මොහවිච්ඡෙදනී

ගන්ථාරම්භකථා

1. කාරුඤ්ඤභාවිතං යස්ස, ඤාණචක්ඛු මහොදයං.

අන්ධභූතස්ස ලොකස්ස, ජාතං සාමඤ්ඤලොචනං.

2. තං බුද්ධං සුගතං ධීරං, සසද්ධම්මං සසාවකං.

වන්දිත්වානුස්සරිත්වා ච, ථොමෙත්වා ච විනායකං.

3. ථෙරෙ ච ථිරසීලාදි-ගුණාලඞ්කාරසොභිතෙ.

සාසනුජ්ජොතකෙ ධීරෙ, පුබ්බකෙ වංසපාලකෙ.

4. විසුද්ධිදෙවදෙවො යං, දෙවානං තිදසාලයෙ.

පඤ්ඤාය දෙසයී තස්ස, අභිධම්මස්ස මාතිකා.

5. යා තස්සා විපුලත්ථාය, ධම්මසඞ්ගණිආදිහි.

අනෙකෙහි පකාරෙහි, පාළිඅට්ඨකථාහි ච.

6. අත්ථො විනිච්ඡයො චෙව,

විභත්තො සාගරූපමො;

අනන්තනයවොකිණ්ණො,

දුක්ඛොගාහො යතො තතො.

7. සමාසෙනාභිධම්මත්ථං, මාතිකාමුඛතොඛිලං.

ඤාතුකාමෙහි සුද්ධෙහි, අන්තෙවාසීහි යාචිතො.

8. සඞ්කඩ්ඪිත්වාන නයතො, පාළිඅට්ඨකථාගතං.

අත්ථං විනිච්ඡයඤ්චෙව, සමාසෙන නිරාකුලං.

9. සාමත්ථියගතං අත්ථං, නිකායන්තරනිස්සටං.

මහාවිහාරවාසීනං, කමාභතනයානුගං.

10. දීපයන්තො නයඤ්ඤූනං, සදා සම්මොදකාරිනිං.

මොහවිච්ඡෙදනිං නාම, කරිස්සාමත්ථවණ්ණනන්ති.

ගන්ථාරම්භකථා නිට්ඨිතා.

1. ධම්මසඞ්ගණීමාතිකා

තිකපදත්ථවණ්ණනා

තත්ථ අභිධම්මස්ස මාතිකාති එත්ථ කෙනට්ඨෙන අභිධම්මො? ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන. අතිරෙකවිසෙසත්ථදීපකො හි එත්ථ අභි-සද්දො ‘‘බාළ්හා මෙ දුක්ඛා වෙදනා අභික්කමන්ති, නො පටික්කමන්ති (සං. නි. 4.87; 5.195, 1022; ම. නි. 3.384, 389), අභික්කන්තවණ්ණා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.1; ඛු. පා. 5.1; සු. නි. මඞ්ගලසුත්ත; වි. ව. 857) විය, තස්මා යථා සමුස්සිතෙසු බහූසු ඡත්තෙසු චෙව ධජෙසු ච යං අතිරෙකප්පමාණං, විසෙසවණ්ණසණ්ඨානඤ්ච ඡත්තං, තං අතිච්ඡත්තං, යො අතිරෙකප්පමාණො, විසෙසවණ්ණසණ්ඨානො ච ධජො, සො අතිද්ධජොති ච වුච්චති, එවමෙව අයම්පි ධම්මො ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන ‘‘අභිධම්මො’’ති වුච්චති. භගවතා හි සුත්තන්තං පත්වා ඛන්ධායතනධාතුසච්චඉන්ද්‍රියපච්චයාකාරාදයො ධම්මා එකදෙසෙන විභත්තා, න නිප්පදෙසෙන, අභිධම්මං පත්වා පන අනෙකෙහි නයවිසෙසෙහි නිප්පදෙසතොව විභත්තා. එවං ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙන ‘‘අභිධම්මො’’ති වෙදිතබ්බො.

කෙනට්ඨෙන මාතිකා? මාතුසමට්ඨෙන. මාතා වියාති හි මාතිකා යථා පදුමිකං මුඛන්ති. යථා හි මාතා නානාවිධෙ පුත්තෙ පසවති, තෙ පාලෙති, පොසෙති ච, එවමයම්පි නානාවිධෙ ධම්මෙ, අත්ථෙ ච පසවති, තෙ ච අවිනස්සමානෙ පාලෙති, පොසෙති ච, තස්මා ‘‘මාතිකා’’ති වුච්චති. මාතිකං හි නිස්සාය ධම්මසඞ්ගණීආදිසත්තප්පකරණවසෙන විත්ථාරියමානා අනන්තාපරිමාණා ධම්මා, අත්ථා ච තාය පසුතා, පාලිතා, පොසිතා විය ච හොන්ති. තථා හි ධම්මසඞ්ගණිප්පකරණෙ චතස්සො විභත්තියො චිත්තවිභත්ති රූපවිභත්ති නික්ඛෙපරාසි අත්ථුද්ධාරොති. තත්ථ නානානයෙහි එකූනනවුතිචිත්තවිභාවිනී චිත්තවිභත්ති විත්ථාරියමානා අනන්තාපරිමාණභාණවාරා හොති, තදනන්තරං එකවිධාදිනා රූපවිභාවිනී රූපවිභත්ති විත්ථාරියමානා අනන්තාපරිමාණභාණවාරා හොති, තදනන්තරං මූලඛන්ධද්වාරාදීනි නික්ඛිපිත්වා දෙසිතො නික්ඛෙපරාසි විත්ථාරියමානො අනන්තාපරිමාණභාණවාරො හොති, තදනන්තරං තෙපිටකස්ස බුද්ධවචනස්ස අට්ඨකථාභූතො අත්ථුද්ධාරො විත්ථාරියමානො අනන්තාපරිමාණභාණවාරො හොති. එවමිදං ධම්මසඞ්ගණිප්පකරණං වාචනාමග්ගතො අතිරෙකතෙරසමත්තභාණවාරම්පි සමානං විත්ථාරියමානං අනන්තාපරිමාණභාණවාරං හොති.

තථා විභඞ්ගප්පකරණෙ ඛන්ධවිභඞ්ගො ආයතනධාතුසච්චඉන්ද්‍රියපච්චයාකාරසතිපට්ඨානසම්මප්පධානඉද්ධිපාදබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඅප්පමඤ්ඤාසික්ඛාපදපටිසම්භිදාඤාණඛුද්දකවත්ථුධම්මහදයවිභඞ්ගාති අට්ඨාරස විභඞ්ගා විභත්තා, තෙ සුත්තන්තභාජනීයඅභිධම්මභාජනීයාදිනානානයෙහි විත්ථාරියමානා පච්චෙකං අනන්තාපරිමාණභාණවාරා හොන්ති. එවමිදං විභඞ්ගප්පකරණං වාචනාමග්ගතො පඤ්චතිංසමත්තභාණවාරම්පි සමානං විත්ථාරියමානං අනන්තාපරිමාණභාණවාරං හොති.

තථා ධාතුකථාපකරණං ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො’’තිආදිනා චුද්දසවිධෙන විභත්තං වාචනාමග්ගතො අතිරෙකඡභාණවාරමත්තම්පි සමානං විත්ථාරියමානං අනන්තාපරිමාණභාණවාරං හොති.

තථා පුග්ගලපඤ්ඤත්තිප්පකරණං ඛන්ධපඤ්ඤත්ති ආයතනධාතුසච්චඉන්ද්‍රියපුග්ගලපඤ්ඤත්තීති ඡබ්බිධෙන විභත්තං වාචනාමග්ගතො අතිරෙකපඤ්චභාණවාරමත්තම්පි විත්ථාරියමානං අනන්තාපරිමාණභාණවාරං හොති.

තථා කථාවත්ථුප්පකරණං සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානි, පරවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානීති සුත්තසහස්සං සමොධානෙත්වා විභත්තං වාචනාමග්ගතො සඞ්ගීතිආරොපිතනයෙන දීඝනිකායප්පමාණම්පි විත්ථාරියමානං අනන්තාපරිමාණභාණවාරං හොති.

තථා යමකප්පකරණං මූලයමකං ඛන්ධායතනධාතුසච්චසඞ්ඛාරඅනුසයචිත්තධම්මඉන්ද්‍රියයමකන්ති දසවිධෙන විභත්තං වාචනාමග්ගතො වීසභාණවාරසතම්පි විත්ථාරියමානං අනන්තාපරිමාණභාණවාරං හොති.

පට්ඨානප්පකරණං හෙතුපච්චයආරම්මණපච්චයාදිචතුවීසතිපච්චයෙ ගහෙත්වා තිකපට්ඨානාදිචතුවීසතිවිධෙන විභත්තං පච්චෙකං කතිපයභාණවාරම්පි විත්ථාරියමානං අනන්තාපරිමාණභාණවාරං හොති. එවං අනන්තාපරිමාණානං ධම්මානං, අත්ථානඤ්ච පසවනතො, පාලනතො, පොසනතො ච ‘‘මාතා වියාති මාතිකා’’ති වුච්චති. පාලනපොසනඤ්චෙත්ථ සම්මුට්ඨානං, විරද්ධානඤ්ච පාළිඅත්ථානං මාතිකානුසාරෙන සල්ලක්ඛෙත්වා සමානයනතො, රක්ඛණතො ච වෙදිතබ්බං. සා පනායං පරිච්ඡෙදතො ධම්මසඞ්ගණීමාතිකා විභඞ්ගමාතිකා ධාතුකථාමාතිකා පුග්ගලපඤ්ඤත්තිමාතිකා කථාවත්ථුමාතිකා යමකමාතිකා පට්ඨානමාතිකාති සත්තන්නං පකරණානං ආදිම්හි ඨපිතා සත්තවිධා හොති.

තත්ථ ධම්මසඞ්ගණීමාතිකා ආදි, සාපි තිකමාතිකා දුකමාතිකාති දුවිධා. තත්ථ ද්වාවීසති තිකා තිකමාතිකා නාම. ද්වෙචත්තාලීසසතදුකා දුකමාතිකා නාම, සා පුන ආහච්චභාසිතා සාවකභාසිතාති දුවිධා. තත්ථ ද්වාවීසති තිකා චෙව, ‘‘හෙතූ ධම්මා න හෙතූ ධම්මා…පෙ… සරණා ධම්මා අරණා ධම්මා’’ති ඉමෙ ච සතං දුකාති අයං ආහච්චභාසිතා සම්මාසම්බුද්ධදෙසිතා සත්තන්නං පකරණානං මාතිකා නාම, තදනන්තරා ‘‘විජ්ජාභාගිනො ධම්මා අවිජ්ජාභාගිනො ධම්මා…පෙ… ඛයෙඤාණං අනුප්පාදෙඤාණ’’න්ති ඉමෙ ද්වාචත්තාලීස සුත්තන්තිකදුකා ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරෙන ඨපිතත්තා සාවකභාසිතා නාම. ඉමෙ ඨපෙන්තො පන ථෙරො න සාමුක්කංසිකෙන අත්තනො ඤාණෙන ඨපෙසි, එකුත්තරියං පන එකකනිපාතදුකනිපාතසඞ්ගීතිසුත්තදසුත්තරසුත්තෙහි සමොධානෙත්වා ආභිධම්මිකත්ථෙරානං සුත්තන්තං පත්වා අකිලමනත්ථං ඨපෙසි.

සා පුන සප්පදෙසනිප්පදෙසවසෙන ද්වෙ කොට්ඨාසා හොන්ති. එත්ථ හි නව තිකා, එකසත්තති ච දුකා සප්පදෙසානං සාවසෙසානං නාමරූපානං පරිග්ගහිතත්තා සප්පදෙසා නාම, අවසෙසා තෙරස තිකා, එකසත්තති ච දුකා නිප්පදෙසානං නිරවසෙසානං නාමරූපානං ගහිතත්තා නිප්පදෙසා නාම. තෙසං විභාගො තත්ථ තත්ථෙව ආවි භවිස්සති. තථා නාමලාභවසෙන ද්විධා. සබ්බෙව හි එතෙ තිකදුකා ආදිපදවසෙන, සබ්බපදවසෙන චාති ද්විධා නාමං ලභන්ති. තත්ථ ‘‘කුසලා ධම්මා, අකුසලා ධම්මා, අබ්‍යාකතා ධම්මා’’ති අයං තාව ආදිපදවසෙන ලද්ධනාමො කුසලත්තිකො නාම. ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා…පෙ… ධම්මා’’ති අයං සබ්බපදවසෙන ලද්ධනාමො වෙදනාත්තිකො නාම. එවං සබ්බෙසම්පි තිකදුකානං නාමං වෙදිතබ්බං.

සා පනෙසා පඤ්චදසහි පරිච්ඡෙදෙහි වවත්ථිතා. තිකානං හි එකො පරිච්ඡෙදො, දුකානං චුද්දස. ‘‘හෙතූ ධම්මා නහෙතූ ධම්මා’’තිආදයො හි ඡ දුකා ගන්ථතො ච අත්ථතො ච අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධෙන කණ්ණිකා විය, ඝටා විය ච හුත්වා ඨිතත්තා ‘‘හෙතුගොච්ඡකො’’ති වුච්චති. තතො අපරෙ ‘‘සප්පච්චයා ධම්මා’’තිආදයො සත්ත දුකා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසම්බන්ධා කෙවලං දුකසාමඤ්ඤෙන උච්චිනිත්වා ගොච්ඡකන්තරෙ ඨපිතත්තා, අඤ්ඤෙහි ච අන්තරදුකෙහි චූළකත්තා ‘‘චූළන්තරදුකා’’ති වෙදිතබ්බා. තතො පරං ආසවදුකාදීනං ඡන්නං දුකානං වසෙන ආසවගොච්ඡකො නාම. තතො සංයොජනදුකාදීනං ඡන්නං වසෙන සංයොජනගොච්ඡකො නාම. තථා ගන්ථඔඝයොගනීවරණදුකාදීනං ඡන්නං ඡන්නං වසෙන ගන්ථඔඝයොගනීවරණගොච්ඡකා නාම. පරාමාසදුකාදීනං පඤ්චන්නං වසෙන පරාමාසගොච්ඡකො නාම. තතො පරං සාරම්මණදුකාදයො චතුද්දස දුකා මහන්තරදුකා නාම. තතො පරං උපාදානදුකාදයො ඡ දුකා උපාදානගොච්ඡකො නාම. තතො කිලෙසදුකාදයො අට්ඨදුකා කිලෙසගොච්ඡකො නාම. තතො පරං දස්සනෙනපහාතබ්බදුකාදයො අට්ඨාරස දුකා අභිධම්මමාතිකාය පරියොසානෙ ඨපිතත්තා පිට්ඨිදුකා නාම. විජ්ජාභාගියදුකාදයො පන ද්වාචත්තාලීස දුකා සුත්තන්තිකදුකා නාම. එවමෙතිස්සා පඤ්චදසහි පරිච්ඡෙදෙහි වවත්ථිතාය තාව අයං අත්ථවණ්ණනා භවිස්සති.

කුසලත්තිකවණ්ණනා

යස්මා පනෙත්ථ තිකමාතිකා ආදි, තත්ථාපි කුසලත්තිකො ආදි, තස්මා කුසලත්තිකස්ස තාව –

අත්ථතො භූමිභෙදා ච, පච්චෙකං සම්පයොගතො;

උද්දෙසතො ච ධම්මානං, ලක්ඛණාදිවිභාගතො.

සඞ්ගහා සුඤ්ඤතො චෙව, විසයාදිප්පභෙදතො;

යථානුරූපං සබ්බත්ථ, වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.

තත්ථ අත්ථතො තාව කුසලා ධම්මාති එත්ථ කුසලසද්දො ආරොග්‍යානවජ්ජඡෙකසුඛවිපාකෙසු දිස්සති. අයං හි ‘‘කච්චි නු භොතො කුසලං, කච්චි භොතො අනාමය’’න්තිආදීසු (ජා. 1.15.246; 2.20.129) ආරොග්‍යෙ දිස්සති. ‘‘කතමො පන, භන්තෙ, කායසමාචාරො කුසලො? යො ඛො, මහාරාජ, කායසමාචාරො අනවජ්ජො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.361) අනවජ්ජෙ. ‘‘කුසලො ත්වං රථස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගාන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.87) ඡෙකෙ. ‘‘කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා’’තිආදීසු (ධ. ස. 431) සුඛවිපාකෙ. ස්වායමිධ ආරොග්‍යෙපි අනවජ්ජෙපි සුඛවිපාකෙපි වත්තති. යථෙව හි රූපකායෙ නිබ්‍යාධිතාය ආරොග්‍යට්ඨෙන කුසලං වුත්තං, එවං අරූපධම්මෙපි කිලෙසබ්‍යාධිනො අභාවෙන ආරොග්‍යට්ඨෙන කුසලං වෙදිතබ්බං. කිලෙසවජ්ජස්ස පන අභාවා අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං.

ධම්ම-සද්දො පනායං පරියත්තිහෙතුගුණනිස්සත්තනිජ්ජීවතාදීසු දිස්සති. අයං හි ‘‘ධම්මං පරියාපුණාති සුත්තං ගෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.102) පරියත්තියං දිස්සති. ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 720) හෙතුම්හි. ‘‘න හි ධම්මො අධම්මො ච, උභො සමවිපාකිනො’’තිආදීසු (ථෙරගා. 304) ගුණෙ. ‘‘ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරතී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.373) නිස්සත්තනිජ්ජීවතායං, ස්වායමිධාපි නිස්සත්තනිජ්ජීවතායමෙව වට්ටති.

වචනත්ථො පනෙත්ථ – කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සලයන්ති චලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්තීති කුසලා. කුච්ඡිතෙන වා ආකාරෙන සයන්තීති කුසා, තෙ කුසෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලා. කුච්ඡිතානං වා සානතො තනුකරණතො ඤාණං කුසං නාම, තෙන කුසෙන ලාතබ්බා පරිවත්තෙතබ්බාති කුසලා. අථ වා කොසල්ලං වුච්චති පඤ්ඤා, තතො කොසල්ලතො සම්භූතත්තා කුසලා. ඉදං පන අනන්තරෙ වුත්තඤ්චාති නිබ්බචනද්වයං කිඤ්චාපි නිප්පරියායතො ඤාණසම්පයුත්තානමෙව යුජ්ජති, රුළ්හීවසෙන පන තංසදිසතාය ඤාණවිප්පයුත්තානම්පීති ගහෙතබ්බං. යථා වා කුසා උභයභාගගතං හත්ථප්පදෙසං ලුනන්ති, එවමිමෙපි උප්පන්නානුප්පන්නභාවෙන උභයභාගගතං සංකිලෙසපක්ඛං ලුනන්ති, තස්මා කුසා විය ලුනන්තීති කුසලා. අත්තනො පන සභාවං ධාරෙන්තීති ධම්මා, ධාරීයන්ති වා පච්චයෙහි, ධාරීයන්ති වා යථාසභාවතො ආධාරීයන්තීතිපි ධම්මා. න කුසලා අකුසලා, මිත්තපටිපක්ඛා අමිත්තා විය කුසලපටිපක්ඛාති අත්ථො. න බ්‍යාකතාති අබ්‍යාකතා, කුසලාකුසලභාවෙන අකථිතාති අත්ථො. තෙසු අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා කුසලා, සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකලක්ඛණා අකුසලා, අවිපාකලක්ඛණා අබ්‍යාකතා.

කිං පනෙතානි කුසලාති වා ධම්මාති වාතිආදීනි එකත්ථානි, උදාහු නානත්ථානීති? කිඤ්චෙත්ථ යදි තාව එකත්ථානි, ‘‘කුසලා ධම්මා’’ති ඉදං ‘‘කුසලා කුසලා’’ති වුත්තසදිසං හොති. අථ නානත්ථානි, තිකදුකානං ඡක්කචතුක්කභාවො ආපජ්ජති, පදානඤ්ච අසම්බන්ධො ‘‘කුසලා රූපං චක්ඛුමා’’තිආදීනං විය. අථාපි යදි එතානි එකත්ථානි, කුසලාකුසලාබ්‍යාකතපදානං තිණ්ණම්පි ධම්මානං ධම්මසභාවෙන එකත්තා කුසලාදීනම්පි එකත්තං ආපජ්ජති. අථ ‘‘කුසලපදතො අකුසලාදිපදස්ස අඤ්ඤත්තං සියා’’ති වදථ, න එතානි එකත්ථානි. තදා ධම්මො නාම භාවො. භාවතො ච අඤ්ඤො අභාවොති. එවං අඤ්ඤොඤ්ඤාපෙක්ඛාය අභාවත්තමාපන්නෙහි ධම්මෙහි අනඤ්ඤෙ කුසලාදයොපි අභාවා එව සියුන්ති? සබ්බමෙතං අකාරණං, කස්මා? යථානුමතිවොහාරසිද්ධිතො, න හි ‘‘කුසලා ධම්මා’’තිආදීනි පදානි යථා කුසලා කුසලාති, එවං අත්ථවිසෙසාභාවෙන පණ්ඩිතෙහි අනුමතානි, නාපි කුසලා රූපං චක්ඛුමා-සද්දා විය අඤ්ඤමඤ්ඤං අනොලොකිතත්ථභාවෙන, අථ ඛො අනවජ්ජඉට්ඨවිපාකත්තාදිසඞ්ඛාතස්ස අත්ථවිසෙසස්ස, සභාවසාධාරණාදිඅත්ථසාමඤ්ඤස්ස ච ජොතකත්තෙන යථාක්කමං අනුමතානි. කුසල-සද්දො හි ධම්ම-සද්දස්ස පුරතො වුච්චමානො කුසලාකුසලාදිසබ්බසාධාරණසාමඤ්ඤත්ථදීපකං ධම්ම-සද්දං අකුසලාදිතො නිවත්තෙත්වා අත්තනො අත්තනො අත්ථවිසෙසවිසිට්ඨත්ථදීපකං කරොති. එවං පච්චෙකං භින්නවිසයානම්පි නෙසං විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන පවත්තියං එකත්ථතාය පණ්ඩිතානුමතතාය යථාවුත්තදොසාරොපනෙ කාරණං වුත්තං, සබ්බමෙතං අකාරණං. එවං තතො පරෙසුපි සබ්බත්ථ යථානුරූපතො ඤාතබ්බං. අයං තාව පදත්ථතො විනිච්ඡයො.

කුසලපදත්ථො

භූමිභෙදාති තෙසු කුසලාකුසලාබ්‍යාකතෙසු ධම්මෙසු කුසලා තාව ධම්මා භූමිභෙදතො චතුබ්බිධා හොන්ති – කාමාවචරා රූපාවචරා අරූපාවචරා ලොකුත්තරාති. අයං භූමිභෙදතො විනිච්ඡයො.

සම්පයොගතොති එවං භූමිභෙදතො චතුබ්බිධානම්පි නෙසං පච්චෙකං සම්පයොගතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ කාමාවචරා තාව සම්පයොගතො අට්ඨවිධා හොන්ති. සෙය්‍යථිදං? සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං, තථා සසඞ්ඛාරං. උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං, තථා සසඞ්ඛාරං. සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං, තථා සසඞ්ඛාරං. උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරං, තථා සසඞ්ඛාරන්ති. තත්ථ ඉට්ඨාරම්මණතා, සද්ධාබාහුල්ලතා, විසුද්ධදිට්ඨිතා, ආනිසංසදස්සාවිතා ච එකාදස පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගකාරණානි චාති ඉමෙහි තාව කාරණෙහි සොමනස්සසහගතභාවො වෙදිතබ්බො. ඤාණසම්පත්තිං පන පත්ථෙත්වා කතකම්මතො, බ්‍රහ්මාදිඋපපත්තිතො, පඤ්ඤාදසකවසෙන ඉන්ද්‍රියපරිපාකතො, වික්ඛම්භනෙන කිලෙසදූරිභාවතො ච සත්තවිධධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගකාරණතො ච ඤාණසම්පයුත්තතා වෙදිතබ්බා. අත්තනො වා පරෙසං වා වසෙන පවත්තො පුබ්බපයොගො සඞ්ඛාරො නාම.

තෙන උප්පන්නං සසඞ්ඛාරං, තදභාවා අසඞ්ඛාරඤ්ච වෙදිතබ්බං. එතෙසු හි යථාවුත්තසොමනස්සඤාණහෙතුං ආගම්ම පහට්ඨො ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ති ආදිනයප්පවත්තං සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා අසංසීදන්තො, පරෙහි ච අනුස්සාහිතො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොති, තදාස්ස සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං පඨමං කුසලං උප්පජ්ජති. යදා පන වුත්තනයෙන හට්ඨතුට්ඨො සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා අමුත්තචාගිතාදිවසෙන සංසීදමානො, අත්තනො පටිසඞ්ඛාරෙන වා පරෙහි වා උස්සාහිතො කරොති, තදාස්ස තදෙව සසඞ්ඛාරං දුතියං කුසලං හොති. යදා පන ඤාතිජනාදිපටිපත්තිදස්සනෙන ජාතපරිචයා බාලදාරකාදයො භික්ඛුආදිදස්සනෙන සොමනස්සජාතා සහසා දානවන්දනාදීනි කරොන්ති, තදා ඤාණවිප්පයුත්තං තතියං කුසලං උප්පජ්ජති. යදා පන ඤාතිආදීහි උස්සාහිතා එවං පටිපජ්ජන්ති, තදා තදෙව චතුත්ථං සසඞ්ඛාරචිත්තං හොති. යදා පන සොමනස්සහෙතුනො අභාවෙන විසුං චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි කුසලානි උප්පජ්ජන්ති. එවං පච්චෙකං සම්පයොගතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

උද්දෙසතො ච ධම්මානන්ති එවං සම්පයොගතො අට්ඨවිධෙසු කුසලෙසු පච්චෙකං ධම්මානං උද්දෙසතොපි විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්ථ පඨමකුසලෙ තාව පාළියා සරූපෙන ආගතා තිංස ධම්මා, යෙවාපනකා නවාති එකූනචත්තාලීස ධම්මා හොන්ති. සෙය්‍යථිදං – ඵස්සො වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා චිත්තං විතක්කො විචාරො පීති වීරියං චිත්තෙකග්ගතා ජීවිතං සද්ධා සති හිරී ඔත්තප්පං අලොභො අදොසො අමොහො කායපස්සද්ධි චිත්තපස්සද්ධි කායලහුතා චිත්තලහුතා කායමුදුතා චිත්තමුදුතා කායකම්මඤ්ඤතා චිත්තකම්මඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා චිත්තපාගුඤ්ඤතා කායුජුකතා චිත්තුජුකතාති ඉමෙ සරූපෙන ආගතා තිංසධම්මා. ඡන්දො අධිමොක්ඛො මනසිකාරො තත්‍රමජ්ඣත්තතා කරුණා මුදිතා කායදුච්චරිතවිරති වචීදුච්චරිතවිරති මිච්ඡාජීවවිරතීති ඉමෙ යෙවාපනකා නවාති.

පදභාජනීයෙ පන –

‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති…පෙ… තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති, වෙදනා…පෙ… සඤ්ඤා චෙතනා චිත්තං විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි සද්ධාබලං වීරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං හිරිබලං ඔත්තප්පබලං අලොභො අදොසො අමොහො අනභිජ්ඣා අබ්‍යාපාදො සම්මාදිට්ඨි හිරී ඔත්තප්පං කායපස්සද්ධි චිත්තපස්සද්ධි කායලහුතා චිත්තලහුතා කායමුදුතා චිත්තමුදුතා කායකම්මඤ්ඤතා චිත්තකම්මඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා චිත්තපාගුඤ්ඤතා කායුජුකතා චිත්තුජුකතා සති සම්පජඤ්ඤං සමථො විපස්සනා පග්ගාහො අවික්ඛෙපො හොතී’’ති (ධ. ස. 1) –

එවං සරූපතො උද්දිට්ඨා ඡපඤ්ඤාස ධම්මා ‘‘යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙපි අත්ථි පටිච්චසමුප්පන්නා අරූපිනො ධම්මා’’ති (ධ. ස. 1) එවං යෙවාපනකවසෙන සාමඤ්ඤතො උද්දිට්ඨා, අට්ඨකථායං චස්සා තෙසු තෙසු සුත්තප්පදෙසෙසු ආගතෙ ගහෙත්වා සරූපතො නිද්දිට්ඨා ඡන්දාදයො නවාති පඤ්චසට්ඨි ධම්මා ආගතා. යස්මා පන තෙසු සරූපෙන ආගතා ඣානඞ්ගඉන්ද්‍රියමග්ගඞ්ගබලමූලාදීනං වසෙන එකස්සෙව බහුකිච්චතාදස්සනත්ථං පුනප්පුනං ගහෙත්වා පරියායෙන ඡපඤ්ඤාසවිධෙන දෙසිතාපි අගහිතග්ගහණෙන යථාවුත්තා සමතිංසෙව ධම්මා හොන්ති, තෙ පන සවිභත්තිකා අවිභත්තිකාති දුවිධා. තත්ථ ඵස්සාදයො අට්ඨාරස එකකත්තා අවිභත්තිකා. වෙදනාදයො ද්වාදස ධම්මා අට්ඨතිංසප්පභෙදෙන යථායොගං විභත්තත්තා සවිභත්තිකා, යෙවාපනකා පන අවිභත්තිකා එව. තස්මා තෙ සබ්බෙපි නිප්පරියායෙන එකූනචත්තාලීස ධම්මාව හොන්ති. හොන්ති චෙත්ථ –

ඵස්සාදිපඤ්චකං පඤ්චඣානඞ්ගානින්ද්‍රියට්ඨකං;

මග්ගඞ්ගපඤ්චකං සත්තබලං මූලත්තිකම්පි ච.

කම්මපථත්තිකඤ්චෙව, ලොකපාලදුකං තථා;

පස්සද්ධිආදී ඡ දුකා, තීණි පිට්ඨිදුකානිති.

සත්තරසහි රාසීහි, ඡපඤ්ඤාසෙව පාළියං;

වුත්තා සභාවතො තිංස, ධම්මා අගහිතග්ගහෙ.

ඵස්සො ජීවිතසඤ්ඤා ච, චෙතනා චාරපීතියො;

ඡ දුකා කායපස්සද්ධි-පමුඛාට්ඨාරසෙකකා.

චිත්තං විතක්කො සද්ධා ච, හිරිඔත්තප්පියම්පි ච;

අලොභො ච අදොසො ච, සත්ත ද්විධා විභාවිතා.

වෙදනා තිවිධා වීරියං, සති ච චතුධා මතා;

ඡද්ධා එකග්ගතා පඤ්ඤා, සත්තධාව විභාවිතා.

විරතී අප්පමඤ්ඤායො, මනක්කාරො ඡන්දමජ්ඣත්තා;

ධිමොක්ඛො යෙවාපනකා, නවෙතෙ පඨමෙ මනෙ.

පඤ්චසට්ඨිවිධෙනෙව, පරියායෙන දෙසිතා;

නවාධිකා ච තෙත්තිංස, ධම්මාව පරමත්ථතොති.

එත්ථ ච සරූපෙන ආගතා තිංස ධම්මා, යෙවාපනකෙසු චත්තාරො චාති චතුත්තිංස ධම්මා එකක්ඛණෙ නියතා ලබ්භන්ති, සෙසා පන කරුණාදයො පඤ්ච කරුණාපුබ්බභාගමුදිතාපුබ්බභාගවසෙන, කායදුච්චරිතවචීදුච්චරිතමිච්ඡාජීවෙහි විරමණවසෙන ච චිත්තස්ස පවත්තිකාලෙසු එව උප්පජ්ජිත්වා අඤ්ඤථානුප්පජ්ජනතො අනියතා. තෙ ච යස්මා දුක්ඛිතසුඛිතසත්තවසෙන, කායදුච්චරිතාදිත්තයවසෙන ච පච්චෙකං භින්නවිසයත්තා එකතො න උප්පජ්ජන්ති, තස්මා කරුණාපුබ්බභාගාදිවසෙන පවත්තෙසු පඤ්චසු චිත්තක්ඛණෙසු නියතා චතුත්තිංස, කරුණාදීසු එකන්ති පඤ්චතිංස ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, කෙවලං පන දානාදිවසෙන පවත්තියං නියතා චතුත්තිංසෙව උප්පජ්ජන්තීති වෙදිතබ්බං. අයං ධම්මුද්දෙසතො විනිච්ඡයො.

ලක්ඛණාදිවිභාගතොති එවං උද්දිට්ඨානං ධම්මානං ලක්ඛණරසාදිතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. ඵුසතීති ඵස්සො. ස්වායං ඵුසනලක්ඛණො, සඞ්ඝට්ටනරසො, සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො, ආපාථගතවිසයපදට්ඨානො. අයං හි අරූපධම්මොපි සමානො ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙන පවත්තතීති ඵුසනලක්ඛණො, සා චස්ස ඵුසනාකාරප්පවත්ති අම්බිලාදිදස්සනෙ ඛෙළුප්පාදාදිනා ඤාතබ්බා. එකදෙසෙන පන අනල්ලීයමානොපි රූපං විය චක්ඛුං, සද්දො විය ච සොතං චිත්තමාරම්මණඤ්ච සඞ්ඝට්ටෙතීති සඞ්ඝට්ටනරසො. තිකසන්නිපාතසඞ්ඛාතස්ස පන අත්තනො කාරණස්ස වසෙන පවෙදිතත්තා සන්නිපාතපච්චුපට්ඨානො, ඵලට්ඨෙන පච්චුපට්ඨානෙන පනෙස වෙදනාපච්චුපට්ඨානො නාම හොති. තජ්ජාසමන්නාහාරෙන චෙව ඉන්ද්‍රියෙන ච පරික්ඛතෙ විසයෙ අනන්තරායෙන උප්පජ්ජනතො ආපාථගතවිසයපදට්ඨානොති වුච්චති. වෙදනාධිට්ඨානභාවතො පනෙස නිච්චම්මා ගාවී විය දට්ඨබ්බො. ලක්ඛණාදීසු ච තෙසං තෙසං ධම්මානං සභාවො වා සාමඤ්ඤං වා ලක්ඛණං නාම, කිච්චං වා සම්පත්ති වා රසො නාම, උපට්ඨානාකාරො වා ඵලං වා පච්චුපට්ඨානං නාම, ආසන්නකාරණං පදට්ඨානං නාම. එවං උපරිපි සබ්බත්ථ ලක්ඛණාදීනං නානත්තං වෙදිතබ්බං.

වෙදයතීති වෙදනා, සා වෙදයිතලක්ඛණා, සභාවභෙදතො පනෙසා පඤ්චවිධා හොති – සුඛං දුක්ඛං සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛාති. තත්ථ ඉට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං සුඛං, සම්පයුත්තානං උපබ්‍රූහනරසං, කායිකඅස්සාදපච්චුපට්ඨානං, කායින්ද්‍රියපදට්ඨානං. අනිට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං දුක්ඛං, සම්පයුත්තානං මිලාපනරසං, කායිකාබාධපච්චුපට්ඨානං, කායින්ද්‍රියපදට්ඨානං. ඉට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණං සොමනස්සං, යථා තථා වා ඉට්ඨාකාරසම්භොගරසං, සම්පයුත්තානං උපබ්‍රූහනරසං වා, චෙතසිකඅස්සාදපච්චුපට්ඨානං, ඉට්ඨාකාරදස්සනපදට්ඨානං. අනිට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණං දොමනස්සං, යථා තථා වා අනිට්ඨාකාරසම්භොගරසං, සම්පයුත්තානං මිලාපනරසං වා, චෙතසිකාබාධපච්චුපට්ඨානං, එකන්තෙන හදයවත්ථුපදට්ඨානං. මජ්ඣත්තවෙදයිතලක්ඛණා උපෙක්ඛා, සම්පයුත්තානං නාතිඋපබ්‍රූහනමිලාපනරසා, සන්තභාවපච්චුපට්ඨානා, නිප්පීතිකචිත්තපදට්ඨානා. එත්ථ ච සුඛං, දුක්ඛඤ්ච එකන්තමබ්‍යාකතං, දොමනස්සමෙකන්තමකුසලං, සොමනස්සුපෙක්ඛා පන සියා කුසලා, සියා අකුසලා, සියා අබ්‍යාකතා. ඉධ පන කුසලා සොමනස්සවෙදනා අධිප්පෙතා.

නීලාදිභෙදං ආරම්මණං සඤ්ජානාතීති සඤ්ඤා. සා සඤ්ජානනලක්ඛණා, පච්චාභිඤ්ඤාණරසා, පුනසඤ්ජානනපච්චයනිමිත්තකරණරසා වා දාරුආදීසු තච්ඡකාදයො විය, යථාගහිතනිමිත්තවසෙන අභිනිවෙසකරණපච්චුපට්ඨානා හත්ථිදස්සකඅන්ධා විය, ආරම්මණෙ අනොගාළ්හවුත්තිතාය අචිරට්ඨානපච්චුපට්ඨානා වා විජ්ජු විය, යථාඋපට්ඨිතවිසයපදට්ඨානා තිණපුරිසෙසු මිගපොතකානං පුරිසාති උප්පන්නසඤ්ඤා විය.

චෙතෙතීති චෙතනා, සද්ධිං අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණෙ අභිසන්දහතීති අත්ථො. සා චෙතනාභාවලක්ඛණා, ආයූහනරසා, සා ච කුසලාකුසලෙසු එව හොති. ඉතරෙසු පන තංසදිසතාය සංවිදහනපච්චුපට්ඨානා සකිච්චපරකිච්චසාධකා ජෙට්ඨසිස්සමහාවඩ්ඪකිආදයො විය. අච්චායිකකම්මානුස්සරණාදීසු පනායං සම්පයුත්තෙසු උස්සාහනභාවෙන පවත්තමානා පාකටා හොති.

ආරම්මණං චින්තෙතීති චිත්තං, විඤ්ඤාණං. විත්ථාරතො පනස්ස වචනත්ථො චිත්තදුකෙ ආවි භවිස්සති. තදෙතං විජානනලක්ඛණං චිත්තං, පුබ්බඞ්ගමරසං, නිරන්තරප්පවත්තිතො සන්ධානපච්චුපට්ඨානං, නාමරූපපදට්ඨානං.

විතක්කෙති ඌහෙති, විතක්කනමත්තමෙව වා සොති විතක්කො. ස්වායමාරම්මණෙ චිත්තස්ස අභිරොපනලක්ඛණො, ආහනනපරියාහනනරසො, ආරම්මණෙ චිත්තස්ස ආනයනපච්චුපට්ඨානො.

ආරම්මණෙ තෙන චිත්තං විචරති, විචරණමත්තමෙව වා සොති විචාරො. ස්වායමාරම්මණානුමජ්ජනලක්ඛණො, තත්ථ සහජාතානුයොජනරසො, චිත්තස්ස අනුප්පබන්ධනපච්චුපට්ඨානො. අභිනිරොපනානුමජ්ජනවසෙන පනෙසං යථාක්කමං ඔළාරිකසුඛුමතාය ඝණ්ටාභිඝාතො විය චෙතසො පඨමාභිනිපාතො විතක්කො, ඝණ්ටානුරවො විය අනුප්පබන්ධො විචාරො. විප්ඵාරවා චෙත්ථ විතක්කො ආකාසෙ උප්පතිතුකාමපක්ඛිනො පක්ඛවික්ඛෙපො විය, සන්තවුත්ති විචාරො ආකාසෙ උප්පතිතස්ස පක්ඛිනො පක්ඛපසාරණං විය. සො පන නෙසං විසෙසො පඨමදුතියජ්ඣානෙසු පාකටො හොති. උභොපි පනෙතෙ සම්පයුත්තධම්මපදට්ඨානා.

පිණයතීති පීති. සා සම්පියායනලක්ඛණා, කායචිත්තපීණනරසා, ඵරණරසා වා, ඔදග්‍යපච්චුපට්ඨානා, සොමනස්සසහගතචිත්තපදට්ඨානා.

වීරානං භාවො, කම්මං වා වීරියං, විවිධෙන වා උපායෙන ඊරයිතබ්බං පවත්තයිතබ්බන්ති වීරියං. තඤ්ච උස්සාහලක්ඛණං, සහජාතානං උපත්ථම්භනරසං, අසංසීදනභාවපච්චුපට්ඨානං, ‘‘සංවිග්ගො යොනිසො පදහතී’’ති (අ. නි. 4.113) වචනතො සංවෙගපදට්ඨානං, වීරියාරම්භවත්ථුපදට්ඨානං වා. ඉදං පන කුසලපක්ඛෙ පදට්ඨානං, අකුසලාදිපක්ඛෙ පන සාධාරණවසෙන යථා තථා වා දුක්ඛවිනොදනකාමතාපදට්ඨානං, සම්පයුත්තධම්මපදට්ඨානං වා. තං සමාරද්ධං සබ්බාසං සම්පත්තීනං මූලං හොතීති දට්ඨබ්බං.

එකො අග්ගො විසයො අස්සාති එකග්ගං, චිත්තං, තස්ස භාවො එකග්ගතා, චිත්තස්ස එකග්ගතා චිත්තෙකග්ගතා, සමාධිස්සෙතං නාමං. සා අවිසාරණලක්ඛණා, සහජාතානං සම්පිණ්ඩනරසා නහානීයචුණ්ණානං උදකං විය, උපසමපච්චුපට්ඨානා, ඤාණපච්චුපට්ඨානා වා, සුඛපදට්ඨානා, අකුසලාදිසාධාරණවසෙන පනෙත්ථාපි පච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි වුත්තනයෙන යොජෙත්වා ඤාතබ්බානි. නිවාතෙ දීපච්චීනං ඨිති විය චෙතසො ඨිතීති දට්ඨබ්බා.

එත්ථ ච කිඤ්චාපි ආරම්මණං භින්දිත්වා අනුපවිසන්තා විය කුසලපක්ඛෙ චත්තාරො ධම්මා ආරම්මණං ඔගාහන්ති සද්ධා සති එකග්ගතා පඤ්ඤාති, තෙනෙව සද්ධා ‘‘ඔකප්පනා’’ති වුත්තා, සති ච ‘‘අපිලාපනා’’ති, එකග්ගතා ‘‘අවට්ඨිතී’’ති, පඤ්ඤා ‘‘පරියොගාහනා’’ති ච වුත්තා. අකුසලපක්ඛෙ ච තයො තණ්හා දිට්ඨි අවිජ්ජාති. තෙන තෙ එව ‘‘ඔඝා’’ති වුත්තා. තථාපි නෙසං ලක්ඛණාදිතො නානත්තම්පි සිද්ධමෙව. අකුසලපක්ඛෙ පන එකග්ගතා උද්ධච්චසමාගතත්තා ‘‘ඔගාහනා’’ති න වුත්තා. අකුසලධම්මා හි එකවිසයෙ සම්පිණ්ඩනකිච්චෙන සමාධිනා යුත්තාපි උදකසිත්තරජුට්ඨානං විය තඞ්ඛණඤ්ඤෙව විකිරණසභාවා හොන්ති. තෙනෙව හෙත්ථ උපචාරප්පනාප්පත්ති න හොති, කුසලධම්මා පන යස්මා උදකං ආසිඤ්චිත්වා ආසිඤ්චිත්වා ආකොටනමජ්ජනාදීනි කත්වා උපලිත්තට්ඨානං විය සකලම්පි දිවසං නිච්චලපවත්තනසමත්ථාති උපචාරප්පනාප්පත්තාපි හොති, තස්මා තත්ථ ඔගාහනාති වුත්තාති ගහෙතබ්බං.

ජීවන්ති තෙන, ජීවනමත්තං වා තන්ති ජීවිතං, තං සහජාතානුපාලනලක්ඛණං, තෙසං පවත්තනරසං, තෙසඤ්ඤෙව ඨපනපච්චුපට්ඨානං, යාපයිතබ්බධම්මපදට්ඨානං. අත්තනො ඨිතික්ඛණෙ එව චෙතං තෙ ධම්මෙ අනුපාලෙති උදකං විය උප්පලාදීනි, න භඞ්ගක්ඛණෙ. සයං භිජ්ජමානත්තා සයං පවත්තිතධම්මසම්බන්ධෙනෙව පවත්තති නියාමකො වියාති දට්ඨබ්බං.

සද්දහන්ති එතාය, සයං වා සද්දහති, සද්දහනමත්තං වා එසාති සද්ධා. සා සද්දහනලක්ඛණා, ඔකප්පනලක්ඛණා වා, පසාදනරසා උදකප්පසාදකමණි විය, පක්ඛන්දනරසා වා ඔඝුත්තාරකවීරපුරිසො විය, අකාලුසියපච්චුපට්ඨානා, අධිමුත්තිපච්චුපට්ඨානා වා, සද්ධෙය්‍යවත්ථුපදට්ඨානා, සද්ධම්මසවනාදිසොතාපත්තියඞ්ගපදට්ඨානා වා, හත්ථවිත්තබීජානි විය දට්ඨබ්බා.

සරන්ති තාය, සයං වා සරති, සරණමත්තමෙව වා එසාති සති. සා අපිලාපනලක්ඛණා, අසම්මොසනරසා, ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා, විසයාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානා වා, ථිරසඤ්ඤාපදට්ඨානා, කායාදිසතිපට්ඨානපදට්ඨානා වා. ආරම්මණෙ දළ්හපතිට්ඨිතත්තා පන එසිකා විය, චක්ඛුද්වාරාදිරක්ඛණතො දොවාරිකො විය ච දට්ඨබ්බා.

කායදුච්චරිතාදීහි හිරීයතීති හිරී, ලජ්ජායෙතං අධිවචනං. තෙහියෙව ඔත්තප්පතීති ඔත්තප්පං, පාපතො උබ්බෙගස්සෙතං අධිවචනං. තත්ථ පාපතො ජිගුච්ඡනලක්ඛණා හිරී, උත්තාසලක්ඛණං ඔත්තප්පං. ලජ්ජනාකාරෙන පාපකානං අකරණරසා හිරී, උත්තාසාකාරෙන ඔත්තප්පං. අසුචිමක්ඛිතස්ස, අග්ගිසන්තත්තස්ස ච අයොගුළස්ස ගහෙතුං අවිසහනං විය එතෙසං යථාක්කමං ජිගුච්ඡනසන්තාසාකාරෙහි පාපාකරණං වෙදිතබ්බං. වුත්තාකාරෙනෙව ච පාපතො සංකොචනපච්චුපට්ඨානානි එතානි, අත්තපරගාරවපදට්ඨානානි කුලවධූවෙසියා භාවො විය, ලොකපාලකානි චාති දට්ඨබ්බානි. උභින්නම්පි පනෙසං සමුට්ඨානං අධිපති සභාවො ලක්ඛණෙන චාති මාතිකං ඨපෙත්වා යථාක්කමං අජ්ඣත්තබහිද්ධාසමුට්ඨානතා, අත්තලොකාධිපතිතා, ලජ්ජාභයසභාවසණ්ඨිතතා, සප්පතිස්සවවජ්ජභයදස්සාවිතාලක්ඛණතා ච අට්ඨසාලිනියං (ධ. ස. අට්ඨ. 1 බලරාසිවණ්ණනා) විත්ථාරතො විභත්තා, අත්ථිකෙහි තං තත්ථෙව ගහෙතබ්බං.

න ලුබ්භති එතෙන, සයං වා න ලුබ්භති, අලුබ්භනමත්තමෙව වා තන්ති අලොභො. අදොසාමොහෙසුපි එසෙව නයො. තෙසු අලොභො ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අගෙධලක්ඛණො, අලග්ගභාවලක්ඛණො වා කමලදලෙ ජලබින්දු විය, අපරිග්ගහරසො මුත්තභික්ඛු විය, අනල්ලීනභාවපච්චුපට්ඨානො අසුචිම්හි පතිතපුරිසො විය.

අදොසො අචණ්ඩික්කලක්ඛණො, අවිරොධලක්ඛණො වා අනුකූලමිත්තො විය, ආඝාතවිනයනරසො, පරිළාහවිනයනරසො වා චන්දනං විය, සොම්මභාවපච්චුපට්ඨානො පුණ්ණචන්දො විය.

අමොහො යථාසභාවප්පටිවෙධලක්ඛණො, අක්ඛලිතප්පටිවෙධලක්ඛණො වා කුසලිස්සාසක්ඛිත්තඋසුප්පටිවෙධො විය, විසයොභාසනරසො අනුද්ධටො පදීපො විය, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානො අරඤ්ඤගතසුදෙසකො විය. තයොපි චෙතෙ සබ්බකුසලානං මූලභූතාති දට්ඨබ්බා.

අපිච අලොභො චෙත්ථ දානහෙතු, අදොසො සීලහෙතු, අමොහො භාවනාහෙතු. තීහිපි චෙතෙහි යථාපටිපාටියා නෙක්ඛම්මසඤ්ඤා අබ්‍යාපාදසඤ්ඤා අවිහිංසාසඤ්ඤා හොන්ති, තථා අධිකඌනවිපරීතග්ගහණානං අභාවො, තථා පියවිප්පයොගඅප්පියසම්පයොගඉච්ඡිතාලාභදුක්ඛානං, ජාතිජරාමරණදුක්ඛානං, පෙතනිරයතිරච්ඡානගතිදුක්ඛානඤ්ච අභාවො, තථා භොගමිත්තඅත්තසම්පත්තිපච්චයභාවො, තථා කාමසුඛපරිච්චාගඅත්තකිලමථපරිච්චාගමජ්ඣිමපටිපත්තීනං සම්භවො, තථා අසුභඅප්පමාණධාතුසඤ්ඤානං, අනිච්චදුක්ඛඅනත්තසඤ්ඤානං, දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරානඤ්ච සම්භවො හොතීති එවමාදීහි නයෙහි තෙසං විත්ථාරො වෙදිතබ්බො.

එත්ථ ච අමොහො නාම පඤ්ඤා, සා පජානනලක්ඛණා. විඤ්ඤාණං විජානනලක්ඛණං. සඤ්ඤා සඤ්ජානනලක්ඛණා. කිං පනෙතාසං සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණපඤ්ඤානං නානත්තන්ති? සඤ්ජානනවිජානනපජානනමෙව. එතාසං හි සමානෙපි ජානනභාවෙ සඤ්ඤාය ‘‘නීලං පීත’’න්තිආදිනා පුන සඤ්ඤුප්පාදකමත්තෙන ආකාරෙන සඤ්ජානනමත්තමෙව හොති, අජාතබුද්ධිදාරකස්ස විය චිත්තවට්ටාදිභාවමත්තාකාරෙන කහාපණාදිදස්සනං, න තතො උද්ධං. විඤ්ඤාණස්ස පන යථාවුත්තෙන ච තතො විසිට්ඨෙන ච අනිච්චාදිනා ආකාරෙන ජානනං හොති, ගාමිකපුරිසස්ස විය යථාවුත්තෙන චෙව උපභොගාරහතාදිනා ච ආකාරෙන කහාපණාදිදස්සනං, න තතො උද්ධං. පඤ්ඤාය පන තෙහි ච යථාවුත්තෙහි නානප්පකාරෙහි ච මග්ගපාතුභාවාදිහෙතූහි සබ්බෙහි ආකාරෙහි පජානනං හොති, හෙරඤ්ඤිකස්ස විය යථාවුත්තෙහි චෙව ඡෙකකූටඅද්ධසාරාදිසබ්බෙහි ආකාරෙහි ච කහාපණාදිදස්සනං. පඤ්ඤාය හි අජානිතබ්බං නාම නත්ථි. එවං සඤ්ජානනවිජානනපජානනාකාරෙහි එතාසං නානත්තං වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි විතක්කවීරියාදිසහජාතපච්චයවිරහතො රූපාදීසු සඤ්ඤාකිච්චතො අධිකවිජානනකිච්චං කාතුං න සක්කොන්ති, බලපරිණායකානි විය සෙනඞ්ගානි පඤ්ඤානුවත්තකානෙව හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. තෙනාහ භගවා ‘‘පඤ්චහි විඤ්ඤාණෙහි න කඤ්චි ධම්මං පටිවිජානාති අඤ්ඤත්‍ර අභිනිපාතමත්තා’’තිආදි (විභ. 766).

කායපස්සම්භනං කායපස්සද්ධි. චිත්තපස්සම්භනං චිත්තපස්සද්ධි. කායොති පනෙත්ථ වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා. උභොපි පනෙතා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා, කායචිත්තදරථනිම්මද්දනරසා, කායචිත්තානං අපරිප්ඵන්දසීතිභාවපච්චුපට්ඨානා, කායචිත්තපදට්ඨානා. කායචිත්තානඤ්ච අවූපසමකරඋද්ධච්චාදිකිලෙසපටිපක්ඛභූතාති දට්ඨබ්බා.

කායලහුභාවො කායලහුතා. චිත්තලහුභාවො චිත්තලහුතා. එවං උපරිපි පදත්ථො දට්ඨබ්බො. කායචිත්තානං ගරුභාවවූපසමලක්ඛණා කායලහුතා, චිත්තලහුතා ච, තෙසං ගරුභාවනිම්මද්දනරසා, තෙසං අදන්ධතාපච්චුපට්ඨානා, තෙසං ගරුභාවකරථිනමිද්ධාදිකිලෙසපටිපක්ඛභූතාති දට්ඨබ්බා.

කායචිත්තානං ථද්ධභාවවූපසමලක්ඛණා කායමුදුතා, චිත්තමුදුතා ච, තෙසං ථද්ධභාවනිම්මද්දනරසා, අප්පටිඝාතපච්චුපට්ඨානා, කායචිත්තපදට්ඨානා, තෙසං ථද්ධභාවකරදිට්ඨිමානාදිකිලෙසපටිපක්ඛභූතාති දට්ඨබ්බා.

කායචිත්තානං අකම්මඤ්ඤභාවවූපසමලක්ඛණා කායකම්මඤ්ඤතා, චිත්තකම්මඤ්ඤතා ච, තෙසං අකම්මඤ්ඤභාවනිම්මද්දනරසා, කායචිත්තානං ආරම්මණකරණසම්පත්තිපච්චුපට්ඨානා, තෙසං අකම්මඤ්ඤභාවකරාවසෙසනීවරණපටිපක්ඛභූතාති දට්ඨබ්බා. පසාදනීයවත්ථූසු පසාදාවහා, හිතකිරියාසු විනියොගක්ඛමභාවාවහා සුවණ්ණවිසුද්ධි වියාති දට්ඨබ්බා.

කායචිත්තානං අගෙලඤ්ඤභාවලක්ඛණා කායපාගුඤ්ඤතා, චිත්තපාගුඤ්ඤතා ච, තෙසං ගෙලඤ්ඤනිම්මද්දනරසා, නිරාදීනවපච්චුපට්ඨානා, තෙසං ගෙලඤ්ඤකරඅස්සද්ධියාදිකිලෙසපටිපක්ඛභූතාති දට්ඨබ්බා. කායචිත්තානං අජ්ජවලක්ඛණා කායුජුකතා, චිත්තුජුකතා ච, තෙසං කුටිලභාවනිම්මද්දනරසා, අජිම්හතාපච්චුපට්ඨානා, තෙසං කුටිලභාවකරමායාසාඨෙය්‍යාදිපටිපක්ඛභූතාති දට්ඨබ්බා. සබ්බෙපෙතෙ පස්සද්ධිආදයො ධම්මා කායචිත්තපදට්ඨානාති වෙදිතබ්බා.

කිං පනෙත්ථ පස්සද්ධාදයො ධම්මා උද්ධච්චාදිං විනොදෙතුං න සක්කොන්ති, යෙන ඉමෙ පස්සද්ධාදයො ධම්මා න විසුං විභත්තාති? නො න සක්කොන්ති, ඉමෙ පන සහිතා එව සක්කොන්ති, ඉතරථා තෙසං උප්පත්තියා එව අසම්භවතො. යථා වා පස්සද්ධාදීසු විජ්ජමානෙසු මොහාහිරිකාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවෙන අමොහහිරිආදයො හොන්ති, එවමෙතෙපි උද්ධච්චාදිඋජුපටිපක්ඛභාවෙන ඉච්ඡිතබ්බාති ගහෙතබ්බා. යස්මා චෙත්ථ ද්වීහි ද්වීහි එව යථාසකං පටිපක්ඛා හරිතබ්බා, තස්මා තෙ එතෙ එව ද්විධා විභත්තා, න අමොහාදයොති ඤාතබ්බා.

යෙවාපනකෙසු ඡන්දොති කත්තුකාමතායෙතං අධිවචනං, තස්මා සො කත්තුකාමතාලක්ඛණො, ආරම්මණපරියෙසනරසො, ආරම්මණෙන අත්ථිකතාපච්චුපට්ඨානො, තදෙවස්ස පදට්ඨානං. ආරම්මණග්ගහණෙ චායං චෙතසො හත්ථප්පසාරණං විය දට්ඨබ්බො. අයඤ්ච යස්මා විරජ්ජිතබ්බාදීසුපි නෙක්ඛම්මාදිනා සහ ලොභවිසදිසෙන කත්තුකාමතාකාරෙන පවත්තති, තස්මා අසෙඛානම්පි උප්පජ්ජති. ලොභො පන සුභසුඛාදිවිපල්ලාසපුබ්බකෙන අභිසඞ්ගාකාරෙනෙව පවත්තතීති අයමෙතෙසං විසෙසො. එවං මෙත්තාකරුණාදීනම්පි ලොභාදීහි විසෙසො යථානුරූපං ඤාතබ්බො.

අධිමුච්චනං අධිමොක්ඛො. සො සන්නිට්ඨානලක්ඛණො, අසංසප්පනරසො, නිච්ඡයපච්චුපට්ඨානො, සන්නිට්ඨාතබ්බධම්මපදට්ඨානො, ආරම්මණෙ නිච්චලභාවෙන ඉන්දඛීලො විය දට්ඨබ්බො. නනු ච සද්ධාපි අධිමොක්ඛොති වුච්චති. තථා හි අධිමොක්ඛලක්ඛණෙ ඉන්දට්ඨං කාරෙතීති සද්ධින්ද්‍රියන්ති වුච්චතීති? සච්චං, සා ච ඛො සම්පසාදනභාවෙන අධිමොක්ඛො, අයං පන යථා තථා වා නිච්ඡයභාවෙනාති න කොචි විරොධො.

කිරියා කාරො, මනස්මිං කාරො මනසිකාරො, පුරිමමනතො විසදිසං මනං කරොතීතිපි මනසිකාරො, ස්වායං ආරම්මණපටිපාදකො වීථිපටිපාදකො ජවනපටිපාදකොති තිප්පකාරො, තත්ථ ආරම්මණපටිපාදකො ඉධ මනසිකාරො. සො සාරණලක්ඛණො, සම්පයුත්තානං ආරම්මණෙසු පයොජනරසො, ආරම්මණාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානො, ආරම්මණපදට්ඨානො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො. ආරම්මණපටිපාදකත්තෙන සම්පයුත්තානං සාරථි විය දට්ඨබ්බො. වීථිපටිපාදකොති පන පඤ්චද්වාරාවජ්ජනස්සෙතං අධිවචනං. ජවනපටිපාදකොති මනොද්වාරාවජ්ජනස්ස, න තෙ ඉධ අධිප්පෙතා. එත්ථ චායං මනසිකාරො සමන්නාහාරමත්තාකාරෙන ආරම්මණෙ සම්පයුත්තානං පයොජකො, චෙතනා චෙතොකිරියාභාවෙන, විතක්කො පන සඞ්කප්පාකාරෙන, උපනිජ්ඣායනාකාරෙන ච අභිනිරොපකො. තෙනෙව හෙත්ථ පදභාජනීයෙ ‘‘තක්කො සඞ්කප්පොති ච, ඣානඞ්ග’’න්ති ච වුච්චතීති අයමෙතෙසං විසෙසො.

තෙසු තෙසු ධම්මෙසු මජ්ඣත්තතා තත්‍රමජ්ඣත්තතා. සා චිත්තචෙතසිකානං සමවාහිතලක්ඛණා, ඌනාධිකතානිවාරණරසා, පක්ඛපාතුපච්ඡෙදනරසා වා, මජ්ඣත්තභාවපච්චුපට්ඨානා, සමප්පවත්තසම්පයුත්තධම්මපදට්ඨානා. සම්පයුත්තධම්මානං අජ්ඣුපෙක්ඛණෙන සමප්පවත්තානං ආජානීයානං අජ්ඣුපෙක්ඛකසාරථි විය දට්ඨබ්බා.

පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයකම්පනං කරොතීති කරුණා, කිරති වා පරදුක්ඛං හිංසති ච, කිරීයති වා දුක්ඛිතෙසු පසාරීයතීති කරුණා. සා පරදුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා, පරදුක්ඛාසහනරසා, අවිහිංසාපච්චුපට්ඨානා, දුක්ඛාභිභූතානං අනාථභාවදස්සනපදට්ඨානා. මොදන්ති තාය තංසමඞ්ගිනො, සයං වා මොදති, මොදනමත්තමෙව වා තන්ති මුදිතා. සා පමොදලක්ඛණා, අනිස්සායනරසා, අරතිවිඝාතපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං සම්පත්තිදස්සනපදට්ඨානා.

කස්මා පනෙත්ථ මෙත්තුපෙක්ඛා න වුත්තාති? පුබ්බෙ ගහිතත්තා. අදොසො එව හි සත්තෙසු හිතඵරණවසෙන පවත්තියං මෙත්තා. තත්‍රමජ්ඣත්තතා එව ච ඉට්ඨානිට්ඨසත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරෙන පවත්තියං උපෙක්ඛා. තෙ ච ධම්මා නියතා, කෙවලං පන නෙසං සත්තෙසු මෙත්තුපෙක්ඛාභාවෙන පවත්ති අනියතාති. කායදුච්චරිතතො විරති කායදුච්චරිතවිරති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ලක්ඛණාදිතො පනෙතා තිස්සොපි කායදුච්චරිතාදිවත්ථූනං අවීතික්කමලක්ඛණා, තතො සංකොචනරසා, තෙසං අකිරියපච්චුපට්ඨානා, සද්ධාහිරොත්තප්පඅප්පිච්ඡතාදිගුණපදට්ඨානා, පාපකිරියතො චිත්තස්ස විමුඛභාවභූතාති දට්ඨබ්බා. එවං ලක්ඛණාදිතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

සඞ්ගහාති එවං යෙ ඉමෙ ඉමස්මිං කාමාවචරපඨමකුසලෙ විභත්තා එකූනචත්තාලීස ධම්මා, සබ්බෙතෙ ඛන්ධතො චතුබ්බිධා හොන්ති – වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති. තත්ථ රාසට්ඨෙන සොමනස්සවෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, තථා සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, අවසෙසා ඵස්සාදයො ඡත්තිංස ධම්මා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති වෙදිතබ්බා.

නනු ච යදි රාසට්ඨෙන ඛන්ධො, ඵස්සාදීනං තාව අනෙකත්තා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධතා යුත්තා, කථං පන වෙදනාදීනං තිණ්ණං ඛන්ධතාති? උපචාරතො. පච්චෙකං හි අතීතාදිභෙදභින්නෙසු වෙදනාසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණෙසු නිරුළ්හොපි ඛන්ධ-සද්දො තදෙකදෙසෙසු එකෙකවෙදනාදීසුපි සමුදායොපචාරෙන වොහරීයතීති තදෙකදෙසෙපි තබ්බොහාරො, යථා රුක්ඛස්ස සාඛාය ඡිජ්ජමානාය ‘‘රුක්ඛො ඡිජ්ජතී’’තිආදීසු වියාති. එවං ඛන්ධතො චතුබ්බිධා හොන්ති.

තෙ පුන ආයතනතො දුවිධා හොන්ති – මනායතනං ධම්මායතනන්ති. සඤ්ජාතිසමොසරණට්ඨානට්ඨෙන හෙත්ථ චිත්තං මනායතනං, සෙසා පන අට්ඨතිංස ධම්මා ධම්මායතනන්ති. එවං ආයතනතො දුවිධා හොන්ති. තෙ පුන ධාතුවසෙන දුවිධා මනොවිඤ්ඤාණධාතු ධම්මධාතූති. නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන හෙත්ථ චිත්තං මනොවිඤ්ඤාණධාතු, සෙසා ධම්මධාතූති. එවං ධාතුවසෙන දුවිධා.

තථා ආහාරානාහාරවසෙන. තත්ථ ඵස්සො චෙතනා චිත්තන්ති ඉමෙ තයො ධම්මා විසෙසපච්චයත්තෙන යථාක්කමං ‘‘ඵස්සාහාරො මනොසඤ්චෙතනාහාරො විඤ්ඤාණාහාරො’’ති වුච්චන්ති, අවසෙසා න ආහාරාති. කිං පනෙතෙ පච්චයා න හොන්ති, යෙ න ආහාරාති වුච්චෙය්‍යුන්ති? නො න හොන්ති, විසෙසපච්චයා පන න හොන්ති, ඵස්සාදයො පන තෙසං ධම්මානං විසෙසපච්චයා හොන්ති, විසෙසතො වෙදනාදයො ච ආහරන්ති. ඵස්සාහාරො හි තිස්සො වෙදනායො ආහරති, මනොසඤ්චෙතනාහාරො තයො භවෙ, විඤ්ඤාණාහාරො පටිසන්ධිනාමරූපං. නනු ච සො විපාකො, ඉදං පන කුසලවිඤ්ඤාණන්ති? කිඤ්චාපි එවං, තංසරික්ඛතාය පන විඤ්ඤාණාහාරොත්වෙව වුත්තං. යස්මා වා ඉමෙ ‘‘අරූපිනො ආහාරා සම්පයුත්තකානං ධම්මානං තංසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.15) වචනතො කබළීකාරාහාරො විය රූපකායස්ස උපත්ථම්භකට්ඨෙන නාමකායස්ස ආහාරපච්චයා හොන්ති, තස්මා ඉමෙව ‘‘ආහාරා’’ති වුත්තාති වෙදිතබ්බං. එවං ආහාරානාහාරවසෙන දුවිධා.

තථා ඉන්ද්‍රියානින්ද්‍රියතො. තත්ථ සද්ධා වීරියං සති එකග්ගතා අමොහො චිත්තං සොමනස්සවෙදනා ජීවිතන්ති ඉමෙ අට්ඨ ධම්මා අධිපතියට්ඨෙන යථාක්කමං ‘‘සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රිය’’න්ති වුච්චන්ති, අවසෙසා න ‘‘ඉන්ද්‍රියානී’’ති. එවං ඉන්ද්‍රියානින්ද්‍රියතො දුවිධා.

තථා ඣානඞ්ගාඣානඞ්ගවසෙන. තත්ථ විතක්කො විචාරො පීති සොමනස්සං එකග්ගතාති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන ‘‘ඣානඞ්ගානී’’ති වුච්චන්ති, ඉතරෙ ‘‘අඣානඞ්ගානී’’ති. එවං ඣානඞ්ගාඣානඞ්ගවසෙන දුවිධා.

තථා මග්ගඞ්ගාමග්ගඞ්ගවසෙන. තත්ථ අමොහො විතක්කො විරතිත්තයං වීරියං සති එකග්ගතාති ඉමෙ අට්ඨ ධම්මා නිය්‍යානට්ඨෙන, විමොක්ඛට්ඨෙන ච යථාක්කමං ‘‘සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධී’’ති නාමෙන ‘‘මග්ගඞ්ගානී’’ති වුච්චන්ති, ඉතරෙ ‘‘අමග්ගඞ්ගානී’’ති. පාළියං පන ලොකියචිත්තෙ විරතීනං අනියතත්තා, යෙවාපනකත්තා ච තා වජ්ජෙත්වා ‘‘පඤ්චඞ්ගිකො මග්ගො හොතී’’ති (ධ. ස. 58, 121) වුච්චති. එවං මග්ගඞ්ගාමග්ගඞ්ගවසෙන දුවිධා.

තථා බලාබලවසෙන. තත්ථ සද්ධාවීරියං සති සමාධි පඤ්ඤා හිරී ඔත්තප්පන්ති ඉමෙ සත්ත ධම්මා අකම්පියට්ඨෙන බලානීති වුච්චන්ති, ඉතරෙ අබලානීති. එවං බලාබලවසෙන දුවිධා.

තථා හෙතුනහෙතුවසෙන. තත්ථ අලොභො අදොසො අමොහොති ඉමෙ තයො ධම්මා මූලට්ඨෙන හෙතූති වුච්චන්ති, ඉතරෙ නහෙතූති. එවං හෙතුනහෙතුවසෙන දුවිධා. එවං ඵස්සාඵස්සවෙදනාවෙදනා සඤ්ඤාසඤ්ඤාචිත්තාචිත්තාදිවසෙනපි වුත්තනයානුසාරෙන යථායොගං සඞ්ගහවිභාගො වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පදභාජනීයසඞ්ගහවාරෙ (ධ. ස. 103 ආදයො), තදට්ඨකථායඤ්ච (ධ. ස. අට්ඨ. 58-120) ගහෙතබ්බො. එවං සඞ්ගහතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

සුඤ්ඤතො චෙවාති එවං ඛන්ධාදීහි සඞ්ගහිතෙසු තෙසු ධම්මෙසු තබ්බිනිමුත්තො කාරකවෙදකාදිසභාවො අත්තා වා සස්සතො වා භාවො න උපලබ්භති. සුඤ්ඤා තෙ ධම්මා අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා, කෙවලං පටිච්චසමුප්පන්නා, සලක්ඛණධාරණතො ධම්මමත්තා, නිච්චසුඛාදිසාරවිරහතො අසාරා, පවත්තකනියාමකාභාවතො අපරිණායකා අනිච්චා, දුක්ඛා, අනත්තා, අනත්තනියා ච හුත්වා පවත්තන්තීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පදභාජනීයසුඤ්ඤතවාරෙ, තදට්ඨකථායඤ්ච ගහෙතබ්බොති. එවං සුඤ්ඤතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

නිට්ඨිතා පඨමකුසලස්ස අත්ථවණ්ණනා.

දුතියාදීසුපි පඨමකුසලෙ වුත්තනයෙන ධම්මුද්දෙසාදිනා සබ්බො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. න කෙවලඤ්ච එත්ථෙව, ඉතො පරෙසුපි සබ්බත්ථ හෙට්ඨා වුත්තසදිසානං පදානං, ධම්මානඤ්ච අත්ථො, සබ්බො ච විනිච්ඡයො එත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉතො පරං පන අපුබ්බමෙව වණ්ණයිස්සාම. දුතියචිත්තෙ තාව සසඞ්ඛාරභාවමත්තමෙව පඨමචිත්තතො විසෙසො, සෙසං තාදිසමෙව. දුතියකුසලං.

තතියෙපි ධම්මුද්දෙසෙ අමොහාභාවා ඉන්ද්‍රියමග්ගඞ්ගබලමූලසඞ්ගහෙසු පඤ්ඤින්ද්‍රියසම්මාදිට්ඨිමග්ගඞ්ගපඤ්ඤාබලඅමොහමූලානං පරිහානියා සද්ධින්ද්‍රියාදීනං භාවොව විසෙසො, සෙසං තාදිසමෙව. තථා චතුත්ථෙ සසඞ්ඛාරභාවමත්තමෙව විසෙසො. තතියචතුත්ථානි.

පඤ්චමඡට්ඨසත්තමට්ඨමෙසු පන සුඛසොමනස්සට්ඨානෙසු උපෙක්ඛාභාවො, පීතියා ච අභාවො. තෙනෙව ඣානඞ්ගසඞ්ගහවාරෙ චතුරඞ්ගජ්ඣානතාව විසෙසො, සෙසං පඨමදුතියතතියචතුත්ථචිත්තසදිසමෙව. උපෙක්ඛාසහගතෙසු චෙත්ථ චතූසු කරුණාමුදිතා න උප්පජ්ජන්තීති කෙචි වදන්ති, පරිකම්මභූතානං පනෙත්ථ තාසං උප්පත්තියා මහාඅට්ඨකථායං අනුඤ්ඤාතත්තා උපචාරප්පත්තා පන උප්පජ්ජන්ති, න ඉතරාති ගහෙතබ්බං. පඤ්චමඡට්ඨසත්තමට්ඨමානි.

විසයාදිප්පභෙදතොති එවං ධම්මුද්දෙසාදිනා විභත්තානි අට්ඨ කාමාවචරකුසලානි ආරම්මණවිභාගතො පච්චෙකං ඡබ්බිධානි හොන්ති රූපාරම්මණං…පෙ… ධම්මාරම්මණන්ති. තත්ථ නීලාදිභෙදභින්නා, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නඅජ්ඣත්තිකබාහිරඔළාරිකසුඛුමාදිභෙදභින්නා ච වණ්ණධාතු රූපාරම්මණං නාම. එවං සද්දාරම්මණාදීසුපි යථානුරූපං භෙදො වෙදිතබ්බො.

එත්ථ ච ඵොට්ඨබ්බන්ති ආපොධාතුවජ්ජිතභූතත්තයං, ධම්මාරම්මණන්ති පඤ්චාරම්මණානි වජ්ජෙත්වා අවසෙසා රූපාරූපපඤ්ඤත්තියො වෙදිතබ්බා, සෙසං තාදිසමෙව. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනමාපාථගතානි එතානාරම්මණානි රූපාරම්මණාදිවොහාරං ලභන්ති, අනාපාථගතානි පන අතීතානාගතදූරසුඛුමාදිභෙදභින්නානි ධම්මාරම්මණානෙවා’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං දිබ්බචක්ඛාදීනං රූපාරම්මණතාදිවචනතො.

අනාපාථගතා එව හි තානි දිබ්බචක්ඛුආදීනං ආරම්මණං, න ච තානි ධම්මාරම්මණානි. රූපාදයො හි පඤ්ච පච්චෙකං ද්වීසු ද්වීසු ද්වාරෙසු එකස්මිං ඛණෙ ආපාථමාගන්ත්වා තංතංද්වාරිකජවනානං, තදනන්තරෙ මනොද්වාරිකානඤ්ච අපරභාගෙ ච දිට්ඨසුතාදිවසෙනානුස්සරන්තස්ස සුද්ධමනොද්වාරිකානඤ්ච ආරම්මණානි හොන්ති. තථා හි නානාවණ්ණවිචිත්තචෙතියාදිදස්සනං කරොන්තස්ස, ධම්මං සුණන්තස්ස, භෙරිසද්දාදීහි වා පූජාදිං කරොන්තස්ස ච ගන්ධමාලාදීනි ඝායිත්වා, ඛාදනීයභොජනීයාදිඤ්ච සායිත්වා, සුඛසම්ඵස්සානි අත්ථරණපාවුරණාදීනි ච ඵුසිත්වා මනාපභාවං ඤත්වා තෙහි චෙතියපූජං කරොන්තස්ස, තත්ථ තත්ථ අකුසලං වා උප්පාදෙන්තස්ස, තස්මිං තස්මිං ඛණෙ ගය්හමානානි රූපාදිපඤ්චාරම්මණානි සාඛාය අක්කමනං, පථවියං ඡායාඵරණඤ්ච එකක්ඛණෙ කුරුමානං රුක්ඛග්ගෙ නිලීයමානං පක්ඛිනො සරීරං විය යථාසකං පසාදඤ්ච ඝට්ටෙත්වා තස්මිංයෙව ඛණෙ භවඞ්ගචලනපච්චයභාවෙන මනොද්වාරෙපි ආපාථමාගන්ත්වා තතො භවඞ්ගං විච්ඡින්දිත්වා උප්පන්නානං ආවජ්ජනාදිවොට්ඨබ්බනපරියොසානානං, වීථිචිත්තානං, තදනන්තරානඤ්ච කුසලාකුසලාදිජවනානං ආරම්මණං හුත්වා තදනන්තරාසු මනොද්වාරවීථීසු ච අපරභාගෙ තථාරූපං පච්චයං ආගම්ම අත්තනා පූජාදිකරණකාලෙසු, දිට්ඨසුතඝායිතසායිතඵුට්ඨවසෙනානුස්සරන්තස්ස, පච්චක්ඛතො අනුභුය්‍යමානානි විය මනොද්වාරෙ ච ආරම්මණානි හොන්ති.

අථාපි පඤ්චහි ද්වාරෙහි අගහිතපුබ්බානි බුද්ධරූපාදීනි, දිබ්බරූපාදීනි ච පඤ්චාරම්මණානි සවනවසෙන සල්ලක්ඛෙත්වා ජවනක්ඛණෙ වා අපරභාගෙ සුතවසෙනෙව අනුස්සරිත්වා වා පසාදං, කම්මඵලසද්ධාදිං, ලොභාදිඤ්ච උප්පාදෙන්තස්සාපි මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡන්ති. අභිඤ්ඤානං පන සුද්ධමනොද්වාරෙ එව, තස්මා එවං පඤ්චද්වාරෙ, මනොද්වාරෙ, සුද්ධමනොද්වාරෙ ච ආපාථගතානි අතීතාදිභෙදභින්නානි සබ්බානිපි පඤ්චාරම්මණානි කදාචිපි ධම්මාරම්මණං න හොන්ති, තදිතරා නාමරූපපඤ්ඤත්තියො ධම්මාරම්මණන්ති ගහෙතබ්බං. නනු චෙතානි ඉට්ඨකන්තමනාපානි ආරම්මණානි ලොභස්ස වත්ථු, කථමෙත්ථ කුසලං උප්පජ්ජතීති? නියමාදිකාරණතො. චිත්තං හි ‘‘කුසලමෙව මයා කත්තබ්බ’’න්ති පුබ්බෙ නියමිතවසෙන සබ්බත්ථ අකුසලප්පවත්තිං නිවත්තෙත්වා කුසලෙ පරිණාමනවසෙන ච අභිණ්හං ආසෙවිතකුසලසමුදාචාරවසෙන ච සප්පුරිසූපනිස්සයාදිඋපනිස්සයවසෙන ච යොනිසොආභුජිතවසෙන චාති ඉමෙහි කාරණෙහි කුසලං හුත්වා උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. එවමිමෙසු ඡසු ආරම්මණෙසු උප්පජ්ජනතො පච්චෙකං ඡබ්බිධානි හොන්ති. ආරම්මණවවත්ථානකථා.

එවං ආරම්මණභෙදභින්නෙසු රූපාරම්මණං තාව කුසලං දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙන දසවිධං හොති. තත්ථ එකෙකං පන කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මන්ති තිවිධං. තත්ථ කායද්වාරෙ පවත්තං කායකම්මං, වචීද්වාරෙ පවත්තං වචීකම්මං, මනොද්වාරෙ පවත්තං මනොකම්මං. තත්ථ කායද්වාරන්ති කායවිඤ්ඤත්ති. වචීද්වාරන්ති වචීවිඤ්ඤත්ති. තාසං විභාගො රූපවිභත්තියං ආවි භවිස්සති. මනොද්වාරන්ති සබ්බං චෙතනාසම්පයුත්තං චිත්තං වුච්චති, විසෙසතො කුසලාකුසලං. තං හි සහජාතානං චෙතනානං, කායඞ්ගවාචඞ්ගචොපනං අසම්පාපුණිත්වා පවත්තානං සුද්ධමනොකම්මානං පවත්තිඔකාසදානතො ද්වාරන්ති වුච්චති, ඉමෙසු පන තීසු ද්වාරෙසු පවත්තා චෙතනා කායකම්මාදයො නාම. අපිච පාණාතිපාතාදයො, පාණාතිපාතාවෙරමණිආදයො ච කායකම්මං නාම, මුසාවාදාදයො, මුසාවාදාවෙරමණිආදයො ච වචීකම්මං නාම, අභිජ්ඣාදයො, අනභිජ්ඣාදයො ච මනොකම්මං නාම.

කුසලපක්ඛෙ පන දානාදිදසපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි ච යථාරහං කායවචීමනොකම්මානි හොන්ති. එවං යෙභුය්‍යවුත්තිතො චෙස කායකම්මාදිභාවො වුත්තො පාණාතිපාතාදීනම්පි වචීද්වාරාදීසු පවත්තිතො කෙසඤ්චි පුරිසානං වනචරකාදිභාවො විය, ද්වාරානඤ්ච කායකම්මද්වාරාදිභාවො කෙසඤ්චි ගාමානං බ්‍රාහ්මණගාමාදිභාවො විය. අකුසලෙ තාව එත්ථ පාණාතිපාතාදිකායකම්මං කායද්වාරෙ, වචීද්වාරෙ ච යථාරහං සමුට්ඨාති, නො මනොද්වාරෙ. තථා මුසාවාදාදිවචීකම්මං. පාණාතිපාතාදිනිප්ඵාදනත්ථං හි මනොද්වාරෙ එව චින්තෙන්තස්ස චෙතනාබ්‍යාපාදාදීසු කම්මපථප්පත්තෙසු වා කම්මපථං අප්පත්තෙසු වා මනොකම්මෙසු එව පවිසනතො කායකම්මාදිභාවං න පාපුණාති. නනු විජ්ජාමයෙනාපි කෙවලං මනොකම්මෙන පාණාතිපාතාදිං කරොන්තීති? න අලොණභොජනදබ්භසයනමන්තපරිජප්පනාදිකායවචීපයොගං විනා තස්සාසිජ්ඣනතො. අභිජ්ඣාදිමනොකම්මං පන තීසුපි ද්වාරෙසු සමුට්ඨාති. අභිජ්ඣාය හි කායෙන පරභණ්ඩග්ගාහාදීනං, බ්‍යාපාදෙන දණ්ඩපරාමසනාදීනං, මිච්ඡාදිට්ඨියා තිත්ථියවන්දනාදීනං කරණකාලෙ, වාචාය පරසම්පත්තිපත්ථනාය ‘‘හඤ්ඤන්තු බජ්ඣන්තූ’’ති අනත්ථපත්ථනාය ච තිත්ථියත්ථුතිතදත්ථදීපනාදීනඤ්ච යථාක්කමං පවත්තිකාලෙ ච තස්ස මනොකම්මස්ස කායවාචාසු පවත්ති වෙදිතබ්බා.

කාමාවචරකුසලං පන පාණාතිපාතාවෙරමණිආදිකං කායවචීමනොකම්මං පච්චෙකං ද්වාරත්තයෙපි පවත්තති. තත්ථ පාණාතිපාතාදීහි සම්ඵප්පලාපපරියොසානෙහි සත්තහි විරමන්තස්ස තාව හත්ථමුද්දාය, වචීභෙදෙන ච සමාදියනකාලෙ, මනසා විරමණකාලෙ ච තෙසං කායවචීකම්මානං තීසු ද්වාරෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. අනභිජ්ඣාදීහි සහගතෙන චෙතසා තජ්ජස්ස කායපයොගස්ස, ‘‘පරවිත්තුපකරණං චිරට්ඨිතිකං හොතු, සබ්බෙ සත්තා අවෙරා හොන්තු, සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිනා වචීපයොගස්ස, කෙවලං මනොපයොගස්ස ච කරණකාලෙ මනොකම්මස්ස තීසුපි ද්වාරෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. එත්ථ ච පඤ්චද්වාරෙ උප්පන්නානි ජවනානි කායවචීකම්මානි න හොන්ති, මනොකම්මානි එව. තානි ච න කම්මපථප්පත්තානි, කෙවලං කුසලාදීනි හොන්ති. මනොද්වාරෙ පටුතරප්පවත්තානි එව හි කම්මපථප්පත්තානි මනොකම්මානි හොන්ති, රූපාරූපජවනානි පන එකන්තං භාවනාමයං මනොකම්මමෙව මනොද්වාරෙ එව ච පවත්තන්ති.

කිඤ්චාපි අභිඤ්ඤාඤාණානි විඤ්ඤත්තිද්වයජනකානි, තථාපි කායවචීකම්මවොහාරං න ලභන්ති, ලොකුත්තරකුසලං පන කායවචීද්වාරෙසු අනුප්පජ්ජමානම්පි මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවානං සමුච්ඡෙදප්පහානකාරීනං විරතීනං වසෙන කායවචීකම්මම්පි හොති, තදිතරමග්ගඞ්ගවසෙන මනොකම්මම්පීති එකක්ඛණෙ තීණිපි කම්මානි හොන්ති, තඤ්ච භාවනාමයං, ද්වාරං පනස්ස මනොද්වාරමෙව. යථා ච පාණාතිපාතාවෙරමණියාදීනං වසෙන කුසලස්ස ද්වාරත්තයෙ පවත්ති වුත්තා, එවං දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනම්පි වසෙන වත්තබ්බා. අට්ඨකථාසු පන න විචාරිතා, තථාපි නයතො එවං වෙදිතබ්බා.

තෙසු දානං කායකම්මමෙව, වචීකම්මම්පි වා. පත්තානුප්පදානං, අබ්භනුමොදනං, දෙසනා වචීකම්මමෙව. සීලං අපචිතිසහගතං, වෙය්‍යාවච්චසහගතඤ්ච කායකම්මම්පි අත්ථි, වචීකම්මම්පි අත්ථි. තත්ථ සීලස්ස කායවචීකම්මභාවො සිද්ධො එව. අපචිතියා පන පුප්ඵපූජාදිනා, වන්දනාදිනා වා පවත්තිකාලෙ කායකම්මභාවො, ථුතිමයපූජාදිනා පවත්තිකාලෙ වචීකම්මභාවො ච වෙදිතබ්බො. වෙය්‍යාවච්චස්සාපි සහත්ථා කරණකාලෙ කායකම්මභාවො, ගිලානාදීනං චතුපච්චයසමාදාපනාදිවසෙන, ගරූහි ආණත්තසද්දෙන ආරොචනපක්කොසනාදිවසෙන වචීකම්මභාවො ච වෙදිතබ්බො. භාවනා, සවනං, දිට්ඨිජුකම්මඤ්ච මනොකම්මමෙව, අබ්භනුමොදනම්පීති කෙචි. සවනම්පි හි සොතද්වාරානුසාරෙන මනොද්වාරෙ එව ධම්මත්ථසල්ලක්ඛණවසෙන පවත්තිකාලෙ මනොකම්මමෙව.

තත්ථ දානං අපචිති වෙය්‍යාවච්චං පත්තානුප්පදානං දෙසනාති ඉමානි පඤ්ච කායවචීද්වාරෙසු එව පවත්තන්ති, න මනොද්වාරෙ. එත්ථ ච පත්තානුප්පදානදෙසනානං කායවිකාරෙන පත්තිං දෙන්තස්ස, ධම්මං දෙසෙන්තස්ස ච කායද්වාරෙපි පවත්ති වෙදිතබ්බා. සීලං භාවනා අබ්භනුමොදනං සවනං දිට්ඨිජුකම්මන්ති ඉමානි පන පඤ්ච තීසුපි ද්වාරෙසු පවත්තන්ති, ‘‘න පුනෙවං කරිස්සාමී’’ති චෙත්ථ මනසාව දුච්චරිතතො විරමන්තස්ස, අබ්භනුමොදන්තස්ස ච වසෙන සීලබ්භනුමොදනානං මනොද්වාරෙපි පවත්ති වෙදිතබ්බා. යං පන අට්ඨසාලිනියං ‘‘දානමයං කායවචීමනොකම්මවසෙන තිවිධං හොතී’’තිආදි වුත්තං, තං පුබ්බචෙතනාවසෙන මනොද්වාරෙ පවත්තං ගහෙත්වා පරියායතො වුත්තං, නිප්පරියායතො කායවචීද්වාරප්පවත්තා සන්නිට්ඨානචෙතනාව. තෙනෙව හි තත්ථෙව වුත්තං ‘‘විනයපරියායං පත්වා හි ‘දස්සාමි කරිස්සාමී’ති වාචා භින්නා හොතීති. ඉමිනා ලක්ඛණෙන දානං නාම හොති, අභිධම්මපරියායං පත්වා පන විජ්ජමානකවත්ථුං ආරබ්භ මනසා චින්තිතකාලතො පට්ඨාය කුසලං හොති. අපරභාගෙ කායෙන වා වාචාය වා කත්තබ්බං කරිස්සතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1). ඉතරථා ‘‘දස්සාමී’’ති චින්තිතමත්තෙනාපි දානං නාම භවෙය්‍ය, තථා ච තාදිසං වත්ථුං යථාචින්තිතනියාමෙන අදෙන්තස්ස ධුරනික්ඛෙපෙ අදින්නාදානම්පි සියා. එවං මනසා පාණාතිපාතාදයොපි සියුං, තඤ්ච න යුත්තං, තස්මා වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. අථ වා ‘‘සබ්බං සාපතෙය්‍යං දින්නඤ්ඤෙව හරතූ’’ති පරිච්චජනසම්භවතො දානස්ස මනොද්වාරෙපි පවත්ති වෙදිතබ්බා.

එත්ථ ච දානසීලාදිකායකම්මානං කායද්වාරෙ පවත්තියං කම්මං කායකම්මමෙව, ද්වාරම්පි කායද්වාරමෙව. වචීද්වාරෙ පවත්තියං කම්මං කායකම්මමෙව, ද්වාරං පන වචීද්වාරං. මනොද්වාරෙ පවත්තියම්පි කම්මං කායකම්මං, ද්වාරං පන මනොද්වාරං. දෙසනාබ්භනුමොදනාදීනං වචීකම්මානං වචීද්වාරෙ පවත්තියං කම්මම්පි වචීකම්මං, ද්වාරම්පි වචීද්වාරමෙව. කායද්වාරෙ පවත්තියම්පි කම්මං වචීකම්මමෙව, ද්වාරං පන කායද්වාරං. මනොද්වාරෙ පවත්තියම්පි කම්මං වචීකම්මං, ද්වාරං පන මනොද්වාරං. භාවනාදිමනොකම්මානං මනොද්වාරෙ පවත්තියං කම්මම්පි මනොකම්මං, ද්වාරම්පි මනොද්වාරමෙව. කායද්වාරෙ පවත්තියම්පි කම්මං මනොකම්මමෙව, ද්වාරං පන කායද්වාරං. වචීද්වාරෙ පවත්තියම්පි කම්මං මනොකම්මමෙව, ද්වාරං පන වචීද්වාරං. එවං පාණාතිපාතාදීනං, පාණාතිපාතාවෙරමණිආදීනඤ්ච වුත්තානුසාරෙන කම්මවවත්ථානං, ද්වාරවවත්ථානඤ්ච යථානුරූපං යොජෙත්වා අසඞ්කරතො ඤාතබ්බං.

ද්වාරකම්මවවත්ථානකථා නිට්ඨිතා.

ඉදානි යස්මා දසවිධානි චෙතානි පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි තීසු එවං සඞ්ගය්හන්ති දානමයෙ සීලමයෙ භාවනාමයෙති. පත්තානුප්පදානං හි දානමයෙ සඞ්ගය්හති, ‘‘අබ්භනුමොදනම්පී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 156-159 පුඤ්ඤකිරියවත්ථාදිකථා) අට්ඨකථායං. අපචිතිවෙය්‍යාවච්චානි සීලමයෙ. දෙසනාසවනදිට්ඨිජුකම්මානි භාවනාමයෙ, තස්මා රූපාරම්මණස්ස කුසලස්ස දානසීලභාවනාවසෙන ද්වාරත්තයප්පවත්තිං යොජෙත්වා දස්සෙස්සාම. තදනුසාරෙනෙව ඉතරෙසං වසෙනාපි සක්කා ඤාතුන්ති. කුසලං හි වණ්ණාරම්මණං හුත්වා උප්පජ්ජමානං දානසීලභාවනාවසෙනෙව තීසු ද්වාරෙසු පවත්තති. කථං? යදා හි නීලපීතාදිවණ්ණවිචිත්තං පුප්ඵවත්ථාදිදෙය්‍යධම්මං ලභිත්වා ‘‘වණ්ණදානං මෙ භවිස්සතී’’ති වණ්ණවසෙන ආභුජිත්වා චෙතියාදීසු සහත්ථෙන පූජෙති, තදා රූපාරම්මණං දානමයං කායද්වාරෙ පවත්තති, තඤ්ච පුබ්බචෙතනා සන්නිට්ඨානචෙතනා අපරචෙතනාති තිවිධං හොති. එවං උපරිපි සබ්බවාරෙසු තිවිධතා වෙදිතබ්බා. යදා පන තදෙව යථාවුත්තවත්ථුං වාචාය ආණාපෙත්වා පුත්තදාරාදීහි දාපෙති, තදාරූපාරම්මණං දානමයං වචීද්වාරෙ පවත්තති. යදා පන තදෙව විජ්ජමානකවත්ථුං ‘‘දස්සාමී’’ති චින්තෙති, පච්චාසීසති, යථාධිප්පායං නිප්ඵාදෙස්සති, තදා පුබ්බචෙතනාවසෙන පරියායතො දානමයං මනොද්වාරෙ පවත්තති නාම. එවං රූපාරම්මණං දානමයං ද්වාරවසෙන තිවිධං හොති.

යදා පන වුත්තප්පකාරවණ්ණං දෙය්‍යධම්මං ලභිත්වා ‘‘එවං මනාපවණ්ණානං පරිච්චජනං නාම මය්හං කුලවංසාගතවත්තමෙත’’න්ති සහත්ථා පූජෙති, තාදිසවණ්ණවන්තං වා පරපරිග්ගහිතාදිභොගසම්පත්තිං පරිච්චජිත්වා සීලං රක්ඛති, තදා රූපාරම්මණං සීලං කායද්වාරෙ ච පවත්තති. යදා පන වුත්තප්පකාරවණ්ණං දෙය්‍යධම්මං කුලවංසාදිවසෙන වාචාය ආණාපෙත්වා පරෙහි දාපෙති, තාදිසං වා පරපරිග්ගහිතාදිං වාචාය අපනෙත්වා සීලං රක්ඛති, තදා රූපාරම්මණං සීලං වචීද්වාරෙ පවත්තති. යදා පන තාදිසං විජ්ජමානකවත්ථුං කුලවංසාදිවසෙන ‘‘දස්සාමී’’ති, තාදිසං පරපරිග්ගහිතාදිකං අනාමසිත්වා ‘‘සීලං රක්ඛිස්සාමී’’ති වා චින්තෙති, තදා රූපාරම්මණං සීලං මනොද්වාරෙ පවත්තති. එවං රූපාරම්මණං සීලමයං ද්වාරවසෙන තිවිධං හොති.

යදා පන වුත්තප්පකාරං වණ්ණවන්තං දත්වා තදෙව වණ්ණං, සබ්බං වා රූපායතනං චඞ්කමන්තො අනිච්චාදිතො විපස්සති, තදා රූපාරම්මණං භාවනාමයං කායද්වාරෙ පවත්තති. තදෙව වචීභෙදං කත්වා සම්මසන්තස්ස රූපාරම්මණං භාවනාමයං වචීද්වාරෙ පවත්තති. තදෙව කායඞ්ගවාචඞ්ගං අචොපෙත්වා සම්මසන්තස්ස රූපාරම්මණං භාවනාමයං මනොද්වාරෙ පවත්තති. එවං රූපාරම්මණං භාවනාමයං ද්වාරවසෙන තිවිධං හොති. ඉති රූපාරම්මණස්ස කුසලස්ස තිවිධපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙන නවසු කම්මද්වාරෙසු පවත්තිවිභාගො වෙදිතබ්බො. ඉමිනාව නයෙන රූපාරම්මණස්ස කුසලස්ස දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙනාපි තිංසාය කම්මද්වාරෙසු පවත්තිවිභාගො යොජෙත්වා ඤාතබ්බො. යථා ච රූපාරම්මණස්ස, එවං සද්දාරම්මණාදීනම්පි පඤ්චන්නං කුසලානං පුඤ්ඤකිරියවත්ථුද්වාරෙහි විභාගො, යොජනානයො ච යථානුරූපං ඤාතබ්බො.

අපිච සද්දං නාම කන්දමූලං විය හත්ථෙන ගහෙත්වා දාතුං න සක්කා. යදා පන ‘‘සද්දදානං මෙ’’ති ආභුජිත්වා භෙරිආදිතූරියෙ තිණ්ණං රතනානං දෙති, තෙහි උපහාරං වා කරොති, ධම්මකථිකාදීනං සරභෙසජ්ජාදිං දෙති, ධම්මස්සවනං ඝොසෙති, සරභඤ්ඤධම්මකථාදිං වා කරොති, තදා කුසලං සද්දාරම්මණං හොති. එවං ගන්ධාදිවත්ථුපරිච්චාගෙපි ගන්ධාදිආරම්මණං. ධම්මාරම්මණං පන ඔජාජීවිතින්ද්‍රියතදායත්තානං වසෙන ඤාතබ්බං. යදා හි ඔජවන්තානි අන්නපානසප්පිනවනීතාදීනි ‘‘ඔජදානං මෙ භවිස්සතී’’ති දෙති, ගිලානානං භෙසජ්ජං වා වෙජ්ජං වා උපනෙත්වා, පාණොපරොධකං ආවුධජාලකුමිනාදිං විනාසෙත්වා වා, වජ්ඣප්පත්තෙ පාණිනො මොචෙත්වා වා ‘‘ජීවිතදානං මෙ භවිස්සති ජීවිතායත්තවුත්තිතාය, පඤ්චපසාදසොළසසුඛුමරූපචිත්තචෙතසිකානං වසෙන පසාදාදිදානං මෙ භවිස්සතී’’ති ච මනසි කරොති, තදා කුසලං ධම්මාරම්මණං හොති. සෙසං තාදිසමෙව.

අයං නානාවත්ථූසු ඨිතාරම්මණානං යොජනා. එකවත්ථුස්මිම්පි ඡාරම්මණං ලබ්භතෙව. පිණ්ඩපාතස්මිං හි මනාපො වණ්ණො, ඛාදනකාලෙ මුරුමුරායනසද්දො, ගන්ධො, රසො, ඵොට්ඨබ්බං, ඔජා, තදායත්තා වා ජීවිතපසාදාදයො, තබ්බිසයානි ච විඤ්ඤාණාදීනීති ඡාරම්මණම්පි වෙදිතබ්බං. එවං චීවරාදීසු චෙව වත්ථාදීසු ච යථානුරූපං ඤාතබ්බං. එත්ථපි දානසීලභාවනාමයතා, කායවචීමනොකම්මභාවො ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. යථා ච කුසලානං, එවං අකුසලානම්පි ආරම්මණකම්මද්වාරවවත්ථානං, අපුඤ්ඤකිරියවත්ථූසු යොජනානයො ච වුත්තානුසාරෙන යථායොගං ඤාතබ්බො.

එවං ආරම්මණතො, පුඤ්ඤකිරියවත්ථුතො, කම්මතො, ද්වාරතො ච අනෙකසහස්සප්පභෙදෙසු චෙතෙසු කුසලෙසු උපඩ්ඪානි පන ඤාණසම්පයුත්තානි චතුන්නං අධිපතීනං වසෙන පච්චෙකං චතුබ්බිධානි, ඤාණවිප්පයුත්තානි පන උපඩ්ඪානි වීමංසාධිපතිවජ්ජිතාධිපතිත්තයවසෙන පච්චෙකං තිවිධානි, තදුභයානි පුන හීනත්තිකවසෙන පච්චෙකං තිවිධානි, තානි පුන අපරිමාණෙසු පන චක්කවාළෙසු පච්චෙකං අපරිමාණෙසු සත්තෙසු එකෙකස්මිං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නඔළාරිකසුඛුමතාදීහි අනන්තෙහි පකාරෙහි උප්පජ්ජනතො අනන්තාපරිමාණානි හොන්ති. තානි සබ්බානි සම්බුද්ධො අනන්තෙන බුද්ධඤාණෙන මහාතුලාය තුලයමානො විය, මහාතුම්බෙ පක්ඛිපිත්වා මිනයමානො විය සබ්බාකාරතො පරිච්ඡින්දිත්වා මහාකරුණාය කාමාවචරට්ඨෙන සරික්ඛතාය එකත්තං උපනෙත්වා, පුන සොමනස්සුපෙක්ඛාසහගතට්ඨෙන, ඤාණසම්පයුත්තවිප්පයුත්තට්ඨෙන, අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකට්ඨෙන ච කොට්ඨාසෙ කත්වා දෙසෙසි, යථා තං ලොකවිදූ සත්ථා දෙවමනුස්සානන්ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ආදිතො පට්ඨාය ධම්මසඞ්ගණියා (ධ. ස. 1), තදට්ඨකථාය ච අට්ඨසාලිනියා (ධ. ස. අට්ඨ. 1) සබ්බාකාරතො ඤාතබ්බොති. එවං විසයාදිප්පභෙදතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

කාමාවචරකුසලධම්මා නිට්ඨිතා.

රූපාවචරධම්මා පන කුසලා ඣානඞ්ගසම්පයොගභෙදතො පඤ්චවිධා හොන්ති. සෙය්‍යථිදං – විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසම්පයුත්තං පඨමජ්ඣානිකං, තතො වූපසන්තං අතික්කන්තවිතක්කං විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසම්පයුත්තං දුතියජ්ඣානිකං, තතො වූපසන්තං අතික්කන්තවිචාරං පීතිසුඛෙකග්ගතාසම්පයුත්තං තතියජ්ඣානිකං, තතො වූපසන්තං විරත්තපීතිකං සුඛෙකග්ගතාසම්පයුත්තං චතුත්ථජ්ඣානිකං, තතො වූපසන්තං අත්ථඞ්ගතසුඛං උපෙක්ඛෙකග්ගතාසම්පයුත්තං පඤ්චමජ්ඣානිකන්ති. එවං සම්පයොගභෙදතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

ධම්මුද්දෙසාදිතො පන පඨමජ්ඣානෙ තාව කාමාවචරපඨමකුසලෙ වුත්තෙසු ඨපෙත්වා විරතිත්තයං සෙසා ඡත්තිංස ධම්මා හොන්ති. තත්ථ ඡන්දාදයො චත්තාරො, කරුණා, මුදිතා චාති ඡ යෙවාපනකා. සෙසං සුඤ්ඤතවාරපරියොසානං සබ්බං කාමාවචරපඨමකුසලෙ වුත්තසදිසමෙව. කෙවලං හි විරතීනං අභාවො, සඞ්ගහවාරෙ පඤ්චමග්ගඞ්ගභාවො, භූමන්තරවසෙන රූපාවචරභාවො ච විසෙසො, සෙසං තාදිසමෙව. පඨමජ්ඣානං.

තථා දුතියජ්ඣානෙපි කෙවලං ධම්මුද්දෙසෙ විතක්කාභාවො, සඞ්ගහවාරෙ චතුක්කජ්ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගභාවො ච විසෙසො, සෙසං පඨමසදිසමෙව. දුතියං.

තථා තතියජ්ඣානෙපි කෙවලං ධම්මුද්දෙසෙ විචාරාභාවො, සඞ්ගහවාරෙ තිවඞ්ගිකජ්ඣානතා ච විසෙසො, සෙසං දුතියසදිසමෙව. තතියං.

තථා චතුත්ථෙ කෙවලං ධම්මුද්දෙසෙ පීතියා අභාවො, කොට්ඨාසවාරෙ දුවඞ්ගිකජ්ඣානභාවො ච විසෙසො, සෙසං තතියසදිසමෙව. චතුත්ථං.

තථා පඤ්චමෙ කෙවලං ධම්මුද්දෙසෙ කරුණාමුදිතාදීනං අභාවො, සොමනස්සට්ඨානෙ උපෙක්ඛාභාවො, කොට්ඨාසවාරෙ ඣානින්ද්‍රියෙසු උපෙක්ඛාඣානඞ්ගභාවො, උපෙක්ඛින්ද්‍රියභාවො ච විසෙසො, සෙසං චතුත්ථසමමෙව. පඤ්චමං.

පදභාජනීයෙ පන විතක්කවිචාරානං වූපසමා දුතියං, පීතියා ච විරාගා තතියං, සොමනස්සස්ස ච අත්ථඞ්ගමා චතුත්ථන්ති චතුක්කනයොපි ආගතො, සො තික්ඛපඤ්ඤානං එකප්පහාරෙනෙව විතක්කවිචාරසමතික්කමසම්භවතො වුත්තො. තත්ථ දුතියාදීනං සබ්බසො පඤ්චකනයෙ තතියාදිසමත්තා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව සබ්බො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො තත්ථෙව අන්තොගධභාවො චාති. චතුක්කනයො.

විසයාදිප්පභෙදතො පන විනිච්ඡයං පඤ්චකනයෙනෙව වක්ඛාම, තදනුසාරතො එව චතුක්කනයවසෙනාපි සක්කා ඤාතුන්ති. එවං උපරි ලොකුත්තරෙපි. පඤ්චවිධාපි චෙතෙ රූපාවචරකුසලධම්මා කසිණාරම්මණභෙදතො පච්චෙකං අට්ඨවිධා හොන්ති පථවීකසිණං ආපොතෙජොවායොනීලපීතලොහිතොදාතකසිණඤ්චාති, ආලොකාකාසකසිණෙහි සද්ධිං දසවිධා හොන්ති. පදභාජනීයෙ (ධ. ස. 202) පන ආලොකකසිණස්ස ඔදාතකසිණෙන සඞ්ගහිතත්තා අග්ගහණං දට්ඨබ්බං, ආකාසකසිණස්ස පන උග්ඝාටනාසම්භවතො අනාරුප්පජ්ඣානිකත්තා. තං හි පුනප්පුනං උග්ඝාටියමානම්පි ආකාසමෙව හොති, තස්මා තත්ථුප්පන්නං රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානං භවවිසෙසාය, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය ච සංවත්තති, අභිඤ්ඤාය, විපස්සනාය ච පාදකම්පි හොති, අනාරුප්පත්තා පන නිරොධපාදකං න හොති. සෙසානි පන නව කසිණානි නිරොධපාදකානිපීති අයමෙතෙසං විසෙසො. ආනාපානජ්ඣානස්සාපි පනෙත්ථ වායොකසිණෙ සඞ්ගහො දට්ඨබ්බොති. කසිණකථා.

එවං කසිණවසෙන අට්ඨවිධා චෙතෙ අභිභායතනවසෙන පන පච්චෙකං අට්ඨවිධා හොන්ති. භගවතා හි –

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි, තානි අභිභුය්‍ය…පෙ… අප්පමාණානි. තානි අභිභුය්‍ය …පෙ… පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි…පෙ… අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි සුවිසුද්ධං නීලං පීතං ලොහිතං ඔදාත’’න්ති (ධ. ස. 211 ආදයො) –

අට්ඨ අභිභායතනානි දෙසිතානි, තානි ච කසිණෙස්වෙව අභිභවිත්වා සමාපජ්ජනවසෙන ඣානුප්පත්තිවිසෙසතො, අනාරම්මණවිසෙසතො. තත්ථ හි අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අලාභිතාය වා අනත්ථිකතාය වා අජ්ඣත්තරූපෙ කසිණවසෙන පරිකම්මසඤ්ඤාවිරහිතොව. බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති බහිද්ධා අට්ඨ කසිණරූපානි පරිකම්මවසෙන චෙව අප්පනාවසෙන ච පස්සති. පරිත්තානීති ඛුද්දකපරිමාණානි, තානි අභිභුය්‍ය පස්සන්තො ච සම්පන්නගහණිකො කටච්ඡුමත්තං භත්තං ලභිත්වා ‘‘කිං එත්ථ භුඤ්ජිතබ්බං අත්ථී’’ති සඞ්කඩ්ඪිත්වා සබ්බං එකකබළමෙව කරොති, එවමෙව ඤාණුත්තරිකො ‘‘කිමෙත්ථ පරිත්තකෙ ආරම්මණෙ සමාපජ්ජිතබ්බං අත්ථි, නායං මම භාරො’’ති තානි අභිභවිත්වා සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙව අප්පනං නිබ්බත්තෙති, තස්මා තං ඣානං ‘‘අභිභායතන’’න්ති වුච්චති. අප්පමාණානීති මහන්තානි. තානි අභිභුය්‍යාති මහග්ඝසො එකං භත්තපාතිං ලභිත්වා විය ඤාණුත්තරො අප්පමාණං ලභිත්වා ‘‘එතං වා හොතු අඤ්ඤං වා, කිමෙත්ථ සමාපජ්ජිතබ්බ’’න්ති අප්පනං නිබ්බත්තෙති. සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානීති පරිසුද්ධාපරිසුද්ධවණ්ණානි. පරිසුද්ධානි හි නීලාදීනි, අපරිසුද්ධානි ච සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානීති ඉධ අධිප්පෙතානි, එතානිපි ‘‘සුවණ්ණානි වා හොන්තු දුබ්බණ්ණානි වා, පරිත්තඅප්පමාණවසෙනෙව අභිභායතනානී’’ති ආගමට්ඨකථාසු (දී. නි. අට්ට. 2.173; ම. නි. අට්ඨ. 2.249; අ. නි. අට්ඨ. 3.8.65) වණ්ණිතානි. වණ්ණාභොගස්ස හි අත්ථිතාය පුරිමානි අභිභායතනානි වණ්ණාභොගරහිතසහිතතාය එත්ථ කෙවලතො විසෙසසබ්භාවා චතුධා වුත්තානි, නීලාදීනි පන චත්තාරි සුවිසුද්ධවණ්ණවසෙන සුඛාරොහතාය ඤාණුත්තරිකො අභිභවිත්වා අප්පනං නිබ්බත්තෙති, තස්මා ආරම්මණවිසෙසාභාවෙපි ඣානුප්පත්තිවිසෙසතො ඉමෙසං අට්ඨන්නං අභිභායතනානං වසෙන පච්චෙකං අට්ඨවිධා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. අභිභායතනකථා.

තානි පුන යථා ච අභිභායතනවසෙන, එවං විමොක්ඛවසෙනාපි පච්චෙකං තිවිධා හොන්ති. භගවතා හි ‘‘රූපී රූපානි පස්සති, අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති, සුභන්ත්වෙව අධිමුත්තො හොතී’’ති (ධ. ස. 240 ආදයො; දී. නි. 3.339, 358; අ. නි. 8.66) තයො විමොක්ඛා දෙසිතා. තෙ ච කසිණෙස්වෙව අධිමුච්චනවසෙන ඣානුප්පත්තිවිසෙසතො, භාවනාරම්මණවිසෙසතො කිමිදං අධිමුච්චනං නාම? පච්චනීකධම්මෙහි සුට්ඨු විමුච්චනං, ආරම්මණෙසු ච සුට්ඨු අභිරති, පිතු මාතු අඞ්කෙ විස්සට්ඨඞ්ගපච්චඞ්ගස්ස දාරකස්ස සයනං විය අනිග්ගහිතභාවෙන නිරාසඞ්කතාය ආරම්මණෙ පවත්තීති වුත්තං හොති. තත්ථ රූපීති අජ්ඣත්තං කෙසාදීසු උප්පාදිතං රූපජ්ඣානං රූපං නාම, තදස්ස අත්ථීති රූපී. අජ්ඣත්තම්පි හි කෙසාදීසු නීලං, මෙදාදීසු පීතං, මංසාදීසු ලොහිතං, දන්තාදීසු ඔදාතඤ්ච වණ්ණකසිණවසෙන ආභුජිත්වා පරිකම්මං කරොන්තස්ස රූපජ්ඣානානි, කසිණං උග්ඝාටෙත්වා ච අරූපජ්ඣානානි උප්පජ්ජන්තෙව. රූපානි පස්සතීති බහිද්ධාපි නීලකසිණාදිරූපානි ඣානචක්ඛුනා පස්සති, ඉමිනා අජ්ඣත්තබහිද්ධවත්ථුකෙසු කසිණෙසු ඣානප්පටිලාභො දස්සිතො. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අත්තනො කෙසාදීසු අනුප්පාදිතරූපාවචරජ්ඣානො, ඉමිනා බහිද්ධා පටිලද්ධජ්ඣානතා දස්සිතා. සුභන්ත්වෙව අධිමුත්තො හොතීති ඉමිනා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදිවණ්ණකසිණෙසු ‘‘සුභ’’න්ති අධිමුත්තිවසෙන පටිලද්ධජ්ඣානතා දස්සිතා. එවං ආරම්මණවිසෙසාභාවෙපි අධිමුත්තිවසෙන ඣානුප්පත්තිවිසෙසතො ඉමෙසං තිණ්ණං විමොක්ඛානං වසෙන පච්චෙකං තිවිධා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. විමොක්ඛකථා.