බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – සත්ත බොජ්ඣඞ්ගාති එත්ථ බොධියා, බොධිස්ස වා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා. ඉදං වුත්තං හොති – යාය එව ධම්මසාමග්ගියා මග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චාදිඅනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයාදිසත්තවිධාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣති, කිලෙසනිද්දාය උට්ඨහති, සච්චානි වා පටිවිජ්ඣති, තස්සා ධම්මසාමග්ගිසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි විය. යො පනෙස යථාවුත්තප්පකාරාය එතාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකො ‘‘බොධී’’ති වුච්චති, තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය. අපිච ‘‘බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’තිආදිනා පටිසම්භිදානයෙනාපි බොජ්ඣඞ්ගත්ථො වෙදිතබ්බො. පසත්ථො, සුන්දරො වා බොජ්ඣඞ්ගො සම්බොජ්ඣඞ්ගො, සතියෙව සම්බොජ්ඣඞ්ගො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. එවං සෙසෙසුපි. තත්ථ ධම්මෙ විචිනාති අනිච්චාදිතො පරිවීමංසති ජානාති, ධම්මෙ වා එතෙන සත්තා විචිනන්තීති ධම්මවිචයො, පඤ්ඤා. උපෙක්ඛති සමරසානං ධම්මානං හාපනවඩ්ඪනෙ අවාවටතාය පටිසඞ්ඛානාකාරෙන මජ්ඣත්තා හොතීති උපෙක්ඛා, තත්‍රමජ්ඣත්තතා. පටිසඞ්ඛානලක්ඛණො හි උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගොති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො. ධම්මභෙදොපෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව.

විභඞ්ගනයතො පනෙත්ථ සුත්තන්තභාජනීයෙ තාව ලොකියලොකුත්තරවසෙන සෙසෙසු ලොකුත්තරකුසලවිපාකවසෙන විභත්තා. පඤ්හාපුච්ඡකෙ පන සියා කුසලා, සියා අබ්‍යාකතා, පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තොව, සෙසා ද්වීහි…පෙ… පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො සුඛසහගතොව, සෙසා තිධාපි, අනිදස්සනඅප්පටිඝා, ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො හෙතු, සෙසා න හෙතූ…පෙ… රූපාවචරාව, අරණාවාති. සෙසං සතිපට්ඨානෙ වුත්තනයමෙව. අයමෙත්ථ විභඞ්ගනයො.

ඉදානි පන –

කමතො තාවත්තතො ච, හෙතුභූමිවිභාගතො;

විවෙකතො ච විඤ්ඤෙය්‍යො, පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො.

තත්ථ කමතො තාව අයම්පි දෙසනාක්කමොව. සබ්බෙසං හි බොජ්ඣඞ්ගානං උපකාරත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පඨමං වුත්තො, තතො යස්මා උපට්ඨිතසතිකො ධම්මෙ පඤ්ඤාය පවිචිනාති, පවිචිතධම්මො වීරියං ආරභති, ආරද්ධවීරියස්ස පීති උප්පජ්ජති, පීතිමනස්ස කායොපි චිත්තම්පි පස්සම්භති, පස්සද්ධකායස්ස සුඛිනො චිත්තං සමාධියති, සමාහිතචිත්තො තං චිත්තං සාධුකං අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති, තස්මා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො යථාක්කමං වුත්තාති අයං තාවෙත්ථ කමො.

තාවත්තතො පන කස්මා තෙ සත්තෙව වුත්තා, අනූනා අනධිකාති? ලීනුද්ධච්චපටිපක්ඛතො, සබ්බත්තිකතො ච. එත්ථ හි තයො බොජ්ඣඞ්ගා ලීනස්ස පටිපක්ඛා. යථාහ – ‘‘යස්මිං ච ඛො, භික්ඛවෙ, සමයෙ ලීනං චිත්තං හොති, කාලො තස්මිං සමයෙ ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො වීරිය…පෙ… පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනායා’’ති (සං. නි. 5.234). තයො උද්ධච්චස්ස පටිපක්ඛා. යථාහ – ‘‘යස්මිං ච ඛො, භික්ඛවෙ, සමයෙ උද්ධතං චිත්තං හොති, කාලො තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො සමාධි…පෙ… උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනායා’’ති (සං. නි. 5.234). එකො පනෙත්ථ ලොණධූපනං විය සබ්බබ්‍යඤ්ජනෙසු සබ්බබොජ්ඣඞ්ගෙසු ඉච්ඡිතබ්බො. යථාහ – ‘‘සතිඤ්ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සබ්බත්ථිකං වදාමී’’ති (සං. නි. 5.234). එවං ලීනුද්ධච්චපටිපක්ඛතො ච සබ්බත්ථිකතො ච සත්තෙව වුත්තාති අයං තාවත්තතො.

හෙතුභූමිවිභාගතොති එත්ථ හෙතුවිභාගතො තාව – චත්තාරො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති සතිසම්පජඤ්ඤං මුට්ඨස්සතිපුග්ගලපරිවජ්ජනතා උපට්ඨිතස්සතිපුග්ගලසෙවනතා තදධිමුත්තතාති. තථා සත්ත ධම්මා දුතියස්ස පරිපුච්ඡකතා වත්ථුවිසදකිරියා ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා දුප්පඤ්ඤපුග්ගලපරිවජ්ජනා පඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනා ගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණතා තදධිමුත්තතාති. තත්ථ අජ්ඣත්තිකබාහිරානං සරීරපරික්ඛාරභූතානං වත්ථූනං විසදභාවකරණං වත්ථුවිසදකිරියා නාම. තථා එකාදස ධම්මා තතියස්ස අපායභයගමනවීථිදායජ්ජමහත්තසත්ථුමහත්තජාතිමහත්තසබ්‍රහ්මචාරිමහත්තානං පච්චවෙක්ඛණතා ආනිසංසදස්සාවිතා පිණ්ඩපාතාපචායනතා කුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා ආරද්ධවීරියපුග්ගලසෙවනතා තදධිමුත්තතාති. තත්ථ ‘‘බුද්ධාදීහි ගතමග්ගො මයා ගන්තබ්බො’’ති පච්චවෙක්ඛණා වීථිපච්චවෙක්ඛණා නාම. ‘‘දායකෙහි දින්නපිණ්ඩපාතස්ස මහප්ඵලතං සම්පාදෙස්සාමී’’ති අත්තානං දමනං පිණ්ඩපාතාපචායනං නාම. තථා එකාදස ධම්මා චතුත්ථස්ස බුද්ධධම්මසඞ්ඝසීලචාගදෙවතොපසමානුස්සතියො සත්ත, ලූඛපුග්ගලපරිවජ්ජනතා සිනිද්ධපුග්ගලසෙවනතා පසාදනීයසුත්තන්තපච්චවෙක්ඛණතා තදධිමුත්තතාති. තථා සත්ත ධම්මා පඤ්චමස්ස පණීතභොජනසෙවනතා, උතුසුඛඉරියාපථසුඛසෙවනතා ද්වෙ මජ්ඣත්තප්පයොගතා සාරද්ධකායපුග්ගලපරිවජ්ජනතා සන්තකායපුග්ගලසෙවනතා තදධිමුත්තතාති. එකාදස ධම්මා ඡට්ඨස්ස වත්ථුවිසදකිරියා ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා නිමිත්තකුසලතා සමයෙ චිත්තස්ස පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනජ්ඣුපෙක්ඛනා චතස්සො, අසමාහිතසමාහිතපුග්ගලානං පරිවජ්ජනසෙවනතා ද්වෙ, ඣානවිමොක්ඛපච්චවෙක්ඛණතා තදධිමුත්තතාති. තත්ථ කසිණාදිනිමිත්තානං උග්ගහණකුසලතා නිමිත්තකුසලතා නාම. පඤ්ච ධම්මා සත්තමස්ස සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනමජ්ඣත්තපුග්ගලානං පරිවජ්ජනසෙවනතා ද්වෙ ද්වෙ, තදධිමුත්තතාති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සම්මොහවිනොදනියා විභඞ්ගට්ඨකථාය ගහෙතබ්බොති අයමෙත්ථ හෙතුවිභාගො.

භූමිවිභාගතො පනෙතෙ කාමාවචරා, ලොකුත්තරා වා හොන්ති, කාමාවචරෙසු බලවවිපස්සනාදීසු එව බොජ්ඣඞ්ගා ලබ්භන්ති, න ඉතරෙසු. ලොකුත්තරෙසු පන සබ්බත්ථ ලබ්භන්ති, රූපාවචරාරූපාවචරචිත්තෙසු සබ්බථා න ලබ්භන්ති අබොධිපක්ඛිකත්තා. කෙචි පන ථෙරා විපස්සනාපාදකෙසු කසිණාසුභබ්‍රහ්මවිහාරජ්ඣානෙසුපි බොජ්ඣඞ්ගෙ උද්ධරන්ති, න ච තෙ පටිසිද්ධා අට්ඨකථාචරියෙහි, තස්මා තෙසං මතෙන රූපාවචරාපි හොන්ති, න කෙනචි පරියායෙන අරූපාවචරාති අයමෙත්ථ භූමිවිභාගො.

විවෙකතොති එත්ථ විවෙකොති විවිත්තතා, ස්වායං පඤ්චවිධො තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදපටිපස්සද්ධිනිස්සරණවිවෙකවසෙන. තදඞ්ගවිවෙකොති විපස්සනා, වික්ඛම්භනවිවෙකොති අට්ඨ සමාපත්තියො, සමුච්ඡෙදවිවෙකොති මග්ගො, පටිපස්සද්ධිවිවෙකොති ඵලං, නිස්සරණවිවෙකොති සබ්බනිමිත්තනිස්සටං නිබ්බානං. තත්‍රිමෙ තදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිපස්සද්ධිනිස්සරණවිවෙකනිස්සිතා හොන්ති. තථා හෙතෙ විපස්සනාක්ඛණෙ කිච්චතො තදඞ්ගවිවෙකනිස්සිතා, අජ්ඣාසයතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතා. මග්ගකාලෙ පන කිච්චතො සමුච්ඡෙදවිවෙකනිස්සිතා, ආරම්මණතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතා, ඵලක්ඛණෙ කිච්චතො පටිපස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතා. ආරම්මණතො නිස්සරණවිවෙකනිස්සිතා ච හොන්ති. කෙසඤ්චි ථෙරානං මතෙ විපස්සනාපාදකරූපාවචරජ්ඣානක්ඛණෙ වික්ඛම්භනවිවෙකනිස්සිතාවාති පඤ්චවිවෙකනිස්සිතාපි හොන්තීති අයමෙත්ථ විවෙකො. එවං විඤ්ඤෙය්‍යො පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො.

බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.