නිස්සග්ගියකණ්ඩං

1. චීවරවග්ගො

1. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා

නිට්ඨිතචීවරස්මින්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.462-463) නිට්ඨිතඤ්ච තං චීවරඤ්චාති නිට්ඨිතචීවරං, නිට්ඨිතෙ ආනිසංසමූලකෙ චීවරෙ, පච්චාසාචීවරෙ චාති අත්ථො. යස්මා පන තං චීවරං කරණෙනපි නිට්ඨිතං හොති නාසනාදීහිපි, තස්මා ‘‘සූචිකම්මපරියොසානෙන වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යං කිඤ්චි සූචියා කත්තබ්බං පාසකපට්ටගණ්ඨිකපට්ටපරියොසානකම්මං, තං සූචිකම්මපරියොසානං නාම, තෙන. නට්ඨන්ති චොරාදීහි හටං. එතම්පි හි කරණපලිබොධස්ස නිට්ඨිතත්තා ‘‘නිට්ඨිත’’න්ති වුච්චති. විනට්ඨන්ති උපචිකාදීහි ඛාදිතං. දඩ්ඪන්ති අග්ගිනා දඩ්ඪං. චීවරාසා වා උපච්ඡින්නාති ‘‘අසුකස්මිං නාම කුලෙ චීවරං ලභිස්සාමී’’ති යා චීවරාසා උප්පන්නා හොති, සා උපච්ඡින්නා. එතෙසම්පි කරණපලිබොධස්සෙව නිට්ඨිතත්තා නිට්ඨිතභාවො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘ඉමෙසු වා’’තිආදි. එතෙන චීවරපලිබොධාභාවො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘චීවරස්ස කරණපලිබොධෙ උපච්ඡින්නෙති අත්ථො’’ති. කථමෙතං විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘අත්ථතකථිනස්ස හී’’තිආදි. පඤ්චානිසංසෙ අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං අදත්වා සඞ්ගණ්හනට්ඨෙන කථිනං, ථිරන්ති අත්ථො, අත්ථතං කථිනං යෙන සො අත්ථතකථිනො, තස්ස අත්ථතකථිනස්ස. හීති කාරණත්ථෙ නිපාතො. තාව කථිනානිසංසං ලභතීති එත්ථ යො අත්ථතකථිනො භික්ඛූති අජ්ඣාහරිතබ්බං, තාව සො අත්ථතකථිනො භික්ඛූති වෙදිතබ්බො, අනාමන්තචාරාදිකං කථිනානිසංසං ලභතීති අත්ථො. ‘‘අත්ථතකථිනස්ස භික්ඛුනො’’ති ඉදං වා ‘‘අත්ථතකථිනො භික්ඛූ’’ති විභත්තිවිපරිණාමං කත්වා යොජෙතබ්බං. ඉදං වුත්තං හොති – චීවරපලිබොධො ආවාසපලිබොධොති ද්වෙ පලිබොධා. තෙසු එකපලිබොධෙපි සති යස්මා අනාමන්තචාරාදිකං ආනිසංසං ලභති, නාසති. කස්මා? ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මි’’න්ති එතස්ස චීවරස්ස කරණපලිබොධෙ උපච්ඡින්නෙති අයමත්ථො විඤ්ඤායතීති. සඞ්ඝස්සාති සඞ්ඝෙන. කත්තරි චෙතං සාමිවචනං. උබ්භතෙති අට්ඨන්නං මාතිකානමඤ්ඤතරෙන, අන්තරුබ්භාරෙන වා උද්ධටෙ.

තත්‍රාති තස්මිං කථිනෙ. උබ්භාරො උද්ධරණං. පුරිමවස්සංවුට්ඨෙ තිංසමත්තෙ පාවෙය්‍යකෙ භික්ඛූ උද්දිස්ස ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සංවුට්ඨානං භික්ඛූනං කථිනං අත්ථරිතු’’න්ති කථිනක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 306) භගවතා කථිනස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘අයඤ්හි කථිනත්ථාරො නාම…පෙ… අනුඤ්ඤාතො’’ති වුත්තං. තත්ථ පුරිමවස්සංවුට්ඨානන්ති වස්සච්ඡෙදං අකත්වා පුරිමවස්සංවුට්ඨානන්ති අත්ථො. එතෙන වුට්ඨවස්සවසෙන තාව පුරිමිකාය වස්සං උපගතායෙව කථිනත්ථාරං ලභන්ති, න පච්ඡිමිකාය උපගතාති දස්සෙති. වුට්ඨවස්සවසෙන තාව එවං හොතු, ගණනවසෙන තං කිත්තකා ලභන්තීති ආහ ‘‘සො’’තිආදි. සොති කථිනත්ථාරො. සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙනාති ගණනවසෙන පච්ඡිමකොටියා. පඤ්චන්නං ජනානං වට්ටතීති පච්ඡිමකොටියා චත්තාරො කථිනදුස්සස්ස දායකා, එකො පටිග්ගාහකොති පඤ්චන්නං ජනානං වට්ටති. කෙචි පන ‘‘පඤ්චවග්ගකරණීයත්තා ‘පඤ්චන්නං ජනානං වට්ටතී’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං චතුවග්ගො භික්ඛුසඞ්ඝො ඨපෙත්වා තීණි කම්මානි උපසම්පදං පවාරණං අබ්භාන’’න්ති චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 388) වුත්තත්තා. තස්මාති යස්මා වුට්ඨවස්සවසෙන පුරිමවස්සංවුට්ඨානං අනඤ්ඤාතො, යස්මා ච සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන පඤ්චන්නං ජනානං වට්ටති, තස්මා. යත්ථාති යස්මිං විහාරෙ. ආනිසංසෙති අනාමන්තචාරාදිකෙ කථිනානිසංසෙ. අථ පන චත්තාරො භික්ඛූ වස්සං උපගතා, එකො පරිපුණ්ණවස්සො සාමණෙරො සචෙ පච්ඡිමිකාය උපසම්පජ්ජති, ගණපූරකො චෙව හොති, ආනිසංසඤ්ච ලභති. තයො භික්ඛූ, ද්වෙ සාමණෙරා, ද්වෙ භික්ඛූ, තයො සාමණෙරා, එකො භික්ඛු, චත්තාරො සාමණෙරාති එත්ථාපි එසෙව නයො.

ඛන්ධකෙ වුත්තාය ඤත්තිදුතියකම්මවාචායාති –

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, ඉදං සඞ්ඝස්ස කථිනදුස්සං උප්පන්නං. යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං, සඞ්ඝො ඉමං කථිනදුස්සං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දදෙය්‍ය කථිනං අත්ථරිතුං, එසා ඤත්ති. සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, ඉදං සඞ්ඝස්ස කථිනදුස්සං උප්පන්නං, සඞ්ඝො ඉමං කථිනදුස්සං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දෙති කථිනං අත්ථරිතුං. යස්සායස්මතො ඛමති ඉමස්ස කථිනදුස්සස්ස ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දානං කථිනං අත්ථරිතුං, සො තුණ්හස්ස. යස්ස නක්ඛමති, සො භාසෙය්‍ය. දින්නං ඉදං සඞ්ඝෙන කථිනදුස්සං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො කථිනං අත්ථරිතුං, ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී, එවමෙතං ධාරයාමී’’ති (මහාව. 307) –

එවං කථිනක්ඛන්ධකෙ වුත්තාය ඤත්තිදුතියකම්මවාචාය. කථිනත්ථාරාරහස්සාති කථිනං අත්ථරිතුං භබ්බස්ස. සො ච ඛො පුබ්බකරණජානනාදීහි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතොති වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං විනයවිනිච්ඡයෙ ‘‘අට්ඨධම්මකොවිදො භික්ඛු, කථිනත්ථාරමරහතී’’ති. පරිවාරෙපි (පරි. 409) වුත්තං –

‘‘අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො භබ්බො කථිනං අත්ථරිතුං. කතමෙහි අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො භබ්බො කථිනං අත්ථරිතුං? පුබ්බකරණං ජානාති, පච්චුද්ධාරං ජානාති, අධිට්ඨානං ජානාති, අත්ථාරං ජානාති, මාතිකං ජානාති, පලිබොධං ජානාති, උද්ධාරං ජානාති, ආනිසංසං ජානාති, ඉමෙහි අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො භබ්බො කථිනං අත්ථරිතු’’න්ති.

එත්ථ ච පුබ්බකරණං නාම ධොවනවිචාරණච්ඡෙදනබන්ධනසිබ්බනරජනකප්පකරණං. පච්චුද්ධාරො නාම පුරාණසඞ්ඝාටිආදීනං පච්චුද්ධරණං. අධිට්ඨානං නාම කථිනචීවරාධිට්ඨානං. අත්ථාරො නාම කථිනත්ථාරො. මාතිකා නාම අට්ඨ මාතිකා. පලිබොධො නාම ආවාසපලිබොධො චීවරපලිබොධොති ද්වෙ පලිබොධා. උද්ධාරො නාම පක්කමනන්තිකාදයො. ආනිසංසො නාම පඤ්චානිසංසා.

යං පන සමන්තපාසාදිකායං (මහාව. අට්ඨ. 306) වුත්තං ‘‘කථිනං පන කෙන අත්ථරිතබ්බං? යස්ස සඞ්ඝො කථිනචීවරං දෙති, සඞ්ඝෙන පන කස්ස දාතබ්බං? යො ජිණ්ණචීවරො හොති, සචෙ බහූ ජිණ්ණචීවරා හොන්ති, වුඩ්ඪස්ස දාතබ්බං. වුඩ්ඪෙසුපි යො මහාපරිසො තදහෙව චීවරං කත්වා අත්ථරිතුං සක්කොති, තස්ස දාතබ්බං. සචෙ වුඩ්ඪො න සක්කොති, නවකතරො සක්කොති, තස්ස දාතබ්බං. අපිච සඞ්ඝෙන මහාථෙරස්ස සඞ්ගහං කාතුං වට්ටති, තස්මා ‘තුම්හෙ, භන්තෙ, ගණ්හථ, මයං කත්වා දස්සාමා’ති වත්තබ්බ’’න්ති, තම්පි කථිනත්ථාරාරහංයෙව ගහෙත්වාව දාතබ්බං. දෙන්තෙන පන තීසු චීවරෙසු යං යං ජිණ්ණං හොති, තං තදත්ථාය දාතබ්බං. පකතියා දුපට්ටචීවරස්ස දුපට්ටත්ථායෙව දාතබ්බං. සචෙපිස්ස එකපට්ටචීවරං ඝනං හොති, කථිනසාටකො ච පෙලවො, සාරුප්පත්ථාය දුපට්ටප්පහොනකමෙව දාතබ්බං. ‘‘අහං අලභන්තො එකපට්ටං පාරුපාමී’’ති වදන්තස්සාපි දුපට්ටං දාතුං වට්ටති. යො පන ලොභපකතිකො හොති, තස්ස න දාතබ්බං. තෙනාපි කථිනං අත්ථරිත්වා පච්ඡා සිබ්බෙත්වා ‘‘ද්වෙ චීවරානි කරිස්සාමී’’ති න ගහෙතබ්බං.

තෙනාති කථිනත්ථාරකෙන භික්ඛුනා. තදහෙවාති තස්මිංයෙව දිවසෙ. පඤ්ච වා අතිරෙකානි වා ඛණ්ඩානි ඡින්දිත්වාති යථා පඤ්චඛණ්ඩිකාදීනං සඞ්ඝාටිආදීනං තිණ්ණං චීවරානං අඤ්ඤතරප්පහොනකානි මහාමණ්ඩලඅඩ්ඪමණ්ඩලාදිවසෙන පඤ්ච ඛණ්ඩානි වා අතිරෙකානි වා සත්තාදිඛණ්ඩානි හොන්ති, එවං ඡින්දිත්වා. තස්මිඤ්ච කථිනචීවරෙ කරියමානෙ ‘‘අහං ථෙරො’’ති වා ‘‘බහුස්සුතො’’ති වා එකෙනාපි අකාතුං න ලබ්භති. අනාදරියෙන අකරොන්තස්ස දුක්කටං. තස්මා සබ්බෙහෙව සන්නිපතිත්වා ධොවනඡෙදනසිබ්බනරජනානි නිට්ඨාපෙතබ්බානි. තෙනාහ ‘‘සෙසභික්ඛූහිපි තස්ස සහායෙහි භවිතබ්බ’’න්ති. කතචීවරමෙවාති නිට්ඨිතපරිකම්මමෙව කථිනදුස්සං. සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන අන්තරවාසකොපි ඡින්දිත්වාව කාතබ්බො අඤ්ඤථා අත්ථාරවිපත්තිතො. යථාහ –

‘‘කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, අනත්ථතං හොති කථිනං? න උල්ලිඛිතමත්තෙන අත්ථතං හොති කථිනං…පෙ… න අඤ්ඤත්‍ර පඤ්චකෙන වා අතිරෙකපඤ්චකෙන වා තදහෙව සඤ්ඡින්නෙනා’’ති (මහාව. 308).

තෙනෙවාහ ‘‘අච්ඡින්නාසිබ්බිතං පන න වට්ටතී’’ති. තෙන භික්ඛුනාති අත්ථාරකෙන භික්ඛුනා. අත්ථරිතබ්බන්ති අත්ථරණං කාතබ්බං. තඤ්ච ඛො තථාවචීභෙදකරණමෙවාති දට්ඨබ්බං. යථාහ –

‘‘සචෙ සඞ්ඝාටියා කථිනං අත්ථරිතුකාමො හොති, පොරාණිකා සඞ්ඝාටි පච්චුද්ධරිතබ්බා, නවා සඞ්ඝාටි අධිට්ඨාතබ්බා, ‘ඉමාය සඞ්ඝාටියා කථිනං අත්ථරාමී’ති වාචා භින්දිතබ්බා’’ති (පරි. 413) –

විත්ථාරො. ‘‘භන්තෙ, ආවුසො’’ති ච ‘‘අනුමොදථ, අනුමොදාහී’’ති ච වචනභෙදං සන්ධාය ‘‘ථෙරානඤ්චා’’තිආදි වුත්තං.

එවං අත්ථාරකෙන පටිපජ්ජිතබ්බවිධිං දස්සෙත්වා ඉදානි අනුමොදකෙහි පටිපජ්ජිතබ්බවිධිං දස්සෙතුං ‘‘තෙහිපී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අනුමොදාමා’’ති අත්තනාව අත්තනි ගාරවවසෙන වුත්තං. කිඤ්චාපි එවං වුත්තං, තථාපි එකකෙන ‘‘අනුමොදාමා’’ති වත්තුං න වට්ටති, ‘‘අනුමොදාමි’’ච්චෙව වත්තබ්බන්ති වදන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. ඉදානි කථිනානිසංසෙ දස්සෙතුං භූමිං විචාරයන්තො ‘‘පුරිමවස්සංවුට්ඨෙසුපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙසංයෙවාති අත්ථාරකඅනුමොදකානංයෙව. වුත්තඤ්හෙතං පරිවාරෙ ‘‘ද්වින්නං පුග්ගලානං අත්ථතං හොති කථිනං අත්ථාරකස්ස ච අනුමොදකස්ස චා’’ති (පරි. 403). තෙති අත්ථාරකඅනුමොදකා. තතො පට්ඨායාති අත්ථාරානුමොදනතො පට්ඨාය. යාව කථිනස්සුබ්භාරාති න කෙවලං චීවරමාසෙයෙව, අථ ඛො අට්ඨන්නං මාතිකානං අඤ්ඤතරෙන වා අන්තරුබ්භාරෙන වා යාව කථිනස්සුබ්භාරා පඤ්චානිසංසෙ ලභන්ති, උද්ධටෙ පන න ලභන්තීති අත්ථො.

ඉදානි තෙ පඤ්චානිසංසෙ සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘අනාමන්තචාරො’’තිආදිමාහ. තත්ථ අනාමන්තචාරො නාම පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරෙන නිමන්තිතස්ස සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡා කුලෙසු චාරිත්තාපජ්ජනං. අසමාදානචාරො නාම නාමෙනාධිට්ඨිතස්ස චීවරස්ස අසමාදානචරණං, නාමෙනාධිට්ඨිතානං තිණ්ණං චීවරානමඤ්ඤතරං චීවරං යත්ථ කත්ථචි නික්ඛිපිත්වා අඤ්ඤත්ථ අරුණුට්ඨාපනන්ති අත්ථො, චීවරවිප්පවාසොති වුත්තං හොති. යාවදත්ථචීවරන්ති යාවතා චීවරෙන අත්ථො හොති, තාවතකං අනධිට්ඨිතං අවිකප්පිතං චීවරධාරණං, දසාහමතික්කමිත්වා චීවරස්ස ඨපනන්ති අත්ථො. ගණස්ස භොජනං ගණභොජනං. ගණොති චෙත්ථ චත්තාරො වා තතුත්තරි වා භික්ඛූ. තෙසං විඤ්ඤත්තිතො වා නිමන්තනතො වා ලද්ධස්ස ඔදනාදීනං පඤ්චන්නං අඤ්ඤතරභොජනස්ස සහ ගහණන්ති අත්ථො. යො ච තත්ථ චීවරුප්පාදොති තත්ථ කථිනත්ථතසීමාය මතකචීවරං වා හොතු, සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නං වා සඞ්ඝිකෙන තත්‍රුප්පාදෙන ආභතං වා යෙන කෙනචි ආකාරෙන යං සඞ්ඝිකං චීවරං උප්පජ්ජති, තං තෙසං භවිස්සතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තස්මිං ආවාසෙ සඞ්ඝස්ස උප්පන්නචීවරඤ්චා’’ති.

‘‘යං පන තත්ථ සඞ්ඝස්ස උප්පන්නං පත්තාදි වා අඤ්ඤං භණ්ඩං වා, තං සබ්බෙසං පාපුණාති. යං පන තත්‍රුප්පාදෙන තණ්ඩුලාදිනා වත්ථං චෙතාපිතං, අත්ථතකථිනානමෙව තානි වත්ථානි පාපුණන්ති. වත්ථෙහි පන තණ්ඩුලාදීසු චෙතාපිතෙසු සබ්බෙසං තානි පාපුණන්තී’’ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං, තම්පි චෙතාපිතකාලතො පට්ඨාය චීවරුප්පාදො න හොතීති සුවුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අනත්ථතකථිනා පන ඉමෙසු පඤ්චසු ආනිසංසෙසු චීවරමාසෙ අසමාදානචාරං ඨපෙත්වා සෙසානිසංසෙ ලභන්ති. යදි අසමාදානචාරොපි ලබ්භෙය්‍ය, පාවෙය්‍යකා භික්ඛූ වස්සංවුට්ඨා ඔකපුණ්ණෙහි චීවරෙහි න භගවන්තං උපසඞ්කමෙය්‍යුං. යස්මා තං න ලබ්භති, තස්මා චීවරමාසෙපි චීවරං සමාදාය එව භගවන්තං උපසඞ්කමිංසු.

එවං කථිනත්ථාරං දස්සෙත්වා ඉදානි උබ්භාරං දස්සෙන්තො ‘‘තං පනෙතං කථින’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ මාතිකාති මාතරො, ජනෙත්තියොති අත්ථො. කථිනුබ්භාරඤ්හි එතා අට්ඨ ජනෙන්ති. තාසු පක්කමනං අන්තො එතිස්සාති පක්කමනන්තිකා. එවං සෙසාපි වෙදිතබ්බා. තත්ථ යො භික්ඛු අත්ථතකථිනො කථිනචීවරං ආදාය තස්මිං ආවාසෙ නිරපෙක්ඛො ‘‘න පච්චෙස්ස’’න්ති පක්කමති, තස්සෙවං පක්කමතො කථිනුද්ධාරො අතික්කන්තමත්තාය සීමාය හොතීති පක්කමනන්තිකො කථිනුද්ධාරොති වෙදිතබ්බො.

යො පන ආනිසංසචීවරං ආදාය පක්කමති, තස්ස බහිසීමාගතස්ස එවං හොති ‘‘ඉධෙවිමං කරිස්සාමි, න පුන තං විහාරං ගච්ඡිස්සාමී’’ති තස්මිං ආවාසෙ නිරපෙක්ඛො හුත්වා තං චීවරං කාරෙති, තස්ස භික්ඛුනො නිට්ඨානන්තිකො කථිනුද්ධාරො.

යදි පන ආනිසංසමූලචීවරං ආදාය බහිසීමාගතො ‘‘නෙවිමං චීවරං කරිස්සාමි, න ච තං ආවාසං ගච්ඡිස්සාමී’’ති සන්නිට්ඨානං කරොති, තදා සන්නිට්ඨානන්තිකො කථිනුද්ධාරො.

තදෙව ආනිසංසචීවරං ලද්ධා තං ආදාය බහිසීමං ගන්ත්වා ‘‘ඉධෙවිමං චීවරං කරිස්සාමි, න ගච්ඡිස්සාමී’’ති කරොන්තස්ස සචෙ තං චීවරං නස්සති විනස්සති ඩය්හති, නාසනන්තිකො කථිනුද්ධාරො හොති.

සචෙ පන ආනිසංසචීවරං ලද්ධා තස්මිං විහාරෙ සාපෙක්ඛොව බහිසීමාගතො ‘‘විහාරෙ භික්ඛූහි අන්තරුබ්භාරං කත’’න්ති සුණාති, තස්ස සවනන්තිකො කථිනුද්ධාරො හොති.

ආසාය අවච්ඡෙදො එතිස්සාති ආසාවච්ඡෙදිකා. යො පන යෙන කෙනචි ‘‘තුය්හං චීවරං දස්සාමී’’ති වුත්තො තස්මිං චීවරෙ ආසාය විහාරෙ අපෙක්ඛං පහාය බහිසීමාගතො පුන තෙන ‘‘න සක්කොමි දාතු’’න්ති වුත්තෙ ආසං ඡින්දති, තස්ස ආසාවච්ඡෙදිකො කථිනුද්ධාරො හොති.

යො පන වස්සංවුට්ඨවිහාරතො අඤ්ඤං විහාරං සාපෙක්ඛොව ගන්ත්වා ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙයෙව කථිනුද්ධාරං වීතිනාමෙති, තස්ස සීමාතික්කමනන්තිකො කථිනුද්ධාරො.

සහ උබ්භාරෙනාති සහුබ්භාරා. ආනිසංසචීවරං ආදාය සාපෙක්ඛොව බහි ගන්ත්වා කථිනුද්ධාරං සම්භුණන්තස්ස කථිනුද්ධාරො සහුබ්භාරොති වෙදිතබ්බො.

‘‘එතස්මිං පන පක්කමනන්තිකෙ කථිනුද්ධාරෙ පඨමං චීවරපලිබොධො ඡිජ්ජතී’’තිආදිනා චීවරපලිබොධුපච්ඡෙදාදිකස්ස විනිච්ඡයස්ස විත්ථාරතො සමන්තපාසාදිකායං (මහාව. අට්ඨ. 311) වුත්තත්තා 8 ‘‘තත්ථ විත්ථාරවිනිච්ඡයො’’තිආදිමාහ. අත්ථාරුබ්භාරානංයෙව වා විත්ථාරවිනිච්ඡයස්ස තත්ථාගතත්තා එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. සෙසපලිබොධාභාවන්ති අවසෙසස්ස පලිබොධස්ස අභාවං, ආවාසපලිබොධාභාවන්ති අත්ථො.

අස්සාති කාලස්ස. දසාහපරමන්ති අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘තං දසාහපරමං කාල’’න්ති. අතිරෙකන්ති අධිකං, සො ච අධිකභාවො අධිට්ඨිතවිකප්පිතචීවරතොති ආහ ‘‘අධිට්ඨිතවිකප්පිතෙසූ’’තිආදි. ඛොමන්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.636-638) ඛොමසුත්තෙහි වායිතං ඛොමපට්ටචීවරං. තථා සෙසානි. කම්බලං නාම මනුස්සලොමවාළලොමෙ ඨපෙත්වා සෙසලොමෙහි වායිත්වා කතවත්ථං. සාණං නාම සාණවාකෙහි කතවත්ථං. භඞ්ගං නාම ඛොමසුත්තාදීහි පඤ්චහි මිස්සෙත්වා කතවත්ථං. ‘‘පාටෙක්කං වාකමයමෙවා’’තිපි වදන්ති. තදනුලොමානං වාති දුකූලං පත්තුණ්ණං සොමාරපට්ටං චීනපට්ටං ඉද්ධිජං දෙවදින්නන්ති තෙසං ඛොමාදීනංයෙව අනුලොමානං ඡන්නං චීවරානං වා, තත්ථ දුකූලං සාණස්ස අනුලොමං වාකමයත්තා. පත්තුණ්ණදෙසෙ පාණකෙහි සඤ්ජාතවත්ථං පත්තුණ්ණං. සොමාරදෙසෙ ජාතං වත්ථං සොමාරපට්ටං. තථා චීනපට්ටං. ඉමානි තීණිපි කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමානි පාණකෙහි කතසුත්තමයත්තා. ඉද්ධිජං එහිභික්ඛූනං පුඤ්ඤිද්ධියා නිබ්බත්තචීවරං. තං පන ඛොමාදීනමඤ්ඤතරං හොතීති තෙසංයෙව අනුලොමං. දෙවෙහි දින්නං චීවරං දෙවදින්නං, තං කප්පරුක්ඛෙ නිබ්බත්තං ජාලිනියා දෙවකඤ්ඤාය අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස දින්නවත්ථසදිසං, තම්පි ඛොමාදීනංයෙව අනුලොමං හොති තෙසු අඤ්ඤතරභාවතො.

දීඝතො වඩ්ඪකිහත්ථප්පමාණං, විත්ථාරතො තතො උපඩ්ඪප්පමාණං විකප්පනුපගං පච්ඡිමං. අට්ඨඞ්ගුලං සුගතඞ්ගුලෙනාති එත්ථ සුගතඞ්ගුලං නාම ඉදානි මජ්ඣිමස්ස පුරිමස්ස තීණි අඞ්ගුලානි, තෙන සුගතඞ්ගුලෙන අට්ඨඞ්ගුලං වඩ්ඪකිහත්ථප්පමාණන්ති අත්ථො. චතුරඞ්ගුලවිත්ථතන්ති එත්ථාපි යථාවුත්තානුසාරෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. යෙසං පන අධිට්ඨානවිකප්පනානං අභාවතො අධිට්ඨිතවිකප්පිතෙසු අපරියාපන්නත්තා ඉදං අතිරෙකචීවරං නාම හොති.

තං අධිට්ඨානවිකප්පනං කෙනාකාරෙන ජානිතබ්බන්ති අනුයොගං සන්ධාය තං දස්සෙතුං ‘‘යං පන වුත්ත’’න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ යං පන වුත්තන්ති අතිරෙකචීවරං දස්සෙතුං ‘‘අධිට්ඨිතවිකප්පිතෙසු අපරියාපන්නත්තා’’ති අම්හෙහි යං වුත්තන්ති අත්ථො. තිචීවරං අධිට්ඨාතුන්ති නාමං වත්වා අධිට්ඨාතුං. න විකප්පෙතුන්ති සඞ්ඝාටිආදිනාමෙන විකප්පෙතුං න අනුජානාමීති අත්ථො. ‘‘ඉමං චීවරං විකප්පෙමී’’ති පන විකප්පෙතුං වට්ටතියෙව. සාමඤ්ඤවචනං පන තිචීවරස්ස කණ්ඩුපටිච්ඡාදිවස්සිකසාටිකානං විය කාලවසෙන විසෙසාභාවා චස්ස විකප්පෙතබ්බතාති දස්සනත්ථං, න පන සබ්බථා විකප්පනපටිසෙධනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. තථා හි පුරාණචීවරං පච්චුද්ධරිත්වා නවස්ස අධිට්ඨානවචනතො, ‘‘අනාපත්ති අධිට්ඨෙති විකප්පෙතී’’තිආදිවචනතො (පාරා. 469) ච තිචීවරස්සපි විකප්පනාය ඔකාසො දින්නො. එස නයො සබ්බත්ථ. තිචීවරාදීනි හි අධිට්ඨහන්තෙන ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’තිආදිනා තං තං නාමං වත්වා අධිට්ඨාතබ්බං. විකප්පෙන්තෙන පන ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටි’’න්තිආදිනා තස්ස තස්ස චීවරස්ස නාමං අග්ගහෙත්වා ‘‘ඉමං චීවරං තුය්හං විකප්පෙමී’’ති විකප්පෙතබ්බං. තිචීවරං වා හොතු, අඤ්ඤං වා, යදි තං තං නාමං ගහෙත්වා විකප්පෙති, අවිකප්පිතං හොති, අතිරෙකචීවරට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති. තතො පරං විකප්පෙතුන්ති චතුමාසතො පරං ‘‘ඉමං චීවරං විකප්පෙමී’’ති විකප්පෙතුං. ඉදඤ්ච පරිභුඤ්ජිතුං අනුඤ්ඤාතං. කෙචි පන (සාරත්ථ. ටී. 2.469) ‘‘තතො පරං විකප්පෙත්වා යාව ආගාමිසංවච්ඡරෙ වස්සානං චතුමාසං, තාව ඨපෙතුං අනුඤ්ඤාත’’න්ති වදන්ති. තතො පරන්ති ආබාධතො පරං. ‘‘ඉමාසඤ්ච පන වස්සිකසාටිකකණ්ඩුපටිච්ඡාදීනං තතො පරං විකප්පෙත්වා පරිභොගස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා තථාවිකප්පිතං අඤ්ඤනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. අධිට්ඨාතබ්බවිකප්පෙතබ්බතා ජානිතබ්බාති අධිට්ඨාතබ්බං විකප්පෙතබ්බන්ති එවං අධිට්ඨානවිකප්පනා ජානිතබ්බාති අත්ථො.

පඤ්චපරිමාණං අස්සාති පඤ්චකං, මුට්ඨිස්ස මුට්ඨිහත්ථස්ස සම්බන්ධං පඤ්චකං මුට්ඨිපඤ්චකං. එස න යො මුට්ඨිත්තිකන්ති එත්ථාපි. පාරුපනෙනපි සක්කා නාභිං පටිච්ඡාදෙතුන්ති ආහ ‘‘ද්විහත්ථොපි වට්ටතී’’ති. න කෙවලං අඩ්ඪතෙය්‍යොව වට්ටති, අථ ඛො ද්විහත්ථොපි වට්ටතීති පි-සද්දස්ස අත්ථො දට්ඨබ්බො. අතිරෙකඤ්චාති සුගතචීවරප්පමාණම්පි තතො අධිකම්පි. පච්චුද්ධරාමීති ඨපෙමි, පරිච්චජාමීති වා අත්ථො. ‘‘ඉමං චීවරං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’ති (සාරත්ථ. ටී. 2.469) එවම්පි වත්තුං වට්ටති. කායවිකාරං කරොන්තෙනාති හත්ථාදිනා චීවරං පරාමසන්තෙන, චාලෙන්තෙන වා. ඉදඤ්හි අධිට්ඨානං යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන අඵුසන්තස්ස න වට්ටති. දුවිධන්ති සම්මුඛාපරම්මුඛභෙදෙන දුවිධං. වාචා භින්දිතබ්බාති වචනං නිච්ඡාරෙතබ්බං. අන්තොගබ්භාදීසූති අන්තොගබ්භඋපරිපාසාදෙසු. සාමන්තවිහාරෙති යත්ථ තදහෙව ගන්ත්වා නිවත්තෙතුං සක්කා, එවරූපෙ සමීපවිහාරෙ. ඉදඤ්ච දෙසනාසීසමත්තං, තස්මා දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතබ්බන්ති වදන්ති. ‘‘ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති ඉමිනා චීවරසංලක්ඛණං වුත්තං. න හි ඨපිතට්ඨානමත්තසල්ලක්ඛණෙන කිඤ්චි පයොජනං අත්ථි.

අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහීති පච්චත්ථරණමුඛපුඤ්ඡනචොළපරික්ඛාරචොළවසෙන අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහි. අධිට්ඨානතො පුබ්බෙ සඞ්ඝාටිආදිවොහාරස්ස අභාවතො ‘‘ඉමං පච්චුද්ධරාමී’’ති පච්චත්ථරණාදීනං විසුං පච්චුද්ධරණවිධිං දස්සෙති. පච්චත්ථරණාදිනාමෙන පන අධිට්ඨාතබ්බත්තා ‘‘ඉමං පච්චත්ථරණං පච්චුද්ධරාමී’’තිආදිනා වුත්තෙපි නෙවත්ථි දොසො. පුන අධිට්ඨාතබ්බානීති සඞ්ඝාටිආදිනාමෙන අධිට්ඨාතබ්බානි. පරික්ඛාරචොළකස්ස පන පරික්ඛාරචොළවසෙන අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහිපි සඞ්ඝාටිආදිම්හි කතෙ පච්චුද්ධරිත්වා පුන අධිට්ඨාතබ්බන්ති නත්ථි. පුබ්බෙ කතාධිට්ඨානමෙව අධිට්ඨානං. අධිට්ඨිතෙන පන තෙන සද්ධිං මහන්තතරමෙව දුතියං පට්ටං වා ඛණ්ඩං වා සංසිබ්බන්තෙන අධිට්ඨාතබ්බං, සමෙ වා ඛුද්දකෙ වා අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථි. සුඛපරිභොගත්ථන්ති විප්පවාසදොසාභාවතො යත්ථ කත්ථචි ඨපෙත්වා ධම්මස්සවනාදිනා කිච්චෙන අඤ්ඤත්ථ අරුණං උට්ඨාපෙත්වා ආගන්ත්වා නිස්සජ්ජනං විනාව පරිභුඤ්ජිතුං සක්කුණෙය්‍යතාය සුඛපරිභොගත්ථං. පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාතුන්ති පරික්ඛාරචොළං කත්වා අධිට්ඨාතුං.

අනතිරිත්තපමාණාති ‘‘දීඝසො ඡ විදත්ථියො සුගතවිදත්ථියා, තිරියං අඩ්ඪතෙය්‍යා’’ති (පාචි. 543) වුත්තප්පමාණතො අනධිකපමාණා. පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බාති වස්සිකසාටිකභාවතො අපනෙත්වා විකප්පෙතබ්බා, හෙමන්තස්ස පඨමදිවසතො පට්ඨාය අන්තොදසාහෙ වස්සිකසාටිකාවස්සිකසාටිකභාවතො අපනෙත්වා ‘‘ඉමං චීවරං තුය්හං විකප්පෙමී’’තිආදිනා නයෙන විකප්පෙතබ්බාති වුත්තං හොති. අඤ්ඤථා හි ‘‘වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙනාපි, කණ්ඩුපටිච්ඡාදි ආබාධවූපසමෙනාපි අධිට්ඨානං විජහතී’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා) වක්ඛමානත්තා වස්සානමාසතො පරං අසති අධිට්ඨානෙ කිං පච්චුද්ධරෙය්‍යාති ‘‘පච්චුද්ධරිත්වා’’ති වචනමෙව නොපපජ්ජෙය්‍ය.

කෙචි පන (සාරත්ථ. ටී. 2.469) ‘‘යථා කථිනමාසබ්භන්තරෙ උප්පන්නචීවරං කථිනමාසාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං හොති, එවමයං වස්සිකසාටිකාපි වස්සානමාසාතික්කමෙ නිස්සග්ගියා හොති. තස්මා කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ පච්චුද්ධරිත්වා තතො පරං හෙමන්තස්ස පඨමදිවසෙ විකප්පෙතබ්බාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො, පච්චුද්ධරිත්වා තතො පරං විකප්පෙතබ්බාති පදයොජනා වෙදිතබ්බා’’ති ච වදන්ති, තං න යුත්තං. කථිනමාසෙ උප්පන්නඤ්හි චීවරං අතිරෙකචීවරට්ඨානෙ ඨිතත්තා අවසානදිවසෙ අනධිට්ඨිතං කථිනමාසාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං හොති. අයං පන වස්සිකසාටිකා අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතත්තා න තෙන සදිසාති වස්සානාතික්කමෙ කථං නිස්සග්ගියං හොති අනධිට්ඨිතඅවිකප්පිතමෙව හි තං කාලාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං හොති, තස්මා හෙමන්තෙපි වස්සිකසාටිකා දසාහපරිහාරං ලභති. එවං කණ්ඩුපටිච්ඡාදිපි අධිට්ඨානවිජහනතො පරං දසාහපරිහාරං ලභති. දසාහං පන අනතික්කාමෙත්වා විකප්පෙතබ්බා. නහානත්ථාය අනුඤ්ඤාතත්තා වණ්ණභෙදමත්තරත්තාපි චෙසා වට්ටතීති වුත්තං. ‘‘ද්වෙ පන න වට්ටන්තී’’ති ද්වින්නං අධිට්ඨානාභාවතො වුත්තං. ‘‘සචෙ වස්සානෙ අපරා වස්සිකසාටිකා උප්පන්නා හොති, පුරිමවස්සිකසාටිකං පච්චුද්ධරිත්වා, විකප්පෙත්වා ච අධිට්ඨාතබ්බා’’ති වදන්ති.

පමාණයුත්තන්ති ‘‘දීඝසො සුගතවිදත්ථියා ද්වෙ විදත්ථියො, විත්ථාරතො දියඩ්ඪං දසා විදත්ථී’’ති (පාචි. 531 ආදයො) ඉමිනා පමාණෙන යුත්තං. පමාණිකාති ‘‘සුගතවිදත්ථියා දීඝසො චතස්සො විදත්ථියො, තිරියං ද්වෙ විදත්ථියො’’ති එවං වුත්තප්පමාණයුත්තා. පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බාති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. යස්මා භික්ඛූනං තිචීවරෙ පරිපුණ්ණෙ, අත්ථෙ ච සති පරිස්සාවනාදීහි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පරික්ඛාරචොළක’’න්ති (මහාව. 357) බහූනං පත්තත්ථවිකපරිස්සාවනාදීනං සඞ්ගහවසෙන පරික්ඛාරචොළාධිට්ඨානමනුඤ්ඤාතං, තස්මා ‘‘පරික්ඛාරචොළෙ ගණනා නත්ථී’’තිආදි වුත්තං. භගවතා හි යං යං භික්ඛූ ලභන්ති, තං තං ඉමිනා විධානෙන අධිට්ඨහිත්වා පුන ‘‘යෙන යෙන පරිස්සාවනාදිනා අත්ථො හොති, තං තං කත්වා ගණ්හන්තූ’’ති අනුකම්පාය අනුඤ්ඤාතං. තෙනෙවාහ ‘‘ථවිකාපී’’තිආදි. ආදිසද්දෙන ‘‘එතානි චීවරානි පරික්ඛාරචොළානි අධිට්ඨාමී’’ති අසම්මුඛාධිට්ඨානං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘සෙනාසනපරික්ඛාරත්ථාය දින්නපච්චත්ථරණෙ චා’’ති ඉමිනා අත්තනො සන්තකං පටික්ඛිපති. කෙචි පන (සාරත්ථ. ටී. 2.469) ‘‘අනිවාසෙත්වා, අපාරුපිත්වා ච කෙවලං පඤ්චපීඨෙසුයෙව අත්ථරිත්වා පරිභුඤ්ජියමානං පච්චත්ථරණං අත්තනො සන්තකම්පි අනධිට්ඨිතං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං අයුත්තං සෙනාසනපරික්ඛාරත්ථාය දින්න’’න්ති පච්චත්ථරණස්ස විසෙසිතත්තා. භිසිබිබ්බොහනපාවාරකොජවානම්පි සෙනාසනපරික්ඛාරතොයෙව අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථීති වෙදිතබ්බං.

අධිට්ඨිතඤ්ච පනෙතං චීවරං පරිභුඤ්ජතො කථං අධිට්ඨානං විජහතීති ආහ ‘‘සබ්බඤ්ච පනෙත’’න්තිආදි. තත්ථ අච්ඡින්දිත්වා ගහණෙනාති චොරාදීහි අච්ඡින්දිත්වා ගහණෙන. හීනායාවත්තනෙනාති ගිහිභාවාය ආවත්තනෙන, විබ්භමෙනාති අත්ථො, ‘‘සීලවන්තොව හුත්වා ගිහී භවිස්සාමී’’ති සෙතවත්ථනිවාසනෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නස්ස සෙතවත්ථනිවාසො වා කාසායචජනං වා හීනායාවත්තන’’න්ති කෙචි. ‘‘‘හීනායාවත්තනෙනා’ති ඉමිනා භික්ඛුනියා එව අධිට්ඨානවිජහනං ගහිතං හොති. සා හි යදා විබ්භමති, තදා අස්සමණී හොති. භික්ඛු පන විබ්භමන්තොපි යාව සික්ඛං න පච්චක්ඛාති, තාව භික්ඛුයෙවාති අධිට්ඨානං න විජහතී’’ති අපරෙ. සික්ඛාපච්චක්ඛානෙනාති ලිඞ්ගෙ ඨිතස්සෙව සික්ඛාය පච්චක්ඛානෙන. යො හි භික්ඛුලිඞ්ගෙ ඨිතොව සික්ඛං පච්චක්ඛාති, තස්ස කායලග්ගම්පි චීවරං අධිට්ඨානං විජහතීති. කාලඞ්කිරියායාති මරණෙන. ලිඞ්ගපරිවත්තනෙනාති පුරිසලිඞ්ගස්ස, ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස වා පරිවත්තනෙන, පුරිසස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගපාතුභාවෙන, ඉත්ථියා වා පුරිසලිඞ්ගපාතුභාවෙනාති වුත්තං හොති.

කනිට්ඨඞ්ගුලිනඛපිට්ඨිප්පමාණෙනාති හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදං දස්සෙති. ඔරතොති අබ්භන්තරතො. යො පන දුබ්බලට්ඨානෙ පඨමං අග්ගළං දත්වා පච්ඡා දුබ්බලට්ඨානං ඡින්දිත්වා අපනෙති, අධිට්ඨානං න භිජ්ජති. මණ්ඩලපරිවත්තනෙපි එසෙව නයො. දුපට්ටස්ස පන එකස්මිං පටලෙ ඡිද්දෙ වා ජාතෙ, ගලිතෙ වා අධිට්ඨානං න භිජ්ජති. ඛුද්දකං චීවරං මහන්තං කරොති, මහන්තං වා ඛුද්දකං කරොති, අධිට්ඨානං න භිජ්ජති. උභො කොටියො මජ්ඣෙ කරොන්තො සචෙ පන පඨමං ඡින්දිත්වා පච්ඡා ඝටෙති, අධිට්ඨානං භිජ්ජති. අථ ඝටෙත්වා ඡින්දති, න භිජ්ජති. රජකෙහි ධොවාපෙත්වා සෙතං කරොන්තස්සාපි අධිට්ඨානං අධිට්ඨානමෙව. වස්සානමාසාතික්කමෙනාපීති එත්ථ පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන න කෙවලං පුබ්බෙ වුත්තෙන දානාදිනා අට්ඨවිධෙනෙව කාරණෙන වස්සිකසාටිකා අධිට්ඨානං විජහති, අථ ඛො වස්සානමාසාතික්කමෙනපීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එස නයො ආබාධවූපසමෙනාපීති එත්ථාපි. විකප්පනසික්ඛාපදෙති (පාචි. 372 ආදයො) පාචිත්තියෙ සුරාපානවග්ගස්ස නවමසික්ඛාපදෙ.

තං අතික්කාමයතොති එත්ථ තන්ති චීවරං, කාලං වා පරාමසතීති ආහ ‘‘තං යථාවුත්තජාතිප්පමාණ’’න්තිආදි. අස්සාති භික්ඛුස්ස. තස්ස යො අරුණොති තස්ස චීවරුප්පාදදිවසස්ස යො අතික්කන්තො අරුණො. චීවරුප්පාදදිවසෙන සද්ධින්ති චීවරුප්පාදදිවසස්ස අරුණෙන සද්ධිං. දිවසසද්දෙන චෙත්ථ තංදිවසනිස්සිතො අරුණො වුත්තො. ඉදානි යස්ස ච නිස්සජ්ජිතබ්බං, යථා ච නිස්සජ්ජිතබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘තං ගහෙත්වා’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රායං නයොති තස්මිං නිස්සජ්ජනෙ අයං විධි. අඤ්ඤථාපීති භාසන්තරෙනාපි, යාය කායචි භාසායපීති අත්ථො. පටිබලෙනාති වත්තුං සමත්ථෙන. ආයතිං සංවරෙය්‍යාසීති උපරි සංවරමාපජ්ජෙය්‍යාසි, සංවුතකායවචීද්වාරො භවෙය්‍යාසීති අත්ථො. ඉමානි ච ‘‘පස්සසී’’තිආදීනි යථාක්කමං පටිග්ගාහකදෙසකෙහි වත්තබ්බවචනානි. තථා හි ‘‘පස්සසී’’ති පටිග්ගාහකෙන වත්තබ්බවචනං, ‘‘ආම පස්සාමී’’ති තදනුදෙසකෙන වත්තබ්බවචනං. ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති තදනුප්පටිග්ගාහකෙන වත්තබ්බවචනං, ‘‘සාධු සුට්ඨු සංවරිස්සාමී’’ති තදනුදෙසකෙන වත්තබ්බවචනං. ඉමිනා ච අත්තනො ආයතිං සංවරෙ පතිට්ඨිතභාවං දස්සෙති. ද්වීසු, පන සම්බහුලාසු වාති ද්වීසු වා සම්බහුලාසු වා ආපත්තීසු පුරිමනයෙනෙව වචනභෙදො කාතබ්බො. ඤත්තියං ආපත්තිං සරති විවරතීති එත්ථ ‘‘ද්වෙ ආපත්තියො’’ති වා ‘‘සම්බහුලා ආපත්තියො’’ති වා වචනභෙදො කාතබ්බො. ද්වීසු, බහූසු වා වචනභෙදො කාතබ්බොති ‘‘සඞ්ඝො ඉමානි චීවරානී’’ති වත්ථුවසෙන වචනභෙදො කාතබ්බො.

එවං සඞ්ඝස්ස නිස්සජ්ජනවිධිං දස්සෙත්වා ගණස්ස නිස්සජ්ජනවිධිං දස්සෙතුං ‘‘ගණස්ස පන නිස්සජ්ජන්තෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සෙසං පුරිමසදිසමෙවාති නිස්සජ්ජනාපත්තිප්පටිග්ගහණනිස්සට්ඨචීවරදානෙසු ‘‘ආයස්මන්තාන’’න්තිආදිනා වුත්තවචනභෙදං විනා අවසෙසං සඞ්ඝස්ස නිස්සජ්ජනාදීසු වුත්තසදිසමෙවාති අත්ථො.

ඉදානි පුග්ගලස්ස නිස්සජ්ජනවිධිං දස්සෙතුං ‘‘පුග්ගලස්ස පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ද්වීසු, තීසු වාති ද්වීසු, තීසු වා ආපත්තීසු චෙව දාතබ්බචීවරෙසු ච. යථා ච ගණස්ස නිස්සජ්ජනෙ, එවං ද්වින්නං නිස්සජ්ජනෙපි පාළි වෙදිතබ්බා. යදි හි විසෙසො භවෙය්‍ය, යථෙව ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, තිණ්ණං පාරිසුද්ධිඋපොසථං කාතුං, එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, කාතබ්බො – බ්‍යත්තෙන භික්ඛුනා පටිබලෙන තෙ භික්ඛූ ඤාපෙතබ්බා’’තිආදිනා (මහාව. 168) නයෙන තිණ්ණං පාරිසුද්ධිඋපොසථං වත්වා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ද්වින්නං පාරිසුද්ධිඋපොසථං කාතුං, එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, කත්තබ්බො – ථෙරෙන භික්ඛුනා එකංසං උත්තරාසඞ්ග’’න්තිආදිනා නයෙන විසුංයෙව ද්වින්නං පාරිසුද්ධිඋපොසථො වුත්තො, එවං ඉධාපි විසුං පාළිං වදෙය්‍ය. යස්මා පන නත්ථි, තස්මා අවත්වාව ගතොති ගණස්ස වුත්තා පාළියෙවෙත්ථ පාළි. ආපත්තිප්පටිග්ගහණෙ පන අයං විසෙසො – යථා ගණස්ස නිස්සජ්ජිත්වා ආපත්තියා දෙසියමානාය ආපත්තිප්පටිග්ගාහකො භික්ඛු ඤත්තිං ඨපෙති, එවං අට්ඨපෙත්වා ද්වීසු අඤ්ඤතරෙන යථා එකපුග්ගලො පටිග්ගණ්හාති, එවං ආපත්ති පටිග්ගහෙතබ්බා. ද්වින්නඤ්හි ඤත්තිට්ඨපනං නාම නත්ථි. යදි සියා, ද්වින්නං පාරිසුද්ධිඋපොසථං විසුං න වදෙය්‍ය. නිස්සට්ඨචීවරදානෙපි යථා ‘‘ඉමං චීවරං ආයස්මතො දම්මී’’ති එකො වදති, එවං ‘‘මයං ඉමං චීවරං ආයස්මතො දෙමා’’ති වත්තුං වට්ටති. ඉතො ගරුකතරානිපි හි ඤත්තිදුතියකම්මානි අපලොකෙත්වා කාතබ්බානීති වුත්තානි අත්ථි, තෙසං එතං අනුලොමං. තෙනෙවාහ ‘‘ද්වින්නං පනා’’තිආදි. නිස්සට්ඨචීවරං පන දාතබ්බමෙව, අදාතුං න ලබ්භති. විනයකම්මමත්තමෙව හෙතං. න තං තෙන සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා පුග්ගලස්ස වා දින්නමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘නිස්සට්ඨවත්ථු’’න්තිආදි.

අනිස්සජ්ජිත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස දුක්කටන්ති සකිං නිවත්ථං වා සකිං පාරුතං වා කායතො අමොචෙත්වා දිවසම්පි චරති, එකමෙව දුක්කටං. මොචෙත්වා නිවාසෙති වා පාරුපති වා, පයොගෙ පයොගෙ දුක්කටං. දුන්නිවත්ථං වා දුප්පාරුතං වා සණ්ඨාපෙන්තස්ස අනාපත්ති. අඤ්ඤස්ස තං පරිභුඤ්ජතොපි අනාපත්ති. ‘‘අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජතී’’තිආදිවචනඤ්චෙත්ථ (පාරා. 570) සාධකං. දසාහං අනතික්කන්තෙපි අතික්කන්තසඤ්ඤිනො, වෙමතිකස්ස ච දුක්කටන්ති එත්ථාපි ‘‘පරිභුඤ්ජන්තස්සා’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. අතික්කන්තෙ අනතික්කන්තසඤ්ඤිනොපීති දසාහං අතික්කන්තෙ චීවරෙ ‘‘අනතික්කන්තං ඉද’’න්ති එවං සඤ්ඤිනො, දසාහෙ වා අතික්කන්තෙ ‘‘අනතික්කන්තො දසාහො’’ති එවං සඤ්ඤිනො.

ඉදානි ‘‘අනධිට්ඨිතෙ අධිට්ඨිතසඤ්ඤිනො නිස්සග්ගිය’’න්තිආදිආපත්තිවාරං සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තථා’’තිආදිමාහ. තථාති යථා දසාහං අතික්කන්තෙ සඤ්ඤාභෙදෙන තිකපාචිත්තියං, තථා අනධිට්ඨිතාදීසු සත්තසු විකප්පෙසු අධිට්ඨිතාදිසඤ්ඤාභෙදතොති අත්ථො. තත්ථ අවිස්සජ්ජිතෙ විස්සජ්ජිතසඤ්ඤිනොති කස්සචි අදින්නෙ අපරිච්චත්තෙ ‘‘දින්නං පරිච්චත්තං මයා’’ති එවං සඤ්ඤිනො. අනට්ඨෙ නට්ඨසඤ්ඤිනොති අත්තනො චීවරෙන සද්ධිං බහූනි අඤ්ඤෙසං චීවරානි එකතො ඨපිතානි, තානි චෙ චොරා හරන්ති, තත්‍රෙස අත්තනො චීවරෙ අනට්ඨෙ නට්ඨසඤ්ඤී හොති, තස්ස නට්ඨසඤ්ඤිනො. එස නයො අවිනට්ඨාදීසුපි. අවිලුත්තෙති එත්ථ පන ගබ්භං භින්දිත්වා පසය්හාවහාරවසෙන අවිලුත්තෙති වෙදිතබ්බං.

විස්සජ්ජිතෙති (පාරා. අට්ඨ. 2.469) අඤ්ඤස්ස දින්නෙ. කථං පන දින්නං හොති, කථං ගහිතං? ‘‘ඉමං තුය්හං දෙමි, දදාමි, දජ්ජාමි, ඔණොජෙමි, පරිච්චජාමි, විස්සජ්ජාමි, නිස්සජ්ජාමී’’ති වා වදති, ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස දෙමි…පෙ… නිස්සජ්ජාමී’’ති වා වදති, සම්මුඛාපි පරම්මුඛාපි දින්නංයෙව හොති. ‘‘තුය්හං ගණ්හාහී’’ති වුත්තෙ ‘‘මය්හං ගණ්හාමී’’ති වදති, සුදින්නං, සුග්ගහිතඤ්ච. ‘‘තව සන්තකං කරොහි, තව සන්තකං හොතු, තව සන්තකං කරිස්සසී’’ති වුත්තෙ ‘‘මම සන්තකං කරොමි, මම සන්තකං හොතු, මම සන්තකං කරිස්සාමී’’ති වදති, දුද්දින්නං, දුග්ගහිතඤ්ච. නෙව දාතා දාතුං ජානාති, න ඉතරො ගහෙතුං. සචෙ පන ‘‘තව සන්තකං කරොහී’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධු, භන්තෙ, මය්හං ගණ්හාමී’’ති ගණ්හාති, සුග්ගහිතං, සචෙ පන එකො ‘‘ගණ්හාහී’’ති වදති, ඉතරො ‘‘න ගණ්හාමී’’ති වදති, පුන සො ‘‘දින්නං මයා තුය්හං, ගණ්හාහී’’ති වදති, ඉතරොපි ‘‘න මය්හං ඉමිනා අත්ථො’’ති වදති. තතො පුරිමොපි ‘‘මයා දින්න’’න්ති දසාහං අතික්කාමෙති, පච්ඡිමොපි ‘‘මයා පටික්ඛිත්ත’’න්ති, කස්සාපත්තීති? න කස්සචි. යස්ස පන රුච්චති, තෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. යො පන අධිට්ඨානෙ වෙමතිකො, තෙන කිං කාතබ්බං? වෙමතිකභාවං ආරොචෙත්වා ‘‘සචෙ අනධිට්ඨිතං භවිස්සති, එවං මෙ කප්පියං හොතී’’ති වත්වා වුත්තනයෙනෙව නිස්සජ්ජිතබ්බං. න හි එවං ජානාපෙත්වා විනයකම්මං කරොන්තස්ස මුසාවාදො හොති.

යථා ච ඉදං, එවං ඉතො පරානිපීති යථා ඉදං අතිරෙකචීවරධාරණසික්ඛාපදං ආචාරවිපත්ති, එවං ඉතො පරානිපි සික්ඛාපදානි ආචාරවිපත්තියෙවාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උභතොපාතිමොක්ඛෙසූ’’තිආදි. ආජීවවිපත්තිපච්චයා පන ඨපෙත්වා දුබ්භාසිතං ඡ ආපත්තික්ඛන්ධා පඤ්ඤත්තාති –

‘‘ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා සඤ්චරිත්තං සමාපජ්ජති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා ‘යො තෙ විහාරෙ වසති, සො භික්ඛු අරහා’ති භණති, පටිවිජානන්තස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛු පණීතභොජනානි අගිලානො අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛුනී පණීතභොජනානි අගිලානා අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති පාටිදෙසනීයස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛු සූපං වා ඔදනං වා අගිලානො අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පරි. 287) –

එවං පාරාජිකාදිවසෙන ඨපෙත්වා දුබ්භාසිතං ආජීවවිපත්තිපච්චයා ඡ ආපත්තික්ඛන්ධා පඤ්ඤත්තා. දිට්ඨිවිපත්තිපච්චයා පාචිත්තියදුක්කටවසෙන ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා පඤ්ඤත්තාති සමනුභාසනාය පාපිකාය දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සජ්ජනෙ ඤත්තියා දුක්කටං, කම්මවාචාපරියොසානෙ පාචිත්තියන්ති එවං දිට්ඨිවිපත්තිපච්චයා පාචිත්තියදුක්කටවසෙන ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා පඤ්ඤත්තා. එත්ථාති විපත්තිකථාසු.

ගණනුපගතාති දිවසගණනං උපගතභාවො. අඤ්ඤෙහි ‘‘ඉමං චීවරං ඉත්ථන්නාමස්ස දෙමා’’ති පරහත්ථෙ දින්නම්පි ‘‘න තාව තං ගණනුපගං, යාව න හත්ථං ගච්ඡතී’’ති (මහාව. 259) චම්මක්ඛන්ධකෙ වුත්තත්තා යාව ආහරිත්වා වා න දින්නං, ‘‘තුම්හාකං, භන්තෙ, චීවරං උප්පන්න’’න්ති පහිණිත්වා වා අනාරොචිතං, තාව දිවසගණනං න උපෙති, අනධිට්ඨිතං වට්ටති. යදා පන ආනෙත්වා දින්නං හොති, ‘‘උප්පන්න’’න්ති වා සුතං, තතො පට්ඨාය ගණනුපගං හොති, අන්තොදසාහෙ අධිට්ඨාතබ්බං. කථිනසඤ්ඤිතං සමුට්ඨානමස්සාති කථිනසමුට්ඨානං, තතියඡට්ඨසමුට්ඨානවසෙන ද්විසමුට්ඨානන්ති අත්ථො. කායවාචාහි කත්තබ්බඅධිට්ඨානවිකප්පනානං අකරණෙන කායවාචතො, චිත්තෙ පන සති කායවාචාචිත්තතො ච සමුට්ඨාතීති වුත්තං හොති. අනධිට්ඨානාවිකප්පනවසෙන ආපජ්ජනතො අකිරියං. අජානන්තොපි ආපජ්ජතීති නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛං. කායද්වාරෙ ච වචීද්වාරෙ ච කත්තබ්බාකරණතො කායකම්මං වචීකම්මං.

කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. උදොසිතසික්ඛාපදවණ්ණනා

භික්ඛුනාති භික්ඛුස්සාති අත්ථො, සාමිඅත්ථෙ චෙතං කරණවචනං. තෙනාහ ‘‘පුරිමසික්ඛාපදෙ වියා’’තිආදි. අථ කස්මා කරණවසෙනෙව කරණවචනස්ස අත්ථං අග්ගහෙත්වා සාමිවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘කරණවසෙන හී’’තිආදි. හීති කාරණත්ථෙ නිපාතො. ඡින්නපලිබොධොති ඡින්නචීවරාවාසපලිබොධො. එකාව රත්ති එකරත්තං, සමාසන්තගතස්ස අත්ථං. තිණ්ණං චීවරානං සමාහාරොති තිචීවරං. තෙන තිචීවරෙන, තීහි චීවරෙහීති අත්ථො. එකෙන විප්පවුත්ථොපි (පාරා. අට්ඨ. 2.475-476) හි තිචීවරෙන විප්පවුත්ථො නාම හොති පටිසිද්ධපරියාපන්නෙන විප්පවුත්ථත්තා, අවයවෙපි වා සමුදායවොහාරතො. තෙනාහ ‘‘තිචීවරාධිට්ඨානනයෙනා’’තිආදි.

ඉදානි විප්පවාසලක්ඛණවවත්ථාපනත්ථං ‘‘ගාමො එකූපචාරො’’තිආදිමාහ. තත්ථ නිවෙසනන්ති උදොසිතාදීනං වසෙන අකතාය පතිස්සයවිකතියා අධිවචනං. උදොසිතොති (පාරා. අට්ඨ. 2.482-487) යානාදීනං භණ්ඩානං සාලා. යො ‘‘උදවසිතො’’තිපි වුච්චති. අට්ටොති පටිරාජාදිපටිබාහනත්ථං ඉට්ඨකාහි කතො බහලභිත්තිකො චතුපඤ්චභූමිකො පතිස්සයවිසෙසො. ‘‘අට්ටොති බහලභිත්තිකගෙහං, යස්ස ගොපානසියො අග්ගහෙත්වා ඉට්ඨකාහි එව ඡදනං හොතී’’ති අපරෙ. ‘‘අට්ටාකාරෙන කරීයතී’’තිපි වදන්ති. මාළොති එකකූටසඞ්ගහිතො චතුරස්සපාසාදො, එකකූටසඞ්ගහිතො වා අනෙකකොණවන්තො පතිස්සයවිසෙසො. ‘‘මාළොති වට්ටාකාරෙන කතසෙනාසන’’න්ති අපරෙ. පාසාදොති දීඝපාසාදො, අඩ්ඪයොගාදිභෙදො අට්ටමාළහම්මියවජ්ජිතො සබ්බො වා පාසාදො. හම්මියන්ති මුණ්ඩච්ඡදනපාසාදො. ‘‘චන්දියඞ්ගණයුත්ත’’න්ති අපරෙ. නාවාති ථලට්ඨඋදකට්ඨවසෙන ද්විධා නාවා. සත්ථොති ජඞ්ඝසත්ථො, සකටසත්ථො වා. ධඤ්ඤකරණන්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.491-494) ඛලං වුච්චති. ආරාමොති පුප්ඵාරාමො, ඵලාරාමො වා. විහාරොති සපරික්ඛිත්තො වා අපරික්ඛිත්තො වා සකලො ආවාසො. ‘‘ගෙහම්පී’’ති කෙචි. නිවෙසනාදීනි චෙත්ථ ගාමතො බහි නිවිට්ඨානි ගහිතානි. අන්තොගාමෙ ඨිතානං පන ගාමග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා ගාමපරිහාරොයෙවාති. ‘‘නිවෙසනාදයො හම්මියපරියොසානා ගාමපරික්ඛෙපතො බහි නිවිට්ඨා’’ති අපරෙ. හත්ථපාසාතික්කමෙති එත්ථ හත්ථපාසො නාම අඩ්ඪතෙය්‍යරතනප්පමාණො පදෙසො, තස්ස අතික්කමො හත්ථපාසාතික්කමො, තස්මිං හත්ථපාසාතික්කමෙ. හත්ථපාසබ්භන්තරෙ පන වත්ථුං වට්ටති. තං පමාණං අතික්කමිත්වා සචෙපි ඉද්ධිමා භික්ඛු ආකාසෙ අරුණං උට්ඨාපෙති, නිස්සග්ගියමෙව හොති.

අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො – සචෙ (පාරා. අට්ඨ. 2.477-478) ගාමො එකස්ස රඤ්ඤො වා භොජකස්ස වා වසෙන එකකුලස්ස හොති, පාකාරාදිනා පරික්ඛිත්තත්තා එකූපචාරො ච, එවරූපෙ ගාමෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා තස්මිං ගාමබ්භන්තරෙ යථාරුචිතට්ඨානෙ වසිතබ්බං, සචෙ අපරික්ඛිත්තො, යස්මිං ඝරෙ චීවරං නික්ඛිත්තං හොති, තස්මිං ඝරෙ වසිතබ්බං, තස්ස ඝරස්ස සමන්තතො හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බං.

සචෙ ගාමො වෙසාලිකුසිනාරාදයො විය නානාරාජූනං වා භොජකානං වා හොති, වුත්තප්පකාරෙන පරික්ඛිත්තො ච, එවරූපෙ ගාමෙ යස්මිං ඝරෙ චීවරං නික්ඛිත්තං හොති, තස්මිං ඝරෙ වා වත්ථබ්බං, තස්ස ඝරස්ස හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බං. යස්සා වීථියා ඝරං හොති, තස්සා වීථියා තස්ස ඝරස්ස සම්මුඛාට්ඨානෙ සභායං වා ඝරද්වාරෙ වා වත්ථබ්බං, තෙසං සභාද්වාරානං හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බං.

සචෙ සො ගාමො අපරික්ඛිත්තො, යස්මිං ඝරෙ චීවරං නික්ඛිත්තං, තත්ථ වා තස්ස හත්ථපාසෙ වා වත්ථබ්බං. නිවෙසනෙ පන සචෙ එකකුලස්ස නිවෙසනං හොති, පරික්ඛිත්තඤ්ච, අන්තොනිවෙසනෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා අන්තොනිවෙසනෙ වත්ථබ්බං. අපරික්ඛිත්තං චෙ හොති, යස්මිං ගබ්භෙ චීවරං නික්ඛිත්තං, තස්මිං වත්ථබ්බං, තස්ස ගබ්භස්ස හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බං.

සචෙ නානාකුලස්ස නිවෙසනං හොති, පරික්ඛිත්තඤ්ච, යස්මිං ගබ්භෙ චීවරං නික්ඛිත්තං, තස්මිං ගබ්භෙ වත්ථබ්බං, සබ්බෙසං සාධාරණද්වාරමූලෙ වා තෙසං ගබ්භද්වාරමූලානං හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බං. අපරික්ඛිත්තං චෙ, යස්මිං ගබ්භෙ චීවරං නික්ඛිත්තං, තස්මිං ගබ්භෙ වත්ථබ්බං, තස්ස ගබ්භස්ස හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බං. එස නයො උදොසිතාදීසුපි.

සත්ථො පන ජඞ්ඝසත්ථො වා හොතු, සකටසත්ථො වා. සචෙ එකකුලස්ස සත්ථො හොති, සත්ථෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා පුරතො වා පච්ඡතො වා සත්තබ්භන්තරා න විජහිතබ්බා, පස්සතො අබ්භන්තරං න විජහිතබ්බං. සචෙ (පාරා. අට්ඨ. 2.489) සත්ථො ගච්ඡන්තො ගාමං වා නදිං වා පරියාදියිත්වා තිට්ඨති, අන්තොපවිට්ඨෙන සද්ධිං එකාබද්ධො හුත්වා ඔරඤ්ච පාරඤ්ච ඵරිත්වා ඨිතො හොති, සත්ථපරිහාරොව ලබ්භති. අථ ගාමෙ වා නදියා වා පරියාපන්නො හොති අන්තොපවිට්ඨො, ගාමපරිහාරො චෙව නදිපරිහාරො ච ලබ්භති. සචෙ විහාරසීමං අතික්කමිත්වා තිට්ඨති, අන්තොසීමාය ච චීවරං හොති, විහාරං ගන්ත්වා වසිතබ්බං. සචෙ බහිසීමාය චීවරං හොති, සත්ථසමීපෙයෙව වසිතබ්බං. සචෙ ගච්ඡන්තො සකටෙ වා භග්ගෙ, ගොණෙ වා නට්ඨෙ අන්තරා ඡිජ්ජති, යස්මිං කොට්ඨාසෙ චීවරං නික්ඛිත්තං, තත්ථ වසිතබ්බං.

ඛෙත්තෙපි (පාරා. අට්ඨ. 2.490) සචෙ එකකුලස්ස ඛෙත්තං හොති, පරික්ඛිත්තඤ්ච, අන්තොඛෙත්තෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා අන්තොඛෙත්තෙ වත්ථබ්බං. සචෙ අපරික්ඛිත්තං, හත්ථපාසා චීවරං න විජහිතබ්බං. සචෙ නානාකුලස්ස ඛෙත්තං හොති, පරික්ඛිත්තඤ්ච, අන්තොඛෙත්තෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා ඛෙත්තද්වාරමූලෙ වා වත්ථබ්බං, තස්ස හත්ථපාසා වා න විජහිතබ්බං. සචෙ අපරික්ඛිත්තං, චීවරං හත්ථපාසා න විජහිතබ්බං. එස නයො ධඤ්ඤකරණාරාමෙසු ද්වීසුපි. විහාරෙ පන නිවෙසනෙ වුත්තසදිසොව විනිච්ඡයො.

රුක්ඛමූලෙ පන යං මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ සමන්තා ඡායා ඵරති, තස්මිං ඨානෙ අවිරළෙ පදෙසෙ තස්ස ඡායාය ඵුට්ඨොකාසස්ස අන්තොයෙව නික්ඛිපිතබ්බං. සචෙ විරළසාඛස්ස රුක්ඛස්ස ආතපෙන ඵුට්ඨොකාසෙ ඨපෙති, අරුණුග්ගමනෙ ච සො භික්ඛු තස්ස හත්ථපාසෙ න හොති, අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ තස්ස ඡායායපි හොති, නිස්සග්ගියං හොති. සචෙ නානාකුලස්ස රුක්ඛො හොති, චීවරස්ස හත්ථපාසා න විජහිතබ්බං.

අජ්ඣොකාසෙ පන විඤ්ඣාටවිආදීසු අරඤ්ඤෙසුපි සමුද්දමජ්ඣෙ මච්ඡබන්ධානං අගමනපථදීපකෙසුපි චීවරං ඨපෙත්වා තතො සමන්තා සත්තබ්භන්තරෙ පදෙසෙ යත්ථ කත්ථචි වසිතබ්බං, ඉතො අඤ්ඤත්ථ වසන්තො විප්පවුත්ථො නාම හොතීති දට්ඨබ්බං.

ඉමස්ස පන විත්ථාරස්ස ඉධ අවුත්තත්තා, සමන්තපාසාදිකායඤ්ච වුත්තත්තා ‘‘අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො’’තිආදි වුත්තං. එත්ථාති ‘‘තිචීවරෙන විප්පවසෙය්‍යා’’ති එතස්මිං පදෙ. සඞ්ඛෙපොති සඞ්ඛෙපවණ්ණනා. එත්ථ පන පාළියං (පාරා. 477) ‘‘ගාමො එකූපචාරො නානූපචාරො’’තිආදිනා අවිසෙසෙන මාතිකං නික්ඛිපිත්වාපි ගාමනිවෙසනඋදොසිතඛෙත්තධඤ්ඤකරණආරාමවිහාරානං එකූපචාරනානූපචාරතා ‘‘ගාමො එකූපචාරො නාම එකකුලස්ස ගාමො හොති පරික්ඛිත්තො ච අපරික්ඛිත්තො චා’’තිආදිනා (පාරා. 478) පරික්ඛිත්තාපරික්ඛිත්තවසෙන විභත්තා. අට්ටමාළපාසාදහම්මියනාවාසත්ථරුක්ඛමූලඅජ්ඣොකාසානං පන එවං අවත්වා ‘‘එකකුලස්ස අට්ටො හොති, නානාකුලස්ස අට්ටො හොතී’’තිආදිනා (පාරා. 484) නයෙන එකකුලනානාකුලවසෙන ච අන්තෙ ‘‘අජ්ඣොකාසො එකූපචාරො නාම අගාමකෙ අරඤ්ඤෙ සමන්තා සත්තබ්භන්තරා එකූපචාරො, තතො පරං නානූපචාරොති (පාරා. 494) ච එවං එකූපචාරනානූපචාරතා විභත්තා. තස්මා ගාමාදීසු පරික්ඛිත්තං එකූපචාරං, අපරික්ඛිත්තං නානූපචාරන්ති ච, අට්ටාදිසු යං එකකුලස්ස, තං එකූපචාරං, යං නානාකුලස්ස, තං නානූපචාරන්ති ච ගහෙතබ්බං. අජ්ඣොකාසෙ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බං. උපචාරොති හි ‘‘ගාමො එකූපචාරො නානූපචාරො’’තිආදීසු ද්වාරං, ‘‘අජ්ඣොකාසො එකූපචාරො’’ති එත්ථ සමන්තා සත්තබ්භන්තරසඞ්ඛාතං පමාණන්ති අපරෙ.

අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියාති භික්ඛුනො සඞ්ඝෙන දින්නා සම්මුති භික්ඛුසම්මුති, තං විනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යං සඞ්ඝො’’තිආදි. අවිප්පවාසසම්මුතිං දෙතීති අවිප්පවාසා සම්මුති, අවිප්පවාසාය වා සම්මුති අවිප්පවාසසම්මුති, තං ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන දෙතීති අත්ථො.

සන්තරුත්තරෙනාති ‘‘අන්තර’’න්ති අන්තරවාසකො වුච්චති, ‘‘උත්තර’’න්ති උත්තරාසඞ්ගො, සහ අන්තරෙන උත්තරං සන්තරුත්තරං, තෙන සන්තරුත්තරෙන, සහ අන්තරවාසකෙන උත්තරාසඞ්ගෙනාති අත්ථො. අන්තොඅරුණෙ පච්චුද්ධටෙති නිවත්තිත්වා සම්පාපුණිතුමසක්කොන්තෙන තත්ථෙව ඨත්වා අන්තො අරුණෙ පච්චුද්ධටෙ. පච්චාගන්තබ්බන්ති යථා රොගො න කුප්පති, තථා පුන චීවරස්ස ඨපිතට්ඨානං ආගන්තබ්බං. යතො පට්ඨාය හි සත්ථං වා පරියෙසති, ‘‘ගච්ඡාමී’’ති ආභොගං වා කරොති, තතො පට්ඨාය වට්ටති. ‘‘න දානි ගමිස්සාමී’’ති එවං පන ධුරනික්ඛෙපං කරොන්තෙන පච්චුද්ධරිතබ්බං ‘‘අතිරෙකචීවරට්ඨානෙ ඨස්සතී’’ති. තෙනාහ ‘‘තත්ථෙව වා ඨිතෙන පච්චුද්ධරිතබ්බ’’න්ති. සොති යස්ස සම්මුති දින්නා, සො රොගො. ලද්ධකප්පියමෙව පුන සම්මුතිදානකිච්චං නත්ථීති අධිප්පායො.

අධිට්ඨිතචීවරතාති තිචීවරාධිට්ඨානනයෙන අධිට්ඨිතචීවරතා. විප්පවාසො නාම යදි බද්ධසීමායං චීවරං හොති, තතො බහි අරුණුට්ඨාපනං. අථ අබද්ධසීමායං, යථාවුත්තගාමාදීනං බහි හත්ථපාසාතික්කමෙ අරුණුට්ඨාපනං. බද්ධසීමායං පන යත්ථ කත්ථචි චීවරං ඨපෙත්වා අන්තොසීමායමෙව යත්ථ කත්ථචි වසිතුං වට්ටති. ඉධ අපච්චුද්ධරණං අකිරියාති සම්බන්ධො.

උදොසිතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. අකාලචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා

පුරිමසික්ඛාපදෙ විය එත්ථාපි භික්ඛුනාති සාමිඅත්ථෙ කරණවචනන්ති ආහ ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනා’’තිආදි. ‘‘අකාලචීවරං නාම අනත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසමාසෙ උප්පන්නං, අත්ථතෙ කථිනෙ සත්තමාසෙ උප්පන්නං, කාලෙපි ආදිස්ස දින්නං, එතං අකාලචීවරං නාමා’’ති (පාරා. 500) පදභාජනියං වුත්තත්තා ‘‘ය්වායං අනත්ථතෙ කථිනෙ’’තිආදිමාහ. ය්වායං චීවරකාලො වුත්තොති සම්බන්ධො. වස්සානස්සාති වස්සානසඞ්ඛාතස්ස උතුනො. පච්ඡිමො මාසො නාම චීවරමාසො. තස්මිඤ්හි අනත්ථතෙපි කථිනෙ උප්පන්නං චීවරං අනධිට්ඨිතං, අවිකප්පිතං ඨපෙතුං වට්ටති. පඤ්ච මාසාති පච්ඡිමකත්තිකමාසො, හෙමන්තිකා චත්තාරො චාති පඤ්ච මාසා. අඤ්ඤදාති අනත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසමාසෙ, අත්ථතෙ කථිනෙ සත්තමාසෙ. කාලෙපීති ‘‘අනත්ථතෙ කථිනෙ චීවරමාසො, අත්ථතෙ කථිනෙ පඤ්ච මාසා’’ති යථාවුත්තචීවරකාලෙපි. ‘‘ආදිනා නයෙනා’’ති ඉමිනා ‘‘දදාමි දජ්ජාමී’’තිආදීනං (පාරා. අට්ඨ. 2.469) සඞ්ගහො. කිඤ්චාපි චෙතානි සබ්බානි ‘‘අකාලචීවර’’න්ති වුත්තානි, තථාපි පිට්ඨිසමයෙයෙව උප්පන්නානි ‘‘අකාලචීවර’’න්ති ඉධාධිප්පෙතානි.

‘‘කාලෙ සඞ්ඝස්ස ඉදං අකාලචීවර’’න්ති දින්නං පන අකාලචීවරසාමඤ්ඤතො අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තං. යථා පිට්ඨිසමයෙ උප්පන්නං චීවරං වුට්ඨවස්සෙහි, සෙසෙහි ච සම්මුඛීභූතෙහි භාජෙතුං ලබ්භතීති අකාලචීවරං නාම ජාතං, තථෙවිදම්පීති තදිදං අකාලචීවරසාමඤ්ඤං. යදි එවං ‘‘පුග්ගලස්ස වා ඉදං තුය්හං ‘දම්මී’තිආදිනා නයෙන දින්න’’න්ති කස්මා වුත්තං, න හි පුග්ගලස්ස ආදිස්ස දින්නං කෙනචි භාජනීයං හොතීති? නායං විරොධො, ආදිස්ස දානසාමඤ්ඤතො ලබ්භමානමත්ථං දස්සෙතුං තථා වුත්තන්ති. අත්තනො වා ධනෙනාති අත්තනො කප්පාසසුත්තාදිනා ධනෙන. ඉමස්ස ‘‘උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. ‘‘සීමාය දෙතී’’තිආදි පුග්ගලාධිට්ඨානනයෙන වුත්තං. එත්ථ පන සීමාය දානං එකා මාතිකා, කතිකාය දානං දුතියා…පෙ… පුග්ගලස්ස දානං අට්ඨමා.

‘‘පරික්ඛෙපාරහට්ඨානෙනා’’ති ඉමිනා අපරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස ධුවසන්නිපාතට්ඨානාදිතො පඨමලෙඩ්ඩුපාතස්ස අන්තො උපචාරසීමාති දස්සෙති. ඉදානි දුතියලෙඩ්ඩුපාතස්සපි අන්තො උපචාරසීමායෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි ආරද්ධං. ධුවසන්නිපාතට්ඨානම්පි සීමාපරියන්තගතමෙව වෙදිතබ්බං. ආවාසෙ වඩ්ඪන්තෙ වඩ්ඪතීති සචෙ උපචාරතො අබහිභූතො හුත්වා ආවාසො වඩ්ඪතීති අධිප්පායො. මහාපච්චරියං පන ‘‘භික්ඛූසුපි වඩ්ඪන්තෙසු වඩ්ඪතී’’ති වුත්තං. ‘‘සචෙ විහාරෙ සන්නිපතිතභික්ඛූහි සද්ධිං එකාබද්ධා හුත්වා යොජනසතම්පි පූරෙත්වා නිසීදන්ති, යොජනසතම්පි උපචාරසීමාව හොති, සබ්බෙසං ලාභො පාපුණාතී’’ති (මහාව. අට්ඨ. 379) සමන්තපාසාදිකායං වුත්තං. භික්ඛුනීනං ආරාමපවෙසනසෙනාසනාපුච්ඡනානීති ආගන්තුකගමිකානං භික්ඛුනීනං ආරාමපවෙසනාපුච්ඡනං, සෙනාසනාපුච්ඡනඤ්චාති අත්ථො. තථා හි ආගන්තුකාය භික්ඛුනියා ආරාමපවෙසනං ආපුච්ඡිතබ්බං, ගමිකාය සඞ්ඝිකං දසවිධං සෙනාසනං. එත්ථ ච කිඤ්චාපි ‘‘භික්ඛුනීන’’න්ති වුත්තං, ගමිකස්ස පන භික්ඛුස්සාපි ඉමිස්සායෙව සීමාය වසෙන සෙනාසනාපුච්ඡනං වෙදිතබ්බං.

පරිවාසමානත්තාරොචනන්ති පාරිවාසිකමානත්තචාරීනං පරිවාසාරොචනං, මානත්තාරොචනඤ්ච. වස්සච්ඡෙදනිස්සයසෙනාසනග්ගාහාදිවිධානන්ති වස්සච්ඡෙදවිධානං, නිස්සයග්ගාහවිධානං, සෙනාසනග්ගාහවිධානන්ති අත්ථො. ආදිසද්දෙන නිස්සයපටිප්පස්සද්ධි, ලාභග්ගාහො ආගන්තුකවත්තං පූරෙත්වා ආරාමපවෙසනන්ති එවමාදිකං සඞ්ගණ්හාති. ඉමිස්සාව සීමාය වසෙනාති උපචාරසීමායෙවාති යථාසම්භවං අන්තො, බහි ච ඉමස්ස සබ්බස්ස ලබ්භනතො වුත්තං.

ලාභත්ථාය ඨපිතා සීමා ලාභසීමා (මහාව. 379), සා ච ඛො නෙව සම්මාසම්බුද්ධෙන අනුඤ්ඤාතා, න ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි ඨපිතා, අපිච ඛො ලාභදායකෙහි. තෙනාහ ‘‘යං රාජරාජමහාමත්තාදයො’’තිආදි. සමන්තාති විහාරස්ස සමන්තා. යන්ති සුඞ්කසස්සාදි. ‘‘සීමං ඨපෙන්තී’’ති පාඨසෙසො. එකස්ස රඤ්ඤො ආණාපවත්තිට්ඨානන්ති චොළභොගො කෙරළභොගොති එවං එකෙකස්ස රඤ්ඤො ආණාපවත්තිට්ඨානං. ද්විධා ආපො ගතො එත්ථාති දීපො, ඔඝෙන අනජ්ඣොත්ථතො භූමිභාගො, සොව සීමා දීපසීමා. තෙනාහ සමුද්දන්තෙනා’’තිආදි. චක්කවාළසීමා චක්කවාළපබ්බතෙනෙව පරිච්ඡින්නාති ආහ ‘‘එකචක්කවාළපබ්බතපරික්ඛෙපබ්භන්තරං චක්කවාළසීමා’’ති.

සෙසාති ඛණ්ඩසීමාදයො. ඛණ්ඩසීමාය දෙමාති දින්නන්ති ඛණ්ඩසීමාය කෙනචි කම්මෙන සන්නිපතිතං සඞ්ඝං දිස්වා ‘‘ඛණ්ඩසීමායං සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති දින්නං. ඛණ්ඩසීමාය ඨිතෙ රුක්ඛෙ වා පබ්බතෙ වා ඨිතොපි හෙට්ඨා වා පථවිවෙමජ්ඣගතොපි ඛණ්ඩසීමායෙව ඨිතොති වෙදිතබ්බො. සමානසංවාසසීමාය දින්නන්ති ‘‘සමානසංවාසසීමාය දම්මී’’ති දින්නං. එස නයො සෙසෙසුපි. ඛණ්ඩසීමා සීමන්තරිකට්ඨානං න පාපුණාති තත්ථ සමානසංවාසසීමාය අභාවතොති අධිප්පායො. සමානසංවාසඅවිප්පවාසසීමාසු දින්නස්ස ඉදං නානාත්තං – ‘‘අවිප්පවාසසීමාය දම්මී’’ති දින්නං ගාමට්ඨානං න පාපුණාති. කස්මා? ‘‘ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්චා’’ති (මහාව. 144) වුත්තත්තා. ‘‘සමානසංවාසසීමාය දම්මී’’ති දින්නං පන ගාමෙ ඨිතානම්පි පාපුණාතීති. අබ්භන්තරසීමාඋදකුක්ඛෙපසීමාසු දින්නන්ති තත්ථ උපොසථාදිඅත්ථාය සන්නිපතිතෙ දිස්වා ‘‘ඉමිස්සා අබ්භන්තරසීමාය දෙමා’’තිආදිනා දින්නං. ජනපදරට්ඨරජ්ජදීපචක්කවාළසීමාසුපි ගාමසීමාදීසු වුත්තසදිසොව විනිච්ඡයොති ආහ ‘‘ජනපදසීමාදීසූ’’තිආදි. එකොපි ගන්ත්වා සබ්බෙසං සඞ්ගණ්හිතුං ලභතීති එකොපි ගන්ත්වා ඉධ වස්සග්ගෙන භාජෙත්වා ගහෙත්වා ආගන්තුං ලභතීති අත්ථො. එකොති සභාගො එකො භික්ඛු, අයම්පි භාගමෙව ගහෙතුං ලභති. තෙනාහ ‘‘සභාගානං භාගං ගණ්හාතී’’ති.

එවං තාව යො සීමං පරාමසිත්වා දෙති, තස්ස දානෙ විනිච්ඡයං වත්වා ඉදානි යො ‘‘අසුකසීමායා’’ති වත්තුං න ජානාති, කෙවලං ‘‘සීමා’’ති වචනමත්තමෙව ජානන්තො විහාරං ආගන්ත්වා ‘‘සීමාය දම්මී’’ති වා ‘‘සීමට්ඨකසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වා භණති, තත්ථ විනිච්ඡයං දස්සෙතුං ‘‘යො පන විහාරං පවිසිත්වා’’තිආදිමාහ. කතරන්ති කතරසීමං. අහමෙතං භෙදං න ජානාමීති අහං ‘‘අසුකා සීමා’’ති එතං විභාගං න ජානාමි. උපචාරසීමට්ඨෙහි භාජෙතබ්බං ලාභස්ස උපචාරසීමාය පරිච්ඡින්නත්තාති අධිප්පායො. සාති සමානලාභකතිකා.

යත්ථ මය්හං ධුවකාරා කරීයන්තීති (මහාව. අට්ඨ. 379) එත්ථ යස්මිං විහාරෙ තස්ස චීවරදායකස්ස සන්තකං සඞ්ඝස්ස පාකවත්තං වා වත්තති. යස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ අත්තනො භාරං කත්වා සදා ගෙහෙ භොජෙති, යත්ථ වා අනෙන ආවාසො වා කාරිතො, සලාකභත්තාදීනි වා නිබද්ධානි, ඉමෙ ධුවකාරා නාම. යෙන පන සකලොපි විහාරො පතිට්ඨාපිතො, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තෙනාහ ‘‘යත්ථ තස්ස පාකවත්තං වා වත්තතී’’තිආදි. තත්ථ පාකවත්තන්ති දානවත්තං. වත්තතීති පවත්තති. යතොති යස්මා විහාරා. යත්ථාති යස්මිං විහාරෙ. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු විහාරෙසු. මාතිකං ආරොපෙත්වාති එකස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ බහුතරා, එකස්මිං ථොකතරා, එකඤ්ච වත්ථං, ධුවකාරට්ඨානඤ්ච බහුකං, කත්ථ දෙමාති පුච්ඡිත්වා, යදි පන මඤ්චො වා පීඨං වා එකමෙව හොති, තං පුච්ඡිත්වා යස්ස වා විහාරස්ස, එකවිහාරෙපි වා යස්ස සෙනාසනස්ස සො විචාරෙති, තත්ථ දාතබ්බං. සචෙපි ‘‘අසුකභික්ඛු ගණ්හතූ’’ති වදති, වට්ටති. අථ ‘‘මය්හං ධුවකාරෙ දෙථා’’ති වත්වා අවිචාරෙත්වාව ගච්ඡති, සඞ්ඝස්සපි විචාරෙතුං වට්ටති. එවං පන විචාරෙතබ්බං – ‘‘සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානෙ දෙථා’’ති වත්තබ්බං. සචෙ තත්ථ සෙනාසනං පරිපුණ්ණං හොති, යත්ථ නප්පහොති, තත්ථ දාතබ්බං. සචෙ එකො භික්ඛු ‘‘මය්හං වසනට්ඨානෙ සෙනාසනපරිභොගභණ්ඩං නත්ථී’’ති වදති, තත්ථ දාතබ්බං.

සඞ්ඝස්ස දම්මීති දින්නන්ති ‘‘ඉමානි චීවරානි සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති එවං දින්නං. තතො බහිද්ධාපීති උපචාරසීමාතො බහිද්ධාපි. තෙහි සද්ධින්ති උපචාරසීමාගතෙහි සද්ධිං. එකාබද්ධානඤ්ච පාපුණාති පරිසාවසෙන වඩ්ඪිතා සීමා හොතීති කත්වාති අධිප්පායො. තස්මාති යස්මා උපචාරසීමාගතානං පාපුණාති, යස්මා ච තතො බහිද්ධාපි උපචාරසීමොක්කන්තෙහි එකාබද්ධානං පාපුණාති, තස්මා. තෙසන්ති උපචාරසීමාගතානං, තතො බහිද්ධා තෙහි සද්ධිං එකාබද්ධානඤ්ච. ගාහතෙ සතීති අන්තෙවාසිකාදිකෙ ගණ්හන්තෙ සති. අසම්පත්තානම්පීති උපචාරසීමායං ඨිතෙහි ඝණ්ටිං පහරිත්වා කාලං ඝොසෙත්වා ලාභභාජනට්ඨානං අසම්පත්තානම්පි උපචාරසීමාය පවිට්ඨානං, තෙහි වා සද්ධිං එකාබද්ධානං හුත්වා අත්තනො විහාරද්වාරෙ වා අන්තොවිහාරෙයෙව වා ඨිතානඤ්චාති අත්ථො. භාගො දාතබ්බොති සඞ්ඝනවකස්ස දින්නෙපීති අධිප්පායො. දුතියභාගෙ පන ථෙරාසනං ආරුළ්හෙ ආගතානං පඨමභාගො න පාපුණාති. දුතියභාගතො වස්සග්ගෙන දාතබ්බං.

සචෙ පන ‘‘බහිඋපචාරසීමායං ඨිතානං දෙථා’’ති වදන්ති, න දාතබ්බං. යදි පන විහාරො මහා හොති, ථෙරාසනතො පට්ඨාය වත්ථෙසු දීයමානෙසු අලසජාතිකා මහාථෙරා පච්ඡා ආගච්ඡන්ති, ‘‘භන්තෙ, වීසතිවස්සානං දීයති, තුම්හාකං ඨිතිකා අතික්කන්තා’’ති න වත්තබ්බා. ඨිතිකං ඨපෙත්වා තෙසං දත්වා පච්ඡා ඨිතිකාය දාතබ්බං.

‘‘අසුකවිහාරෙ කිර බහුචීවරං උප්පන්න’’න්ති සුත්වා යොජනන්තරිකවිහාරතොපි භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති, සම්පත්තසම්පත්තානං ඨිතට්ඨානතො පට්ඨාය දාතබ්බං, අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකාය චීවරක්ඛන්ධකවණ්ණනායං (මහාව. අට්ඨ. 379) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො.

එවං විහාරං පවිසිත්වා ‘‘ඉමානි චීවරානි සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දින්නෙසු විනිච්ඡයං වත්වා ඉදානි බහිඋපචාරසීමායං භික්ඛුං දිස්වා ‘‘සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දින්නෙසු විනිච්ඡයං දස්සෙතුං ‘‘යං පනා’’තිආදි වුත්තං. එකාබද්ධපරිසාය පාපුණාතීති සචෙ යොජනං ඵරිත්වා පරිසා ඨිතා හොති, එකාබද්ධා චෙ, සබ්බෙසං පාපුණාතීති අත්ථො. එකාබද්ධතා චෙත්ථ ද්වාදසහත්ථබ්භන්තරතො පරිච්ඡින්දිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘යෙ පනා’’තිආදි.

උභතොසඞ්ඝස්ස දින්නන්ති (මහාව. අට්ඨ. 379) ‘‘උභතොසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දින්නං. ‘‘ද්වෙධාසඞ්ඝස්ස දම්මි, ද්වින්නං සඞ්ඝානං දම්මි, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස ච දම්මී’’ති වුත්තෙපි උභතොසඞ්ඝස්ස දින්නමෙව හොති. උපඩ්ඪං භික්ඛූනං, උපඩ්ඪං භික්ඛුනීනං දාතබ්බන්ති ද්වෙ භාගෙ සමෙ කත්වා එකො භාගො භික්ඛූනං, එකො භාගො භික්ඛුනීනං දාතබ්බො. ගහෙතුං ලභති උභතොසඞ්ඝග්ගහණෙන ගහිතත්තාති අධිප්පායො. චෙතියස්සාති ථූපාදිනො. තඤ්හි ධාතායතනාදිභාවෙන චිතත්තා, ලොකස්ස චිත්තීකාරට්ඨානතාය ච ‘‘චෙතිය’’න්ති වුච්චති. න කොචි විසෙසොති ආහ ‘‘ඉධ පන චෙතියස්සා’’තිආදි.

‘‘උභතොසඞ්ඝස්ස ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙ පන ද්වාවීසතිකොට්ඨාසෙ කත්වා දස භික්ඛූනං, දස භික්ඛුනීනං, එකො පුග්ගලස්ස, එකො චෙතියස්ස දාතබ්බො. තත්ථ පුග්ගලො සඞ්ඝතොපි අත්තනො වස්සග්ගෙන පුන ගහෙතුං ලභති, චෙතියස්ස එකොයෙව. අයං පන වාරො යථාවුත්තෙනෙව නයෙන ඤායතීති කත්වා ඉධ න වුත්තො. සමන්තපාසාදිකායං (මහාව. අට්ඨ. 379) පන වුත්තොයෙව.

න මජ්ඣෙ භින්දිත්වා දාතබ්බං ‘‘භික්ඛුනීන’’න්ති පුග්ගලිකවසෙන වුත්තත්තා. පුග්ගලො විසුං න ලභතීති පුබ්බෙ විය විසුං පුග්ගලිකකොට්ඨාසං න ලභති. පාපුණනට්ඨානතො එකමෙව ලභතීති අත්තනො වස්සග්ගෙන පත්තබ්බට්ඨානතො එකමෙව කොට්ඨාසං ලභති. කස්මා? භික්ඛුසඞ්ඝග්ගහණෙන ගහිතත්තා. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච භික්ඛුනීනඤ්ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙපි චෙතියස්ස එකපුග්ගලපටිවීසො ලබ්භති, පුග්ගලස්ස විසුං න ලබ්භති. තස්මා එකං චෙතියස්ස දත්වා අවසෙසං භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො ච ගණෙත්වා භාජෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘චෙතියස්ස චාති වුත්තෙ පනා’’තිආදි.

තෙහි සද්ධිං පුග්ගලචෙතියපරාමසනං අනන්තරනයසදිසමෙවාති තෙහි භික්ඛූහි භික්ඛුනීහි සද්ධිං පුග්ගලස්ස ච චෙතියස්ස ච ගහණං අනන්තරනයසදිසමෙවාති අත්ථො. ‘‘භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච තුය්හඤ්ච, භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච චෙතියස්ස ච, භික්ඛූනඤ්ච භික්ඛුනීනඤ්ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙපි චෙතියස්ස එකපටිවීසො ලබ්භති, පුග්ගලස්ස විසුං නත්ථි, භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො ච ගණෙත්වාව භාජෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති. පුග්ගලස්ස විසුං න ලබ්භතීති පුග්ගලස්ස විසුං පටිවීසො න ලබ්භති, වස්සග්ගෙන එකොව ලබ්භතීති අත්ථො. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙ පන චෙතියස්ස විසුං පටිවීසො ලබ්භතීති ආහ ‘‘චෙතියස්ස පන ලබ්භතී’’ති. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙපි චෙතියස්සෙව විසුං ලබ්භති, න පුග්ගලස්ස. චෙතියස්ස පන ලබ්භතියෙවාති ‘‘භික්ඛූනඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙ පන චෙතියස්ස විසුං පටිවීසො ලබ්භතීති අත්ථො. ‘‘භික්ඛූනඤ්ච තුය්හඤ්ච චෙතියස්ස චා’’ති වුත්තෙපි චෙතියස්සෙව විසුං ලබ්භති, න පුග්ගලස්ස. භික්ඛුනිසඞ්ඝං ආදිං කත්වාපි එවමෙව යොජෙතබ්බං.

එත්ථාහ – යං පනෙතරහි (මහාව. අට්ඨ. 379) පණ්ඩිතමනුස්සා සධාතුකං පටිමං වා චෙතියං වා ඨපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස උභතොසඞ්ඝස්ස දානං දෙන්ති, පටිමාය වා චෙතියස්ස වා පුරතො ආධාරකෙ පත්තං ඨපෙත්වා දක්ඛිණොදකං දත්වා ‘‘බුද්ධානං දෙමා’’ති, තත්ථ යං පඨමං ඛාදනීයං භොජනීයං දෙන්ති, විහාරං වා ආහරිත්වා ‘‘ඉදං චෙතියස්ස දෙමා’’ති පිණ්ඩපාතඤ්ච මාලාගන්ධාදීනි ච දෙන්ති, තත්ථ කථං පටිපජ්ජිතබ්බන්ති? වුච්චතෙ – මාලාගන්ධාදීනි තාව චෙතියෙ ආරොපෙතබ්බානි, වත්ථෙහි පටාකා, තෙලෙන පදීපා කාතබ්බා, පිණ්ඩපාතමධුඵාණිතාදීනි පන යො නිබද්ධචෙතියජග්ගකො හොති පබ්බජිතො වා ගහට්ඨො වා, තස්ස දාතබ්බානි. නිබද්ධජග්ගකෙ අසති ආහටභත්තං ඨපෙත්වා වත්තං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. උපකට්ඨෙ කාලෙ භුඤ්ජිත්වා පච්ඡාපි වත්තං කාතුං වට්ටතියෙව.

මාලාගන්ධාදීසු ච යං කිඤ්චි ‘‘ඉදං හරිත්වා චෙතියපූජං කරොථා’’ති වුත්තෙ දූරම්පි හරිත්වා පූජෙතබ්බං. ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස හරා’’ති වුත්තෙපි හරිතබ්බං. සචෙ පන ‘‘අහං පිණ්ඩාය චරාමි, ආසනසාලායං භික්ඛූ අත්ථි, තෙ හරිස්සන්තී’’ති වුත්තෙ ‘‘භන්තෙ, තුය්හංයෙව දම්මී’’ති වදති, භුඤ්ජිතුං වට්ටති. අථ පන ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දස්සාමී’’ති හරන්තස්ස ගච්ඡතො අන්තරාව කාලො උපකට්ඨො හොති, අත්තනො පාපෙත්වා භුඤ්ජිතුං වට්ටති.

වස්සංවුට්ඨසඞ්ඝස්ස දම්මීති වදතීති (මහාව. අට්ඨ. 379) ‘‘වස්සංවුට්ඨසඞ්ඝස්ස ඉමානි චීවරානි දම්මී’’ති වදති. තෙසං බහිසීමට්ඨානම්පි පාපුණාතීති අත්ථතෙ කථිනෙ බහිසීමට්ඨානම්පි යාව කථිනස්ස උබ්භාරා පාපුණාති, තස්මා දිසාපක්කන්තස්සාපි සති පටිග්ගාහකෙ දාතබ්බං. අනත්ථතෙ පන කථිනෙ අන්තොහෙමන්තෙ, එවඤ්ච පන වත්වා දින්නං පච්ඡිමවස්සංවුට්ඨානම්පි පාපුණාති. යත්ථ කත්ථචීති යෙසු කෙසුචි විහාරෙසු. එවං වදතීති ‘‘වස්සංවුට්ඨසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති වදති. තත්‍ර සම්මුඛීභූතානං සබ්බෙසං පාපුණාති පිට්ඨිසමයෙ උප්පන්නත්තා. සචෙ පන ‘‘වස්සං වසන්තානං දම්මී’’ති වදති, අන්තොවස්සෙයෙව වස්සං වසන්තාව ලභන්ති, ඡින්නවස්සා න ලභන්ති. චීවරමාසෙ පන ‘‘වස්සං වසන්තානං දම්මී’’ති වුත්තෙ පච්ඡිමිකාය වස්සූපගතානංයෙව පාපුණාති, පුරිමිකාය වස්සූපගතානඤ්ච ඡින්නවස්සානඤ්ච න පාපුණාති.

චීවරමාසතො පට්ඨාය යාව හෙමන්තස්ස පච්ඡිමො දිවසො, තාව ‘‘වස්සාවාසිකං දෙමා’’ති වුත්තෙ කථිනං අත්ථතං වා හොතු, අනත්ථතං වා, අතීතවස්සංවුට්ඨානංයෙව පාපුණාති. ගිම්හානං පඨමදිවසතො පට්ඨාය වුත්තෙ පන මාතිකා ආරොපෙතබ්බා ‘‘අතීතවස්සාවාසස්ස පඤ්ච මාසා අතික්කන්තා, අනාගතො චතුමාසච්චයෙන භවිස්සති, කතරවස්සාවාසස්ස දෙසී’’ති. සචෙ ‘‘අතීතවස්සංවුට්ඨානං දම්මී’’ති වදති, තංඅන්තොවස්සංවුට්ඨානමෙව පාපුණාති, දිසා පක්කන්තානම්පි සභාගා ගණ්හිතුං ලභන්ති.

සචෙ ‘‘අනාගතෙ වස්සාවාසිකං දම්මී’’ති වදති, තං ඨපෙත්වා වස්සූපනායිකදිවසෙ ගහෙතබ්බං. අථ ‘‘අගුත්තො විහාරො, චොරභයං අත්ථි, න සක්කා ඨපෙතුං, ගණ්හිත්වා වා ආහිණ්ඩිතු’’න්ති වුත්තෙ ‘‘සම්පත්තානං දම්මී’’ති වදති, භාජෙත්වා ගහෙතබ්බං. සචෙ වදති ‘‘ඉතො මෙ, භන්තෙ, තතියෙ වස්සෙ වස්සාවාසිකං න දින්නං, තං දම්මී’’ති, තස්මිං අන්තොවස්සෙ වුට්ඨභික්ඛූනං පාපුණාති. සචෙ තෙ දිසා පක්කන්තා, අඤ්ඤො විස්සාසිකො ගණ්හාති, දාතබ්බං. අථ එකොයෙව අවසිට්ඨො, සෙසා කාලඞ්කතා, සබ්බං එකස්සෙව පාපුණාති. සචෙ එකොපි නත්ථි, සඞ්ඝිකං හොති, සම්මුඛීභූතෙහි භාජිතබ්බං.

යෙහි නිමන්තිතෙහි යාගු පීතාති (මහාව. අට්ඨ. 379) නිමන්තිතෙහි යෙහි භික්ඛූහි යාගු පීතා, යෙහි පන භික්ඛාචාරවත්තෙන ඝරද්වාරෙන ගච්ඡන්තෙහි වා ඝරං පවිට්ඨෙහි වා යාගු ලද්ධා, යෙසං වා ආසනසාලතො පත්තං ආහරිත්වා මනුස්සෙහි නීතා, යෙසං වා ථෙරෙහි පෙසිතා, තෙසං න පාපුණාති. සචෙ පන නිමන්තිතභික්ඛූහි සද්ධිං අඤ්ඤෙපි බහූ ආගන්ත්වා අන්තොගෙහඤ්ච බහිගෙහඤ්ච පූරෙත්වා නිසින්නා, දායකො ච එවං වදති ‘‘නිමන්තිතා වා හොන්තු, අනිමන්තිතා වා, යෙසං මයා යාගු දින්නා, සබ්බෙසං ඉමානි වත්ථානි හොන්තූ’’ති, සබ්බෙසං පාපුණාති. යෙහි පන ථෙරානං හත්ථතො යාගු ලද්ධා, තෙසං න පාපුණාති. අථ සො ‘‘යෙහි මය්හං යාගු පීතා, සබ්බෙසං හොතූ’’ති වදති, සබ්බෙසං පාපුණාති. භත්තඛජ්ජකාදීහීති එත්ථ ආදිසද්දෙනපි චීවරසෙනාසනභෙසජ්ජානං ගහණං.

පුග්ගලස්සාති (මහාව. අට්ඨ. 379) සම්මුඛාසම්මුඛභූතස්ස පුග්ගලස්ස. තෙනාහ ‘‘ඉදං චීවර’’න්තිආදි. සචෙ පන ‘‘ඉදං තුම්හාකඤ්චෙව තුම්හාකං අන්තෙවාසිකානඤ්ච දම්මී’’ති එවං වදති, ථෙරස්ස ච අන්තෙවාසිකානඤ්ච පාපුණාති. උද්දෙසං ගහෙතුං ආගතො, ගහෙත්වා ගච්ඡන්තො ච අත්ථි, තස්සාපි පාපුණාති. තුම්හෙහි සද්ධිං නිබද්ධචාරිකභික්ඛූනං දම්මී’’ති වුත්තෙ උද්දෙසන්තෙවාසිකානං වත්තං කත්වා උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනි ගහෙත්වා විචරන්තානං සබ්බෙසං පාපුණාති. එත්ථාති අට්ඨසු මාතිකාසු. යදි පන අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපකථා, විත්ථාරො පන කථං ඤාතබ්බොති ආහ ‘‘සමන්තපාසාදිකායං වුත්තො’’ති. සමන්තපාසාදිකායං චීවරක්ඛන්ධකවණ්ණනායං (මහාව. අට්ඨ. 379) වුත්තොති අත්ථො.

‘‘ඤාතකෙහි වා මෙ චීවරත්ථාය පෙසිතං, මිත්තෙහි වා පෙසිතං, තෙ ආභතෙ චීවරෙ දස්සන්තී’’ති එවං ඤාතිතො වා මිත්තතො වා පච්චාසා හොතීති වෙදිතබ්බං. කප්පියභණ්ඩෙනාති කප්පාසසුත්තාදිනා අත්තනො ධනෙන. සණ්හන්ති සුඛුමං. අඤ්ඤං පච්චාසාචීවරං ලභිත්වා එව කාලබ්භන්තරෙ කාරෙතබ්බන්ති අඤ්ඤං මූලචීවරසදිසං පච්චාසාචීවරං ලභිත්වායෙව මාසබ්භන්තරෙ කාරෙතබ්බං. තඤ්ච ඛො සතියායෙව පච්චාසාය, අසතියා පන පච්චාසාය මූලචීවරං දසාහං චෙ සම්පත්තං, තදහෙව අධිට්ඨාතබ්බං. තෙනාහ ‘‘සචෙ න ලභතී’’තිආදි. පච්චාසාචීවරම්පි පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාතබ්බන්ති පඨමතරං උප්පන්නං ථූලපච්චාසාචීවරම්පි සන්ධාය වුත්තං. පි-සද්දෙන න කෙවලං මූලචීවරමෙවාති දස්සෙති.

අකාලචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පුරාණචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා

‘‘අම්හාකමෙව ඤාතී’’ති ඤායතීති ඤාති, සාව ඤාතිකා, න ඤාතිකා අඤ්ඤාතිකා, තාය අඤ්ඤාතිකාය. තෙනාහ ‘‘න ඤාතිකායා’’ති. මාතිතො වා පිතිතො වාති මාතිපක්ඛතො වා පිතිපක්ඛතො වා. යාව සත්තමං යුගන්ති (පාරා. අට්ඨ. 2.503-505) යාව සත්තමස්ස පුරිසස්ස, සත්තමාය වා ඉත්ථියා ආයුප්පමාණං, යාව පිතාමහයුගං පිතාමහියුගං මාතාමහයුගං මාතාමහියුගන්ති වුත්තං හොති. අථ වා යාව සත්තමං යුගන්ති යාව සත්තමද්වන්දන්ති අත්ථො. යුගසද්දො චෙත්ථ එකසෙසනයෙන දට්ඨබ්බො ‘‘යුගො ච යුගො ච යුගා’’ති. එවඤ්හි තත්ථ තත්ථ ද්වන්දං ගහිතං හොති. කෙනචි ආකාරෙන අසම්බද්ධායාති භාතුභගිනිභාගිනෙය්‍යපුත්තපපුත්තාදීසු යෙන කෙනචි ආකාරෙන අසම්බද්ධාය. පිතා, පිතුපිතා, තස්ස පිතා, තස්සාපි පිතාති එවං යාව සත්තමා යුගා, පිතා, පිතුමාතා, තස්සා පිතා ච මාතා ච භාතා ච භගිනී ච, පුත්තා ච, ධීතරො චාති එවම්පි උද්ධඤ්ච අධො ච යාව සත්තමා යුගා, පිතා, පිතුභාතා, පිතුභගිනී, පිතුපුත්තා, පිතුධීතරො, තෙසම්පි පුත්තධීතුපරම්පරාති එවම්පි යාව සත්තමා යුගා, මාතා, මාතුමාතා, තස්සා මාතා, තස්සාපි මාතාති එවං යාව සත්තමා යුගා, මාතා, මාතුපිතා, තස්ස පිතා ච මාතා ච භාතා ච භගිනී ච පුත්තා ච ධීතරො චාති එවම්පි උද්ධඤ්ච අධො ච යාව සත්තමා යුගා, මාතා, මාතුභාතා, මාතුභගිනී, මාතුපුත්තා, මාතුධීතරො, තෙසම්පි පුත්තධීතුපරම්පරාති එවම්පි යාව සත්තමා යුගා, තාව නෙව මාතුසම්බන්ධෙන, න පිතුසම්බන්ධෙන යා සම්බද්ධා, සා ‘‘අඤ්ඤාතිකා නාමා’’ති වුත්තං හොති.

සාකියානියො වියාති පඤ්චසතමත්තා සාකියානියො විය. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං, තස්මා භික්ඛුභාවෙ ඨත්වා පරිවත්තලිඞ්ගා භික්ඛුනියොපි ඉධ සුද්ධභික්ඛුසඞ්ඝෙ ‘‘උපසම්පන්නා’’ ඉච්චෙව වෙදිතබ්බා. උභතොසඞ්ඝෙ වාති භික්ඛුනිසඞ්ඝෙ ඤත්තිචතුත්ථෙන, භික්ඛුසඞ්ඝෙ ඤත්තිචතුත්ථෙනාති එවං උභතොසඞ්ඝෙ වා. පුරාණචීවරන්ති එත්ථ චීවරන්ති නිවාසනපාරුපනුපගමෙව අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘රජිත්වා’’තිආදි. කප්පං කත්වාති කප්පබින්දුං දත්වා. ‘‘ඉමිනා අදින්නකප්පං පාචිත්තියවත්ථු න හොතීති දස්සෙතී’’ති (සාරත්ථ. ටී. 2.505) වදන්ති. පරිභොගසීසෙනාති කායෙන ඵුසිත්වා පරිභොගසීසෙන. අංසෙති ජත්තුම්හි. මත්ථකෙති සීසමත්ථකෙ. සචෙ පන පච්චත්ථරණස්ස හෙට්ඨා කත්වා නිපජ්ජති, හත්ථෙහි වා උක්ඛිපිත්වා ආකාසෙ විතානං කත්වා සීසෙන අසම්ඵුසන්තො ගච්ඡති, අයං පරිභොගො නාම න හොති.

කායවිකාරං වා කරොතීති යථා සා ‘‘ධොවාපෙතුකාමො අය’’න්ති ජානාති, එවං කායවිකාරං කරොති. ‘‘අන්තොද්වාදසහත්ථෙ ඔකාසෙ ඨත්වා උපරි වා ඛිපතී’’ති ඉමිනා උපචාරං මුඤ්චිත්වා ඔරතො ඛිපන්තස්ස අනාපත්තීති දස්සෙති. අඤ්ඤස්ස වා හත්ථෙ පෙසෙතීති අන්තොද්වාදසහත්ථෙ ඔකාසෙ ඨත්වා සික්ඛමානසාමණෙරසාමණෙරිඋපාසකඉත්ථියාදීසු යස්ස කස්සචි අඤ්ඤස්ස හත්ථෙ වා පෙසෙති. සොති උපාසකො ච සාමණෙරො ච. උපසම්පජ්ජිත්වා ධොවතීති එත්ථ උපාසකො ලිඞ්ගෙ පරිවත්තෙ භික්ඛුනීසු පබ්බජිත්වා උපසම්පජ්ජිත්වා ධොවති, සාමණෙරො ලිඞ්ගෙ පරිවත්තෙ භික්ඛුනීසු උපසම්පජ්ජිත්වා ධොවතීති යථායොගං අත්ථො ගහෙතබ්බො. සචෙ පන භික්ඛුනියා හත්ථෙ දින්නං හොති, සචෙ ලිඞ්ගෙ පරිවත්තෙ ධොවති, වට්ටති.

එත්ථ ච එකස්ස තික්ඛත්තුං නිස්සජ්ජනාභාවතො තීණිපි කාරෙන්තස්ස එකෙන නිස්සග්ගියං, ද්වීහි ද්වෙ දුක්කටානි. ද්වෙ කාරෙන්තස්ස එකෙන නිස්සග්ගියං, දුතියෙන දුක්කටං. තෙනාහ ‘‘ධොවනාදීනි තීණී’’තිආදි. ‘‘එකෙන වත්ථුනා’’ති පඨමං කත්වා නිට්ඨාපිතං සන්ධාය වුත්තං. සචෙ පන ‘‘ඉමං චීවරං රජිත්වා ධොවිත්වා ආනෙහී’’ති වුත්තෙ සා භික්ඛුනී පඨමං ධොවිත්වා පච්ඡා රජති, නිස්සග්ගියෙන දුක්කටමෙව, එවං සබ්බෙසු විපරීතවචනෙසු නයො නෙතබ්බො. සචෙ පන ‘‘ධොවිත්වා ආනෙහී’’ති වුත්තා ධොවති චෙව රජති ච, ධොවාපනපච්චයා එව ආපත්ති, රජනෙ අනාපත්ති. එවං සබ්බත්ථ. තෙනාහ ‘‘සචෙ පන‘ධොවා’ති වුත්තා’’තිආදි. භික්ඛූනං වසෙන එකතො උපසම්පන්නාය ධොවාපෙන්තස්ස යථාවත්ථුකමෙවාති ආහ ‘‘භික්ඛුනිසඞ්ඝවසෙනා’’තිආදි.

අඤ්ඤස්ස වා සන්තකන්ති අඤ්ඤස්ස සන්තකං පුරාණචීවරං ධොවාපෙන්තස්සාති අත්ථො. නිසීදනපච්චත්ථරණන්ති අඤ්ඤස්ස වා අත්තනො වා සන්තකං නිසීදනඤ්චෙව පච්චත්ථරණඤ්ච. නිවාසනපාරුපනුපගස්සෙව ච ඉධ ‘‘පුරාණචීවර’’න්ති අධිප්පෙතත්තා අත්තනො සන්තකම්පි නිසීදනපච්චත්ථරණං ධොවාපෙන්තස්ස දුක්කටමෙව හොති, න නිස්සග්ගියං. අවුත්තා වා ධොවතීති උද්දෙසාය වා ඔවාදාය වා ආගතා කිලිට්ඨචීවරං දිස්වා ඨපිතට්ඨානතො වා ගහෙත්වා, ‘‘දෙථ අය්‍ය, ධොවිස්සාමී’’ති ආහරාපෙත්වා වා ධොවති චෙව රජති ච ආකොටෙති ච, අයං අවුත්තා ධොවති නාම. යාපි ‘‘ඉමං චීවරං ධොවා’’ති දහරං වා සාමණෙරං වා ආණාපෙන්තස්ස භික්ඛුනො වචනං සුත්වා ‘‘ආහරථය්‍ය, අහං ධොවිස්සාමී’’ති ධොවති, තාවකාලිකං වා ගහෙත්වා ධොවිත්වා රජිත්වා දෙති, අයම්පි අවුත්තා ධොවති නාම.

අඤ්ඤං වා පරික්ඛාරන්ති උපාහනත්ථවිකපත්තත්ථවිකඅංසබද්ධකකායබන්ධනමඤ්චපීඨතට්ටිකාදිං යං කිඤ්චි. ‘‘උපචාරෙ ඨත්වා’’ති වචනතො පෙසිත්වා ධොවනෙපි අනාපත්ති. උපචාරෙති අන්තොද්වාදසහත්ථෙ ඔකාසෙ.

පුරාණචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. චීවරප්පටිග්ගහණසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඡන්නන්ති ඛොමාදීනං ඡන්නං චීවරානං මජ්ඣෙ. උපචාරං මුඤ්චිත්වාති ද්වාදසහත්ථූපචාරං මුඤ්චිත්වා. පි-සද්දෙන ධම්මකථං කථෙන්තස්ස චතස්සො පරිසා චීවරානි ච නානාවිරාගවත්ථානි ච ආහරිත්වා පාදමූලෙ ඨපෙන්ති, උපචාරෙ වා ඨත්වා උපරි ඛිපන්ති, ‘‘සචෙ සාදියති, පටිග්ගහිතමෙවා’’ති එත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. ඛිපතූති දිවා වා රත්තිභාගෙ වා ඛිපතු. පටිග්ගහිතමෙව හොතීති කිඤ්චාපි ‘‘ඉදං භික්ඛුනියා, ඉදං අඤ්ඤෙස’’න්ති ඤාතුං න සක්කා, තථාපි අචිත්තකභාවෙන ගහිතමෙව හොති. යස්ස කස්සචි පන අනුපසම්පන්නස්සාති සික්ඛමානසාමණෙරසාමණෙරිඋපාසකඋපාසිකාදීසු යස්ස කස්සචි අනුපසම්පන්නස්ස. ඨපිතන්ති භික්ඛුනියා ඨපිතං. පංසුකූලං අධිට්ඨහිත්වාති ‘‘අස්සාමිකං ඉද’’න්ති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා. අස්සාමිකඤ්හි ‘‘පංසුකූල’’න්ති වුච්චති. ඉමිනා ‘‘අම්හාකමත්ථාය ඨපිත’’න්තිආදිකාය සඤ්ඤාය ගහෙතුං න වට්ටතීති දස්සෙති. අඤ්ඤත්‍ර පාරිවත්තකාති පරිවත්තෙතබ්බං පරිවත්තං, පරිවත්තමෙව පාරිවත්තකං, පරිවත්තෙත්වා දිය්‍යමානං, තං විනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යං අන්තමසො හරීටකක්ඛණ්ඩම්පී’’තිආදි. ආභොගං කත්වාති චිත්තෙන සමන්නාහරිත්වා. සචෙ භික්ඛුනී වස්සාවාසිකම්පි දෙති, තම්පි යථාවුත්තවිධානං අකත්වා ගහෙතුං න වට්ටතීති වෙදිතබ්බං.

පටිලාභෙනාති ගහණෙන. තිකපාචිත්තියන්ති තීණි පරිමාණානි අස්සාති තිකං,තිකඤ්ච තං පාචිත්තියඤ්චාති තිකපාචිත්තියං, අඤ්ඤාතිකාය ඤාතිකසඤ්ඤිවෙමතිකඅඤ්ඤාතිකසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානීති අත්ථො. එකතොඋපසම්පන්නායාති භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ උපසම්පන්නාය. තාය හි හත්ථතො අඤ්ඤත්‍ර පාරිවත්තකා චීවරං පටිග්ගණ්හන්තස්ස දුක්කටං, භික්ඛූනං සන්තිකෙ උපසම්පන්නාය පන පාචිත්තියමෙව. ‘‘පත්තත්ථවිකාදිම්හි ච අනධිට්ඨාතබ්බපරික්ඛාරෙ’’ති ඉමිනා භිසිච්ඡවිම්පි සඞ්ගණ්හාති. සා හි මහන්තාපි සෙනාසනසඞ්ගහිතත්තා චීවරසඞ්ඛං න ගච්ඡතීති නෙව අධිට්ඨානුපගා, න විකප්පනුපගා ච. වුත්තඤ්හි සමන්තපාසාදිකායං ‘‘සචෙපි මඤ්චප්පමාණා භිසිච්ඡවි හොති, වට්ටතියෙවා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.514). ‘‘හත්ථතො චීවරං පටිග්ගණ්හාතී’’ති වචනතො පන අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා පෙසිතග්ගහණෙපි අනාපත්ති. පටිග්ගහණතො, පරිවත්තනාකරණතො ච කිරියාකිරියං.

චීවරප්පටිග්ගහණසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා

ගෙහස්ස පති ජෙට්ඨොති ගහපති, තං ගහපතිං, ඉධ පන අපබ්බජිතො යො කොචි මනුස්සො අධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘භික්ඛූසු අපබ්බජිතමනුස්ස’’න්ති. එසෙව නයො ගහපතානින්ති එත්ථාපි. ‘‘විඤ්ඤාපෙය්‍යා’’ති ඉදං සුද්ධකත්තුඅත්ථෙ ච හෙතුකත්තුඅත්ථෙ ච වත්තතීති ආහ ‘‘යාචෙය්‍ය වා යාචාපෙය්‍ය වා’’ති. යාචාපනඤ්චෙත්ථ අත්තනො අත්ථායෙවාති දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච පන කත්වා ‘‘අනාණත්තික’’න්ති ඉදං සමත්ථිතං හොති. අඤ්ඤත්‍ර සමයාති සමෙති එත්ථ, එතෙන වා සංගච්ඡති සත්තො, සභාවධම්මො වා සහජාතාදීහි, උප්පාදාදීහි වාති සමයො, කාලො, ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය අත්ථතො අභූතොපි හි කාලො ධම්මප්පවත්තියා අධිකරණං, කරණං විය ච කප්පනාමත්තසිද්ධෙන රූපෙන වොහරීයති, තං සමයං ඨපෙත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘යො අච්ඡින්නචීවරො වා හොතී’’තිආදි. තත්ථ රාජාදීසු යෙහි කෙහිචි අච්ඡින්නං චීවරං එතස්සාති අච්ඡින්නචීවරො. යථාහ ‘‘අච්ඡින්නචීවරො නාම භික්ඛුස්ස චීවරං අච්ඡින්නං හොති, රාජූහි වා චොරෙහි වා ධුත්තෙහි වා යෙහි කෙහිචි වා අච්ඡින්නං හොතී’’ති. අග්ගිආදීසු යෙන කෙනචි නට්ඨං චීවරමෙතස්සාති නට්ඨචීවරො. යථාහ ‘‘නට්ඨචීවරො නාම භික්ඛුස්ස චීවරං අග්ගිනා වා දඩ්ඪං හොති, උදකෙන වා වූළ්හං හොති, උන්දූරෙහි වා උපචිකාහි වා ඛායිතං හොති, පරිභොගජිණ්ණං වා හොතී’’ති (පාරා. 519). සමයාති අඤ්ඤත්‍රසද්දාපෙක්ඛාය උපයොගත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘තං සමය’’න්ති. අඤ්ඤස්මින්ති අඤ්ඤස්මිං සමයෙ.

තිකපාචිත්තියන්ති අඤ්ඤාතකෙ අඤ්ඤාතකසඤ්ඤිවෙමතිකඤ්ඤාතකසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. සමයෙති යථාවුත්තෙ අච්ඡින්නචීවරකාලෙ ච නට්ඨචීවරකාලෙ ච. ඤාතකප්පවාරිතෙ වා විඤ්ඤාපෙන්තස්සාති ඤාතකෙ, පවාරිතෙ ච ‘‘තුම්හාකං සන්ථතං දෙථා’’ති යාචන්තස්ස. එත්ථ (පාරා. අට්ඨ. 2.521) ච සඞ්ඝවසෙන පවාරිතෙ පමාණමෙව යාචිතුං වට්ටති, පුග්ගලිකවසෙන පවාරිතෙ පන යං යං පවාරෙන්ති, තං තමෙව විඤ්ඤාපෙතබ්බං. යො හි චතූහි පච්චයෙහි පවාරෙත්වා සයමෙව සල්ලක්ඛෙත්වා කාලානුකාලං චීවරාදීනි දිවසෙ දිවසෙ යාගුභත්තාදීනි දෙති, එවං යෙන යෙන අත්ථො, තං තං දෙති, තස්ස විඤ්ඤාපනකිච්චං නත්ථි. යො පන පවාරෙත්වා බාලතාය වා සතිසම්මොසෙන වා න දෙති, සො විඤ්ඤාපෙතබ්බො. යො ‘‘මය්හං ගෙහං පවාරෙමී’’ති වදති, තස්ස ගෙහං ගන්ත්වා යථාසුඛං නිසීදිතබ්බං නිපජ්ජිතබ්බං, න කිඤ්චි ගහෙතබ්බං. යො පන ‘‘යං මය්හං ගෙහෙ අත්ථි, තං පවාරෙමී’’ති වදති, යං තත්ථ කප්පියං, තං විඤ්ඤාපෙතබ්බං. ගෙහෙ පන නිසීදිතුං වා නිපජ්ජිතුං වා න ලබ්භති. තස්සෙවත්ථායාති ‘‘අඤ්ඤස්සා’’ති ලද්ධවොහාරස්ස තස්සෙව බුද්ධරක්ඛිතස්ස වා ධම්මරක්ඛිතස්ස වා අත්ථාය. අත්තනො ධනෙන ගණ්හන්තස්සාති අත්තනො කප්පියභණ්ඩෙන කප්පියවොහාරෙනෙව ගණ්හන්තස්ස චෙතාපෙන්තස්ස, පරිවත්තාපෙන්තස්සාති අත්ථො.

අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. තතුත්තරිසික්ඛාපදවණ්ණනා

තං-සද්දො චෙත්ථ පකතත්ථවචනො. චෙති නිපාතමත්තං. චෙති වා යදීති අත්ථො, තස්ස ‘‘පවාරෙය්‍යා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. පවාරෙය්‍ය චෙති යදි පවාරෙය්‍යාති අත්ථො. ‘‘අභීති උපසග්ගො’’ති (සාරත්ථ. ටී. 2.523-524) ඉමිනා තස්ස අත්ථවිසෙසාභාවං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘හරිතුන්ති අත්ථො’’ති. පවාරසද්දස්ස ඉච්ඡායං වත්තමානත්තා ‘‘ඉච්ඡාපෙය්‍යා’’ති වුත්තං. ඉච්ඡං උප්පාදෙය්‍යාති පච්චයෙ ඉච්ඡං උප්පාදෙය්‍ය. උපනිමන්තනායෙතං අධිවචනං. තෙනාහ ‘‘යාවත්තක’’න්තිආදි. නෙක්ඛම්මන්ති පබ්බජ්ජං. දට්ඨූති දට්ඨුං. ඡන්දානුරක්ඛණත්ථඤ්හෙත්ථ අනුනාසිකලොපො. ඛෙමතොති නිබ්භයතො. කායෙන වා වාචාය වා අභිහරිත්වා නිමන්තෙය්‍යාති සම්බන්ධො. යථා ච කායෙන අභිහරෙය්‍ය, වාචාය ච, තං විධිං දස්සෙතුං ‘‘උපනෙත්වා’’තිආදි වුත්තං සඅන්තරන්ති අන්තරවාසකසහිතං. උත්තරන්ති උත්තරාසඞ්ගං. පරමන්ති අවසානං. අස්ස චීවරස්සාති අස්ස සමුදායභූතස්ස හරිතබ්බස්ස චීවරස්ස. තග්ගුණසංවිඤ්ඤාණො හි අයං බාහිරත්ථසමාසො යථා ‘‘ලම්බකණ්ණො’’ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘නිවාසනෙනා’’තිආදි. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන හි සබ්බෙ තංපරමංයෙව ගහෙතුං ලභන්ති.

යස්මා අච්ඡින්නසබ්බචීවරෙන තිචීවරමත්තකෙනෙව භික්ඛුනා එවං පටිපජ්ජිතබ්බං, අඤ්ඤෙන පන අඤ්ඤථාපි, තස්මා තං විභාගං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍රායං විනිච්ඡයො’’තිආදි වුත්තං. අධිට්ඨිතචීවරස්සාති තිචීවරාධිට්ඨානනයෙන වා පරික්ඛාරචොළවසෙන වා යෙන කෙනචි අධිට්ඨිතචීවරස්ස, ඉදඤ්ච යෙභුය්‍යෙන අධිට්ඨහිත්වා චීවරං පරිභුඤ්ජතො වුත්තං, න පන අනධිට්ඨිතචීවරස්ස චීවරෙ අච්ඡින්නෙ අයං විධි න සම්භවතීති. යස්ස වා තිචීවරතො අධිකම්පි චීවරං අඤ්ඤත්ථ අත්ථි, තත්ථ නත්ථි, තෙනාපි තදා තත්ථ අභාවතො ද්වෙ සාදිතුං වට්ටති. පකතියාව සන්තරුත්තරෙන චරතීති (සාරත්ථ. ටී. 2.523-524) අත්ථතකථිනත්තා වා සාසඞ්කසික්ඛාපදවසෙන වා අවිප්පවාසසම්මුතිවසෙන වා තතියස්ස අලාභෙන වා චරති. ‘‘ද්වෙ නට්ඨානී’’ති අධිකාරත්තා වුත්තං ‘‘ද්වෙ සාදිතබ්බානී’’ති. එකං සාදියන්තෙනෙව සමො භවිස්සතීති තිණ්ණං චීවරානං ද්වීසු නට්ඨෙන එකං සාදියන්තෙන සමො භවිස්සති උභින්නම්පි සන්තරුත්තරපරමතාය අවට්ඨානතො. යස්ස එකංයෙව හොති අඤ්ඤෙන කෙනචි කාරණෙන විනට්ඨසෙසචීවරත්තා.

පඤ්චසු නට්ඨෙසූති තිචීවරං උදකසාටිකා සංකච්චිකාති ඉමෙසු පඤ්චසු චීවරෙසු නට්ඨෙසු. ‘‘එකස්මිං වා නට්ඨෙ’’ති වචනවිපරිණාමං කත්වා යොජෙතබ්බං. තතො උත්තරීති සන්තරුත්තරපරමතො උත්තරි.

සෙසකං ආහරිස්සාමීති ද්වෙ චීවරානි කත්වා ‘‘සෙසකං පුන ආහරිස්සාමී’’ති අත්ථො. සෙසකං තුය්හංයෙව හොතූති වුත්තස්සාති දානසමයෙ එවං වුත්තස්ස. සචෙ පන ‘‘සෙසකං ආහරිස්සාමී’’ති වත්වා ගහෙත්වා ගමනසමයෙපි ‘‘සෙසකං තුය්හංයෙව හොතූ’’ති වදන්ති, ලද්ධකප්පියමෙව. න අච්ඡින්නනට්ඨකාරණා දින්නන්ති බාහුසච්චාදිගුණවසෙන දින්නං. වුත්තනයෙනාති ‘‘ඤාතකප්පවාරිතෙ වා විඤ්ඤාපෙන්තස්ස, සමයෙ ච අඤ්ඤස්ස වා ඤාතකප්පවාරිතෙ තස්සෙවත්ථාය විඤ්ඤාපෙන්තස්ස’’ති වුත්තනයෙන.

තතුත්තරිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. පඨමඋපක්ඛටසික්ඛාපදවණ්ණනා

භික්ඛුං පනෙව උද්දිස්සාති එත්ථ පනාති නිපාතමත්තං, තථා එව-සද්දොපි. තෙනාහ ‘‘ඉත්ථන්නාමස්සා’’තිආදි. අපදිසිත්වාති කථෙත්වා, ආරබ්භාති වා අත්ථො. අඤ්ඤාතකස්ස ගහපතිස්සාති අඤ්ඤාතකගහපතිනාති අත්ථො. කරණත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. අට්ඨකථායං පන ඉදං සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති න විචාරිතං. චීවරං චෙතාපෙන්ති පරිවත්තෙන්ති එතෙනාති චීවරචෙතාපන්නං (සාරත්ථ. ටී. 2.528-529), චීවරමූලං, න-කාරො පනෙත්ථ ආගමො, ‘‘චීවරචෙතාපන’’න්තිපි පඨන්ති. තං පන යස්මා හිරඤ්ඤාදීසු අඤ්ඤතරං හොති, තස්මා ‘‘හිරඤ්ඤාදික’’න්ති වුත්තං. තත්ථ හිරඤ්ඤන්ති කහාපණො වුච්චති. ආදිසද්දෙන සුවණ්ණාදීනං ගහණං. උපක්ඛටන්ති උපට්ඨාපිතං. තං උපක්ඛරණං තෙසං තථා සජ්ජිතන්ති ආහ ‘‘උපක්ඛටං හොතීති සජ්ජිතං හොතී’’ති. සංහරිත්වා ඨපිතන්ති රාසිං කත්වා ඨපිතං. පරිවත්තනඤ්ච අකතස්ස කාරාපනං, කතස්ස කිණනන්ති ආහ ‘‘කාරෙත්වා වා කිණිත්වා වාති අත්ථො’’ති. අච්ඡාදෙස්සාමීති පාරුපෙස්සාමීති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘වොහාරවචනමෙත’’න්ති. වොහාරවචනන්ති ච උපචාරවචනන්ති අත්ථො.

‘‘තත්‍ර චෙ සො භික්ඛූ’’තිආදීසු කො පදසම්බන්ධොති ආහ ‘‘යත්‍ර සො ගහපති වා’’තිආදි. පුබ්බෙ අප්පවාරිතොති ‘‘දස්සාමි, කීදිසෙන තෙ, භන්තෙ, චීවරෙන අත්ථො, කීදිසං තෙ චීවරං චෙතාපෙමී’’ති පුබ්බෙ අවුත්තො. උපසඞ්කමිත්වාති ගන්ත්වා. පදභාජනෙ පචුරවොහාරවසෙන ‘‘ඝරං ගන්ත්වා’’ති (පාරා. 529) වුත්තං. එත්ථ ච පචුරවොහාරවසෙනාති යෙභුය්‍යවොහාරවසෙන. යෙභුය්‍යෙන හි ඝරසාමිකං දට්ඨුකාමා තස්ස ඝරං ගච්ඡන්තීති තථෙව බහුලවොහාරො. විකප්පන්ති විසිට්ඨො කප්පො විකප්පො, වි-සද්දො චෙත්ථ විසිට්ඨත්ථො. තෙනාහ ‘‘විසිට්ඨකප්ප’’න්ති. ඉමිනා වචනත්ථමාහ. ‘‘අධිකවිධාන’’න්ති ඉමිනා පන අධිප්පායත්ථං. යථා පන තමාපජ්ජතීති යෙනාකාරෙන තං විකප්පං ආපජ්ජති. තං දස්සෙතුන්ති තං ආකාරං දස්සෙතුං.

‘‘සාධූ’’ති අයං සද්දො සම්පටිච්ඡනසම්පහංසනසුන්දරායාචනාදීසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘සාධු, භන්තෙති ඛො සො භික්ඛු භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.86) සම්පටිච්ඡනෙ දිස්සති, ‘‘සාධු සාධු සාරිපුත්තා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.349; ම. නි. 1.340) සම්පහංසනෙ.

‘‘සාධු ධම්මරුචි රාජා, සාධු පඤ්ඤාණවා නරො;

සාධු මිත්තානමද්දුබ්භො, පාපස්සාකරණං සුඛ’’න්තිආදීසු. (ජා. 2.18.101) –

සුන්දරෙ, ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ භගවා, සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (සං. නි. 3.64-68) ආයාචනෙ, ඉධාපි ආයාචනෙයෙව දට්ඨබ්බොති (දී. නි. අට්ඨ. 1.189; ම. නි. අට්ඨ. 1.1 මූලපරියායසුත්තවණ්ණනා; සු. නි. අට්ඨ. 1.115 අග්ගිකභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා; බු. වං. අට්ඨ. 1.49) ආහ ‘‘සාධූතිආයාචනෙ නිපාතො’’ති. තත්ථ ආයාචනෙති අභිමුඛං යාචනෙ, අභිපත්ථනායන්ති අත්ථො. පරිවිතක්කෙ නිපාතොති සම්බන්ධො. ආලපතීති ආමන්තෙති. ආයතාදීසූති එත්ථ ආදිසද්දෙන විත්ථතඅප්පිතසණ්හානං ගහණං. යස්මා පන න ඉමස්ස ආපජ්ජනමත්තෙනෙව ආපත්ති සීසං එති, තස්මා ‘‘තස්ස වචනෙනා’’තිආදි වුත්තං. පයොගෙති සුත්තපරියෙසනාදිපයොගෙ.

මහග්ඝං චෙතාපෙතුකාමං අප්පග්ඝන්ති වීසතිඅග්ඝනකං චීවරං චෙතාපෙතුකාමං ‘‘අලං මය්හං තෙන, දසඅග්ඝනකං වා අට්ඨග්ඝනකං වා දෙහී’’ති වදන්තස්සාති අත්ථො. එවරූපන්ති එවං සමභාගං, ඉමිනා සමකන්ති වුත්තං හොති. තඤ්ච ඛො අග්ඝවසෙනෙව, න පමාණවසෙන. අග්ඝවඩ්ඪනකඤ්හි ඉදං සික්ඛාපදං.

පඨමඋපක්ඛටසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දුතියඋපක්ඛටසික්ඛාපදවණ්ණනා

කස්මා ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘ඉදඤ්හී’’තිආදි. හීති කාරණත්ථෙ නිපාතො. න කොචි විසෙසොති ආහ ‘‘කෙවල’’න්තිආදි.

දුතියඋපක්ඛටසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා

රාජතො භොග්ගන්ති රාජතො ලද්ධභොග්ගං. රාජභොග්ගොති රාජාමත්තො. රාජතො භොගොති රඤ්ඤා දින්නං ඉස්සරියං. ඉමිනාතිආදීති ‘‘ඉමිනා චීවරචෙතාපන්නෙන චීවරං චෙතාපෙත්වා ඉත්ථන්නාමං භික්ඛුං චීවරෙන අච්ඡාදෙහී’’ති ඉදං. ආගමනසුද්ධින්ති මූලසුද්ධිං. යදි හි ඉමිනා කප්පියනීහාරෙන අපෙසෙත්වා ‘‘ඉදං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දෙහී’’ති පෙසෙය්‍ය, සොපි දූතො තං භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදෙය්‍ය ‘‘ඉදං ඛො, භන්තෙ, ආයස්මන්තං උද්දිස්ස චීවරචෙතාපන්නං ආභතං, පටිග්ගණ්හාතු ආයස්මා චීවරචෙතාපන්න’’න්ති (පාරා. 538), තදා පටික්ඛිපිත්වාපි කප්පියකාරකං පුට්ඨෙන තං නිද්දිසිතුං න වට්ටති. තෙනාහ ‘‘සචෙ හී’’තිආදි. අකප්පියවත්ථුං ආරබ්භාති හිරඤ්ඤාදිං ආරබ්භ. ඊදිසෙන දූතවචනෙනාති ‘‘පටිග්ගණ්හාතු ආයස්මා චීවරචෙතාපන්න’’න්ති එවරූපෙන දූතවචනෙන. තස්මාති යස්මා සම්පටිච්ඡිතුං අකප්පියං හොති, තස්මා. සුවණ්ණන්ති ජාතරූපං. රජතන්ති රූපියං. කහාපණෙනාති සුවණ්ණමයො වා රූපියමයො වා පාකතිකො වා කහාපණො. මාසකොති ලොහමාසකො වා හොතු, දාරුමාසකො වා හොතු, ජතුමාසකො වා හොතු, යො යො යත්ථ යත්ථ ජනපදෙ යදා යදා වොහාරං ගච්ඡති, අන්තමසො අට්ඨිමයොපි චම්මමයොපි රුක්ඛඵලබීජමයොපි සමුට්ඨාපිතරූපොපි අසමුට්ඨාපිතරූපොපි සබ්බො ඉධ මාසකොති වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච යං වත්තබ්බං, තං රූපියසික්ඛාපදෙ වක්ඛාම.

මුත්තාති හත්ථිකුම්භජාදිකා අට්ඨවිධා මුත්තා. තථා හි හත්ථිකුම්භං වරාහදාඨං, භුජඞ්ගසීසං, වලාහකං, වෙළු, මච්ඡසිරො, සඞ්ඛො, සිප්පීති අට්ඨ මුත්තායොනියො. තත්ථ යා මච්ඡසඞ්ඛසිප්පිජාතා, සා සාමුද්දිකා, භුජඞ්ගජාපි කාචි සාමුද්දිකා හොති. ඉතරා අසාමුද්දිකා. යස්මා පන බහුලං සාමුද්දිකාව මුත්තා ලොකෙ දිස්සන්ති, තත්ථාපි සිප්පිජාව, ඉතරා කදාචි. තස්මා සම්මොහවිනොදනියං ‘‘මුත්තාති සාමුද්දිකමුත්තා’’ති (විභ. අට්ඨ. 172) වුත්තං. මණීති ඨපෙත්වා වෙළුරියාදිකෙ අන්තමසො ජාතිඵලිකං උපාදාය සබ්බොපි නීලපීතාදිවණ්ණභෙදො මණීති වෙදිතබ්බො, පචිත්වා කතො පන කාචමණියෙවෙකො පත්තාදිභණ්ඩමූලත්ථං සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. වෙළුරියො නාම වංසවණ්ණමණි. සඞ්ඛොති ධමනසඞ්ඛො ධොතවිද්ධො රතනමිස්සො, පානීයසඞ්ඛො පන රතනාමිස්සකතො, සො ච අඤ්ජනාදිභෙසජ්ජත්ථාය, භණ්ඩමූලත්ථාය ච සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටති. සිලාති ධොතවිද්ධා රතනසංයුත්තා මුග්ගවණ්ණා සිලා. රතනෙන පන අමිස්සා සත්ථකනිසානාදිඅත්ථාය පටිග්ගණ්හිතුං වට්ටති. එත්ථ ච ‘‘රතනසංයුත්තාති සුවණ්ණෙන සද්ධිං යොජෙත්වා පචිත්වා කතා’’ති වදන්ති. පවාළන්ති ධොතම්පි අධොතම්පි සබ්බං පවාළං. ලොහිතඞ්කොති රත්තමණි. මසාරගල්ලන්ති කබරමණි. යං ‘‘මරකත’’න්තිපි වුච්චති.

සත්ත ධඤ්ඤානීති සානුලොමානි සාලිආදීනි සත්ත ධඤ්ඤානි. නීවාරාදිඋපධඤ්ඤස්ස පන සාලිආදිමූලධඤ්ඤන්තොගධත්තා ‘‘සත්ත ධඤ්ඤානී’’ති වුත්තං. දාසිදාසඛෙත්තවත්ථුපුප්ඵාරාමඵලාරාමාදයොති එත්ථ දාසී නාම අන්තොජාතධනක්කීතකරමරානීතප්පභෙදා. තථා දාසො. ඛෙත්තං නාම යස්මිං පුබ්බණ්ණං රුහති. වත්ථු නාම යස්මිං අපරණ්ණං රුහති. යත්ථ වා උභයම්පි රුහති, තං ඛෙත්තං. තදත්ථාය අකතභූමිභාගො වත්ථු. ඛෙත්තවත්ථුසීසෙන චෙත්ථ වාපිතළාකාදීනිපි සඞ්ගහිතානෙව. වස්සිකාදීනං පුප්ඵනකො පුප්ඵාරාමො. අම්බඵලාදීනං ඵලනකො ඵලාරාමො. න කෙවලඤ්ච අත්තනොයෙවත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටති, සචෙපි කොචි ජාතරූපරජතං ආනෙත්වා ‘‘ඉදං සඞ්ඝස්ස දම්මි, ආරාමං වා කරොථ, චෙතියං වා භොජනසාලාදීනං වා අඤ්ඤතර’’න්ති වදති, ඉදම්පි සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටති. ‘‘යස්ස කස්සචි හි අඤ්ඤස්ස අත්ථාය සම්පටිච්ඡන්තස්ස දුක්කටං හොතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.538-539) මහාපච්චරියං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘චෙතියසඞ්ඝගණපුග්ගලානං වා අත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටන්තී’’ති.

සචෙ පන සඞ්ඝං වා ගණං වා පුග්ගලං වා අනාමසිත්වා ‘‘ඉදං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං චෙතියස්ස දෙම, විහාරස්ස දෙම, නවකම්මස්ස දෙමා’’ති වදන්ති, පටික්ඛිපිතුං න වට්ටති. ‘‘ඉමෙ ඉදං භණන්තී’’ති කප්පියකාරකානං ආචික්ඛිතබ්බං. ‘‘චෙතියාදීනං අත්ථාය තුම්හෙ ගහෙත්වා ඨපෙථා’’ති වුත්තෙ පන ‘‘අම්හාකං ගහෙතුං න වට්ටතී’’ති පටික්ඛිපිතබ්බං.

වෙය්‍යාවච්චකරොති කිච්චකරො. ඉධ පන සබ්බො කිච්චකරොව ‘‘වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘කප්පියකාරකො’’ති. එසො ඛොති ‘‘අසුකවීථියං අසුකඝරෙ අසුකනාමො’’ති පරම්මුඛං වදති. ඉතරම්පීති පරම්මුඛානිද්දිට්ඨම්පි. ‘‘අත්ථො මෙ, ආවුසො, චීවරෙනා’’ති එතං චොදනාලක්ඛණනිදස්සනන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ චොදනාලක්ඛණනිදස්සනන්ති වාචාය චොදනාලක්ඛණනිදස්සනං. තෙනාහ ‘‘සචෙ හී’’තිආදි. ඉදං වා වචනං වත්තබ්බන්ති සම්බන්ධො. එතස්ස වා අත්ථො යාය කායචි භාසාය වත්තබ්බොති සම්බන්ධො. ‘‘දෙහි මෙ චීවරං, ආහර මෙ චීවරං, පරිවත්තෙහි මෙ චීවරං, චෙතාපෙහි මෙ චීවර’’න්ති එතානි පන වචනානි එතෙසං වා අත්ථො යාය කායචි භාසාය න වත්තබ්බො. තෙනාහ ‘‘දෙහි මෙ’’තිආදි. සාධෙය්‍යාති නිප්ඵාදෙය්‍ය. ඉච්චෙතං කුසලන්ති එවං යාවතතියං චොදනෙන තස්ස චීවරස්ස යදෙතං අභිනිප්ඵාදනං, එතං කුසලං සාධු සුට්ඨූති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එතං සුන්දර’’න්ති.

ඡක්ඛත්තුං පරමො පරිච්ඡෙදො අස්සාති ඡක්ඛත්තුපරමං. ඉදඤ්හි ‘‘ඨාතබ්බ’’න්ති ඉමිස්සා කිරියාය විසෙසනං, ඡක්ඛත්තුපරමං ඨානං කාතබ්බන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘භාවනපුංසකවචනමෙත’’න්ති, එතං භාවෙ ඨාතබ්බන්ති වුත්තධාත්වත්ථමත්තෙ සාධෙතබ්බෙ නපුංසකලිඞ්ගවචනන්ති අත්ථො. න නිසීදිතබ්බන්ති ‘‘ඉධ, භන්තෙ, නිසීදථා’’ති වුත්තෙපි න නිසීදිතබ්බං. න ආමිසං පටිග්ගහෙතබ්බන්ති යාගුඛජ්ජකාදිභෙදං කිඤ්චි ආමිසං ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ’’ති යාචියමානෙනාපි න ගණ්හිතබ්බං. න ධම්මො භාසිතබ්බොති (පාරා. අට්ඨ. 2.538-539) ‘‘මඞ්ගලං වා අනුමොදනං වා භාසථා’’ති යාචියමානෙනාපි න කිඤ්චි භාසිතබ්බං. ඨානං භඤ්ජතීති ඨිතිං විනාසෙති. ඨත්වා චීවරං ගහෙතුං ආගතෙන හි තං උද්දිස්ස තුණ්හීභූතෙන ඨාතබ්බමෙව, න නිසජ්ජාදිකං කාතබ්බං. ඉමිනා පන තං කතන්ති ඨානං විනාසිතං හොති. තෙනාහ ‘‘ආගතකාරණං විනාසෙතී’’ති. ‘‘ආගතකාරණං නාම ඨානමෙව, තස්මා ‘න කාතබ්බ’න්ති වාරිතස්ස කතත්තා නිසජ්ජාදීසු කතෙසු ඡසු ඨානෙසු එකං ඨානං භඤ්ජතී’’ති (සාරත්ථ. ටී. 2.537-539) අයමෙත්ථ අධිප්පායො. ඡක්ඛත්තුපරමං තුණ්හීභූතෙන උද්දිස්ස ඨාතබ්බං. ‘‘න අඤ්ඤං කිඤ්චි කාතබ්බ’’න්ති හි ඉදං ඨානලක්ඛණං. තෙනෙවාහ ‘‘ඉද’’න්තිආදි. තත්ථ ඉදන්ති ‘‘චතුක්ඛත්තුං පඤ්චක්ඛත්තුං, ඡක්ඛත්තුපරමං තුණ්හීභූතෙන උද්දිස්ස ඨාතබ්බ’’න්ති වචනං. එත්ථ ච ‘‘නිසීදනාදිම්හි කතෙ පුන චීවරං ගහෙතුං න ලභතී’’ති කෙචි. ‘‘ද්වෙ ඨානානි පරිහායන්තී’’ති අඤ්ඤෙ. ‘‘එකං ඨානං පරිහායතී’’ති අපරෙ. උභයං කරොතීති චොදෙතිපි තිට්ඨතිපි.

‘‘තත්‍ර තත්‍ර ඨානෙ තිට්ඨතී’’ති ඉදං චොදකස්ස ඨිතට්ඨිතට්ඨානතො අපක්කම්ම තත්‍ර තත්‍ර චීවරං උද්දිස්ස ඨානංයෙව සන්ධාය වුත්තං. එත්ථාති එතෙසු ද්වීසු චොදනාට්ඨානෙසු.

කිං පන සබ්බකප්පියකාරකෙසු (පාරා. අට්ඨ. 2.538-539; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 65) එවං පටිපජ්ජිතබ්බන්ති? න පටිපජ්ජිතබ්බං. අයඤ්හි කප්පියකාරකො නාම සඞ්ඛෙපතො දුවිධො නිද්දිට්ඨො ච අනිද්දිට්ඨො ච. තත්ථ ච නිද්දිට්ඨො දුවිධො භික්ඛුනා නිද්දිට්ඨො, දූතෙන නිද්දිට්ඨොති. අනිද්දිට්ඨොපි දුවිධො මුඛවෙවටිකකප්පියකාරකො, පරම්මුඛකප්පියකාරකොති. තෙසු භික්ඛුනා නිද්දිට්ඨො සම්මුඛාසම්මුඛවසෙන චතුබ්බිධො හොති, තථා දූතෙන නිද්දිට්ඨොපි.

කථං? ඉධෙකච්චො භික්ඛුස්ස චීවරත්ථාය දූතෙන අකප්පියවත්ථුං පහිණති, දූතො ච තං භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉදං, භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමෙන තුම්හාකං චීවරත්ථාය පහිතං, ගණ්හථ න’’න්ති වදති. භික්ඛු ‘‘ඉදං න කප්පතී’’ති පටික්ඛිපති. දූතො ‘‘අත්ථි පන තෙ, භන්තෙ, වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති පුච්ඡති, පුඤ්ඤත්ථිකෙහි ච උපාසකෙහි ‘‘භික්ඛූනං වෙය්‍යාවච්චං කරොථා’’ති ආණත්තා වා භික්ඛූනං වා සන්දිට්ඨා සම්භත්තා කෙචි වෙය්‍යාවච්චකරා හොන්ති, තෙසං අඤ්ඤතරො තස්මිං ඛණෙ භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ නිසින්නො හොති, භික්ඛු තං නිද්දිසති ‘‘අයං භික්ඛූනං වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති. දූතො තස්ස හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුං දත්වා ‘‘ථෙරස්ස චීවරං කිණිත්වා දෙහී’’ති ගච්ඡති, අයං භික්ඛුනා සම්මුඛානිද්දිට්ඨො.

නො චෙ භික්ඛුස්ස (පාරා. අට්ඨ. 2.537; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 65) සන්තිකෙ නිසින්නො හොති, අපිච ඛො භික්ඛු නිද්දිසති ‘‘අසුකස්මිං නාම ගාමෙ ඉත්ථන්නාමො භික්ඛූනං වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති. සො ගන්ත්වා තස්ස හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුං දත්වා ‘‘ථෙරස්ස චීවරං කිණිත්වා දදෙය්‍යාසී’’ති ආගන්ත්වා භික්ඛුස්ස ආරොචෙත්වා ගච්ඡති, අයමෙකො භික්ඛුනා අසම්මුඛානිද්දිට්ඨො.

න හෙව ඛො සො දූතො අත්තනා ආගන්ත්වා ආරොචෙති, අපිච ඛො අඤ්ඤං පහිණති ‘‘දින්නං මයා, භන්තෙ, තස්ස හත්ථෙ චීවරචෙතාපන්නං, චීවරං ගණ්හෙය්‍යාථා’’ති, අයං දුතියො භික්ඛුනා අසම්මුඛානිද්දිට්ඨො.

න හෙව ඛො අඤ්ඤං පහිණති, අපිච ඛො ගච්ඡන්තොව භික්ඛුං වදති ‘‘අහං තස්ස හත්ථෙ චීවරචෙතාපන්නං දස්සාමි, තුම්හෙ චීවරං ගණ්හෙය්‍යාථා’’ති, අයං තතියො භික්ඛුනා අසම්මුඛානිද්දිට්ඨොති එවං එකො සම්මුඛානිද්දිට්ඨො තයො අසම්මුඛානිද්දිට්ඨාති ඉමෙ චත්තාරො භික්ඛුනා නිද්දිට්ඨවෙය්‍යාවච්චකරා නාම. එතෙසු ඉමස්මිං රාජසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං.

අපරො භික්ඛු පුරිමනයෙනෙව දූතෙන පුච්ඡිතො නත්ථිතාය වා අවිචාරෙතුකාමතාය වා ‘‘නත්ථම්හාකං කප්පියකාරකො’’ති වදති, තස්මිඤ්ච ඛණෙ කොචි මනුස්සො ආගච්ඡති, දූතො තස්ස හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුං දත්වා ‘‘ඉමස්ස හත්ථතො චීවරං ගණ්හෙය්‍යාථා’’ති වත්වා ගච්ඡති, අයං දූතෙන සම්මුඛානිද්දිට්ඨො.

අපරො දූතො ගාමං පවිසිත්වා අත්තනා අභිරුචිතස්ස කස්සචි හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුං දත්වා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා වා ආරොචෙති, අඤ්ඤං වා පහිණති, ‘‘අහං අසුකස්ස නාම හත්ථෙ චීවරචෙතාපන්නං දස්සාමි, තුම්හෙ චීවරං ගණ්හෙය්‍යාථා’’ති වත්වා වා ගච්ඡති, අයං තතියො දූතෙන අසම්මුඛානිද්දිට්ඨොති එවං එකො සම්මුඛානිද්දිට්ඨො, තයො අසම්මුඛානිද්දිට්ඨාති ඉමෙ චත්තාරො දූතෙන නිද්දිට්ඨවෙය්‍යාවච්චකරා නාම. එතෙසු මෙණ්ඩකසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං.

වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, මනුස්සා සද්ධා පසන්නා, තෙ කප්පියකාරකානං හත්ථෙ හිරඤ්ඤං උපනික්ඛිපන්ති ‘ඉමිනා අය්‍යස්ස යං කප්පියං, තං දෙථා’ති. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, යං තතො කප්පියං, තං සාදිතුං, න ත්වෙවාහං, භික්ඛවෙ, කෙනචි පරියායෙන ජාතරූපරජතං සාදිතබ්බං පරියෙසිතබ්බන්ති වදාමී’’ති (මහාව. 299).

එත්ථ ච චොදනාය පරිමාණං නත්ථි. මූලං අසාදියන්තෙන සහස්සක්ඛත්තුම්පි චොදනාය වා ඨානෙන වා කප්පියභණ්ඩං සාදිතුං වට්ටති. නො චෙ දෙති, අඤ්ඤං කප්පියකාරකං ඨපෙත්වාපි ආහරාපෙතබ්බං. සචෙ ඉච්ඡති, මූලසාමිකානම්පි කථෙතබ්බං. නො චෙ ඉච්ඡති, න කථෙතබ්බං.

අපරො භික්ඛු පුරිමනයෙනෙව දූතෙන පුච්ඡිතො ‘‘නත්ථම්හාකං කප්පියකාරකො’’ති වදති, තදඤ්ඤො සමීපෙ ඨිතො සුත්වා ‘‘ආහර, භො, අහං අය්‍යස්ස චීවරං චෙතාපෙත්වා දස්සාමී’’ති වදති. දූතො ‘‘හන්ද, භො, දදෙය්‍යාසී’’ති තස්ස හත්ථෙ දත්වා භික්ඛුස්ස අනාරොචෙත්වාව ගච්ඡති, අයං මුඛවෙවටිකකප්පියකාරකො.

අපරො (පාරා. අට්ඨ. 2.538-539; වි. සඞ්ග. අට්ඨ. 65) භික්ඛුනො උපට්ඨාකස්ස වා අඤ්ඤස්ස වා හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුං දත්වා ‘‘ථෙරස්ස චීවරං දදෙය්‍යාසී’’ති එත්තොව පක්කමති, අයං පරම්මුඛකප්පියකාරකොති ඉමෙ ද්වෙ අනිද්දිට්ඨකප්පියකාරකා නාම. එතෙසු අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙසු විය පටිපජ්ජිතබ්බං.

සචෙ සයමෙව චීවරං ආනෙත්වා දෙන්ති, ගහෙතබ්බං. නො චෙ, න කිඤ්චි වත්තබ්බා. තෙනාහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. කප්පියකාරකෙති සම්මුඛාසම්මුඛවසෙන චත්තාරො කප්පියකාරකෙති අත්ථො. ‘‘දායකො සයමෙවා’’ති ඉමිනා භික්ඛුං පටික්ඛිපති, න දූතං. තස්මා දූතෙන නිද්දිට්ඨොපි යථාරුචි චොදෙතුං වට්ටති. මුඛං විවරිත්වා සයමෙව කප්පියකාරකත්තං උපගතොති මුඛවෙවටිකකප්පියකාරකො. එවන්ති ‘‘එසො ඛො’’තිආදිනා යථාවුත්තෙන ආකාරෙන. දස්සිතා හොන්ති සඞ්ඛෙපතොති අධිප්පායො.

වුත්තචොදනාට්ඨානපරිමාණතොති වුත්තචොදනාපරිමාණතො ච වුත්තට්ඨානපරිමාණතො ච. සන්තිකන්ති සමීපං. තත්ථාති එත්ථ කථමයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘සමීපත්ථෙ හි ඉදං භුම්මවචන’’න්ති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘ගඞ්ගායං ගොයූථානි චරන්ති, කූපෙ ගග්ගකූල’’න්තිආදීසු විය යස්මා සමීපාධාරෙ ඉදං සත්තමීවිභත්තිවචනං, තස්මා අයමත්ථො ලබ්භතීති. එවං අකරොන්තොති සාමං වා අගච්ඡන්තො, දූතං වා අපාහෙන්තො.

අජ්ජණ්හො, භන්තෙ, ආගමෙහීති, භන්තෙ, අජ්ජ එකදිවසං අම්හාකං තිට්ඨ, අධිවාසෙහීති අත්ථො. තිකපාචිත්තියන්ති අතිරෙකෙසු චොදනාට්ඨානෙසු අතිරෙකසඤ්ඤිවෙමතිකඌනකසඤ්ඤීනං වසෙන තීණි පාචිත්තියානි. තික්ඛත්තුං චොදනාය ඡක්ඛත්තුං ඨානෙන, ඌනකතික්ඛත්තුං චොදනාය ඌනකච්ඡක්ඛත්තුං ඨානෙන ලද්ධෙපි අනාපත්ති. අප්පිතතාති පතිට්ඨාපිතතා, ‘‘සඤ්ඤත්තො සො මයා’’තිආදිනා (පාරා. 538) කථිතතාති වුත්තං හොති.

රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චීවරවග්ගො පඨමො.