට්ටති. වත්ථුගණනායාති සප්පිආදිවත්ථුගණනාය චෙව සප්පිපිණ්ඩාදිවත්ථුගණනාය ච. මිස්සිතෙසු පන එකං නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං. එත්ථ ච ‘‘ඉදං මෙ, භන්තෙ, භෙසජ්ජං සත්තාහාතික්කන්තං නිස්සග්ගියං, ඉමාහං සඞ්ඝස්ස නිස්සජ්ජාමී’’ති (පාරා. 623) නිස්සජ්ජනවිධානං වෙදිතබ්බං.

සාධාරණපඤ්ඤත්ති. සත්තාහං අනතික්කන්තෙපි අතික්කන්තසඤ්ඤිනො චෙව වෙමතිකස්ස ච දුක්කටං. අතික්කන්තෙ අනතික්කන්තසඤ්ඤිනොපි වෙමතිකස්සපි නිස්සග්ගියං පාචිත්තියමෙව, තථා අනධිට්ඨිතාවිස්සජ්ජිතානට්ඨාවිනට්ඨාදඩ්ඪාවිලුත්තෙසු අධිට්ඨිතාදිසඤ්ඤිනො. අන්තොසත්තාහං අධිට්ඨිතෙ, විස්සජ්ජිතෙ, නට්ඨෙ, විනට්ඨෙ, දඩ්ඪෙ, අච්ඡින්නෙ, විස්සාසෙන ගහිතෙ උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්ති. ආචාරවිපත්ති. සප්පිආදීනං අත්තනො සන්තකතා, ගණනුපගතා, සත්තාහාතික්කමොති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. කථිනසමුට්ඨානං, අකිරියං, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං, අචිත්තකං, පණ්ණත්තිවජ්ජං, කායකම්මං, වචීකම්මං, තිචිත්තං, තිවෙදනං. තෙනාහ ‘‘සෙසං චීවරවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බ’’න්ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා).

භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

පච්ඡිමමාසස්ස පඨමදිවසතො පට්ඨායාති ජෙට්ඨමූලපුණ්ණමාසියා පච්ඡිමපාටිපදදිවසතො පට්ඨාය. තාවාති තාව පරිමාණෙ කාලෙ. ජෙට්ඨමූලපුණ්ණමාසියා පච්ඡිමපාටිපදදිවසතො පට්ඨාය යාව කත්තිකපුණ්ණමා, ඉමස්මිං පඤ්චමාසෙති අත්ථො. කාලො වස්සිකසාටිකායාතිආදිනාති එත්ථ ආදිසද්දෙන ‘‘සමයො වස්සිකසාටිකාය, අඤ්ඤෙපි මනුස්සා වස්සිකසාටිකචීවරං දෙන්තී’’ති (පාරා. 628) ඉමෙසං ගහණං. දෙථ මෙ වස්සිකසාටිකචීවරන්තිආදිකායාති එත්ථ ආදිසද්දෙන පන ‘‘ආහරථ මෙ වස්සිකසාටිකචීවරං, පරිවත්තෙථ මෙ වස්සිකසාටිකචීවරං, චෙතාපෙථ මෙ වස්සිකසාටිකචීවර’’න්ති ඉමෙසං ගහණං. අත්තනො අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙසු තදුභයං කරොන්තස්ස කිං හොතීති ආහ ‘‘අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතට්ඨානෙ’’තිආදි. ‘‘වත්තභෙදෙ දුක්කට’’න්ති ඉදං වස්සිකසාටිකං පුබ්බෙ අදෙන්තෙ සන්ධාය වුත්තං. යෙ පන පුබ්බෙපි දෙන්ති, තෙසු වත්තභෙදො නත්ථි. වුත්තඤ්හි සමන්තපාසාදිකායං ‘‘යෙ මනුස්සා පුබ්බෙපි වස්සිකසාටිකචීවරං දෙන්ති, ඉමෙ පන සචෙපි අත්තනො අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතා හොන්ති, වත්තභෙදො නත්ථි තෙසු සතුප්පාදකරණස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.628). අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙන නිස්සග්ගියං පාචිත්තියන්ති ‘‘යො පන භික්ඛු අඤ්ඤාතකං ගහපතිං වා ගහපතානිං වා චීවරං විඤ්ඤාපෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර සමයා, නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’න්ති (පාරා. 518) ඉමිනා සික්ඛාපදෙන නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං. ඉදං පන පකතියා වස්සිකසාටිකදායකෙසුපි හොතියෙව.

ගිම්හානං පච්ඡිමද්ධමාසස්ස පඨමදිවසතො පට්ඨායාති එත්ථ ජෙට්ඨමූලකාළපක්ඛූපොසථස්ස පච්ඡිමපාටිපදදිවසතො පට්ඨාය යාව ආසාළ්හිපුණ්ණමා, අයමද්ධමාසො ගිම්හානං පච්ඡිමද්ධමාසො නාම, තස්ස පඨමදිවසතො පට්ඨායාති අත්ථො, අද්ධමාසස්ස පඨමපාටිපදදිවසතො පට්ඨායාති වුත්තං හොති. කත්තිකමාසස්ස පච්ඡිමදිවසො නාම පච්ඡිමකත්තිකමාසස්ස පුණ්ණමා. එත්තාවතාති ‘‘මාසො සෙසො ගිම්හානන්ති භික්ඛුනා වස්සිකසාටිකචීවරං පරියෙසිතබ්බං, අද්ධමාසො සෙසො ගිම්හානන්ති කත්වා නිවාසෙතබ්බ’’න්ති එත්තකෙන ගණනෙන. පරියෙසනක්ඛෙත්තන්ති පරියෙසනස්ස ඛෙත්තං. එතස්මිඤ්හි මාසෙ වස්සිකසාටිකං අලද්ධං පරියෙසිතුං වට්ටති. කරණනිවාසනක්ඛෙත්තම්පීති කරණක්ඛෙත්තඤ්චෙව නිවාසනක්ඛෙත්තඤ්ච. පි-සද්දෙන පරියෙසනක්ඛෙත්තං සම්පිණ්ඩෙති. එතස්මිඤ්හි අද්ධමාසෙ පරියෙසිතුං, කාතුං, නිවාසෙතුඤ්ච වට්ටති, අධිට්ඨාතුංයෙව න වට්ටති. යං පන සමන්තපාසාදිකායං කත්ථචි පොත්ථකෙ ‘‘ජෙට්ඨමූලපුණ්ණමාසියා පච්ඡිමපාටිපදදිවසතො පට්ඨාය යාව කාලපක්ඛුපොසථො, අයමෙකො අද්ධමාසො පරියෙසනක්ඛෙත්තඤ්චෙව කරණක්ඛෙත්තඤ්ච. එතස්මිඤ්හි අන්තරෙ වස්සිකසාටිකං අලද්ධං පරියෙසිතුං, ලද්ධං කාතුඤ්ච වට්ටති, නිවාසෙතුං, අධිට්ඨාතුඤ්ච න වට්ටතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.628) වචනං දිස්සති, තං පමාදලිඛිතං මාතිකාය විරොධතොති දට්ඨබ්බං. ‘‘අද්ධමාසො සෙසො ගිම්හානන්ති කත්වා නිවාසෙතබ්බ’’න්ති (පාරා. 627) හි පාළි. සබ්බම්පීති පරියෙසනං, කරණං, නිවාසනං, අධිට්ඨානඤ්චාති සබ්බම්පි. ඉමිනා ඉමෙ චත්තාරො මාසා පරියෙසනකරණනිවාසනාධිට්ඨානානං චතුන්නම්පි ඛෙත්තන්ති දස්සෙති. එතෙසු හි චතූසු මාසෙසු අලද්ධං පරියෙසිතුං, ලද්ධං කාතුං, නිවාසෙතුං, අධිට්ඨාතුඤ්ච වට්ටති.

වස්සං උක්කඩ්ඪීයතීති සංවච්ඡරං උද්ධං කඩ්ඪීයති වඩ්ඪීයති, ආරුය්හතීති අත්ථො, වස්සානස්ස පඨමමාසං උක්කඩ්ඪිත්වා ගිම්හානං පච්ඡිමමාසමෙව කරොන්තීති වුත්තං හොති. වස්සූපනායිකදිවසෙ අධිට්ඨාතබ්බාති වස්සානතො පුබ්බෙයෙව දසාහස්ස අතික්කන්තත්තා වස්සූපනායිකදිවසෙයෙව අධිට්ඨාතබ්බා. තඤ්හි දිවසං අතික්කාමෙතුං න වට්ටති. අන්තොවස්සෙ පන ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච තස්මිංයෙව අන්තොවස්සෙ ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය දසාහං නාතික්කාමෙතබ්බා, දසාහාතික්කමෙ නිට්ඨිතා පන තදහෙව අධිට්ඨාතබ්බා. දසාහෙ අප්පහොන්තෙ චීවරකාලං නාතික්කාමෙතබ්බා. අයං තාව කතාය පරිහාරො. අකතාය පන කො පරිහාරොති ආහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. එකාහම්පි න ලභති ඉතො අඤ්ඤස්ස පරිහාරස්සාභාවතොති අධිප්පායො.

සො කුතො හොතීති ආහ ‘‘යාව හෙමන්තස්ස පඨමදිවසො’’ති, ජෙට්ඨමූලපුණ්ණමාසිතො පට්ඨාය යාව කත්තිකපුණ්ණමාසියා පච්ඡිමපාටිපදදිවසො, තාවාති අත්ථො. එතෙසු සත්තසු පිට්ඨිසමයමාසෙසූති පටිලොමක්කමෙන වුත්තෙසු කත්තිකපුණ්ණමාසියා පච්ඡිමපාටිපදාදීසු ජෙට්ඨමූලපුණ්ණමාසාවසානෙසු එතෙසු සත්තසු පිට්ඨිසමයනාමකෙසු මාසෙසු. සතුප්පාදකරණෙනාති ‘‘කාලො වස්සිකසාටිකායා’’තිආදිනා නයෙන සතුප්පාදකරණෙන. විඤ්ඤාපෙන්තස්සාති ‘‘දෙථ මෙ වස්සිකසාටිකචීවර’’න්තිආදිනා (පාරා. 628) නයෙන විඤ්ඤත්තිං කරොන්තස්ස. තෙන සික්ඛාපදෙන අනාපත්තීති අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙන අනාපත්ති, ඉමිනා පන සික්ඛාපදෙන ආපත්තියෙව අසමයත්තා. වුත්තඤ්හෙතං භදන්තබුද්ධදත්තාචරියෙන –

‘‘කත්වා පන සතුප්පාදං, වස්සසාටිකචීවරං;

නිප්ඵාදෙන්තස්ස භික්ඛුස්ස, සමයෙ පිට්ඨිසම්මතෙ.

‘‘හොති නිස්සග්ගියාපත්ති, ඤාතකාඤ්ඤාතකාදිනො;

තෙසුයෙව ච විඤ්ඤත්තිං, කත්වා නිප්ඵාදනෙ තථා’’ති.

එත්ථ ච ‘‘ඉදං මෙ, භන්තෙ, වස්සිකසාටිකචීවරං අතිරෙකමාසෙ සෙසෙ ගිම්හානෙ පරියිට්ඨං අතිරෙකද්ධමාසෙ සෙසෙ ගිම්හානෙ කත්වා පරිදහිතං නිස්සග්ගිය’’න්ති ඉමිනා (පාරා. 628) නයෙන නිස්සජ්ජනවිධානං වෙදිතබ්බං.

වස්සිකසාටිකපරියෙසනවත්ථුස්මින්ති පටිකච්චෙව වස්සිකසාටිකපරියෙසනවත්ථුස්මිං. තිකපාචිත්තියන්ති අතිරෙකමාසද්ධමාසෙසු අතිරෙකසඤ්ඤිවෙමතිකඌනකසඤ්ඤීනං පරියෙසනනිවාසනවසෙන තීණි පාචිත්තියානි, එකසෙසනිද්දෙසො චායං, සාමඤ්ඤනිද්දෙසො වා. ඌනකමාසද්ධමාසෙසූති ඌනකමාසෙ චෙව ඌනකද්ධමාසෙ ච. අතිරෙකසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස වා දුක්කටන්ති එත්ථ ‘‘පරියෙසනනිවාසනං කරොන්තස්සා’’ති පාඨසෙසො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘ඌනකමාසෙ සෙසෙ ගිම්හානෙ අතිරෙකසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස වා පරියෙසන්තස්ස දුක්කටං, ඌනකද්ධමාසෙ සෙසෙ ගිම්හානෙ ච අතිරෙකසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස වා නිවාසෙන්තස්ස දුක්කට’’න්ති. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා දුක්කටං අතිදිසති, තඤ්ච දුක්කටං උදකඵුසිතගණනාය අකත්වා න්හානපරියොසානවසෙන පයොගෙ පයොගෙ කාරෙතබ්බං, තඤ්ච ඛො විවටඞ්ගණෙ ආකාසතො පතිතඋදකෙනෙව න්හායන්තස්ස, න න්හානකොට්ඨකවාපිආදීසු ඝටෙහි ආසිත්තූදකෙන න්හායන්තස්ස. තෙනෙවාහ ‘‘සතියා වස්සිකසාටිකායා’’තිආදි. පොක්ඛරණියාදීසු පන නග්ගස්ස න්හායන්තස්ස අනාපත්තීති සම්බන්ධො, පොක්ඛරණියාදීසු පන සතියාපි වස්සිකසාටිකාය නග්ගස්ස න්හායන්තස්ස නත්ථි දුක්කටාපත්තීති අත්ථො.

එවං අන්තරාපත්තියා අනාපත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි නිස්සග්ගියෙන අනාපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘අච්ඡින්නචීවරස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අච්ඡින්නචීවරස්සාති අච්ඡින්නසෙසචීවරස්ස. තස්සාපි අසමයෙ නිවාසතො අනාපත්ති. එස නයො නට්ඨචීවරස්ස වාති එත්ථාපි. යථා චෙත්ථ නිවාසෙන්තානං තෙසං අනාපත්ති, එවං තත්ථ පරියෙසන්තානම්පීති දට්ඨබ්බං. එත්ථ පන මහග්ඝවස්සිකසාටිකං ඨපෙත්වා න්හායන්තස්ස චොරූපද්දවො ආපදා නාමාති ආහ ‘‘අනිවත්ථ’’න්තිආදි. ආපදාසු වා නිවාසයතොති ආපදාසු විජ්ජමානාසු අසමයෙ නිවාසෙන්තස්ස. යං පන සමන්තපාසාදිකායං ‘‘අච්ඡින්නචීවරස්සාති එතං වස්සිකසාටිකංයෙව සන්ධාය වුත්තං. තෙසඤ්හි නග්ගානං කායොවස්සාපනෙ අනාපත්ති. එත්ථ ච මහග්ඝවස්සිකසාටිකං නිවාසෙත්වා න්හායන්තස්ස චොරූපද්දවො ආපදා නාමා’’ති අච්ඡින්නචීවරාදිනො නිස්සග්ගියෙන අනාපත්තිං අදස්සෙත්වා නග්ගස්ස න්හායතො දුක්කටෙනෙව අනාපත්තිදස්සනං, තං යුත්තං විය න දිස්සති. සබ්බසික්ඛාපදෙසු හි මූලාපත්තියා එව ආපත්තිප්පසඞ්ගෙ අනාපත්තිදස්සනත්ථං අනාපත්තිවාරො ආරභීයති, න අන්තරාපත්තියාති, තස්මා උපපරික්ඛිතබ්බං. සචීවරතාති අන්තරවාසකඋත්තරාසඞ්ගෙහි සචීවරතා.

වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. චීවරඅච්ඡින්දනසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘දත්වා’’ති යං කිඤ්චි පච්චාසීසමානස්සෙව දානමිහ අධිප්පෙතං, න නිස්සට්ඨදානන්ති ආහ ‘‘වෙය්‍යාවච්චාදීනී’’තිආදි. සකසඤ්ඤායාති ‘‘සක’’න්ති සඤ්ඤාය. ඉමිනා පාරාජිකාභාවං දස්සෙති. චජිත්වා දින්නම්පි හි සකසඤ්ඤාය ගණ්හතො නත්ථි පාරාජිකං. අච්ඡින්දන්තස්සාති එකතො අබද්ධානි, විසුං ඨපිතානි ච බහූනි අච්ඡින්දතො, ‘‘සඞ්ඝාටිං ආහර, උත්තරාසඞ්ගං ආහරා’’ති එවං ආහරාපයතො ච. තෙනාහ ‘‘වත්ථුගණනාය ආපත්තියො’’ති. ‘‘මයා දින්නානි සබ්බානි ආහරා’’ති වදතොපි එකවචනෙනෙව සම්බහුලා ආපත්තියො. එකං චීවරං පන එකාබද්ධානි ච බහූනි අච්ඡින්දතො එකා ආපත්ති. ‘‘අච්ඡින්දා’’ති ආණත්තියා දුක්කටන්ති ‘‘මයා දින්නානි සබ්බානි ගණ්හා’’ති ආණත්තියා එකං දුක්කටං, අච්ඡින්නෙසු පන එකවචනෙනෙව සම්බහුලා පාචිත්තියො. තෙනාහ ‘‘අච්ඡින්නෙසු වත්ථුගණනාය ආපත්තියො’’ති. අච්ඡින්නෙසූති තෙනාණත්තෙන අච්ඡින්නෙසු චීවරෙසු. යත්ථ පන පොත්ථකෙසු ‘‘අච්ඡින්නෙසු යත්තකානි ආණත්තානි, තෙසං ගණනාය ආපත්තියො’’ති පාඨො, තත්ථ යත්තකානි ආණත්තානීති යත්තකානි චීවරානි ගණ්හිතුං ආණත්තානීති අත්ථො. යං පන සමන්තපාසාදිකායං ‘‘චීවරං ‘ගණ්හා’ති ආණාපෙති, එකං දුක්කටං. ආණත්තො බහූනි ගණ්හාති, එකං පාචිත්තිය’’න්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.633) වුත්තං, තං එකාබද්ධං සන්ධාය. එවඤ්ච කත්වා සමන්තපාසාදිකාය සද්ධිං ඉමාය අට්ඨකථාය න කොචි විරොධො. සචෙ පන ‘‘සඞ්ඝාටිං ගණ්හ, උත්තරාසඞ්ගං ගණ්හා’’ති ආණාපෙති, වාචාය වාචාය දුක්කටං. අච්ඡින්නෙසු වත්ථුගණනාය ආපත්තියො. එත්ථ ච ‘‘ඉදං මෙ, භන්තෙ, චීවරං භික්ඛුස්ස සාමං දත්වා අච්ඡින්නං නිස්සග්ගිය’’න්ති (පාරා. 633) ඉමිනා නයෙන නිස්සජ්ජනවිධානං වෙදිතබ්බං.

තිකපාචිත්තියන්ති උපසම්පන්නෙ උපසම්පන්නසඤ්ඤිවෙමතිකඅනුපසම්පන්නසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. අඤ්ඤං පරික්ඛාරන්ති පත්තාදිං අඤ්ඤං පරික්ඛාරං, අන්තමසො සූචිම්පීති අත්ථො. න කෙවලං අනුපසම්පන්නස්ස චීවරංයෙව අච්ඡින්දතො දුක්කටන්ති ආහ ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස චා’’තිආදි. තත්ථ යං කිඤ්චීති චීවරං වා හොතු, පත්තාදි, යං කිඤ්චි පරික්ඛාරං වා. තස්ස විස්සාසං ගණ්හන්තස්සාති යස්ස දින්නං, තස්ස විස්සාසෙන ගණ්හන්තස්ස, තතියත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. උපසම්පන්නතාති අච්ඡින්දනසමයෙ උපසම්පන්නභාවො. කිඤ්චාපි උපසම්පන්නභාවො පාළියං, මාතිකට්ඨකථායඤ්ච දානග්ගහණෙසු දිස්සති, තථාපි අනුපසම්පන්නකාලෙ චීවරං දත්වා උපසම්පන්නකාලෙ අච්ඡින්දන්තස්ස ආපත්තිතො අච්ඡින්දනකාලෙයෙව උපසම්පන්නතා අඞ්ගන්ති වෙදිතබ්බං.

චීවරඅච්ඡින්දනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සුත්තවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඡබ්බිධං ඛොමසුත්තාදින්ති ‘‘සුත්තං නාම ඡ සුත්තානි ඛොමං කප්පාසිකං කොසෙය්‍යං කම්බලං සාණං භඞ්ග’’න්ති (පාරා. 638) එවං වුත්තං ඡබ්බිධං ඛොමසුත්තාදිං. තත්ථ ඛොමන්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.636-38) ඛොමවාකෙහි කතසුත්තං. කප්පාසිකන්ති කප්පාසතො නිබ්බත්තං. කොසෙය්‍යන්ති කොසියංසූහි කන්තිත්වා කතසුත්තං. කම්බලන්ති එළකලොමසුත්තං. සාණන්ති සාණවාකෙන කතසුත්තං. භඞ්ගන්ති පාටෙක්කං වාකසුත්තමෙවාති එකෙ. පඤ්චහිපි මිස්සෙත්වා කතසුත්තං පන ‘‘භඞ්ග’’න්ති වෙදිතබ්බං. තෙසං අනුලොමන්ති තෙසං ඛොමාදීනං අනුලොමං දුකූලං පත්තුණ්ණං සොමාරපට්ටං චීනපට්ටං ඉද්ධිජං දෙවදින්නන්ති ඡබ්බිධං සුත්තං.

තුරීති වායනූපකරණො එකො දණ්ඩො, වීතවීතට්ඨානං යත්ථ සංහරිත්වා ඨපෙන්ති. වෙමන්ති වායනූපකරණො එකො දණ්ඩො, සුත්තං පවෙසෙත්වා යෙන ආකොටෙන්තො ඝනභාවං සම්පාදෙන්ති. තස්ස සබ්බප්පයොගෙසු දුක්කටන්ති තන්තවායස්ස යෙ තෙ තුරිවෙමසජ්ජනාදිකා පයොගා, තෙසු සබ්බෙසු පයොගෙසු භික්ඛුස්ස දුක්කටං, තස්ස තන්තවායස්ස පයොගෙ පයොගෙ භික්ඛුස්ස දුක්කටන්ති වුත්තං හොති. තුරිආදීනං අභාවෙ තෙසං කරණත්ථං වාසිඵරසුආදීනං මග්ගනනිසානරුක්ඛච්ඡෙදනාදිසබ්බප්පයොගෙපි එසෙව නයො. තන්තූනං අත්තනො සන්තකත්තා වීතවීතට්ඨානං පටිලද්ධමෙව හොතීති ආහ ‘‘පටිලාභෙන නිස්සග්ගියං හොතී’’ති, විකප්පනුපගපච්ඡිමචීවරප්පමාණෙ වීතෙ නිස්සග්ගියං හොතීති වුත්තං හොති. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘දීඝතො විදත්ථිමත්තෙ, තිරියඤ්ච හත්ථමත්තෙ වීතෙ නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’න්ති. එත්ථ ච ‘‘ඉදං මෙ, භන්තෙ, චීවරං සාමං සුත්තං විඤ්ඤාපෙත්වා තන්තවායෙහි වායාපිතං නිස්සග්ගිය’’න්ති ඉමිනා නයෙන නිස්සජ්ජනවිධානං වෙදිතබ්බං.

තෙනෙවාති විඤ්ඤාපිතතන්තවායෙනෙව. එවං ඉධ දුක්කටන්ති ඉධාපි තන්තවායෙනෙව දීඝතො විදත්ථිමත්තෙ, තිරියං හත්ථමත්තෙ වීතෙ දුක්කටන්ති අත්ථො. අකප්පියසුත්තමයෙති විඤ්ඤාපිතසුත්තමයෙ. ඉතරස්මින්ති අවිඤ්ඤත්තිසුත්තමයෙ පරිච්ඡෙදෙ. තතො චෙ ඌනතරාති වුත්තප්පමාණතො චෙ ඌනතරා, අන්තමසො (පාරා. අට්ඨ. 2.636-638) අච්ඡිමණ්ඩලප්පමාණාපීති අධිප්පායො. කප්පියතන්තවායෙනපි අකප්පියසුත්තං වායාපෙන්තස්ස යථා පුබ්බෙ නිස්සග්ගියං, එවමිධ දුක්කටං. තෙනෙව කප්පියඤ්ච අකප්පියඤ්ච සුත්තං වායාපෙන්තස්ස සචෙ පච්ඡිමචීවරප්පමාණා වා ඌනකා වා අකප්පියසුත්තපරිච්ඡෙදා හොන්ති, තෙසු පරිච්ඡෙදගණනාය දුක්කටං. කප්පියසුත්තපරිච්ඡෙදෙසු අනාපත්ති. අථ එකන්තරිකෙන වා සුත්තෙන, දීඝතො වා කප්පියං තිරියං අකප්පියං කත්වා වීතං හොති, පමාණයුත්තෙ පරිච්ඡෙදෙ පරිච්ඡෙදෙ දුක්කටං.

යදි පන (පාරා. අට්ඨ. 2.636-638) ද්වෙ තන්තවායා හොන්ති එකො කප්පියො එකො අකප්පියො, සුත්තඤ්ච අකප්පියං, තෙ චෙ වාරෙන විනන්ති, අකප්පියතන්තවායෙන වීතෙ පමාණයුත්තෙ පරිච්ඡෙදෙ පරිච්ඡෙදෙ පාචිත්තියං, ඌනතරෙ දුක්කටං. ඉතරෙන වීතෙ උභයත්ථ දුක්කටං. සචෙ ද්වෙපි වෙමං ගහෙත්වා එකතො විනන්ති, පමාණයුත්තෙ පරිච්ඡෙදෙ පරිච්ඡෙදෙ පාචිත්තියං. අථ සුත්තං කප්පියං, චීවරඤ්ච කෙදාරබද්ධාදීහි සපරිච්ඡෙදං, අකප්පියතන්තවායෙන වීතෙ පරිච්ඡෙදෙ පරිච්ඡෙදෙ දුක්කටං, ඉතරෙන වීතෙ අනාපත්ති. සචෙ ද්වෙපි එකතො විනන්ති, පමාණයුත්තෙ පරිච්ඡෙදෙ පරිච්ඡෙදෙ දුක්කටං. අථ සුත්තම්පි කප්පියඤ්ච අකප්පියඤ්ච, තෙ චෙ වාරෙන විනන්ති, අකප්පියතන්තවායෙන අකප්පියසුත්තමයෙසු පච්ඡිමචීවරප්පමාණෙසු පරිච්ඡෙදෙසු වීතෙසු පරිච්ඡෙදගණනාය පාචිත්තියං, ඌනතරෙසු කප්පියසුත්තමයෙසු ච දුක්කටං. කප්පියතන්තවායෙන අකප්පියසුත්තමයෙසු පමාණයුත්තෙසු වා ඌනකෙසු වා දුක්කටමෙව, කප්පියසුත්තමයෙසු අනාපත්ති.

අථ එකන්තරිකෙන වා සුත්තෙන, දීඝතො වා අකප්පියං තිරියං අකප්පියං කත්වා විනන්ති, උභොපි වා තෙ වෙමං ගහෙත්වා එකතො විනන්ති, අපරිච්ඡෙදෙ චීවරෙ පමාණයුත්තෙ පරිච්ඡෙදෙ පරිච්ඡෙදෙ දුක්කටං, සපරිච්ඡෙදෙ පරිච්ඡෙදවසෙන දුක්කටානි. තෙනාහ ‘‘එතෙනෙව උපායෙනා’’තිආදි.

එත්ථ ච තන්තවායො තාව අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතතො විඤ්ඤත්තියා ලද්ධො අකප්පියො, සෙසො කප්පියො. සුත්තම්පි සාමං විඤ්ඤාපිතං අකප්පියං, සෙසං, ඤාතකාදිවසෙන උප්පන්නඤ්ච කප්පියන්ති වෙදිතබ්බං. තිකපාචිත්තියන්ති වායාපිතෙ වායාපිතසඤ්ඤිවෙමතිකඅවායාපිතසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. චීවරත්ථාය විඤ්ඤාපිතසුත්තන්ති සාමං වා අඤ්ඤෙන වා චීවරත්ථාය විඤ්ඤාපිතසුත්තං. කිඤ්චාපි පාළියං ‘‘සාමං සුත්තං විඤ්ඤාපෙත්වා’’ති වුත්තං, තථාපි ඉධ ‘‘චීවරත්ථාය සාමං විඤ්ඤාපිතසුත්ත’’න්ති අවත්වා කෙවලං ‘‘චීවරත්ථාය විඤ්ඤාපිතසුත්ත’’න්ති අඞ්ගෙසු වුත්තත්තා අඤ්ඤෙන චීවරත්ථාය විඤ්ඤාපිතසුත්තම්පි සඞ්ගහං ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං. අකප්පියවිඤ්ඤත්තියාති ‘‘චීවරං මෙ, ආවුසො, වායථා’’ති එවංභූතාය අකප්පියවිඤ්ඤත්තියා.

සුත්තවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. මහාපෙසකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

චීවරසාමිකෙහි පුබ්බෙ අප්පවාරිතො හුත්වාති ‘‘කීදිසෙන තෙ, භන්තෙ, චීවරෙන අත්ථො, කීදිසං තෙ චීවරං වායාපෙමි, වද, භන්තෙ, යදිච්ඡසී’’ති චීවරසාමිකෙහි පුබ්බෙ අවුත්තො හුත්වා. එත්ථ ච ආයතාදීහි තීහි සුත්තවඩ්ඪනාකාරෙන සහ වායනාකාරං දස්සෙති, සුවීතාදීහි චතූහි වායනාකාරමෙව. ‘‘කිඤ්චිමත්තං අනුපදජ්ජෙය්‍යාමා’’තිආදි තස්ස කත්තබ්බාකාරමත්තදස්සනං, න පන අඞ්ගදස්සනං සුත්තවඩ්ඪනවසෙනෙව ආපජ්ජිතබ්බත්තාති ආහ ‘‘න භික්ඛුනො පිණ්ඩපාතදානමත්තෙනා’’තිආදි. එත්ථ ච ‘‘ඉදං මෙ, භන්තෙ, චීවරං පුබ්බෙ අප්පවාරිතෙන අඤ්ඤාතකස්ස ගහපතිකස්ස තන්තවායෙ උපසඞ්කමිත්වා චීවරෙ විකප්පං ආපන්නං නිස්සග්ගිය’’න්ති (පාරා. 643) ඉමිනා නයෙන නිස්සජ්ජනවිධානං වෙදිතබ්බං. තිකපාචිත්තියන්ති අඤ්ඤාතකෙ අඤ්ඤාතකසඤ්ඤිවෙමතිකඤාතකසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි.

මහාපෙසකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අච්චෙකචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා

පඨමපදස්සාති ‘‘දසාහානාගත’’න්ති පදස්ස. පුරිමනයෙනෙවාති අච්චන්තසංයොගවසෙනෙව. තානි දිවසානීති තෙසු දිවසෙසු. අච්චන්තමෙවාති නිරන්තරමෙව, තෙසු දසාහෙසු යත්ථ කත්ථචි දිවසෙති වුත්තං හොති. පවාරණාමාසස්සාති පුබ්බකත්තිකමාසස්ස. සො හි ඉධ පඨමපවාරණායොගතො ‘‘පවාරණාමාසො’’ති වුත්තො. ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමිතො පට්ඨායාති සුක්කපක්ඛපඤ්චමිං ආදිං කත්වා. පවාරණාමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමිතොති වා පවාරණාමාසස්ස පකාසනතො පුරිමස්ස ජුණ්හපක්ඛස්ස පඤ්චමිතො පට්ඨායාති අත්ථො. යො පනෙත්ථ ‘‘කාමඤ්චෙස (සාරත්ථ. ටී. 2.650) ‘දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතබ්බ’න්ති (පාරා. 463) ඉමිනාව සිද්ධො, අට්ඨුප්පත්තිවසෙන පන අපුබ්බං විය අත්ථං දස්සෙත්වා සික්ඛාපදං ඨපිත’’න්ති පාඨො දිස්සති, සො පමාදපාඨො ‘‘දසාහානාගත’’න්ති ඉමිනා විරොධතොති දට්ඨබ්බං. කිඤ්ච ‘‘ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමිතො පට්ඨායා’’ති වුත්තත්තා අට්ඨකථායෙව පුබ්බාපරවිරොධොපි සියා.

අච්චෙකචීවරන්ති අච්චායිකචීවරං වුච්චති, සො ච අච්චායිකභාවො දායකස්ස ගමිකාදිභාවෙනාති දස්සෙතුං ‘‘ගමිකගිලානගබ්භිනිඅභිනවුප්පන්නසද්ධානං පුග්ගලාන’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ගමිකො නාම ‘‘සෙනාය වා ගන්තුකාමො හොති, පවාසං වා ගන්තුකාමො හොතී’’ති (පාරා. 649) වුත්තො. අඤ්ඤතරෙන ‘‘වස්සාවාසිකං දස්සාමී’’ති එවං ආරොචෙත්වා දින්නන්ති ගමිකාදීනං අඤ්ඤතරෙන ගමනාදීහි කාරණෙහි දාතුකාමෙන දූතං වා පෙසෙත්වා, සයං වා ආගන්ත්වා ‘‘වස්සාවාසිකං දස්සාමී’’ති එවං ආරොචෙත්වා දින්නං චීවරං. එත්ථ ච ‘‘ඉදං මෙ, භන්තෙ, අච්චෙකචීවරං චීවරකාලසමයං අතික්කාමිතං නිස්සග්ගිය’’න්ති (පාරා. 649) ඉමිනා නයෙන නිස්සජ්ජනවිධානං වෙදිතබ්බං.

සෙසන්ති ‘‘සාධාරණපඤ්ඤත්තී’’තිආදිකං. අයං පන විසෙසො – තත්ථ අතිරෙකචීවරෙ අතිරෙකචීවරසඤ්ඤිආදිනො දසාහාතික්කමො, ඉධ අච්චෙකචීවරෙ අච්චෙකචීවරසඤ්ඤිආදිනො චීවරකාලාතික්කමො. තථා අනච්චෙකචීවරෙ අච්චෙකචීවරසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස ච දුක්කටං. ජාතිප්පමාණසම්පන්නස්ස අච්චෙකචීවරස්ස අත්තනො සන්තකතා, දසාහානාගතාය කත්තිකතෙමාසිකපුණ්ණමාය උප්පන්නභාවො, අනධිට්ඨිතඅවිකප්පිතතා, චීවරකාලාතික්කමොති චතුරඞ්ගභාවොව එත්ථ විසෙසො.

අච්චෙකචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. සාසඞ්කසික්ඛාපදවණ්ණනා

උපසම්පජ්ජන්තිආදීසු වියාති ‘‘පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (විභ. 508) ඉමස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘උපසම්පජ්ජා’’ති උද්ධරිතබ්බෙ ‘‘උපසම්පජ්ජ’’න්ති උද්ධටං. තදිහ නිදස්සනං කතං. ආදිසද්දෙන පන ‘‘අනාපුච්ඡං වා ගච්ඡෙය්‍යා’’තිආදීනං (පාචි. 111, 115) සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. උපගන්ත්වාති උපසද්දස්සත්ථමාහ. වසිත්වාති අක්ඛණ්ඩං වසිත්වා. ‘‘යෙන යස්ස හි සම්බන්ධො, දූරට්ඨම්පි ච තස්ස ත’’න්ති වචනතො ‘‘ඉමස්ස…පෙ… ඉමිනා සම්බන්ධො’’ති වුත්තං. තත්ථ ඉමස්සාති ‘‘උපවස්ස’’න්ති පදස්ස. විනයපරියායෙන අරඤ්ඤලක්ඛණං අදින්නාදානපාරාජිකෙ ආගතං. තත්ථ හි ‘‘ගාමා වා අරඤ්ඤා වා’’ති අනවසෙසතො අවහාරට්ඨානපරිග්ගහෙන තදුභයං අසඞ්කරතො දස්සෙතුං ‘‘ඨපෙත්වා ගාමඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ගාමූපචාරො හි ලොකෙ ගාමසඞ්ඛමෙව ගච්ඡතීති. ඉධ පන සුත්තන්තපරියායෙන ‘‘පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) ආගතං ආරඤ්ඤකං භික්ඛුං සන්ධාය. න හි සො විනයපරියායිකෙ අරඤ්ඤෙ වසන්තො ‘‘ආරඤ්ඤකො පන්ථසෙනාසනො’’ති (ම. නි. 1.61) සුත්තෙ වුත්තො, තස්මා තත්ථ ආගතමෙව ලක්ඛණං ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බපච්ඡිමානි ආරොපිතෙන ආචරියධනුනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ආචරියධනු නාම පකතිහත්ථෙන නවවිදත්ථිපමාණං. ජියාය පන ආරොපිතාය චතුහත්ථපමාණ’’න්ති වදන්ති. ගාමස්සාති පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස. ඉන්දඛීලතොති උම්මාරතො. පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතොති පරියන්තෙ ඨිතඝරස්ස උපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස පඨමලෙඩ්ඩුපාතතො. කිත්තකෙන මග්ගෙන මිනිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. මජ්ඣිමට්ඨකථායං පන ‘‘විහාරස්සාපි ගාමස්සෙව උපචාරං නීහරිත්වා උභින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අන්තරා මිනිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. චොරානං නිවිට්ඨොකාසාදිදස්සනෙනාති ආරාමෙ, ආරාමූපචාරෙ ච චොරානං නිවිට්ඨොකාසාදිදස්සනෙන කාරණෙන. ආදිසද්දෙන භුත්තොකාසට්ඨිතොකාසනිසින්නොකාසනිපන්නොකාසානං ගහණං. චොරෙහි මනුස්සානං හතවිලුත්තාකොටිතභාවදස්සනතොති ආරාමෙ, ආරාමූපචාරෙ ච හතවිලුත්තාකොටිතභාවදස්සනතො.

අන්තරඝරෙ නික්ඛිපෙය්‍යාති අන්තරෙ අන්තරෙ ඝරානි එත්ථ, එතස්සාති වා අන්තරඝරං, ගාමො, තස්මිං ඨපෙය්‍යාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ආරඤ්ඤකස්සා’’තිආදි. තඤ්චාති නික්ඛිපනඤ්ච. ‘‘මහාපවාරණාය පවාරිතො හොතී’’ති ඉදං වස්සච්ඡෙදං අකත්වා වුට්ඨභාවං දස්සෙතුං වුත්තං, න පන පවාරණාය අඞ්ගභාවං. තෙනෙව හි බ්‍යතිරෙකං දස්සෙන්තෙන සමන්තපාසාදිකායං (පාරා. අට්ඨ. 2.653-654) වුත්තං ‘‘සචෙ පච්ඡිමිකාය වා උපගතො හොති ඡින්නවස්සො වා, නික්ඛිපිතුං න ලභතී’’ති. කත්තිකමාසො නාම පුබ්බකත්තිකමාසස්ස කාළපක්ඛපාටිපදතො පට්ඨාය යාව අපරකත්තිකපුණ්ණමා, තාව එකූනත්තිංස රත්තින්දිවා. එව-සද්දෙන කත්තිකමාසතො පරං න ලභතීති දස්සෙති. ඌනප්පමාණෙ තාව අරඤ්ඤලක්ඛණායොගතො න ලභතු, කස්මා ගාවුතතො අතිරෙකප්පමාණෙ න ලභතීති ආහ ‘‘යත්‍ර හී’’තිආදි. නිමන්තිතො පන අද්ධයොජනම්පි යොජනම්පි ගන්ත්වා වසිතුං පච්චෙති, ඉදමප්පමාණං. සාසඞ්කසප්පටිභයමෙව හොතීති සාසඞ්කඤ්චෙව සප්පටිභයඤ්ච හොති. එව-සද්දෙන අනාසඞ්කඅප්පටිභයෙහි අඞ්ගයුත්තෙපි සෙනාසනෙ වසන්තො නික්ඛිපිතුං න ලභතීති දස්සෙති. එත්තාවතා පුරිමිකාය උපගන්ත්වා අක්ඛණ්ඩං කත්වා වුට්ඨවස්සො යං ගාමං ගොචරගාමං කත්වා පඤ්චධනුසතිකපච්ඡිමෙ ආරඤ්ඤකසෙනාසනෙ විහරති, තස්මිං ගාමෙ චීවරං ඨපෙත්වා සකලකත්තිකමාසං තස්මිංයෙව සෙනාසනෙ තෙන චීවරෙන විනා වත්ථුං අනුජානිත්වා ඉදානි විහාරතො අඤ්ඤත්ථ වසන්තස්ස ඡාරත්තං විප්පවාසං අනුජානන්තො ‘‘සියා ච තස්ස භික්ඛුනො’’තිආදිමාහ. අසමාදානචාරඤ්හි අත්ථතකථිනා එව ලභන්ති, නෙතරෙති එත්ථ ඉදම්පි කාරණං දට්ඨබ්බං. තත්ථ ඡාරත්තපරමං තෙන භික්ඛුනා තෙන චීවරෙන විප්පවසිතබ්බන්ති යො භික්ඛු විහාරෙ වසන්තො තතො අඤ්ඤත්ථ ගමනකිච්චෙ සති අන්තරඝරෙ චීවරං නික්ඛිපති, තෙන භික්ඛුනා තෙන චීවරෙන ඡාරත්තපරමං විප්පවසිතබ්බං, ඡ රත්තියො තම්හා විහාරා අඤ්ඤත්ථ වසිතබ්බාති වුත්තං හොති. වුත්තඤ්හි භදන්තෙන බුද්ධදත්තාචරියෙන –

‘‘යං ගාමං ගොචරං කත්වා, භික්ඛු ආරඤ්ඤකෙ වසෙ;

තස්මිං ගාමෙ ඨපෙතුං තං, මාසමෙකං තු වට්ටති.

‘‘අඤ්ඤත්ථෙව වසන්තස්ස, ඡාරත්තපරමං මතං;

අයමස්ස අධිප්පායො, පටිච්ඡන්නො පකාසිතො’’ති.

තෙනෙවාහ ‘‘තතො චෙ උත්තරි විප්පවසෙය්‍යාති ඡාරත්තතො උත්තරි තස්මිං සෙනාසනෙ සත්තමං අරුණං උට්ඨාපෙය්‍යා’’තිආදි. තථා අසක්කොන්තෙනාති ගතට්ඨානස්ස දූරතාය සෙනාසනං ආගන්ත්වා සත්තමං අරුණං උට්ඨාපෙතුං අසක්කොන්තෙන. එවම්පි අසක්කොන්තෙන තත්‍රෙව ඨිතෙන පච්චුද්ධරිතබ්බං ‘‘අතිරෙකචීවරට්ඨානෙ ඨස්සතී’’ති. වසිත්වාති අරුණං උට්ඨාපෙත්වා. භික්ඛුසම්මුති උදොසිතසික්ඛාපදෙ වුත්තාව.

සෙසන්ති ‘‘අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියාති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්තී’’තිආදිකං. තත්ථ හි අඞ්ගෙසු යං රත්තිවිප්පවාසො චතුත්ථමඞ්ගං, තං ඉධ ඡාරත්තතො උත්තරි විප්පවාසො හොතීති අයමෙව විසෙසො.

සාසඞ්කසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පරිණතසික්ඛාපදවණ්ණනා

නනු චායං සඞ්ඝස්ස පරිණතො, න පරිච්චත්තො, අථ කථං සඞ්ඝසන්තකො හොතීති ආහ ‘‘සො හී’’තිආදි. තත්ථ සොති ලාභො. එකෙන පරියායෙනාති පරිණතභාවසඞ්ඛාතෙන එකෙන පරියායෙන. ‘‘ලභිතබ්බ’’න්ති ඉමිනා ලාභසද්දස්ස කම්මසාධනමාහ. චීවරාදිවත්ථුන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්තමසො චුණ්ණපිණ්ඩම්පි දන්තකට්ඨම්පි දසිකසුත්තම්පි. පරිණතන්ති සඞ්ඝස්ස නින්නං සඞ්ඝස්ස පොණං සඞ්ඝස්ස පබ්භාරං හුත්වා ඨිතන්ති අත්ථො. යෙන පන කාරණෙන සො පරිණතො හොති, තං දස්සෙත්වා තස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘දස්සාම කරිස්සාමා’’තිආදි වුත්තං. අත්තනො පරිණාමෙන්තස්සාති ‘‘ඉදං මය්හං දෙහී’’ති සඞ්ඝස්ස පරිණතභාවං ඤත්වා අත්තනො පරිණාමෙත්වා ගණ්හන්තස්ස. පයොගෙති පරිණාමනප්පයොගෙ. එත්ථ ච ‘‘ඉදං මෙ, භන්තෙ, ජානං සඞ්ඝිකං ලාභං පරිණතං අත්තනො පරිණාමිකං නිස්සග්ගිය’’න්ති ඉමිනා නයෙන නිස්සජ්ජනවිධානං වෙදිතබ්බං.

සඞ්ඝචෙතියපුග්ගලෙසූති එත්ථ ච අන්තමසො සුනඛං උපාදාය යො කොචි සත්තො ‘‘පුග්ගලො’’ති වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤසඞ්ඝාදීනන්ති අඤ්ඤසඞ්ඝචෙතියපුග්ගලානං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘සඞ්ඝස්ස පරිණතං අඤ්ඤස්ස සඞ්ඝස්ස වා චෙතියස්ස වා පුග්ගලස්ස වා, චෙතියස්ස පරිණතං අඤ්ඤස්ස චෙතියස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා පුග්ගලස්ස වා, පුග්ගලස්ස පරිණතං අඤ්ඤස්ස පුග්ගලස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා චෙතියස්ස වා පරිණාමෙන්තස්ස දුක්කට’’න්ති.

ඉදානි අනාපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘අපරිණතසඤ්ඤිනො’’තිආදිමාහ. පරිණතෙ, අපරිණතෙ ච අපරිණතසඤ්ඤිනො චාති සම්බන්ධො, පරිණතෙ, අපරිණතෙ චාති උභයත්ථාපි අනාපත්තීති අත්ථො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පරිණතෙ අපරිණතසඤ්ඤී අත්තනො පරිණාමෙති, අනාපත්ති. අපරිණතෙ අපරිණතසඤ්ඤී අනාපත්තී’’ති (පාරා. 660). දෙය්‍යධම්මොති චත්තාරො පච්චයා. ආදිසද්දෙන ‘‘පටිසඞ්ඛාරං වා ලභෙය්‍ය, චිරට්ඨිතිකො වා අස්ස, යත්ථ වා පන තුම්හාකං චිත්තං පසීදති, තත්ථ දෙථා’’ති (පාරා. 661) වචනානං ගහණං. සචෙ පන දායකා ‘‘මයං සඞ්ඝභත්තං කත්තුකාමා, චෙතියපූජං කත්තුකාමා, එකස්ස භික්ඛුනො පරික්ඛාරං දාතුකාමා, තුම්හාකං රුචියා දස්සාම. භණථ, කත්ථ දෙමා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.660) වදන්ති, එවං වුත්තෙ තෙන භික්ඛුනා ‘‘යත්ථ ඉච්ඡථ, තත්ථ දෙථා’’ති වත්තබ්බා.

පරිණතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පත්තවග්ගො තතියො.

ඉති කඞ්ඛාවිතරණියා පාතිමොක්ඛවණ්ණනාය

විනයත්ථමඤ්ජූසායං ලීනත්ථප්පකාසනියං

නිස්සග්ගියවණ්ණනා නිට්ඨිතා.