පාචිත්තියකණ්ඩං

1. මුසාවාදවග්ගො

1. මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

සම්පජානමුසාවාදෙති එත්ථ මුසාති අභූතං අතච්ඡං වත්ථු, වාදොති තස්ස භූතතො තච්ඡතො විඤ්ඤාපනං, සම්පජානස්ස මුසාවාදො සම්පජානමුසාවාදො, තස්මිං සම්පජානමුසාවාදෙති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ’’තිආදි. සො ච පන මුසාවාදො පුබ්බභාගක්ඛණෙ, තඞ්ඛණෙ ච විජානන්තස්ස හොති ‘‘පුබ්බෙවස්ස හොති ‘මුසා භණිස්ස’න්ති, භණන්තස්ස හොති ‘මුසා භණාමී’’’ති (පාචි. 4) වුත්තත්තාති ආහ ‘‘පුබ්බෙපි ජානිත්වා වචනක්ඛණෙපි ජානන්තස්සා’’ති. එතඤ්හි ද්වයං අඞ්ගභූතං, ඉතරං පන හොතු වා, මා වා, අකාරණමෙතං. නනු චෙතං භණනමෙව ඤායතීති ආහ ‘‘භණනඤ්ච නාමා’’තිආදි. අභූතස්සාති අතච්ඡස්ස.

හත්ථකං සක්‍යපුත්තන්ති එත්ථ හත්ථකොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. සක්‍යානං පුත්තොති සක්‍යපුත්තො. බුද්ධකාලෙ කිර සක්‍යකුලතො අසීති පුරිසසහස්සානි පබ්බජිංසු, තෙසං සො අඤ්ඤතරො. අවජානිත්වා පටිජානනාදිවත්ථුස්මින්ති එත්ථ අවජානිත්වා පටිජානනං නාම තිත්ථියෙහි සද්ධිං කථෙන්තො අත්තනො වාදෙ කඤ්චි දොසං සල්ලක්ඛෙන්තො ‘‘නායං මම වාදො’’ති අවජානිත්වා පුන කථෙන්තො කථෙන්තො නිද්දොසතං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘මමෙව අයං වාදො’’ති පටිජානාති. ආදිසද්දෙන පටිජානිත්වා අවජානනං, අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණං, සම්පජානමුසාභාසනං, සඞ්කෙතං කත්වා විසංවාදකරණඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. ඉදානි ආපත්තිභෙදදස්සනත්ථං ‘‘උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනත්ථ’’න්තිආදි වුත්තං.

අනුපධාරෙත්වා සහසා භණන්තස්සාති අවීමංසිත්වා වෙගෙන දිට්ඨම්පි ‘‘අදිට්ඨං මෙ’’තිආදිනා භණන්තස්ස. ‘‘අඤ්ඤං භණිස්සාමී’’ති අඤ්ඤං භණන්තස්සාති යො මන්දත්තා මොමූහත්තා පක්ඛලන්තො ‘‘චීවර’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘චීර’’න්තිආදීනි භණති, අයං ‘‘අඤ්ඤං භණිස්සාමී’’ති අඤ්ඤං භණති නාම. යො පන සාමණෙරෙන ‘‘අපි, භන්තෙ, මය්හං උපජ්ඣායං පස්සිත්ථා’’ති වුත්තො කෙළිං කුරුමානො ‘‘තව උපජ්ඣායො දාරුසකටං යොජෙත්වා ගතො භවිස්සතී’’ති වා සිඞ්ගාලසද්දං සුත්වා ‘‘කස්සායං සද්දො’’ති වුත්තො ‘‘මාතුයා තෙ යානෙන ගච්ඡන්තියා කද්දමෙ ලග්ගචක්කං උද්ධරන්තානං අයං සද්දො’’ති වා එවං නෙව දවා, න රවා අඤ්ඤං භණති, සො ආපත්තිං ආපජ්ජතියෙව. අඤ්ඤා පූරණකථා නාම හොති – එකො ගාමෙ ථොකං තෙලං ලභිත්වා විහාරං ආගතො සාමණෙරං භණති ‘‘ත්වං අජ්ජ කුහිං ගතො, ගාමො එකතෙලො අහොසී’’ති වා, පච්ඡිකාය ඨපිතං පූවඛණ්ඩං ලභිත්වා ‘‘අජ්ජ ගාමෙ පච්ඡිකාහි පූවෙ චාරෙසු’’න්ති වා, අයං මුසාවාදොව හොති. විසංවාදනපුරෙක්ඛාරතාති විසං වාදෙන්ති එතෙනාති විසංවාදනං, වඤ්චනාධිප්පායවසප්පවත්තං චිත්තං, තස්ස පුරෙක්ඛාරතා විසංවාදනපුරෙක්ඛාරතා, විසංවාදනචිත්තස්ස පුරතො කරණන්ති අත්ථො.

මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඔමසවාදෙති ඛුංසනගරහණවචනෙ. යස්මා පන තං නෙව කණ්ණසුඛං, න හදයසුඛං, තස්මා තෙන කණ්ණඤ්චෙව හදයඤ්ච විජ්ඣතීති ආහ ‘‘ඔවිජ්ඣනවචනෙ’’ති, ජාතිආදීහි ඝටෙත්වා වචනෙති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘ජාතිනාමා’’තිආදි. තත්ථ ජාති නාම බ්‍රාහ්මණාදි උක්කට්ඨා චෙව චණ්ඩාලාදි හීනා ච ජාති. නාමං නාම අවකණ්ණකාදි හීනඤ්චෙව බුද්ධරක්ඛිතාදි උක්කට්ඨඤ්ච නාමං. ගොත්තං නාම කොසියාදි හීනඤ්චෙව ගොතමාදි උක්කට්ඨඤ්ච ගොත්තං. කම්මං නාම පුප්ඵඡඩ්ඩකාදි හීනඤ්චෙව කසිවණිජ්ජාදි උක්කට්ඨඤ්ච කම්මං. සිප්පං නාම නළකාරාදි හීනඤ්චෙව මුද්දාගණනාදි උක්කට්ඨඤ්ච සිප්පං. ආබාධො නාම සබ්බොපි රොගො හීනොයෙව. අථ වා මධුමෙහො උක්කට්ඨො, සෙසො හීනොති වෙදිතබ්බො. ලිඞ්ගං නාම අතිදීඝාදි හීනඤ්චෙව නාතිදීඝාදි උක්කට්ඨඤ්ච ලිඞ්ගං. කිලෙසො නාම රාගාදිකො සබ්බොපි කිලෙසො. ආපත්ති නාම සොතාපත්තාදිකා උක්කට්ඨා චෙව පාරාජිකාදි අනුක්කට්ඨා ච ආපත්ති. අක්කොසො නාම ‘‘ඔට්ඨොසී’’තිආදිකො හීනො චෙව ‘‘පණ්ඩිතොසී’’තිආදිකො (පාචි. 15) උක්කට්ඨො ච අක්කොසො.

යථා තථාති පාළිආගතානාගතපදානං යෙන කෙනචි ආකාරෙන. ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ ඨපෙත්වා භික්ඛුං භික්ඛුනිආදයො සබ්බෙ සත්තා අනුපසම්පන්නට්ඨානෙ ඨිතාති ආහ ‘‘ඉධ චා’’තිආදි. දවකම්‍යතා නාම කෙළිහසාධිප්පායතා. සබ්බත්ථාති උපසම්පන්නානුපසම්පන්නෙසු චෙව පාළිආගතානාගතපදෙසු චාති සබ්බත්ථ. අත්ථධම්මඅනුසාසනිපුරෙක්ඛාරානන්ති එත්ථ ‘‘චණ්ඩාලොසී’’තිආදිකාය පාළියා අත්ථං වණ්ණෙන්තො අත්ථපුරෙක්ඛාරො නාම. පාළිං වාචෙන්තො ධම්මපුරෙක්ඛාරො නාම. අනුසිට්ඨියං ඨත්වා ‘‘ඉදානිපි චණ්ඩාලොසි, පාපං මා අකාසි. මා තමොතමපරායණො අහොසී’’තිආදිනා (පාචි. අට්ඨ. 35) නයෙන කථෙන්තො අනුසාසනිපුරෙක්ඛාරො නාමාති වෙදිතබ්බො.

ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා

භික්ඛුපෙසුඤ්ඤෙති පිසතීති පිසුණා, යාය වාචාය සමග්ගෙ සත්තෙ අවයවභූතෙ වග්ගෙ භින්නෙ කරොති, සා වාචා පිසුණා, පිසුණා එව පෙසුඤ්ඤං, තාය වාචාය සමන්නාගතො පිසුණො, තස්ස කම්මං පෙසුඤ්ඤං, භික්ඛුස්ස පෙසුඤ්ඤං භික්ඛුපෙසුඤ්ඤං, තස්මිං භික්ඛුපෙසුඤ්ඤෙ, භික්ඛුතො සුත්වා භික්ඛුනා, භික්ඛුස්ස වා උපසංහටපෙසුඤ්ඤෙති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ජාතිආදීහී’’තිආදි. තඤ්ච ඛො ද්වීහි කාරණෙහි උපසංහරතීති ආහ ‘‘භික්ඛුනො පියකම්‍යතාය වා’’තිආදි. තත්ථ භික්ඛුනො පියකම්‍යතායාති යස්ස තං භාසති, තස්ස භික්ඛුනො ‘‘එවමහං එතස්ස පියො භවිස්සාමී’’ති අත්තනො පියභාවං පත්ථයමානතාය. භෙදාධිප්පායෙනාති ‘‘එවමයං තෙන සද්ධිං භිජ්ජිස්සතී’’ති පරස්ස පරෙන භෙදං ඉච්ඡන්තෙන. අථ වා පියසුඤ්ඤකරණතො පෙසුඤ්ඤං (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.36) නිරුත්තිනයෙන, යාය වාචාය යස්ස තං භාසති, තස්ස හදයෙ අත්තනො පියභාවං, පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං කරොති, සා වාචා, ‘‘භික්ඛුස්ස පෙසුඤ්ඤං භික්ඛුපෙසුඤ්ඤ’’න්තිආදිනා එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘ජාතිආදීහි අක්කොසවත්ථූහී’’තිආදිනා වුත්තනයෙන.

පාළිමුත්තකඅක්කොසූපසංහාරෙති ‘‘චොරොසී’’තිආදිනා අක්කොසස්ස උපසංහාරෙ. ‘‘අනක්කොසවත්ථුභූතං පන පෙසුඤ්ඤකරං තස්ස කිරියං, වචනං වා පියකම්‍යතාය උපසංහරන්තස්ස කිඤ්චාපි ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපත්ති න දිස්සති, තථාපි දුක්කටෙන භවිතබ්බ’’න්ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.36) වදන්ති. පාපගරහිතාය වදන්තස්සාති එකං අක්කොසන්තං, එකඤ්ච ඛමන්තං දිස්වා ‘‘අහො නිල්ලජ්ජො, ඊදිසම්පි නාම භවන්තං පුන වත්තබ්බං මඤ්ඤිස්සතී’’ති එවං කෙවලං පාපගරහිතාය භණන්තස්ස.

පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා

පදසො ධම්මං වාචෙය්‍යාති එකතො පදං පදං ධම්මං වාචෙය්‍ය, කොට්ඨාසං කොට්ඨාසං වාචෙය්‍යාති අත්ථො. යස්මා න කෙවලං තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හධම්මංයෙව පදසො වාචෙන්තස්ස ආපත්ති, තස්මා ‘‘සඞ්ගීතිත්තයං අනාරුළ්හම්පී’’තිආදි වුත්තං. ආදි-සද්දෙන (පාචි. අට්ඨ. 45) සීලූපදෙස ධුතඞ්ගපඤ්හආරම්මණකථා බුද්ධිකදණ්ඩකඤ්ඤාණවත්ථුඅසුභකථාදීනං ගහණං. මෙණ්ඩකමිලින්දපඤ්හෙසු ථෙරස්ස සකප්පටිභානෙ අනාපත්ති. යං රඤ්ඤො සඤ්ඤාපනත්ථං ආහරිත්වා වුත්තං, තත්ථ ආපත්ති. වණ්ණපිටකඅඞ්ගුලිමාලපිටකරට්ඨපාලගජ්ජිතආළවකගජ්ජිතගූළ්හමග්ගගූළ්හවෙස්සන්තරගූළ්හවිනයවෙදල්ලපිටකාදීනි පන අබුද්ධවචනානියෙව.

යස්මා පන තං පදං චතුබ්බිධං හොති, තස්මා තං දස්සෙතුං ‘‘පදානුපදඅන්වක්ඛරානුබ්‍යඤ්ජනෙසූ’’ති වුත්තං. තත්ථ පදන්ති එකො ගාථාපාදො අධිප්පෙතො. අනුපදන්ති දුතියපාදො. අන්වක්ඛරන්ති එකෙකං අක්ඛරං. අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති පුරිමබ්‍යඤ්ජනෙන සදිසං පච්ඡාබ්‍යඤ්ජනං. යං කිඤ්චි වා එකං අක්ඛරං අන්වක්ඛරං. අක්ඛරසමූහො අනුබ්‍යඤ්ජනං. අක්ඛරානුබ්‍යඤ්ජනසමූහො පදං. පඨමං පදං පදමෙව, දුතියං අනුපදන්ති එවමෙත්ථ නානාකරණං වෙදිතබ්බං. එතෙසු පදාදීසු යං කඤ්චි කොට්ඨාසං භික්ඛුඤ්ච භික්ඛුනිඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසපුග්ගලෙහි සද්ධිං එකතො භණන්තස්ස පදාදිගණනාය පාචිත්තියන්ති සම්බන්ධො.

එත්ථ ගාථාබන්ධෙසු (පාචි. අට්ඨ. 45) තාව ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1, 2) එකමෙකං පදං සාමණෙරෙන සද්ධිං එකතො ආරභිත්වා එකතොයෙව නිට්ඨාපෙන්තස්ස පදගණනාය පාචිත්තියං. ථෙරෙන ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති වුත්තෙ තං පදං අපාපුණිත්වා ‘‘මනොසෙට්ඨා මනොමයා’’ති වචනකාලෙ පත්තෙන සාමණෙරෙන එකතො භණන්තස්ස අනුපදගණනාය. ‘‘රූපං අනිච්ච’’න්තිආදි (ම. නි. 1.353, 356) වචනකාලෙ තෙන සද්ධිං ‘‘රූ’’ කාරමත්තමෙව වාචෙන්තස්ස අන්වක්ඛරගණනාය. එස නයො ගාථාබන්ධෙපි. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං, වෙදනා අනිච්චා’’ති (ම. නි. 1.353, 356) ඉමං සුත්තං වාචයමානො ථෙරෙන ‘‘රූපං අනිච්ච’’න්ති වුච්චමානෙ සාමණෙරො සීඝපඤ්ඤතාය ‘‘වෙදනා අනිච්චා’’ති ඉමං අනිච්චපදං ථෙරස්ස ‘‘රූපං අනිච්ච’’න්ති එතෙන අනිච්චපදෙන සද්ධිං එකතො භණන්තො වාචං නිච්ඡාරෙති, එවං වාචෙන්තස්ස අනුබ්‍යඤ්ජනගණනාය පාචිත්තියන්ති වෙදිතබ්බං.

තිකපාචිත්තියන්ති අනුපසම්පන්නෙ අනුපසම්පන්නසඤ්ඤිවෙමතිකඋපසම්පන්නසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං එකතො උද්දෙසග්ගහණෙ එකතො භණන්තස්ස අනාපත්තීති සම්බන්ධො. එස නයො ‘‘සජ්ඣායකරණෙ, තස්ස සන්තිකෙ උද්දෙසග්ගහණෙ’’ති එත්ථාපි. තත්‍රායං විනිච්ඡයො – උපසම්පන්නො ච අනුපසම්පන්නො ච නිසීදිත්වා උද්දිසාපෙන්ති. ආචරියො ‘‘නිසින්නානං භණාමී’’ති තෙහි සද්ධිං එකතො වදති, ආචරියස්සෙව ආපත්ති. අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං ගණ්හන්තස්ස අනාපත්ති. ද්වෙපි ඨිතා ගණ්හන්ති, එසෙව නයො. දහරභික්ඛු නිසින්නො, සාමණෙරො ඨිතො, ‘‘නිසින්නස්ස භණාමී’’ති භණතො අනාපත්ති. සචෙ දහරො තිට්ඨති, ඉතරො නිසීදති, ‘‘ඨිතස්ස භණාමී’’ති භණතොපි අනාපත්ති. සචෙ බහූනං භික්ඛූනං අන්තරෙ එකො සාමණෙරො නිසින්නො හොති, තස්මිං නිසින්නෙ පදසො ධම්මං වාචෙන්තස්ස අචිත්තකා ආපත්ති. සචෙ සාමණෙරො උපචාරං මුඤ්චිත්වා ඨිතො වා නිසින්නො වා හොති, යෙසං වාචෙති, තෙසු අපරියාපන්නත්තා එකෙන දිසාභාගෙන පලායනකගන්ථං නාම ගණ්හාතීති සඞ්ඛං ගච්ඡති, තස්මා අනාපත්ති.

සජ්ඣායකරණෙති අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං එකතො සජ්ඣායකරණෙ. තස්ස සන්තිකෙ උද්දෙසග්ගහණෙති අනුපසම්පන්නස්ස සන්තිකෙ උද්දෙසග්ගහණෙ. යෙභුය්‍යෙන පගුණගන්ථං භණන්තස්සාති සචෙ එකගාථාය එකො පාදො නාගච්ඡති, අවසෙසා ආගච්ඡන්ති, අයං යෙභුය්‍යෙන පගුණගන්ථො නාම. එතෙන නයෙන සුත්තෙපි වෙදිතබ්බො, තං භණන්තස්ස. ඔසාරෙන්තස්ස චාති පරිසාමජ්ඣෙ සුත්තං උච්චාරෙන්තස්ස ච.

පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඨමසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඉධ ‘‘භික්ඛුං ඨපෙත්වා අවසෙසො අනුපසම්පන්නො නාමා’’ති (පාචි. 52) වචනතො තිරච්ඡානගතොපි අනුපසම්පන්නොයෙව, සො ච ඛො න සබ්බො, මෙථුනධම්මාපත්තියා වත්ථුභූතොවාති ආහ ‘‘අන්තමසො’’තිආදි. තස්ස ච පරිච්ඡෙදො මෙථුනධම්මාපත්තියා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. දිරත්තතිරත්තන්ති එත්ථ දිරත්තවචනෙන න කොචි විසෙසත්ථො ලබ්භති, කෙවලං ලොකවොහාරවසෙන බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාය, මුඛාරුළ්හතාය එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ද්වින්නං වා තිණ්ණං වා රත්තීනන්ති පන වචනත්ථමත්තදස්සනත්ථං වුත්තං, නිරන්තරතිරත්තදස්සනත්ථං වා දිරත්තග්ගහණං කතන්ති දට්ඨබ්බං. සහසෙය්‍යන්ති එකතො සෙය්‍යං. සෙය්‍යාති ච කායප්පසාරණසඞ්ඛාතං සයනම්පි වුච්චති ‘‘සයනං සෙය්‍යා’’ති කත්වා, යස්මිං සෙනාසනෙ සයන්ති, තම්පි ‘‘සයන්ති එත්ථාති සෙය්‍යා’’ති කත්වා. තදුභයම්පි ඉධ සාමඤ්ඤෙන, එකසෙසනයෙන වා ගහිතන්ති ආහ ‘‘සබ්බච්ඡන්නපරිච්ඡන්නෙ’’තිආදි.

තත්ථ යං සෙනාසනං උපරි පඤ්චහි ඡදනෙහි (පාචි. අට්ඨ. 51), අඤ්ඤෙන වා කෙනචි අන්තමසො වත්ථෙනාපි සබ්බමෙව පරිච්ඡන්නං, භූමිතො පට්ඨාය යාව ඡදනං ආහච්ච, අනාහච්චාපි වා සබ්බන්තිමෙන පරියායෙන දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධෙන පාකාරෙන වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි අන්තමසො වත්ථෙනාපි පරික්ඛිත්තං, ඉදං සබ්බච්ඡන්නසබ්බපරිච්ඡන්නං නාම. යස්ස පන උපරි බහුතරං ඨානං ඡන්නං, අප්පං අච්ඡන්නං, සමන්තතො ච බහුතරං පරික්ඛිත්තං, අප්පං අපරික්ඛිත්තං, ඉදං යෙභුය්‍යෙන ඡන්නං යෙභුය්‍යෙන පරිච්ඡන්නං නාම. තස්මිං සබ්බච්ඡන්නපරිච්ඡන්නෙ, යෙභුය්‍යෙන ඡන්නපරිච්ඡන්නෙ වා.

විදහෙය්‍යාති කරෙය්‍ය, තඤ්ච ඛො අත්ථතො සම්පාදනන්ති ආහ ‘‘සම්පාදෙය්‍යා’’ති. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො ‘‘සෙනාසනසඞ්ඛාතං සෙය්‍යං පවිසිත්වා කායප්පසාරණසඞ්ඛාතං සෙය්‍යං කප්පෙය්‍ය විදහෙය්‍ය සම්පාදෙය්‍යා’’ති. දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධො වඩ්ඪකිහත්ථෙන ගහෙතබ්බො. එකූපචාරොති වලඤ්ජනද්වාරස්ස එකත්තං සන්ධාය වුත්තං. සතගබ්භං වා චතුසාලං එකූපචාරං හොතීති සම්බන්ධො. තත්ථ වාති පුරිමපුරිමදිවසෙ යත්ථ වුට්ඨං, තස්මිංයෙව සෙනාසනෙ වා. අඤ්ඤත්ථ වා තාදිසෙති යථාවුත්තලක්ඛණෙන සමන්නාගතෙ අඤ්ඤස්මිං පුබ්බෙ අවුට්ඨසෙනාසනෙ වා. තෙන වාති යෙන සහ පුරිමපුරිමදිවසෙ වුට්ඨං, තෙන වා. අඤ්ඤෙන වාති යෙන සහ පුරිමපුරිමස්මිං දිවසෙ වුට්ඨං, තතො අඤ්ඤෙන වා. සඞ්ඛෙපොති සඞ්ඛෙපවණ්ණනා. යදි එවං විත්ථාරො කථං වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘විත්ථාරො පනා’’තිආදි.

උපඩ්ඪච්ඡන්නපරිච්ඡන්නාදීසූති ආදිසද්දෙන ‘‘සබ්බච්ඡන්නෙ චූළකපරිච්ඡන්නෙ දුක්කටං, යෙභුය්‍යෙන ඡන්නෙ චූළකපරිච්ඡන්නෙ දුක්කටං, සබ්බපරිච්ඡන්නෙ චූළකච්ඡන්නෙ දුක්කටං, යෙභුය්‍යෙන පරිච්ඡන්නෙ චූළකච්ඡන්නෙ දුක්කට’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 53) අට්ඨකථායං වුත්තානං ගහණං. තතියාය රත්තියා පුරාරුණා නික්ඛමිත්වා පුන වසන්තස්සාති තතියාය රත්තියා අරුණතො පුරෙතරමෙව නික්ඛමිත්වා අරුණං බහි උට්ඨාපෙත්වා චතුත්ථදිවසෙ අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ පුන වසන්තස්ස. සබ්බච්ඡන්නසබ්බාපරිච්ඡන්නාදීසූති එත්ථ පන ආදිසද්දෙන ‘‘සබ්බපරිච්ඡන්නෙ සබ්බඅච්ඡන්නෙ, යෙභුය්‍යෙන අච්ඡන්නෙ යෙභුය්‍යෙන අපරිච්ඡන්නෙ’’ති (පාචි. 54) පාළියං ආගතානං, ‘‘උපඩ්ඪච්ඡන්නෙ චූළකපරිච්ඡන්නෙ අනාපත්ති, උපඩ්ඪපරිච්ඡන්නෙ චූළකච්ඡන්නෙ අනාපත්ති, චූළකච්ඡන්නෙ චූළකපරිච්ඡන්නෙ අනාපත්තී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 53) අට්ඨකථායං ආගතානඤ්ච ගහණං.

පඨමසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා

මනුස්සිත්ථියාති ජීවමානකමනුස්සිත්ථියා. ‘‘මතිත්ථී පන කිඤ්චාපි පාරාජිකවත්ථුභූතා, අනුපාදින්නපක්ඛෙ පන ඨිතත්තා සහසෙය්‍යාපත්තිං න කරොතී’’ති (වජිර. ටී. පාචිත්තිය 55) වදන්ති. අදිස්සමානරූපාහි පන යක්ඛිපෙතීහි, මෙථුනස්ස අවත්ථුභූතාය ච තිරච්ඡානගතිත්ථියා අනාපත්ති. පඨමදිවසෙපීති පඨමස්මිං විය සික්ඛාපදෙ න චතුත්ථෙයෙව දිවසෙ, අථ ඛො ඉධ පඨමදිවසෙපීති අත්ථො. ඉමිනා ඉධ දිවසපරිච්ඡෙදො නත්ථීති දස්සෙති. අඞ්ගෙසු පන පාචිත්තියවත්ථුකසෙනාසනං, තත්ථ මාතුගාමෙන සහ නිපජ්ජනං, සූරියත්ථඞ්ගමනන්ති තීණි අඞ්ගානීති අයම්පි විසෙසො දට්ඨබ්බො.

දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඡප්පඤ්චවාචාහීති ඡහි පඤ්චහි වාචාහි. වාචාපරිච්ඡෙදො පනෙත්ථ කථං වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘උත්තරි ඡප්පඤ්චවාචාහී’’තිආදි. සබ්බත්ථාති සුත්තෙ, අට්ඨකථායඤ්ච. සචෙ අට්ඨකථං, ධම්මපදං, ජාතකාදිවත්ථුං වා කථෙතුකාමො හොති, ඡප්පදමත්තමෙව කථෙතුං වට්ටති. පාළියා සද්ධිං කථෙන්තෙන එකං පදං පාළිතො, පඤ්ච අට්ඨකථාතොති එවං ඡ පදානි අනතික්කමිත්වාව කථෙතබ්බො. පුරිසෙනාති මනුස්සපුරිසෙන. තෙනාහ ‘‘මනුස්සවිග්ගහං ගහෙත්වා පනා’’තිආදි.

තිකපාචිත්තියන්ති මාතුගාමෙ මාතුගාමසඤ්ඤිවෙමතිකඅමාතුගාමසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. අඤ්ඤස්ස වා මාතුගාමස්සාති එකස්ස මාතුගාමස්ස දෙසෙත්වා නිසින්නෙ පුන ආගතස්ස අඤ්ඤස්ස මාතුගාමස්ස, එවං පන එකාසනෙ නිසින්නෙන මාතුගාමසතස්සාපි දෙසෙතුං වට්ටති. ‘‘විඤ්ඤුමනුස්සිත්ථියා’’ති වචනතො අවිඤ්ඤිත්ථියාපි දෙසයතො අනාපත්ති. ඉරියාපථපරිවත්තාභාවොති අත්තනො වා මාතුගාමස්ස වා ඉරියාපථපරිවත්තාභාවො. කප්පියකාරකස්සාභාවොති විඤ්ඤුස්ස කප්පියකාරකස්සාභාවො, දුතියානියතෙ වුත්තලක්ඛණස්ස මනුස්සස්ස අභාවොති වුත්තං හොති. කිරියාකිරියන්ති එත්ථ උත්තරි ඡප්පඤ්චවාචාහි ධම්මදෙසනා කිරියා, කප්පියකාරකස්ස අග්ගහණං අකිරියාති දට්ඨබ්බං.

ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. භූතාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා

නිප්පරියායෙනාති ‘‘පඨමං ඣානං සමාපජ්ජි’’න්තිආදිනා (පාචි. 71) උජුකමෙව. පරියායෙන ආරොචිතන්ති ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසි, සො භික්ඛු පඨමං ඣානං සමාපජ්ජි, සමාපජ්ජති, සමාපන්නො’’තිආදිනා (පාචි. 75) අඤ්ඤාපදෙසෙන භණිතං. පරිනිබ්බානකාලෙ (පාචි. අට්ඨ. 77), පන අන්තරා වා අතිකඩ්ඪියමානෙන උපසම්පන්නස්ස භූතං ආරොචෙතුං වට්ටති. අනතිකඩ්ඪියමානෙනාපි (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.77) තථාරූපෙ කාරණෙ සති ආරොචෙතුං වට්ටතියෙව. තෙනෙව අඤ්ඤතරෙන දහරභික්ඛුනා උපවදිතො අඤ්ඤතරො ථෙරො ‘‘ආවුසො, උපරිමග්ගත්ථාය වායාමං මා අකාසි, ඛීණාසවො තයා උපවදිතො’’ති ආහ. ථෙරෙන ච ‘‘අත්ථි තෙ, ආවුසො, ඉමස්මිං සාසනෙ පතිට්ඨා’’ති පුට්ඨො දහරභික්ඛු ‘‘ආම, භන්තෙ, සොතාපන්නො ආහ’’න්ති අවොච. ‘‘කාරකො අය’’න්ති ඤත්වාපි පටිපත්තියා අමොඝභාවදස්සනෙන සමුත්තෙජනාය, සම්පහංසනාය ච අරියා අත්තානං පකාසෙන්තියෙව. තෙනාහ ‘‘තථාරූපෙ කාරණෙ සති උපසම්පන්නස්ස ආරොචයතො’’ති. සුතපරියත්තිසීලගුණං පන අනුපසම්පන්නස්සපි ආරොචෙතුං වට්ටති. කස්මා න ඉධ උම්මත්තකාදයො ගහිතාති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. ආදිසද්දෙන ඛිත්තචිත්තවෙදනාට්ටානං ගහණං. තස්මිං සතීති උම්මත්තකාදිභාවෙ සති. ඉධ න ගහිතාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ පදභාජනියං න ගහිතා. අචිත්තකන්ති පණ්ණත්තිජානනචිත්තාභාවෙන අචිත්තකං. කුසලාබ්‍යාකතචිත්තෙහි ද්විචිත්ත’’න්ති ඉදං උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන අරියපුග්ගලෙයෙව සන්ධාය වුත්තං. න හි පණ්ණත්තිං අජානන්තා ඣානලාභිනො පුථුජ්ජනා වත්ථුම්හි ලොභවසෙන අකුසලචිත්තෙනාපි න ආරොචෙන්තීති. දුක්ඛවෙදනාය වා අභාවතො ‘‘ද්විවෙදන’’න්ති ඉමස්ස අනුරූපං කත්වා එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

භූතාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා

ද්වින්නං ‘ආපත්තික්ඛන්ධානන්ති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසසඞ්ඛාතානං ද්වින්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං. ආයතිං සංවරත්ථායාති ‘‘එවමෙස පරෙසු හිරොත්තප්පෙනාපි ආයතිං සංවරං ආපජ්ජිස්සතී’’ති ආයතිං සංවරත්ථාය. ආපත්තීනඤ්ච කුලානඤ්ච පරියන්තං කත්වා වා අකත්වා වාති ‘‘එත්තකා ආපත්තියො ආරොචෙතබ්බා, එත්තකෙසු කුලෙසු ආරොචෙතබ්බා’’ති එවං ආපත්තීනඤ්ච කුලානඤ්ච පරියන්තං කත්වා වා අකත්වා වා.

අදුට්ඨුල්ලායාති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසං ඨපෙත්වා අවසෙසපඤ්චාපත්තික්ඛන්ධසඞ්ඛාතාය අදුට්ඨුල්ලාය ආපත්තියා. අවසෙසෙ ඡ ආපත්තික්ඛන්ධෙති සඞ්ඝාදිසෙසවජ්ජිතෙ සෙසෙ ඡ ආපත්තික්ඛන්ධෙ. පුරිමපඤ්චසික්ඛාපදවීතික්කමසඞ්ඛාතං දුට්ඨුල්ලන්ති පාණාතිපාතවෙරමණිආදිකස්ස ආදිතො පඤ්චසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමසඞ්ඛාතං දුට්ඨුල්ලං. ඉතරං අදුට්ඨුල්ලං වා අජ්ඣාචාරන්ති තතො අඤ්ඤං විකාලභොජනාදිකපඤ්චකං, සුක්කවිසට්ඨිකායසංසග්ගදුට්ඨුල්ලඅත්තකාමඤ්චෙති අදුට්ඨුල්ලං වා අජ්ඣාචාරං. වත්ථුමත්තන්ති ‘‘අයං සුක්කවිස්සට්ඨිං ආපන්නො, දුට්ඨුල්ලං, අත්තකාමං, කායසංසග්ගං ආපන්නො’’ති එවං වත්ථුමත්තං වා ආරොචෙන්තස්ස. ආපත්තිමත්තන්ති ‘‘අයං පාරාජිකං ආපන්නො, සඞ්ඝාදිසෙසං, ථුල්ලච්චයං, පාචිත්තියං, පාටිදෙසනීයං, දුක්කටං, දුබ්භාසිතං ආපන්නො’’ති එවං ආපත්තිමත්තං වා ආරොචෙන්තස්ස. වුත්තලක්ඛණස්සාති ‘‘පාරාජිකං අනජ්ඣාපන්නස්සා’’ති කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා) එවං වුත්තලක්ඛණස්ස. සවත්ථුකොති වත්ථුනා සහ ඝටිතො.

දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා

පාසාණසක්ඛරකථලමරුම්බවාලුකාදීසූති එත්ථ මුට්ඨිප්පමාණතො උපරි පාසාණාති වෙදිතබ්බා. මුට්ඨිප්පමාණා සක්ඛරා. කථලාති කපාලඛණ්ඩානි. මරුම්බාති කටසක්ඛරා. වාලුකා වාලිකායෙව. අඤ්ඤතරස්ස තතියභාගො හොතීති තතියො භාගො හොති. ඉදං වුත්තං හොති – යතො පංසුං වා මත්තිකං වා ආහරාපෙත්වා විසුං විසුං කතෙ ද්වෙ කොට්ඨාසා පංසු වා මත්තිකා වා එකො පාසාණාදීසු අඤ්ඤතරො හොති, අයං මිස්සකපථවී නාමාති. ඔවට්ඨො නාම දෙවෙන ඔවට්ඨො (පාචි. 86). වුත්තන්ති පදභාජනියං, සීහළට්ඨකථායමෙව වා වුත්තං. අධිකතරපාසාණාදිමිස්සාති අධිකතරපාසාණාදීහි මිස්සා, අදඩ්ඪාපි වුත්තප්පමාණතො අධිකතරපාසාණාදිමිස්සාති අධිප්පායො. වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පත්ථො, තෙන ඌනකචතුමාසොවට්ඨපථවිං සඞ්ගණ්හාති. සුද්ධපාසාණාදිභෙදායාති සුද්ධා පාසාණා එත්ථාති සුද්ධපාසාණා, සා ආදි යස්ස භෙදස්ස සො සුද්ධපාසාණාදි. ආදි-සද්දෙන සුද්ධසක්ඛරාදීනං ගහණං. සුද්ධපාසාණාදිභෙදො යස්සා සා සුද්ධපාසාණාදිභෙදා, තාය සුද්ධපාසාණාදිභෙදාය, සුද්ධපාසාණාදිප්පකාරායාති අත්ථො.

සයං ඛණතීති එත්ථ යො අන්තමසො පාදඞ්ගුට්ඨකෙනපි ඛණති, උදකම්පි ඡඩ්ඩෙන්තො භින්දති, පාදඞ්ගුට්ඨකෙනපි විලිඛති, පත්තම්පි පචන්තො දහති, සො සබ්බො ඛණතියෙවාති වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘ඛණනභෙදනවිලෙඛනපචනාදීහි විකොපෙතීති. පත්තං පචන්තෙන (පාචි. අට්ඨ. 87) හි පුබ්බෙ පක්කට්ඨානෙයෙව පචිතබ්බො. අදඩ්ඪාය පථවියා අග්ගිං ඨපෙතුං න වට්ටති. පත්තපචනකපාලස්ස පන උපරි අග්ගිං ඨපෙතුං වට්ටති. දාරූනං උපරි ඨපෙති, සො අග්ගි තානි දහන්තො ගන්ත්වා පථවිං දහති, න වට්ටති. ඉට්ඨකපාසාණාදීසුපි එසෙව නයො. තත්‍රාපි හි ඉට්ඨකාදීනංයෙව උපරි ඨපෙතුං වට්ටති. කස්මා? තෙසං අනුපාදානත්තා. න හි තානි අග්ගිස්ස උපාදානසඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. සුක්ඛඛාණුරුක්ඛාදීසුපි අග්ගිං දාතුං න වට්ටති. සචෙ පන ‘‘පථවිං අපත්තමෙව නිබ්බාපෙත්වා ගමිස්සාමී’’ති දෙති, වට්ටති. පච්ඡා නිබ්බාපෙතුං න සක්කොති, අවිසයත්තා අනාපත්ති. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘ඛණනභෙදනවිලිඛනපචනාදීහී’’ති වුත්තෙනෙව නයෙන. නියමෙත්වාති සන්නිට්ඨානං කත්වා. ඉතරොති ආණාපකො.

‘‘පොක්ඛරණිං ඛණා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 86) වදති, වට්ටති. ඛතායෙව පොක්ඛරණී නාම හොති, තස්මා අයං කප්පියවොහාරො. එස නයො ‘‘වාපිං, තළාකං, ආවාටං ඛණා’’තිආදීසුපි. ‘‘ඉමං ඔකාසං ඛණ, ඉමස්මිං ඔකාසෙ පොක්ඛරණිං ඛණා’’ති පන වත්තුං න වට්ටති. ‘‘කන්දං ඛණ මූලං ඛණා’’ති අනියමෙත්වා වත්තුං වට්ටති. ‘‘ඉමං වල්ලිං ඛණ, ඉමස්මිං ඔකාසෙ කන්දං වා මූලං වා ඛණා’’ති වත්තුං න වට්ටති. තෙනාහ ‘‘ඔකාසං අනියමෙත්වා…පෙ… භණන්තස්සා’’ති. ආතපෙන සුක්ඛකද්දමො ච ඵලති, තත්‍ර යො හෙට්ඨා පථවියා අසම්බද්ධො, තමෙව අපනෙතුං වට්ටති. එස නයො ගොකණ්ටකෙපි. තෙනාහ ‘‘ආතපෙන…පෙ… අසම්බද්ධ’’න්ති. තත්ථ ගොකණ්ටකො (පාචි. අට්ඨ. 86) නාම ගාවීනං ඛුරච්ඡින්නකද්දමො වුච්චති. සචෙ පන හෙට්ඨිමතලෙන භූමිසම්බන්ධො, විකොපෙතුං න වට්ටති. භිජ්ජිත්වා පතිතනදිතටන්ති භිජ්ජිත්වා නදිසාමන්තා පතිතං ඔමකචාතුමාසං ඔවට්ඨං නදිතටං. සචෙ පන භිජ්ජිත්වා උදකෙයෙව පකති, දෙවෙ අතිරෙකචාතුමාසං ඔවට්ඨෙපි උදකෙයෙව උදකස්ස පතිතත්තා වට්ටති. මහන්තම්පි නඞ්ගලච්ඡින්නමත්තිකාපිණ්ඩන්ති මහන්තම්පි කසිතට්ඨානෙ හෙට්ඨා පථවියා අසම්බද්ධං නඞ්ගලච්ඡින්නමත්තිකාපිණ්ඩං. එවමාදිසද්දෙන කූටාසිඤ්චනයොග්ගතනුකකද්දමාදීනං ගහණං. අසඤ්චිච්ච රුක්ඛාදිපවට්ටනෙන භින්දන්තස්සාති පාසාණරුක්ඛාදීනි වා පවට්ටෙන්තස්ස, කත්තරදණ්ඩෙන වා ආහච්ච ආහච්ච ගච්ඡන්තස්ස පථවී භිජ්ජති, සා ‘‘තෙන භින්දිස්සාමී’’ති එවං සඤ්චිච්ච අභින්නත්තා අසඤ්චිච්ච භින්නා නාම හොති, ඉති අසඤ්චිච්ච රුක්ඛාදිප්පවට්ටනෙන භින්දන්තස්ස අනාපත්ති. අසතියා පාදඞ්ගුට්ඨකාදීහි විලිඛන්තස්සාති යො අඤ්ඤවිහිතො කෙනචි සද්ධිං කිඤ්චි කථෙන්තො පාදඞ්ගුට්ඨකෙන වා කත්තරයට්ඨියා වා පථවිං විලිඛන්තො තිට්ඨති, තස්ස එවං අසතියා පාදඞ්ගුට්ඨකාදීහි විලිඛන්තස්ස අනාපත්ති.

පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මුසාවාදවග්ගො පඨමො.

2. භූතගාමවග්ගො

1. භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘භවන්තී’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.90) ඉමිනා විරුළ්හමූලෙ නීලභාවං ආපජ්ජිත්වා වඩ්ඪමානකෙ තරුණගච්ඡෙ දස්සෙති. ‘‘අහෙසු’’න්ති ඉමිනා පන වඩ්ඪිත්වා ඨිතෙ මහන්තෙ රුක්ඛගච්ඡාදිකෙ දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘ජායන්තී’’තිආදි. එත්ථ ච ‘‘භවන්තී’’ති ඉමස්ස විවරණං ‘‘ජායන්ති වඩ්ඪන්තී’’ති, ‘‘අහෙසු’’න්ති ඉමස්ස ‘‘ජාතා වඩ්ඪිතා’’ති. ගාමොති සමූහො. පතිට්ඨිතහරිතතිණරුක්ඛාදීනන්ති භූමියං පතිට්ඨිතස්ස හරිතතිණස්ස චෙව හරිතරුක්ඛාදීනඤ්ච. ආදිසද්දෙන ඔසධිගච්ඡලතාදයො වෙදිතබ්බා. නිමිත්තත්ථෙ ච භුම්මං. යො අත්ථො සම්පජ්ජති, තමාහ ‘‘භූතගාමපාතබ්‍යතායා’’තිආදිනා.

නනු ච රුක්ඛාදයො චිත්තරහිතතාය න ජීවා, චිත්තරහිතතා ච පරිඵන්දාභාවතො, ඡින්නෙපි විරුහනතො, විසදිසජාතිකභාවතො, චතුයොනියං අපරියාපන්නතො ච වෙදිතබ්බා, වුඩ්ඪි පන පවාළසිලාලවණානම්පි විජ්ජතීති න තෙසං ජීවභාවෙ කාරණං, විසයග්ගහණඤ්ච නෙසං පරිකප්පනාමත්තං සුපනං විය චිඤ්චාදීනං, තථා දොහළාදයො, අථ කස්මා භූතගාමස්ස පාතබ්‍යතාය පාචිත්තියං ඉච්ඡිතන්ති? සමණඅසාරුප්පතො, තන්නිස්සිතසත්තානුරක්ඛණතො ච. තෙනෙවාහ ‘‘ජීවසඤ්ඤිනො හි මොඝපුරිසා මනුස්සා රුක්ඛස්මි’’න්තිආදි (පාචි. 89). සාසපබීජකසෙවාලම්පීති සාසපබීජකසඞ්ඛාතං සෙවාලම්පි, සාසපසෙවාලං, බීජකසෙවාලම්පීති අත්ථො. තත්ථ සාසපසෙවාලො නාම සාසපමත්තො ඛුද්දකසෙවාලො. බීජකසෙවාලො නාම උපරි ඛුද්දකපත්තො හෙට්ඨා ඛුද්දකමූලො සෙවාලො.

මූලබීජඛන්ධබීජඵළුබීජඅග්ගබීජබීජබීජානන්ති එත්ථ මූලමෙව බීජං මූලබීජං. එවං සෙසෙසුපි. තත්ථ මූලබීජං හලිද්දිආදිකං. ඛන්ධබීජං අස්සත්ථාදිකං. ඵළුබීජං උච්ඡුආදිකං. අග්ගබීජං හිරිවෙරාදිකං. බීජංබීජං පුබ්බණ්ණාදිකං. භාජනගතන්ති සරාවාදිභාජනගතං. නික්ඛන්තං මූලමත්තං එතස්මාති නික්ඛන්තමූලමත්තං. මත්ත සද්දෙන චෙත්ථ පණ්ණස්ස නික්ඛමනං පටික්ඛිපති. එස නයො නික්ඛන්තඅඞ්කුරමත්තන්ති එත්ථාපි. සචෙ පන මූලඤ්ච පණ්ණඤ්ච නිග්ගතං, භූතගාමසඞ්ඛං ගච්ඡති. විදත්ථිමත්තා පත්තවට්ටි නිග්ගච්ඡතීති විදත්ථිමත්තා අනීලවණ්ණා පත්තවට්ටි නික්ඛමති. තෙනාහ ‘‘නික්ඛන්තෙ’’තිආදි. හරිතො න හොතීති නීලවණ්ණො න හොති. මුග්ගාදීනං පන පණ්ණෙසු උට්ඨිතෙසු, වීහිආදීනං වා අඞ්කුරෙ හරිතෙ භූතගාමසඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. එස නයො අම්බට්ඨිආදීසු.

භූතගාමබීජගාමෙති එත්ථ භූතගාමතො වියොජිතං විරුහනසමත්ථමෙව මූලබීජාදිකං බීජගාමො නාමාති වෙදිතබ්බං. උභයත්ථාති භූතගාමබීජගාමෙසු. අතථාසඤ්ඤිස්සාති අභූතගාමාබීජගාමසඤ්ඤිස්ස. කො පන වාදො අභූතගාමාබීජගාමෙසු අභූතගාමාබීජගාමසඤ්ඤිස්ස. අසඤ්චිච්චාති පාසාණරුක්ඛාදීනි වා පවට්ටෙන්තස්ස, සාඛං වා කඩ්ඪන්තස්ස, කත්තරදණ්ඩෙන වා භූමිං පහරිත්වා ගච්ඡන්තස්ස තිණානි කුප්පන්ති. තානි තෙන ‘‘විකොපෙස්සාමී’’ති එවං සඤ්චිච්ච අවිකොපිතත්තා අසඤ්චිච්ච විකොපිතානි නාම හොන්ති. ඉති අසඤ්චිච්ච විකොපෙන්තස්ස අනාපත්ති.

අසතියාති අඤ්ඤවිහිතො කෙනචි සද්ධිං කිඤ්චි කථෙන්තො පාදඞ්ගුට්ඨකෙන වා හත්ථෙන වා තිණං වා ලතං වා විකොපෙන්තො තිට්ඨති, එවං අසතියා විකොපෙන්තස්ස අනාපත්ති.

අජානිත්වාති එත්ථ අබ්භන්තරෙ ‘‘බීජගාමො’’ති වා ‘‘භූතගාමො’’ති වා න ජානාති, ‘‘විකොපෙමී’’ති පන ජානාති. එවං තිණෙ වා පලාලපුඤ්ජෙ වා ඛණිත්තිං වා කුදාලං වා සඞ්ගොපනත්ථාය ඨපෙති, ඩය්හමානහත්ථො වා අග්ගිං පාතෙති. තත්‍ර චෙ තිණානි ඡිජ්ජන්ති වා ඩය්හන්ති වා, එවං අජානිත්වා විකොපෙන්තස්ස අනාපත්ති.

යෙන කෙනචි අග්ගිනාති කට්ඨග්ගිගොමයග්ගිආදීසු යෙන කෙනචි අග්ගිනා, අන්තමසො ලොහඛණ්ඩෙනපි ආදිත්තෙන. ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාවාති යාය කායචි භාසාය ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාව. එව-සද්දෙන පඨමං අග්ගිනා ඵුසිත්වා පච්ඡා ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්තුං න වට්ටතී’’ති දස්සෙති. ‘‘පඨමං අග්ගිං නික්ඛිපිත්වා තං අනුද්ධරිත්වාව ‘කප්පිය’න්ති වුත්තෙ පන වට්ටතී’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.93) වදන්ති. එස නයො සෙසෙසුපි. තථෙවාති ‘කප්පිය’න්ති වත්වාව. අස්සමහිංසසූකරමිගගොරූපානං පන ඛුරා අතිඛිණා, තස්මා තෙහි න කාතබ්බං, කතම්පි අකතං හොතීති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා ගොමහිංසාදීනං ඛුරෙ’’ති. හත්ථිනඛා පන ඛුරා න හොන්ති, තස්මා තෙහි වට්ටති. තිරච්ඡානානන්ති සීහබ්‍යග්ඝදීපිමක්කටානං, සකුන්තානඤ්ච. තෙසඤ්හි නඛා තිඛිණා හොන්ති, තස්මා තෙහි කාතබ්බං. ‘‘අන්තමසො ඡින්දිත්වා ආහටෙනපී’’ති ඉමිනා යෙහි කාතුං වට්ටති, තෙහි තත්ථජාතකෙහි කාතබ්බන්ති එත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. ‘‘සත්ථෙ වුත්තනයෙනෙවා’’ති ඉමිනා ඡෙදං වා වෙධං වා දස්සෙන්තෙන ‘‘කප්පියන්ති වත්වාවා’’ති වුත්තමතිදිසති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි ‘‘කප්පියන්ති වත්වාව කාතබ්බ’’න්තිආදිනා කප්පියං කරොන්තෙන කත්තබ්බාකාරමෙව දස්සිතං, තථාපි භික්ඛුනා ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති වුත්තෙයෙව අනුපසම්පන්නෙන ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වා අග්ගිපරිජිතාදි කාතබ්බන්ති ගහෙතබ්බං. අවචනං පන ‘‘පුනපි කප්පියං කරොහීති කාරෙත්වාව පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති පඨමමෙව වුත්තත්තා.

එකස්මිං…පෙ… කප්පියෙ කතෙ සබ්බං කතං හොතීති එකංයෙව ‘‘කප්පියං කරොමී’’ති අධිප්පායෙනපි කප්පියෙ කතෙ එකාබද්ධත්තා සබ්බං කතං හොති. දාරුකං විජ්ඣතීති ජානිත්වා වා අජානිත්වා වා විජ්ඣති වා විජ්ඣාපෙති වා, වට්ටතියෙව. භත්තසිත්ථෙ විජ්ඣතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. තං විජ්ඣති, න වට්ටතීති වල්ලිආදීනං භාජනගතිකත්තාති අධිප්පායො. භින්දාපෙත්වා කප්පියං කාරෙතබ්බන්ති බීජතො මුත්තස්ස කටාහස්ස භාජනගතිකත්තා වුත්තං. අබීජන්ති අඞ්කුරජනනසමත්ථබීජරහිතතරුණම්බඵලාදි. තෙනාහ ‘‘යං පන ඵලං තරුණං හොති, අබීජ’’න්ති. නිබ්බත්තබීජං නාම බීජං නිබ්බත්තෙත්වා විසුං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං සක්කුණෙය්‍යං අම්බපනසාදිඵලං. තෙනාහ ‘‘බීජං අපනෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති. තත්ථ කප්පියකරණකිච්චං නත්ථි, සයමෙව කප්පියානීති අධිප්පායො.

භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා

යමත්ථන්ති ‘‘ත්වං කිර දුක්කටාපත්තිං ආපන්නො’’තිආදිකං යං කිඤ්චි අත්ථං. තතො අඤ්ඤන්ති පුච්ඡිතත්ථතො අඤ්ඤමත්ථං. අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණස්සාති විනයධරෙන යං වචනං දොසපුච්ඡනත්ථං වුත්තං, තතො අඤ්ඤෙන වචනෙන පටිච්ඡාදනස්ස. පටිච්ඡාදනත්ථොපි හි චරසද්දො හොති අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං. වුත්තන්ති පාළියං වුත්තං.

සාවසෙසං ආපත්තිං ආපන්නොති එත්ථ ඨපෙත්වා පාරාජිකං සෙසා සාවසෙසාපත්ති නාම, තං ආපන්නො. අනුයුඤ්ජියමානොති ‘‘කිං, ආවුසො, ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුච්ඡියමානො. අඤ්ඤෙන වචනෙනාති ‘‘කො ආපන්නො? කිං ආපන්නො? කිස්මිං ආපන්නො? කථං ආපන්නො? කං භණථ? කිං භණථා’’ති අඤ්ඤෙන වචනෙන. අඤ්ඤන්ති ‘‘කිං ත්වං ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’’තිආදිකං අනුයුඤ්ජකවචනං. තථා තථා වික්ඛිපතීති තෙන තෙන පකාරෙන වික්ඛිපති. කිං වුත්තං හොති? සො (පාචි. අට්ඨ. 94) කිඤ්චි වීතික්කමං දිස්වා ‘‘ආවුසො, ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති සඞ්ඝමජ්ඣෙ ආපත්තියා අනුයුඤ්ජියමානො ‘‘කො ආපන්නො’’ති වදති. තතො ‘‘ත්ව’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අහං කිං ආපන්නො’’ති වදති. අථ ‘‘පාචිත්තියං වා දුක්කටං වා’’ති වුත්තෙ ‘‘අහං කිස්මිං ආපන්නො’’ති වදති. තතො ‘‘අමුකස්මිං නාම වත්ථුස්මි’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අහං කථං ආපන්නො, කිං කරොන්තො ආපන්නොම්හී’’ති පුච්ඡති. අථ ‘‘ඉදං නාම කරොන්තො ආපන්නො’’ති වුත්තෙ ‘‘කං භණථා’’ති වදති. තතො ‘‘තං භණාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘කිං භණථා’’ති එවමනෙකෙහි පකාරෙහි වික්ඛිපතීති වුත්තං හොති.

යො පන භික්ඛු සාවසෙසං ආපත්තිං ආපන්නො, තං න කථෙතුකාමො තුණ්හීභාවෙන විහෙසෙතීති සම්බන්ධො. විහෙසෙතීති චිරනිසජ්ජාචිරභාසනෙහි පිට්ඨිආගිලායනතාලුසොසාදිවසෙන සඞ්ඝං විහෙසෙති, පරිස්සමං තෙසං කරොතීති අත්ථො. පරිස්සමො හි විහෙසා නාම. අඤ්ඤවාදකකම්මන්ති අඤ්ඤවාදකස්ස භික්ඛුනො අඤ්ඤවාදකාරොපනත්ථං කාතබ්බං ඤත්තිදුතියකම්මං. විහෙසකකම්මන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. තස්මිං සඞ්ඝෙන කතෙති තස්මිං අඤ්ඤවාදකකම්මෙ ච විහෙසකකම්මෙ ච සඞ්ඝෙන ඤත්තිදුතියකම්මවාචාය කතෙ. තථා කරොන්තානන්ති තං පකාරං කරොන්තානං, අඤ්ඤවාදකඤ්ච විහෙසකඤ්ච කරොන්තානන්ති අත්ථො.

‘‘විහෙසකෙති අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්තී’’ති අවචනඤ්චෙත්ථ ‘‘ආපත්තිකරා ච හොති අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදාදීසු වියා’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමපාරාජිකවණ්ණනා) වුත්තත්තායෙව පඤ්ඤායතීති කත්වා. එස නයො උපරි සික්ඛාපදෙසු. ධම්මකම්මෙ තිකපාචිත්තියන්ති ධම්මකම්මෙ ධම්මකම්මසඤ්ඤිවෙමතිකඅධම්මකම්මසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. අධම්මකම්මෙ තිකදුක්කටන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. අනාරොපිතෙති කම්මවාචාය අනාරොපිතෙ, අප්පතිට්ඨාපිතෙති අත්ථො. ගෙලඤ්ඤෙනාති යෙන කථෙතුං න සක්කොති, මුඛෙ තාදිසෙන බ්‍යාධිනා. සඞ්ඝස්ස භණ්ඩනාදීනි භවිස්සන්තීති සඞ්ඝමජ්ඣෙ කථිතෙ තප්පච්චයා සඞ්ඝස්ස භණ්ඩනං වා කලහො වා විග්ගහො වා විවාදො වා සඞ්ඝභෙදො වා සඞ්ඝරාජි වා භවිස්සන්තීති ඉමිනා වා අධිප්පායෙන න කථෙන්තස්ස. එත්ථ ච අධම්මෙනාති අභූතෙන වත්ථුනා.

‘‘සමුට්ඨානාදීනි අදින්නාදානසදිසානී’’ති අවිසෙසං අතිදිසිත්වා විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘ඉදං පනා’’තිආදි වුත්තං. සියා කිරියං අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරන්තස්ස. සියා අකිරියං තුණ්හීභාවෙන විහෙසෙන්තස්ස.

අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා

යෙන වචනෙනාති ‘‘ඡන්දාය ඉත්ථන්නාමො ඉදං නාම කරොතී’’තිආදිකෙන යෙන වචනෙන. තෙනාහ ‘‘ඡන්දායා’’තිආදි. තත්ථ ඡන්දායාති ඡන්දෙන පක්ඛපාතෙන. ‘‘අක්ඛරාය වාචෙතී’’තිආදීසු (පාචි. 46) විය ලිඞ්ගවිපල්ලාසො එස. ඉදං නාම කරොතීති අත්තනො සන්දිට්ඨසම්භත්තානං පණීතං සෙනාසනං වා පඤ්ඤපෙති, භත්තාදිකං වාති අධිප්පායො. සෙනාසනපඤ්ඤාපකාදිභෙදන්ති එත්ථ ආදිසද්දෙන භත්තුද්දෙසකයාගුභාජකඵලභාජකාදීනං ගහණං. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං ඣෙ-සද්දො ඔලොකනත්ථොපි හොතීති ආහ ‘‘අවඤ්ඤාය ඔලොකාපෙන්තී’’ති. චින්තනත්ථොයෙව වා ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘ලාමකතො වා චින්තාපෙන්තී’’ති. තථෙව වදන්තාති ‘‘ඡන්දාය ඉත්ථන්නාමො ඉදං නාම කරොතී’’තිආදීනි වදන්තා. වුත්තන්ති පාළියං වුත්තං. ‘‘ඛිය්‍යනකෙ’’ති (පාචි. අට්ඨ. 105) අයමෙත්ථ අනුපඤ්ඤත්ති.

අසම්මතස්සාති සඞ්ඝෙන කම්මවාචාය අසම්මතස්ස. කෙවලං ‘‘තවෙසො භාරො’’ති සඞ්ඝෙන ආරොපිතභාරස්ස, භික්ඛූනං වා ඵාසුවිහාරත්ථාය සයමෙව භාරං වහන්තස්ස, යත්‍ර වා ද්වෙ තයො භික්ඛූ විහරන්ති, තත්‍ර තාදිසං කම්මං කරොන්තස්සාති අධිප්පායො. යස්ස කස්සචීති උපසම්පන්නස්ස වා අනුපසම්පන්නස්ස වා යස්ස කස්සචි. අනුපසම්පන්නස්ස පන සම්මතස්ස වා අසම්මතස්ස වාති එත්ථ පන (පාචි. අට්ඨ. 106) කිඤ්චාපි අනුපසම්පන්නස්ස තෙරස සම්මතියො දාතුං න වට්ටන්ති, තථාපි යො උපසම්පන්නකාලෙ ලද්ධසම්මුතිකො පච්ඡා අනුපසම්පන්නභාවෙ ඨිතො, තං සන්ධාය ‘‘සම්මතස්ස වා’’ති වුත්තං. යස්ස පන බ්‍යත්තස්ස සාමණෙරස්ස කෙවලං සඞ්ඝෙන වා සම්මතෙන වා භික්ඛුනා ‘‘ත්වං ඉදං කම්මං කරොහී’’ති භාරො කතො, තං සන්ධාය ‘‘අසම්මතස්ස වා’’ති වුත්තං. යස්මා උජ්ඣාපනඤ්ච ඛිය්‍යනඤ්ච මුසාවාදවසෙන පවත්තං, තස්මා ආදිකම්මිකස්ස ඉමිනාව අනාපත්ති, මුසාවාදෙන පන ආපත්තියෙවාති ගහෙතබ්බං.

උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

මඤ්චං වාති මසාරකො, බුන්දිකාබද්ධො, කුළීරපාදකො, ආහච්චපාදකොති ඉමෙසු චතූසු යං කඤ්චි මඤ්චං වා. පීඨං වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. භිසිං වාති උණ්ණභිසි, චොළභිසි, වාකභිසි, තිණභිසි, පණ්ණභිසීති ඉමාසු පඤ්චසු භිසීසු යං කඤ්චි භිසිං වා. තෙනාහ ‘‘මඤ්චාදීසූ’’තිආදි. තත්ථ ‘‘මඤ්චසඞ්ඛෙපෙනා’’ති ඉමිනා පීඨසඞ්ඛෙපං පටික්ඛිපති. කප්පියචම්මෙනාති මිගාජෙළකචම්මෙන. එත්ථ පන මිගචම්මෙ එණිමිගො, වාතමිගො, පසදමිගො, කුරුඞ්ගමිගො, මිගමාතුකො, රොහිතමිගොති එතෙසංයෙව චම්මානි වට්ටන්ති, අඤ්ඤෙසං පන –

මක්කටො කාළසීහො ච, සරභො කදලීමිගො;

යෙ ච වාළමිගා කෙචි, තෙසං චම්මං න වට්ටතීති. (මහාව. අට්ඨ. 259);

තත්ථ වාළමිගාති සීහබ්‍යග්ඝඅච්ඡතරච්ඡා. න කෙවලඤ්ච එතෙයෙව, යෙසං පන චම්මං වට්ටතීති වුත්තං, තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා අන්තමසො ගොමහිංසසසබිළාරාදයොපි සබ්බෙ ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘වාළමිගා’’ත්වෙව වෙදිතබ්බා. එතෙසඤ්හි සබ්බෙසං චම්මං න වට්ටති. තාලීසපත්තන්ති සුද්ධං තමාලපත්තං, අඤ්ඤෙන මිස්සං පන වට්ටති. තිණවාකචොළෙසු අකප්පියං නාම නත්ථි. කිං පනෙත්ථ බිබ්බොහනෙ විය නිසීදිතුඤ්ච නිපජ්ජිතුඤ්ච න වට්ටතීති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. න කෙවලඤ්චෙදමෙවාති ආහ ‘‘පමාණපරිච්ඡෙදොපි චෙත්ථ නත්ථී’’ති, ‘‘එත්තකමෙව කාතබ්බ’’න්ති භිසියා පමාණනියමොපි නත්ථීති අත්ථො. මඤ්චභිසිපීඨභිසිභූමත්ථරණභිසිචඞ්කමනභිසිපාදපුඤ්ඡනභිසීති එතාසං පන අනුරූපතො සල්ලක්ඛෙත්වා අත්තනො රුචිවසෙන පමාණං කාතබ්බං. අන්තො සංවෙල්ලිත්වා බද්ධන්ති යථා වෙමජ්ඣං සංඛිත්තං හොති, එවං මජ්ඣෙ සුට්ඨු වෙඨෙත්වා බද්ධං.

යෙ අට්ඨ මාසාති සම්බන්ධො. ‘‘අවස්සිකසඞ්කෙතා’’ති එතස්සෙව විවරණං ‘‘වස්සානමාසාති එවං අපඤ්ඤාතා’’ති, අප්පතිතා අප්පසිද්ධාති අත්ථො. ‘‘අසඤ්ඤිතා’’තිපි පාඨො, තත්ථ අවිඤ්ඤාතාති අත්ථො. අට්ඨ මාසාති චත්තාරො හෙමන්තිකා, චත්තාරො ගිම්හිකා මාසාති අට්ඨ මාසා. ඔවස්සකමණ්ඩපෙති සාඛාමණ්ඩපපදරමණ්ඩපානං යත්ථ කත්ථචි ඔවස්සකෙ මණ්ඩපෙ. යත්ථාති යෙසු ජනපදෙසු. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ජනපදෙසු. කාකාදීනං නිබද්ධවාසරුක්ඛමූලෙති යත්ථ ධුවනිවාසෙන කාකා වා කුලාලා වා අඤ්ඤෙ වා සකුන්තා කුලාවකෙ කත්වා වසන්ති, තාදිසස්ස කාකාදීනං නිබද්ධවාසස්ස යස්ස කස්සචි රුක්ඛස්ස හෙට්ඨා. යත්ථ පන ගොචරප්පසුතා සකුන්තා විස්සමිත්වා ගච්ඡන්ති, තස්ස රුක්ඛස්ස මූලෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටති. ‘‘කදාචිපී’’ති ඉමිනා න කෙවලං වස්සිකසඞ්කෙතෙයෙවාති දස්සෙති. යත්ථාති යස්මිං පදෙසෙ. යදාති යස්මිං කාලෙ.

සොති යස්සත්ථාය සන්ථතො, සො. පකතිසන්ථතෙති පකතියාව සන්ථතෙ, යං නෙවත්තනා සන්ථතං, න පරෙන සන්ථරාපිතං, තස්මින්ති වුත්තං හොති. ලජ්ජී හොතීති ලජ්ජනසීලො හොති, පරික්ඛාරවිනාසනෙ භීතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අත්තනො පලිබොධං විය මඤ්ඤතී’’ති, ඉමිනා අලජ්ජිං ආපුච්ඡිත්වා ගන්තුං න වට්ටතීති දස්සෙති. නිරපෙක්ඛොති ‘‘ආගන්ත්වා උද්ධරිස්සාමී’’ති අපෙක්ඛාරහිතො, ඉමිනා සාපෙක්ඛො චෙ ගච්ඡති, අනාපත්තීති දස්සෙති. තෙනෙව හි අනාපත්තිවාරෙ ‘‘ඔතාපෙන්තො ගච්ඡතී’’ති (පාචි. 113) වුත්තං. අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තොති තං මග්ගං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තො. ලෙඩ්ඩුපාතූපචාරතො බහි ඨිතත්තා ‘‘පාදුද්ධාරෙන කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තං, අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තස්ස පඨමපාදුද්ධාරෙ දුක්කටං, දුතියපාදුද්ධාරෙ පාචිත්තියන්ති අත්ථො.

තිකපාචිත්තියං සඞ්ඝිකෙ සඞ්ඝිකසඤ්ඤිවෙමතිකපුග්ගලිකසඤ්ඤීනං වසෙන. ඉමිනාව නයෙන තිකදුක්කටම්පි වෙදිතබ්බං. චිමිලිකාදීනං අත්ථො දුතියසික්ඛාපදෙ දස්සිතොව. පාදපුඤ්ඡනී (පාචි. අට්ඨ. 112) නාම රජ්ජුකෙහි වා පිලොතිකාහි වා පාදපුඤ්ඡනත්ථං කතා. ඵලකපීඨං නාම ඵලකමයං පීඨං. න කෙවලං චිමිලිකාදීනියෙව අජ්ඣොකාසෙ ඨපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටන්ති ආහ ‘‘යං වා පනා’’තිආදි. යං කිඤ්චි දාරුභණ්ඩං, යං කිඤ්චි මත්තිකාභණ්ඩන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අන්තමසො පත්තාධාරකම්පී’’ති ඉමිනා තාලවණ්ටබීජනිපත්තපානීයඋළඋඞ්කපානීයසඞ්ඛාදීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති.

අරඤ්ඤෙ (පාචි. අට්ඨ. 110) පණ්ණකුටීසු වසන්තානං සීලසම්පදාය පසන්නචිත්තා මනුස්සා මඤ්චපීඨාදීනි දෙන්ති ‘‘සඞ්ඝිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජථා’’ති, තත්ථ කිං කාතබ්බන්ති ආහ ‘‘ආරඤ්ඤකෙන පනා’’තිආදි. තත්ථ අසති අනොවස්සකෙති පබ්භාරාදිඅනොවස්සකට්ඨානෙ අසති. ඉදඤ්ච ලක්ඛණවචනං ‘‘සභාගානං අභාවෙ’’ති ච ඉච්ඡිතබ්බත්තා. ආරඤ්ඤකෙන හි භික්ඛුනා තත්ථ වසිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තෙන සාමන්තවිහාරෙ භික්ඛූනං පෙසෙත්වා ගන්තබ්බං. සභාගානං අභාවෙ අනොවස්සකෙ නික්ඛිපිත්වා ගන්තබ්බං. අනොවස්සකෙ අසති රුක්ඛෙ ලග්ගෙත්වා ගන්තබ්බං.

න කෙවලං ඉදංයෙව කත්වා ගන්තුං වට්ටතීති ආහ ‘‘යථා වා’’තිආදි. යථා වා උපචිකාහි න ඛජ්ජතීති යථා ඨපිතෙ උපචිකාහි සෙනාසනං න ඛජ්ජති, එවං තථා පාසාණානං උපරි ඨපනං කත්වාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – චතූසු (පාචි. අට්ඨ. 116) පාසාණෙසු මඤ්චං ඨපෙත්වා මඤ්චෙ අවසෙසමඤ්චපීඨානි ආරොපෙත්වා උපරි භිසිආදිකං රාසිං කත්වා දාරුභණ්ඩං මත්තිකාභණ්ඩං පටිසාමෙත්වා ගමිකවත්තං පූරෙත්වා ගන්තබ්බන්ති.

අබ්භොකාසිකෙනාපි ‘‘අහං උක්කට්ඨඅබ්භොකාසිකො’’ති චීවරකුටිම්පි අකත්වා අසමයෙ අජ්ඣොකාසෙ පඤ්ඤපෙත්වා නිසීදිතුං වා නිපජ්ජිතුං වා න වට්ටතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අබ්භොකාසිකෙනා’’තිආදි. සචෙ පන චතුග්ගුණෙනපි චීවරෙන කතකුටි අතෙමෙන්තං රක්ඛිතුං නෙව සක්කොති, සත්තාහවද්දලිකාදීනි භවන්ති, භික්ඛුනො කායානුගතිකත්තා වට්ටති. රුක්ඛමූලිකස්සාපි එසෙව නයො.

යස්මිං විස්සාසග්ගාහො රුහති, තස්ස සන්තකං අත්තනො පුග්ගලිකමිව හොතීති ආහ ‘‘විස්සාසිකපුග්ගලිකෙ’’ති. යස්මිං පන විස්සාසො න රුහති, තස්ස සන්තකෙ දුක්කටමෙව. අමනුස්සොති යක්ඛො වා පෙතො වා. පලිබුද්ධං හොතීති උපද්දුතං හොති.

පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

යං කිඤ්චි චම්මන්ති කප්පියාකප්පියං යං කිඤ්චි චම්මං. නනු ‘‘න, භික්ඛවෙ, මහාචම්මානි ධාරෙතබ්බානි සීහචම්මං බ්‍යග්ඝචම්මං දීපිචම්මං, යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 255) ඛන්ධකෙ සීහචම්මාදීනං පටික්ඛෙපො කතොති ආහ ‘‘සීහචම්මාදීනඤ්හී’’තිආදි. පරිහරණෙයෙව පටික්ඛෙපොති අත්තනො සන්තකං කත්වා තං තං විහාරං හරිත්වා මඤ්චපීඨාදීසු අත්ථරිත්වා පරිභොගෙයෙව පටික්ඛෙපො, සෙනාසනසන්තකං කත්වා භූමත්ථරණවසෙන පන පරිභොගෙ නෙවත්ථි දොසො. තෙනාහ ‘‘සෙනාසනපරිභොගෙ පන අකප්පියචම්මං නාම නත්ථී’’ති. පාවාරෙන්ති සඤ්ඡාදෙන්ති සරීරං එතෙනාති පාවාරො. කොජවොති උද්දලොමිඑකන්තලොමිආදිකොජවත්ථරණං. සෙසන්ති භිසි නිසීදනං තිණසන්ථාරො පණ්ණසන්ථාරොති අවසිට්ඨං සෙනාසනං. තත්ථ භිසීති මඤ්චකභිසි වා පීඨකභිසි වා. නිසීදනන්ති සදසං වෙදිතබ්බං. තිණසන්ථාරොති යෙසං කෙසඤ්චි තිණානං සන්ථාරො. එස නයො පණ්ණසන්ථාරෙ. එත්ථ ච භිසි හෙට්ඨා වුත්තත්තා පාකටා. නිසීදනං නිසීදනසික්ඛාපදෙනෙව (පාචි. 531 ආදයො) පාකටං. තිණසන්ථාරපණ්ණසන්ථාරානි පන ලොකපසිද්ධානියෙව. තෙනෙවාහ ‘‘පාකටමෙවා’’ති.

නෙව උද්ධරෙය්‍ය, න උද්ධරාපෙය්‍යාති අත්තනා වා උද්ධරිත්වා පතිරූපෙ ඨානෙ න ඨපෙය්‍ය, පරෙන වා තථා න කාරෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘යථා ඨපිත’’න්තිආදි. තං ඨපෙන්තෙන ච ‘‘චතූසු පාසාණෙසූ’’තිආදිනා (පාචි. අට්ඨ. 116) පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව අන්තොගෙහෙ අනොවස්සකෙ නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ පන සෙනාසනං ඔවස්සති, ඡදනත්ථඤ්ච තිණං වා ඉට්ඨකා වා ආනීතා හොන්ති. සචෙ උස්සහති, ඡාදෙතබ්බං. නො චෙ සක්කොති, යො ඔකාසො අනොවස්සකො, තත්ථ නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ සබ්බම්පි ඔවස්සති, උස්සහන්තෙන අන්තොගාමෙ උපාසකානං ඝරෙ ඨපෙතබ්බං. සචෙ තෙපි ‘‘සඞ්ඝිකං නාම, භන්තෙ, භාරියං, අග්ගිදාහාදීනං භායාමා’’ති න සම්පටිච්ඡන්ති, අජ්ඣොකාසෙ පාසාණානං උපරි මඤ්චං ඨපෙත්වා සෙසං පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව නික්ඛිපිත්වා තිණෙහි ච පණ්ණෙහි ච පටිච්ඡාදෙතබ්බං. යඤ්හි තත්ථ අඞ්ගමත්තම්පි අවසිස්සති, තං අඤ්ඤෙසං තත්ථ ආගතානං භික්ඛූනං උපකාරං භවිස්සතීති. උපචාරන්ති සබ්බපච්ඡිමසෙනාසනතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතා.

අයමෙත්ථ ආපුච්ඡිතබ්බානාපුච්ඡිතබ්බවිනිච්ඡයො – (පාචි. අට්ඨ. 118) යා තාව භූමියං දීඝසාලා වා පණ්ණසාලා වා හොති, යං වා රුක්ඛත්ථම්භෙසු කතගෙහං උපචිකානං උට්ඨානට්ඨානං හොති, තතො පක්කමන්තෙන ආපුච්ඡිත්වාව පක්කමිතබ්බං. තස්මිඤ්හි කතිපයානි දිවසානි අජග්ගියමානෙ වම්මිකාව සන්තිට්ඨන්ති. යං පන පාසාණපිට්ඨියං වා පාසාණත්ථම්භෙසු වා කතසෙනාසනං සිලුච්චයලෙණං වා සුධාලිත්තසෙනාසනං වා, යත්ථ උපචිකාසඞ්කා නත්ථි, තතො පක්කමන්තස්ස ආපුච්ඡිත්වාපි අනාපුච්ඡිත්වාපි ගන්තුං වට්ටති. තෙනාහ ‘‘යත්ථ පනා’’තිආදි. සචෙ තාදිසෙපි සෙනාසනෙ එකෙන පස්සෙන උපචිකා ආරොහන්ති, ආපුච්ඡිත්වාව ගන්තබ්බං. ආපුච්ඡනං පන වත්තන්ති ආපුච්ඡනං ගමිකවත්තං. ඉදඤ්ච ඉතිකත්තබ්බතාදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන වත්තභෙදදුක්කටන්ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.118) දස්සනත්ථං. කෙචි පන ‘‘දුක්කටන්ති දස්සනත්ථ’’න්ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති වත්තක්ඛන්ධකට්ඨකථාය ‘‘යං පාසාණපිට්ඨියං වා පාසාණත්ථම්භෙසු වා කතසෙනාසනං, යත්ථ උපචිකානාරොහන්ති, තං අනාපුච්ඡන්තස්සාපි අනාපත්තී’’ති (චූළව. අට්ඨ. 360) වුත්තත්තා. ආපුච්ඡන්තෙන පන භික්ඛුම්හි (පාචි. අට්ඨ. 116) සති භික්ඛු ආපුච්ඡිතබ්බො, තස්මිං අසති සාමණෙරො, තස්මිං අසති ආරාමිකො, තස්මිම්පි අසති යෙන විහාරො කාරාපිතො, සො විහාරසාමිකො, තස්ස වා කුලෙ යො කොචි ආපුච්ඡිතබ්බො.

‘‘උපචාරෙ’’ති එතස්සෙව විවරණං ‘‘බහි ආසන්නෙ’’ති, විහාරස්ස බහි ආසන්නට්ඨානෙති අත්ථො. උපට්ඨානසාලාය වාති භොජනසාලායං වා. දුක්කටමෙවාති වුත්තප්පකාරඤ්හි දසවිධං සෙය්‍යං අන්තොගබ්භාදිම්හි ගුත්තට්ඨානෙ පඤ්ඤපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස යස්මා සෙය්‍යාපි සෙනාසනම්පි උපචිකාහි පලුජ්ජති, වම්මිකරාසියෙව හොති, තස්මා පාචිත්තියං වුත්තං. බහි පන උපට්ඨානසාලාදීසු පඤ්ඤපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස සෙය්‍යාමත්තමෙව නස්සෙය්‍ය ඨානස්ස අගුත්තතාය, න සෙනාසනං, තස්මා එත්ථ දුක්කටං වුත්තං. මඤ්චපීඨං පන යස්මා න සක්කා සහසා උපචිකාහි ඛායිතුං, තස්මා තං විහාරෙපි සන්ථරිත්වා ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං. විහාරූපචාරෙ පන තං විහාරචාරිකං ආහිණ්ඩන්තා දිස්වාව පටිසාමෙන්ති.

උද්ධරණානි කත්වාති එත්ථ උද්ධරිත්වා ගච්ඡන්තෙන මඤ්චපීඨකවානං සබ්බං අපනෙත්වා (පාචි. අට්ඨ. 118) සංහරිත්වා චීවරවංසෙ ලග්ගෙත්වා ගන්තබ්බං. පච්ඡා ආගන්ත්වා වසනකභික්ඛුනාපි පුන මඤ්චපීඨං වා පඤ්ඤපෙත්වා සයිත්වා ගච්ඡන්තෙන තථෙව කාතබ්බං. අන්තොකුට්ටතො සෙය්‍යං බහිකුට්ටෙ පඤ්ඤපෙත්වා වසන්තෙන ගමනකාලෙ පුන ගහිතට්ඨානෙයෙව පටිසාමෙතබ්බං. උපරිපාසාදතො ඔරොපෙත්වා හෙට්ඨාපාසාදෙ වසන්තස්සාපි එසෙව නයො. රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙසු මඤ්චපීඨං පඤ්ඤපෙත්වාපි ගමනකාලෙ පුන ගහිතට්ඨානෙයෙව ඨපෙතබ්බං. උද්ධරාපෙත්වා ගමනෙපි එසෙව නයො. ආපුච්ඡිත්වා ගච්ඡන්තෙන පන ‘‘භික්ඛුම්හි සති භික්ඛු ආපුච්ඡිතබ්බො’’තිආදිනා (පාචි. අට්ඨ. 116) හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව ආපුච්ඡිත්වා ගන්තබ්බං.

දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘ජාන’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අනුට්ඨාපනීයො ‘අය’න්ති ජානන්තො’’ති අයං විසෙසො කුතො ලබ්භතීති ආහ ‘‘තෙනෙවස්සා’’තිආදි. නනු පදභාජනෙපි වුඩ්ඪභාවාදිජානනමෙව වුත්තං, න තු අනුට්ඨාපනීයභාවන්ති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘වුඩ්ඪො හී’’තිආදි. බහූපකාරතන්ති ‘‘භණ්ඩාගාරිකත්තාදිබහුඋපකාරභාවං’’. න කෙවලං ඉදමෙවාති ආහ ‘‘ගුණවිසිට්ඨතඤ්චා’’තිආදි, තෙන බහූපකාරත්තෙපි ගුණවිසිට්ඨත්තාභාවෙ, ගුණවිසිට්ඨත්තෙපි බහූපකාරත්තාභාවෙ දාතුං න වට්ටතීති දස්සෙති. ‘‘භණ්ඩාගාරිකස්ස බහූපකාරතං, ධම්මකථිකාදීනං ගුණවිසිට්ඨතඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.119-121) කෙචි. ධුවවාසත්ථායාති නිච්චවාසත්ථාය. සම්මන්නිත්වාති අපලොකනෙන කම්මෙන සම්මන්නිත්වා. කාමඤ්චෙත්ථ ගිලානස්සාපි සඞ්ඝොයෙව අනුච්ඡවිකං සෙනාසනං දෙති, ගිලානො පන අපලොකෙත්වා සඞ්ඝෙන අදින්නසෙනාසනොපි න පීළෙතබ්බො අනුකම්පිතබ්බොති දස්සෙතුං විසුං වුත්තො.

සමන්තා දියඩ්ඪො හත්ථොති මජ්ඣෙ පඤ්ඤත්තං මඤ්චපීඨං සන්ධාය වුත්තං. එකපස්සෙන චෙ පහොනකදිසා දිස්සති, තතො ගහෙතබ්බං. පාදධොවනපාසාණතොති ද්වාරෙ නික්ඛිත්තපාදධොවනපාසාණතො. නිසීදන්තස්ස වා නිපජ්ජන්තස්ස වා පාචිත්තියන්ති එත්ථ නිසීදනමත්තෙන, නිපජ්ජනමත්තෙනෙව වා පාචිත්තියං. පුනප්පුනං කරොන්තස්සාති උට්ඨායුට්ඨාය නිසීදතො වා නිපජ්ජතො වා.

සඞ්ඝිකෙ සඞ්ඝිකසඤ්ඤිවෙමතිකපුග්ගලිකසඤ්ඤීනං වසෙන තිකපාචිත්තියං වෙදිතබ්බං. තිකදුක්කටං පන පුග්ගලිකෙ සඞ්ඝිකසඤ්ඤිවෙමතිකඅඤ්ඤපුග්ගලිකසඤ්ඤීනං වසෙන. විහාරස්ස උපචාරෙති තස්ස බහි ආසන්නප්පදෙසෙ.

අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා

අනෙකකොට්ඨකානීති අනෙකද්වාරකොට්ඨකානි. ‘‘නික්ඛමාති වචනං සුත්වා අත්තනො රුචියා චෙ නික්ඛමති, අනාපත්තී’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 126) වදන්ති.

තස්ස පරික්ඛාරනික්කඩ්ඪනෙති තස්ස සන්තකං යං කිඤ්චි පත්තචීවරපරිස්සාවනධම්මකරණමඤ්චපීඨභිසිබිබ්බොහනාදිභෙදං අන්තමසො රජනඡල්ලිපි අත්ථි, තස්ස පරික්ඛාරස්ස නික්කඩ්ඪනෙ. තඤ්චාති දුක්කටං පරාමසති. නික්කඩ්ඪාපනෙපි එසෙව නයො. ගාළ්හං බන්ධිත්වා ඨපිතෙසු පන එකාව ආපත්ති.

භණ්ඩනකාරකකලහකාරකමෙව සකලසඞ්ඝාරාමතො නික්කඩ්ඪිතුං ලභති. සො හි පක්ඛං ලභිත්වා සඞ්ඝම්පි භින්දෙය්‍ය. අලජ්ජිආදයො පන අත්තනො වසනට්ඨානතොයෙව නික්කඩ්ඪිතබ්බා. සකලසඞ්ඝාරාමතො නික්කඩ්ඪිතුං න වට්ටති. තෙනාහ ‘‘සකලසඞ්ඝාරාමතොපී’’තිආදි.

නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා

උපරිවෙහාසකුටියාති උපරිමතලෙ අසන්ථතපදරාය කුටියා. තෙනාහ ‘‘උපරි අච්ඡන්නතලායා’’තිආදි. යා හි කාචි උපරි අච්ඡන්නතලා ද්විභූමිකකුටිකා වා තිභූමිකාදිකුටිකා වා, සා ‘‘වෙහාසකුටී’’ති වුච්චති. ඉදඤ්හි වෙහාසකුටිලක්ඛණං. යදි එවං කස්මා පදභාජනෙ ‘‘මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස අසීසඝට්ටා’’ති (පාචි. 131) වුත්තන්ති ආහ ‘‘පදභාජනෙ පනා’’තිආදි. ඉධ අධිප්පෙතං කුටිං දස්සෙතුන්ති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ අධිප්පෙතං වෙහාසකුටිං දස්සෙතුං. මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්සාති පමාණමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස. සබ්බහෙට්ඨිමාහි තුලාහි සීසං න ඝට්ටෙතීති අසීසඝට්ටා. අඞ්ගෙ විජ්ඣිත්වාති අටනියො විජ්ඣිත්වා. පවෙසිතපාදකන්ති පවෙසිතපාදසිඛං. තස්මාති ‘‘භූමත්ථෙ වා’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං කාරණභාවෙන පච්චාමසති. යස්මා ආහච්චපාදකාදීසු යථාවුත්තො අත්ථො හොති, තස්මාති වුත්තං හොති.

සහසාති අභිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා. අවෙහාසකුටිකායාති භූමියං කතපණ්ණසාලාදීසු, තත්ථ අනාපත්ති. න හි සක්කා තත්ථ පරස්ස පීළා කාතුං. සීසඝට්ටායාති යා සීසං ඝට්ටා හොති, තත්ථාපි අනාපත්ති. න හි සක්කා තත්ථ හෙට්ඨාපාසාදෙ අනොණතෙන විචරිතුං, තස්මා අසඤ්චරණට්ඨානත්තා පරපීළා න භවිස්සති. උපරිතලං වා පදරසඤ්චිතන්ති උපරිමතලං දාරුඵලකෙහි ඝනසන්ථතං. කිඤ්චි ගණ්හාති වාති උපරි නාගදන්තකාදීසු ලග්ගිතං චීවරාදිං යං කිඤ්චි ගණ්හාති වා. ලග්ගති වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පටිපක්ඛභූතා ආණි පටාණි. යස්සා දින්නාය නිසීදන්තෙපි පාදා න නිපතන්ති, එවංභූතා ආණි මඤ්චපීඨානං පාදසිඛාසු දින්නා හොතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පාදසීසාන’’න්තිආදි.

වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

පිට්ඨසඞ්ඝාටස්සාති ද්වාරබන්ධස්ස. සාමන්තා අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො පදෙසොති යස්ස (පාචි. අට්ඨ. 135) වෙමජ්ඣෙ ද්වාරං හොති, උපරිභාගෙ ච උච්චා භිත්ති, තස්ස තීසු දිසාසු සාමන්තා අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො පදෙසො. ඛුද්දකස්ස පන විහාරස්ස ද්වීසු දිසාසු. තත්‍රාපි යං භිත්තිං විවරියමානං කවාටං ආහනති, සා අපරිපුණ්ණූපචාරාපි හොති. සචෙ පන ද්වාරස්ස අධොභාගෙපි ලෙපොකාසො අත්ථි, තම්පි ලිම්පිතුං වට්ටති. අග්ගළට්ඨපනායාති එත්ථ අග්ගළසද්දෙන තංසම්බන්ධතො ද්වාරඵලකසහිතං ද්වාරබන්ධනං අධිප්පෙතං. තෙනාහ ‘‘සකවාටකස්සා’’තිආදි. ‘‘නිච්චලභාවත්ථායා’’ති ඉමිනා තඤ්ච ඛො ඨපනං ඉධ නිච්චලභාවෙනාති දස්සෙති. කො පනෙත්ථ අධිප්පායොති ආහ ‘‘කවාටඤ්හී’’තිආදි. කම්පතීති චලති. යාව ද්වාරකොසා අග්ගළට්ඨපනාය පුනප්පුනං ලිම්පිතබ්බො වා ලෙපාපෙතබ්බො වාති අග්ගළට්ඨපනත්ථාය යාව ද්වාරකොසා පුනප්පුනං අත්තනා ලිම්පිතබ්බො වා, පරෙහි ලෙපාපෙතබ්බො වාති අත්ථො.

නනු චායමත්ථො නෙව මාතිකායං, න පදභාජනෙ වුත්තො, අථ කුතො දට්ඨබ්බොති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. කිඤ්චාපීති යදිපි. අට්ඨුප්පත්තියන්ති සික්ඛාපදස්ස නිදානෙ. අධිකාරතොති අනුවත්තනතො. ආලොකං සන්ධෙති පිධෙතීති ආලොකසන්ධි. තෙනාහ ‘‘ආලොකසන්ධීති වාතපානකවාටකා වුච්චන්තී’’ති. තත්ථ වාතපානකවාටකාති වාතපානඵලකා. අනුඤ්ඤාතප්පදෙසතො පන අඤ්ඤත්ථ පුනප්පුනං විලිම්පිතුං වා විලිම්පාපෙතුං වා න වට්ටති. ‘‘මත්තිකාය කත්තබ්බකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා පුන චතුත්ථලෙපෙ දින්නෙ පාචිත්තිය’’න්ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.135) කෙචි. ‘‘පුනප්පුනං ලෙපදානස්ස වුත්තප්පමාණතො අඤ්ඤත්ථ පටික්ඛිත්තමත්තං ඨපෙත්වා පාචිත්තියස්ස අවුත්තත්තා දුක්කට’’න්ති අපරෙ.

අධිට්ඨාතබ්බන්ති සංවිධාතබ්බං. අප්පහරිතෙති එත්ථ අප්පසද්දො ‘‘අප්පිච්ඡො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.252, 336; සං. නි. 2.148) විය අභාවත්ථොති ආහ ‘‘අහරිතෙ’’ති. සාලිවීහිආදි (සාරත්ථ. ටී. 2.30) පුබ්බණ්ණං ‘‘පුරක්ඛතං සස්සඵල’’න්ති කත්වා, තබ්බිපරියායතො මුග්ගමාසාදි අපරණ්ණං. වුත්තන්ති වපිතං. ‘‘තස්මිං ඨත්වා අධිට්ඨහන්තො දුක්කටං ආපජ්ජතී’’ති ඉමිනා යස්මිං පදෙසෙ සමන්තා වුත්තප්පමාණෙ පරිච්ඡෙදෙ පුබ්බණ්ණාදීනි න සන්ති, තත්ථ විහාරො කාරෙතබ්බො. යත්ථ පන සන්ති, තත්ථ කාරාපෙතුං න වට්ටතීති දස්සෙති. තථෙවාති මුඛවට්ටිඅන්තෙන. තස්මිං ඨාතබ්බං පතන්තස්ස විහාරස්ස අපතනොකාසත්තා, තස්ස භික්ඛුනො උපරි න පතෙය්‍යාති අධිප්පායො. යථාපරිච්ඡින්නස්ස පන ඔකාසස්ස අබ්භන්තරං විහාරස්ස පතන්තස්ස ඔකාසො හොතීති අප්පහරිතෙපි තස්මිං ඨත්වා අධිට්ඨාතුං න ලභති. තෙනාහ ‘‘තස්ස අන්තො අහරිතෙපි ඨාතුං න ලභතී’’ති.

තතො චෙ උත්තරීති තිණ්ණං මග්ගානං වා පරියායානං වා උපරි චතුත්ථෙ මග්ගෙ වා පරියායෙ වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘මග්ගෙන ඡාදියමානෙ’’තිආදි. තත්ථ මග්ගෙන ඡාදියමානෙති අපරික්ඛිපිත්වා උජුකමෙව ඡාදියමානෙ. පරියායෙනාති පරික්ඛෙපෙන. තත්ථ මග්ගෙන ඡාදනං ඉට්ඨකසිලාසුධාහි ලබ්භති, පරියායෙන ඡාදනං තිණපණ්ණෙහීති ආහ ‘‘ඉට්ඨකසිලාසුධාහී’’තිආදි. තස්මා යථා ඉච්ඡති, තථා ද්වෙ මග්ගෙ වා ද්වෙ පරියායෙ වා අධිට්ඨහිත්වා තතියං මග්ගං වා පරියායං වා ‘‘එවං ඡාදෙහී’’ති ආණාපෙත්වා පක්කමිතබ්බං. සචෙ න පක්කමති, තුණ්හීභාවෙන ඨාතබ්බං. සබ්බම්පි චෙතං ඡදනං ඡදනූපරි වෙදිතබ්බං. උපරූපරිඡන්නො හි විහාරො චිරං අනොවස්සකො හොතීති මඤ්ඤමානා එවං ඡාදෙන්ති. තිණමුට්ඨිගණනායාති තිණකරළගණනාය.

තිකපාචිත්තියන්ති අතිරෙකද්වත්තිපරියායෙ අතිරෙකසඤ්ඤිවෙමතිකඌනකසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. සෙතවණ්ණාදිකරණෙති සෙතවණ්ණකාළවණ්ණගෙරුකපරිකම්මමාලාකම්මලතාකම්මමකරදන්තකපඤ්චපටිකානං කරණෙ. ලෙණගුහාතිණකුටිකාදීසූති එත්ථ ලෙණන්ති ද්වාරබද්ධං. ගුහාති කෙවලා පබ්බතගුහා. තිණකුටිකා පාකටා එව.

මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා

එකස්මිං ඝටෙ එකාව ආපත්තීති එකස්මිං උදකඝටෙ එකාව ආපත්ති. එස නයො සබ්බභාජනෙසු. විච්ඡින්දන්තස්සාති ධාරං විච්ඡින්දන්තස්ස. එකෙකං පක්ඛිපන්තස්සාති එකෙකං තිණං වා පණ්ණං වා මත්තිකං වා අඤ්ඤං වා කට්ඨගොමයාදිං පක්ඛිපන්තස්ස. පරියාදානන්ති ඛයං.

‘‘පදීපෙ (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.140) පතිත්වා පටඞ්ගාදිපාණකා මරිස්සන්තී’’ති ජානන්තස්සාපි කුසලචිත්තෙන පදීපුජ්ජලනං විය ‘‘සිඤ්චනෙන පාණකා මරිස්සන්තී’’ති පුබ්බභාගෙ ජානන්තස්සාපි ‘‘ඉදං ජලං සිඤ්චාමී’’ති සිඤ්චන්තස්ස වධකචිත්තං න හොතීති ආහ ‘‘විනා වධකචෙතනායා’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වා ‘‘පණ්ණත්තිවජ්ජ’’න්ති ඉදම්පි සමත්ථිතං හොති. තිචිත්තන්ති කුසලාකුසලාබ්‍යාකතවසෙන තිචිත්තං. තථා හි පණ්ණත්තිං මද්දිත්වා සිඤ්චන්තස්ස වා සිඤ්චාපෙන්තස්ස වා අකුසලචිත්තෙන හොති, ‘‘ආසනං ධොවිස්සාමී’’ති චිත්තෙන ධොවනත්ථං සිඤ්චන්තස්ස වා සිඤ්චාපෙන්තස්ස වා කුසලචිත්තෙන හොති, පණ්ණත්තිං අජානතා අරහතා සිඤ්චනාදිකරණෙ අබ්‍යාකතචිත්තෙන හොතීති කුසලාකුසලාබ්‍යාකතචිත්තවසෙන තිචිත්තං හොති.

සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භූතගාමවග්ගො දුතියො.

3. ඔවාදවග්ගො

1. ඔවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතස්සාති ‘‘සීලවා හොතී’’තිආදීහි (පාචි. 147) අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස. අනුඤ්ඤාතාති ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස නිදානෙ අනුඤ්ඤාතා. ‘‘වස්සසතූපසම්පන්නායා’’තිආදි වක්ඛමානඅට්ඨගරුධම්මදස්සනං. තත්ථ සාමීචිකම්මන්ති මග්ගසම්පදානබීජනපානීයාපුච්ඡනාදිකං අනුච්ඡවිකං වත්තං. ආදිසද්දෙන –

‘‘න භික්ඛුනියා අභික්ඛුකෙ ආවාසෙ වස්සං වසිතබ්බං, අන්වද්ධමාසං භික්ඛුනියා භික්ඛුසඞ්ඝතො ද්වෙ ධම්මා පච්චාසීසිතබ්බා උපොසථපුච්ඡකඤ්ච ඔවාදූපසඞ්කමනඤ්ච, වස්සංවුට්ඨාය භික්ඛුනියා උභතොසඞ්ඝෙ තීහි ඨානෙහි පවාරෙතබ්බං දිට්ඨෙන වා සුතෙන වා පරිසඞ්කාය වා, ගරුධම්මං අජ්ඣාපන්නාය භික්ඛුනියා උභතොසඞ්ඝෙ පක්ඛමානත්තං චරිතබ්බං, ද්වෙ වස්සානි ඡසු ධම්මෙසු සික්ඛිතසික්ඛාය සික්ඛමානාය උභතොසඞ්ඝෙ උපසම්පදා පරියෙසිතබ්බා, න භික්ඛුනියා කෙනචි පරියායෙන භික්ඛු අක්කොසිතබ්බො පරිභාසිතබ්බො, අජ්ජතග්ගෙ ඔවටො භික්ඛුනීනං භික්ඛූසු වචනපථො, අනොවටො භික්ඛූනං භික්ඛුනීසු වචනපථො’’ති (චූළව. 403; අ. නි. 8.51) –

ඉමෙ සත්ත ධම්මෙ සඞ්ගණ්හාති. ගරුධම්මෙති ගරුකෙ ධම්මෙ. තෙ හි ගාරවං කත්වා භික්ඛුනීහි සම්පටිච්ඡිතබ්බත්තා ‘‘ගරුධම්මා’’ති වුච්චන්ති.

අඤ්ඤෙන වා ධම්මෙනාති ඨපෙත්වා අට්ඨ ගරුධම්මෙ අඤ්ඤෙන යෙන කෙනචි ධම්මෙන. භික්ඛුනීසු උපසම්පන්නමත්තං වා ඔවදතොති භික්ඛුනීසු උපසම්පන්නමත්තං ගරුධම්මෙන ඔවදතො වා. භික්ඛූනං සන්තිකෙ උපසම්පන්නාය යථාවත්ථුකමෙව. ‘‘අධම්මකම්මෙ’’තිආදීසු භික්ඛුනොවාදසම්මුතිකම්මං ‘‘කම්ම’’න්ති වෙදිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සම්මතස්සාපී’’තිආදි. වග්ගෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ ඔවදතො තිකපාචිත්තියන්ති වග්ගෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ ඔවදතො වග්ගසඤ්ඤිවෙමතිකසමග්ගසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. තථා වෙමතිකස්ස චාති අධම්මකම්මෙ වෙමතිකස්ස ච වග්ගෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ ඔවදතො තිකපාචිත්තියන්ති අත්ථො. එස නයො ධම්මකම්මසඤ්ඤිනො චාති එත්ථාපි. යථා ච වග්ගෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ ඔවදතො නව පාචිත්තියානි, එවං අධම්මකම්මෙ අධම්මකම්මසඤ්ඤිනො සමග්ගෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ ඔවදතො තස්මිං සඞ්ඝෙ වග්ගසඤ්ඤිවෙමතිකසමග්ගසඤ්ඤීනං වසෙන තිකපාචිත්තියං, තථා වෙමතිකස්ස ච ධම්මකම්මසඤ්ඤිනො චාති නව පාචිත්තියානි. තෙනාහ ‘‘සමග්ගෙපි භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ නවා’’තිආදි. ධම්මකම්මෙ පන අධම්මකම්මසඤ්ඤිනො වග්ගං භික්ඛුනිසඞ්ඝං ඔවදතො තිකදුක්කටං, තථා වෙමතිකස්ස, ධම්මකම්මසඤ්ඤිනො චාති නව දුක්කටානි. සමග්ගං පන භික්ඛුනිසඞ්ඝං ඔවදතො අට්ඨාති සත්තරස දුක්කටානි. තෙනාහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. අඤ්ඤං ධම්මන්ති අඤ්ඤං සුත්තන්තං වා අභිධම්මං වා. ‘‘සමග්ගාම්හාය්‍යා’’ති වචනෙන හි ඔවාදං පච්චාසීසන්ති. තස්මා ඨපෙත්වා ඔවාදං අඤ්ඤං ධම්මං භණන්තස්ස දුක්කටං. ඔවාදඤ්ච අනිය්‍යාතෙත්වාති ‘‘එසො භගිනි ඔවාදො’’ති අවත්වා. පරිපුච්ඡං දෙතීති තස්සායෙව පගුණාය ගරුධම්මපාළියා අත්ථං භණති. ඔසාරෙහීති උච්චාරෙහි, කථෙහීති අත්ථො. ඔසාරෙතීති අට්ඨගරුධම්මපාළිං වදති. පඤ්හං පුට්ඨොති ගරුධම්මනිස්සිතං වා ඛන්ධාදිනිස්සිතං වා පඤ්හං භික්ඛුනියා පුට්ඨො.

ඔවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අත්ථඞ්ගතසික්ඛාපදවණ්ණනා

එකතොඋපසම්පන්නන්ති භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ උපසම්පන්නමත්තං. ඉතො පරම්පි ච යත්ථ යත්ථ ‘‘එකතොඋපසම්පන්න’’න්ති වුච්චති, සබ්බත්ථ අයමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො.

අත්ථඞ්ගතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. භික්ඛුනුපස්සයසික්ඛාපදවණ්ණනා

සංවාසායාති උපොසථාදිඅත්ථං. ඉතරන්ති උභතොසඞ්ඝෙ උපසම්පන්නං.

භික්ඛුනුපස්සයසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ආමිසසික්ඛාපදවණ්ණනා

තණ්හාදිට්ඨීහි ආමසිතබ්බතො ආමිසං, චීවරාදි, ආමිසමෙව හෙතු ආමිසහෙතු. තෙනාහ ‘‘චීවරාදීනං අඤ්ඤතරහෙතූ’’ති. ආදිසද්දෙන පිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයසක්කාරගරුකාරමානනවන්දනපූජනානං ගහණං. අවණ්ණකාමතායාති අයසකාමතායෙව.

ධම්මකම්මෙතිආදීසු භික්ඛුනොවාදසම්මුතිකම්මං ‘‘කම්ම’’න්ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ තිකපාචිත්තියන්ති ධම්මකම්මෙ ධම්මකම්මසඤ්ඤිවෙමතිකඅධම්මකම්මසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. තථෙව අධම්මකම්මෙ තිකදුක්කටං වෙදිතබ්බං. අසම්මතන්ති සම්මතෙන වා සඞ්ඝෙන වා භාරං කත්වා ඨපිතං උපසම්පන්නං. නනු ඔවාදසම්මුති උපසම්පන්නස්සෙව දීයති, න සාමණෙරස්සාති ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. සම්මතෙන වා සඞ්ඝෙන වා ඨපිතො පන බහුස්සුතො සාමණෙරො ‘‘අසම්මතො’’ති වෙදිතබ්බො. පකතියා චීවරාදිහෙතු ඔවදන්තං පන එවං භණන්තස්සාති පකතියා චීවරාදිහෙතු ඔවදන්තං ‘‘එස චීවරාදිහෙතු ඔවදතී’’ති සඤ්ඤාය එවං භණන්තස්ස. ‘‘න චීවරාදිහෙතු ඔවදතී’’ති සඤ්ඤාය පන එවං භණන්තස්ස දුක්කටං. අනාමිසන්තරතාති ආමිසචිත්තාභාවො, ‘‘ආමිසහෙතු ඔවදිස්සාමී’’ති එවං පවත්තඅජ්ඣාසයාභාවොති අත්ථො. චිත්තපරියායො හෙත්ථ අන්තරසද්දො ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා’’තිආදීසු (උදා. 20) විය.

ආමිසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. චීවරදානසික්ඛාපදවණ්ණනා

පඤ්චමසික්ඛාපදං උත්තානත්ථමෙව.

චීවරදානසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. චීවරසිබ්බනසික්ඛාපදවණ්ණනා

සූචිං පවෙසෙත්වා පවෙසෙත්වා නීහරණෙති ආරාපථෙ ආරාපථෙ පාචිත්තියං. ‘‘සිබ්බිස්සාමී’’ති පන විචාරෙන්තස්ස, ඡින්දන්තස්සාපි දුක්කටං. සතක්ඛත්තුම්පි විජ්ඣිත්වා සකිං නීහරන්තස්සාති සකලසූචිං අනීහරන්තො දීඝසුත්තප්පවෙසනත්ථං සතක්ඛත්තුම්පි විජ්ඣිත්වා සකිං නීහරන්තස්ස. ‘‘සිබ්බා’’ති වුත්තොති සකිං ‘‘චීවරං සිබ්බා’’ති වුත්තො. නිට්ඨාපෙතීති සබ්බං සූචිකම්මං පරියොසාපෙති. තස්ස ආරාපථෙ ආරාපථෙ පාචිත්තියන්ති ආණත්තස්ස සූචිං පවෙසෙත්වා පවෙසෙත්වා නීහරණෙ එකමෙකං පාචිත්තියං.

උදායිත්ථෙරන්ති ලාළුදායිත්ථෙරං. වුත්තලක්ඛණං සිබ්බනං වා සිබ්බාපනං වාති ‘‘සූචිං පවෙසෙත්වා’’තිආදිනා වුත්තලක්ඛණං සිබ්බනං වා සිබ්බාපනං වා.

චීවරසිබ්බනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සංවිධානසික්ඛාපදවණ්ණනා

සංවිදහිත්වාති ‘‘එහි, අසුකගාමං ගච්ඡාමා’’ති වා ‘‘ස්වෙ අහං ගච්ඡාමි, ත්වම්පි ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති වා වත්වා. තඤ්ච ඛො සංවිදහනං අත්ථතො සඞ්කෙතකම්මන්ති ආහ ‘‘ගමනකාලෙ සඞ්කෙතං කත්වාති අත්ථො’’ති. අකප්පියභූමියං සංවිදහන්තස්සාති අන්තොගාමෙ, භික්ඛුනිඋපස්සයද්වාරෙ, රථිකාය, අඤ්ඤෙසු වා චතුක්කසිඞ්ඝාටකහත්ථිසාලාදීසු ඨත්වා සංවිදහන්තස්ස. තෙනාහ ‘‘තත්ථ ඨපෙත්වා’’තිආදි. ආසන්නස්සාපීති අච්චාසන්නස්සාපි, රතනමත්තන්තරස්සාපීති අධිප්පායො. අඤ්ඤස්ස ගාමස්සාති යතො නික්ඛමති, තතො අඤ්ඤස්ස ගාමස්ස. තං ඔක්කමන්තස්සාති තං අන්තරගාමස්ස උපචාරං ඔක්කමන්තස්ස. සචෙ දූරං ගන්තුකාමො හොති, ගාමූපචාරගණනාය ඔක්කමන්තෙ ඔක්කමන්තෙ පුරිමනයෙනෙව ආපත්ති. තෙනාහ ‘‘ඉති ගාමූපචාරොක්කමනගණනාය පාචිත්තියානී’’ති. තස්ස තස්ස පන ගාමස්ස අතික්කමනෙ අනාපත්ති. ගාමෙ අසතීති අද්ධයොජනබ්භන්තරෙ ගාමෙ අසති. තස්මිං පන ගාමෙ සති ගාමන්තරගණනායෙව පාචිත්තියානි. අද්ධයොජනගණනාය පාචිත්තියන්ති අද්ධයොජනෙ අද්ධයොජනෙ පාචිත්තියං, එකමෙකං අද්ධයොජනං අතික්කමන්තස්ස ‘‘ඉදානි අතික්කමිස්සාමී’’ති පඨමපාදෙ දුක්කටං, දුතියපාදෙ පාචිත්තියන්ති අත්ථො. ඉමස්මිඤ්හි නයෙ අතික්කමනෙ ආපත්ති, ඔක්කමනෙ අනාපත්ති.

විසඞ්කෙතෙනාති (පාචි. අට්ඨ. 185) එත්ථ ‘‘පුරෙභත්තං ගමිස්සාමා’’ති වත්වා පච්ඡාභත්තං ගච්ඡන්ති, ‘‘අජ්ජ වා ගමිස්සාමා’’ති ස්වෙ ගච්ඡන්ති, එවං කාලවිසඞ්කෙතෙයෙව අනාපත්ති. ද්වාරවිසඞ්කෙතෙ, පන මග්ගවිසඞ්කෙතෙ, වා සතිපි ආපත්තියෙව. ආපදාසූති රට්ඨභෙදෙ චක්කසමාරුළ්හා ජානපදා පරියායන්ති, එවරූපාසු ආපදාසු අනාපත්ති. චක්කසමාරුළ්හාති ච ඉරියාපථචක්කං වා සකටචක්කං වා සමාරුළ්හාති අත්ථො. මාතුගාමසික්ඛාපදෙනාති (පාචි. 413 ආදයො) සප්පාණකවග්ගෙ සත්තමසික්ඛාපදෙන.

සංවිධානසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. නාවාභිරුහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

කීළාපුරෙක්ඛාරොති ලොකස්සාදමිත්තසන්ථවවසෙන කීළාපුරෙක්ඛාරො. තථෙවාති කීළාවසෙනෙව. අගාමකතීරපස්සෙනාති අද්ධයොජනබ්භන්තරෙ ගාමානං අභාවතො අගාමකතීරපස්සෙන. පාළියං ‘‘උද්ධංගාමිනිං වා අධොගාමිනිං වා’’ති (පාචි. 186) වචනතො පන වාපිසමුද්දාදීසු කීළාපුරෙක්ඛාරතායපි ගච්ඡන්තස්ස අනාපත්ති. තෙනාහ ‘‘සමුද්දෙ පන යථාසුඛං ගන්තුං වට්ටතී’’ති. විසඞ්කෙතෙනාති ඉධාපි කාලවිසඞ්කෙතෙනෙව අනාපත්ති, තිත්ථවිසඞ්කෙතෙන, පන නාවාවිසඞ්කෙතෙන වා ගච්ඡන්තස්ස ආපත්තියෙව.

සෙසන්ති සද්ධිං සමුට්ඨානාදීහි අවසෙසං, කෙචි පන ‘‘කීළාපුරෙක්ඛාරො ‘සංවිදහිත්වා’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.188) වචනතො ඉමං සික්ඛාපදං අකුසලචිත්තං ලොකවජ්ජං, තස්මා සෙසං නාම ඨපෙත්වා ‘පණ්ණත්තිවජ්ජං තිචිත්ත’න්ති ඉදං ද්වයං අවසෙස’’න්ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. කීළාපුරෙක්ඛාරතාය හි අභිරුහිත්වාපි ගාමන්තරොක්කමනෙ, අද්ධයොජනාතික්කමෙ වා සංවෙගං පටිලභිත්වා අරහත්තං වා සච්ඡිකරෙය්‍ය, නිද්දං වා ඔක්කමෙය්‍ය, කම්මට්ඨානං වා මනසි කරොන්තො ගච්ඡෙය්‍ය, කුතො චස්ස අකුසලචිත්තසමඞ්ගිතා, යෙනිදං සික්ඛාපදං අකුසලචිත්තං, ලොකවජ්ජඤ්ච සියාති.

නාවාභිරුහනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. පරිපාචිතසික්ඛාපදවණ්ණනා

පරිපාචිතන්ති පරිපාකමාපාදිතං, යථා ලභති, තථා කත්වා ඨපිතන්ති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘නෙව තස්සා’’තිආදි තස්සාති යො පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, තස්ස භික්ඛුනො. භික්ඛුස්ස ගුණං පකාසෙත්වාති ‘‘අය්‍යො භාණකො, අය්‍යො බහුස්සුතො’’තිආදිනා (පාචි. 195) ගුණං පකාසෙත්වා. පිණ්ඩපාතන්ති පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරං. කම්මසාධනොයං සමාරම්භසද්දොති ආහ ‘‘සමාරද්ධ’’න්ති. පටියාදිතස්සාති සම්පාදිතස්ස. යස්මා ඤාතකප්පවාරිතෙහි භික්ඛුස්ස අත්ථාය අසමාරද්ධොපි පිණ්ඩපාතො අත්ථතො සමාරද්ධොව හොති යථාසුඛං හරාපෙතබ්බතො, තස්මා ‘‘ඤාතකප්පවාරිතානං වා සන්තක’’න්ති වුත්තං.