මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – අරියොති තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසෙහි ආරකත්තා, අරියභාවකරත්තා ච අරියො, අට්ඨ අඞ්ගානි අස්සාති අට්ඨඞ්ගිකො, නිබ්බානත්ථිකෙහි මග්ගීයති, නිබ්බානං වා මග්ගති, කිලෙසෙ වා මාරෙන්තො ගච්ඡතීති මග්ගො. සෙය්‍යථිදන්ති සො කතමොති චෙ, ඉදානි ස්වායං මග්ගො චතුරඞ්ගිනී විය සෙනා අඞ්ගමත්තමෙව හොති, අඞ්ගවිනිමුත්තො නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධී’’ති ආහ. තත්ථ සම්මා පස්සතීති සම්මාදිට්ඨි, පඤ්ඤා. සම්මා සඞ්කප්පෙති තක්කෙතීති සම්මාසඞ්කප්පො, විතක්කො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. තතො ධම්මභෙදොපි විභඞ්ගනයොපි බොජ්ඣඞ්ගෙසු වුත්තසදිසො.

අභිධම්මභාජනීයෙ පන විරතිත්තයවජ්ජිතො පඤ්චඞ්ගිකොපි මග්ගො විභත්තො, තඤ්ච පඤ්චන්නං අඞ්ගානං කිච්චාධිකතං, විරතීනඤ්ච අවුත්තසිද්ධතං සන්ධාය, විරතිවජ්ජිතස්ස පන ලොකුත්තරමග්ගස්ස අභාවා සොපි අට්ඨඞ්ගිකොවාති වෙදිතබ්බො.

පඤ්හාපුච්ඡකෙපි සම්මාසඞ්කප්පො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තොව, සෙසා ද්වීහි. සම්මාසඞ්කප්පො අවිතක්කවිචාරමත්තො, පීතිසහගතො සුඛසහගතොව, න උපෙක්ඛාසහගතො, සෙසා තිධාපි. සම්මාදිට්ඨි හෙතු, සෙසා නහෙතූති අයං විසෙසො. සෙසං සමමෙව. ඉදානි පන –

කමතො කිච්චභෙදතො, භූමිභෙදවිවෙකතො;

මග්ගඞ්ගෙසු විජානීයො, පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො.

තත්ථ කමතො තාව අයම්පි දෙසනාක්කමොව. භගවතා හි නිබ්බානාධිගමාය පටිපන්නස්ස පඤ්ඤාපජ්ජොතපඤ්ඤාසත්ථතාය අවිජ්ජන්ධකාරවිධමනතො බහූපකාරත්තා පඨමං සම්මාදිට්ඨි දෙසිතා. තතො හෙරඤ්ඤිකස්ස කහාපණපරිවත්තකහත්ථො විය යථාසභාවදස්සනස්ස සම්මාදිට්ඨියා බහූපකාරත්තා සම්මාසඞ්කප්පො. ස්වායං යථා සම්මාදිට්ඨියා, එවං සම්මාවාචායපි උපකාරකො. යථාහ ‘‘පුබ්බෙ ඛො, ගහපති, තක්කෙත්වා විචාරෙත්වා පච්ඡා වාචං භින්දතී’’ති (ම. නි. 1.463), තස්මා තදනන්තරං සම්මාවාචා. යස්මා පන වාචාය සංවිදහිත්වා ලොකෙ කම්මන්තෙ පයොජෙන්ති, තස්මා තදනන්තරං සම්මාකම්මන්තො. කායවචීදුච්චරිතං පහාය උභයසුචරිතං පූරෙන්තස්සෙව යස්මා ආජීවට්ඨමකං සීලං පූරති, න ඉතරස්ස, තස්මා තදුභයානන්තරං සම්මාආජීවො වුත්තො. එවං ‘‘විසුද්ධදිට්ඨිසීලෙනාපි එත්තාවතා පරිතොසං අකත්වා ඉදං වීරියං ආරභිතබ්බ’’න්ති දස්සෙතුං තදනන්තරං සම්මාවායාමො. ආරද්ධවීරියෙනාපි කායාදීසු සති සූපට්ඨිතා කාතබ්බාති දස්සනත්ථං තදනන්තරං සම්මාසති. සූපට්ඨිතාය සතියා එකත්තාරම්මණෙ චිත්තං සමාධාතුං සක්කාති තදනන්තරං සම්මාසමාධි වුත්තොති අයං තාවෙත්ථ කමො.

කිච්චතො පනෙසං එකෙකස්ස තීණි තීණි කිච්චානි, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි තාව අඤ්ඤෙහිපි අත්තනො පච්චනීකකිලෙසෙහි සද්ධිං මිච්ඡාදිට්ඨිං පජහති, ආරම්මණතො නිරොධසච්චං සච්ඡිකරොති, අසම්මොහතො සෙසසච්චානි පටිවිජ්ඣති. එවං සම්මාසඞ්කප්පාදීනං මිච්ඡාසඞ්කප්පපජහනාදිවසෙන යථානුරූපන්ති කිච්චතා වෙදිතබ්බා. විසෙසතො පනෙත්ථ සම්මාසඞ්කප්පො සහජාතධම්මෙ අභිනිරොපෙති, සම්මාවාචා පරිග්ගණ්හාති, සම්මාකම්මන්තො සමුට්ඨාපෙති, සම්මාආජීවො වොදාපෙති, සම්මාවායාමො පග්ගණ්හාති, සම්මාසති උපට්ඨාපෙති, සම්මාසමාධි සමාදහතීති ඉදමෙත්ථ කිච්චං.

භෙදතො පන පුබ්බභාගෙ සම්මාදිට්ඨි ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදිනා චතූසු සච්චෙසු ඤාණවසෙන නානක්ඛණා නානාරම්මණා නානානාමා හොති, දුතියො පන නෙක්ඛම්මඅබ්‍යාපාදඅවිහිංසාසඞ්කප්පවසෙන, විරතියො චතුබ්බිධවචීදුච්චරිතතිවිධකායදුච්චරිතමිච්ඡාජීවවිරමණසඞ්ඛාතචෙතනාවසෙනපි විරතිවසෙනපි, ඡට්ඨසත්තමා චතුබ්බිධසම්මප්පධානසතිපට්ඨානවසෙන නානක්ඛණා නානාරම්මණා නානානාමා හොන්ති. මග්ගකාලෙ පනෙතෙ සම්මාදිට්ඨිආදයො එකක්ඛණා එකාරම්මණා. කිච්චතො පන තානි පුබ්බභාගෙ නානානාමානි ලභන්ති, සම්මාසමාධි පන පුබ්බභාගෙපි මග්ගක්ඛණෙපි චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානවසෙන නානක්ඛණො නානානාමො, මග්ගක්ඛණෙ පන එකාරම්මණො හොති. එකස්ස හි පඨමමග්ගො පාදකජ්ඣානාදිනියමතො පඨමජ්ඣානාදිකො වා දුතියජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරජ්ඣානිකො වා, දුතියමග්ගාදයොපිස්ස පඨමමග්ගසදිසජ්ඣානිකා වා විසදිසජ්ඣානිකා වාති සො මග්ගකාලෙපි නානක්ඛණො නානානාමො වාති අයමෙත්ථ භෙදො.

භූමිතො ච විවෙකතො ච විනිච්ඡයො බොජ්ඣඞ්ගෙසු වුත්තානුසාරෙන වෙදිතබ්බොති එවං විජානීයො පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො.

මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.