ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගමාතිකාය පන චත්තාරො ඉද්ධිපාදාති එත්ථ ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි, සමිජ්ඣති නිප්ඵජ්ජතීති අත්ථො, ඉද්ධි එව පාදො ඉද්ධිපාදො, ඉද්ධිකොට්ඨාසොති අත්ථො. ඉජ්ඣන්ති වා එතාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීතිපි ඉද්ධි, පජ්ජන්ති එතෙනාති පාදො, පතිට්ඨා අධිගමූපායොති අත්ථො, ඉද්ධියා පාදො ඉද්ධිපාදො. ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතන්ති එත්ථ ඡන්දහෙතුකො, ඡන්දාධිකො වා සමාධි ඡන්දසමාධි, කත්තුකම්‍යතාඡන්දං අධිපතිං කරිත්වා පටිලද්ධසමාධිස්සෙතං අධිවචනං. පධානභූතා සඞ්ඛාරා පධානසඞ්ඛාරා, චතුකිච්චසාධකස්ස සම්මප්පධානවීරියස්සෙතං අධිවචනං. සමන්නාගතන්ති තෙන ඡන්දසමාධිනා, පධානසඞ්ඛාරෙන ච උපෙතං. ඉද්ධිපාදන්ති යථාවුත්තත්ථෙන ‘‘ඉද්ධී’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගතානං උපචාරජ්ඣානාදිකුසලචිත්තසම්පයුත්තානං ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරානං අධිට්ඨානට්ඨෙන පාදභූතසෙසචිත්තචෙතසිකරාසිං. භාවෙතීති වඩ්ඪෙති, අත්තනො සන්තානෙ පුනප්පුනං ජනෙතීති අත්ථො. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ වීමංසාති පඤ්ඤා. සෙසං පදතො සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

අත්ථතො පනෙත්ථ තෙන කිං කථිතං? චතුන්නං භික්ඛූනං මත්ථකප්පත්තං කම්මට්ඨානං කථිතං. යථා හි චතූසු අමච්චපුත්තෙසු ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා විචරන්තෙසු එකො උපට්ඨානෙන, එකො සූරභාවෙන, එකො ජාතිසම්පත්තියා, එකො මන්තබලෙනාති එවං තෙ පච්චෙකකාරණෙන රාජානං ආරාධෙත්වා ඨානන්තරං පාපුණන්ති, එවං භික්ඛූපි ඡන්දවීරියචිත්තවීමංසාසු එකෙකං ජෙට්ඨං ධුරං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා ලොකුත්තරධම්මනිබ්බත්තකා හොන්ති. එත්ථ ච ඡන්දො සමාධි පධානසඞ්ඛාරොති තයො ධම්මා ඉද්ධීපි හොන්ති ඉද්ධිපාදාපි, සෙසා පන සම්පයුත්තා චත්තාරො ඛන්ධා ඉද්ධිපාදා එව. එවං සෙසාධිපතියුත්තචිත්තෙසුපි ඉද්ධිපාදාති වෙදිතබ්බා.

අපිච ඣානවිපස්සනාසු පුබ්බභාගො ඉද්ධිපාදො. යො පටිලාභො, සා ඉද්ධි. පඨමජ්ඣානාදීනං හි පුබ්බභාගපරිකම්මානි ඉද්ධිපාදො නාම, පඨමජ්ඣානාදයො ඉද්ධි නාම. පඨමමග්ගාදීනං පුබ්බභාගවිපස්සනා ඉද්ධිපාදො නාම, පඨමමග්ගාදයො ඉද්ධි නාම. පටිලාභවසෙනාපි දීපෙතුං වට්ටති. පඨමජ්ඣානාදයො හි පඨමමග්ගාදයො ච ඉද්ධිපාදො නාම, දුතියජ්ඣානාදයො, දුතියමග්ගාදයො ච ඉද්ධි නාමාති අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො.

ධම්මභෙදො පනෙත්ථ විභඞ්ගනයෙනෙව පාකටො භවිස්සති. තත්ථ හි සුත්තන්තභාජනීයෙ තාව ඡන්දාදීනං පදානං විභඞ්ගං වත්වා අන්තෙ ‘‘ඉද්ධිපාදොති තථාභූතස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. ඉද්ධිපාදං භාවෙතීති තෙ ධම්මෙ ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති, තෙන වුච්චති ඉද්ධිපාදං භාවෙතී’’ති (විභ. 434) එවං සබ්බෙ ලොකියලොකුත්තරධම්මා ඉද්ධිපාදොති වුත්තා.

අභිධම්මභාජනීයෙ පන ඡන්දාදීනි පදානි විභජිත්වා අන්තෙ ‘‘ඉද්ධිපාදොති තථාභූතස්ස ඵස්සො…පෙ… පග්ගාහො අවික්ඛෙපො’’ති (විභ. 447) එවං සබ්බෙ ලොකුත්තරකුසලධම්මා ඉද්ධිපාදාති වත්වා පුන ‘‘ඡන්දිද්ධිපාදො වීරියිද්ධිපාදො චිත්තිද්ධිපාදො වීමංසිද්ධිපාදො’’ති (විභ. 457) මාතිකං ඨපෙත්වා ‘‘තත්ථ කතමො ඡන්දිද්ධිපාදො? ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති…පෙ… යො තස්මිං සමයෙ ඡන්දො ඡන්දිකතා…පෙ… අයං වුච්චති ඡන්දිද්ධිපාදො’’තිආදිනා ලොකුත්තරකුසලචිත්තසම්පයුත්තඡන්දවීරියචිත්තවීමංසා එව ඉද්ධිපාදාති වුත්තා. තථා පඤ්හාපුච්ඡකෙපි කුසලා එව, අනිදස්සනඅප්පටිඝා එව, වීමංසිද්ධිපාදො හෙතු, සෙසා න හෙතූ…පෙ… චිත්තිද්ධිපාදො න වත්තබ්බො, සෙසා චිත්තසම්පයුත්තා…පෙ… අනුත්තරාව, අරණාවාති. සෙසමෙත්ථ සතිපට්ඨානෙ වුත්තසදිසමෙව. පාළිමුත්තකනයො පනෙත්ථාපි න උද්ධටොති.

ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.