ඣානවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

ඣානවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොතිආදීසු පාතිමොක්ඛන්ති සික්ඛාපදසීලං. තං හි යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචෙති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහි, තස්මා ‘‘පාතිමොක්ඛ’’න්ති වුච්චති. සංවරණං, සංවරන්ති වා තෙනාති සංවරො, පාතිමොක්ඛමෙව සංවරො පාතිමොක්ඛසංවරො, කම්මවාචාපරියොසානෙ ඉජ්ඣනකස්ස අත්ථතො චෙතනාදිරූපස්ස පාතිමොක්ඛසංවරසීලස්සෙවෙතං අධිවචනං. තෙන සංවුතො පිහිතකායවචීපයොගොති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො. විහරතීති ඉරියති පවත්තෙති. ආචාරගොචරසම්පන්නොති එත්ථ ආචරිතබ්බතො ආචාරො, ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො, ගුන්නං චරණට්ඨානං. තංසදිසතාය පන සබ්බොපි පවත්තිවිසයො ගොචරොති වෙදිතබ්බො. තෙසං විභාගො නිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

නිද්දෙසෙ හි –

‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නොති අත්ථි ආචාරො, අත්ථි අනාචාරො. තත්ථ කතමො අනාචාරො? කායිකො වීතික්කමො, වාචසිකො වීතික්කමො, කායිකවාචසිකො වීතික්කමො, අයං වුච්චති අනාචාරො, සබ්බම්පි දුස්සීල්‍යං අනාචාරො, ඉධෙකච්චො වෙළුදානෙන වා පත්ත…පෙ… පුප්ඵඵලසිනානදන්තකට්ඨදානෙන වා චාටුකම්‍යතාය වා මුග්ගසුප්‍යතාය වා පාරිභටුතාය වා ජඞ්ඝපෙසනිකෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා බුද්ධපතිකුට්ඨෙන මිච්ඡාආජීවෙන ජීවිකං කප්පෙති, අයං වුච්චති අනාචාරො.

‘‘තත්ථ කතමො ආචාරො? කායිකො අවීතික්කමො’’තිආදිනා (විභ. 513) –

වුත්තවිපරියායෙන ආචාරො නිද්දිට්ඨො.

‘‘ගොචරොති අත්ථි ගොචරො, අත්ථි අගොචරො. තත්ථ කතමො අගොචරො? ඉධෙකච්චො වෙසියාගොචරො වා හොති, විධවා…පෙ… ථුල්ලකුමාරීපණ්ඩකභික්ඛුනීපානාගාරගොචරො වා, සංසට්ඨො විහරති රාජූහි රාජමහාමත්තෙහි තිත්ථියෙහි තිත්ථියසාවකෙහි අනනුලොමිකෙන සංසග්ගෙන, යානි වා පන තානි කුලානි අස්සද්ධානි අප්පසන්නානි…පෙ… තථාරූපානි කුලානි සෙවති භජති පයිරුපාසති, අයං වුච්චති අගොචරො.

‘‘තත්ථ කතමො ගොචරො? ඉධෙකච්චො න වෙසියාගොචරො හොතී’’තිආදිනා (විභ. 514) –

වුත්තවිපරියායෙන ගොචරො නිද්දිට්ඨො.

අපිචෙත්ථ ථෙරානං භික්ඛූනං පුරතො ගමනනිසීදනචඞ්කමනඝට්ටනාභිභවනාදිකායිකාචිත්තීකාරකිරියානඤ්චෙව ථෙරෙ භික්ඛූ අනාපුච්ඡා ධම්මකථනඛුංසනාදිවාචසිකාචිත්තීකාරකිරියානඤ්ච අනාචාරානං පටිපක්ඛවසෙන කායිකවාචසිකො ආචාරො වෙදිතබ්බො. අපිච භික්ඛු සගාරවො සප්පතිස්සො හිරොත්තප්පසම්පන්නො සුනිවත්ථො සුපාරුතො පාසාදිකෙන අභික්කන්තාදිනා ඔක්ඛිත්තචක්ඛු ඉරියාපථසම්පන්නො ආභිසමාචාරිකෙසු සක්කච්චකාරී ගරුචිත්තීකාරබහුලො විහරති, අයං වුච්චති ආචාරො. ගොචරො පන තිවිධො උපනිස්සයගොචරො ආරක්ඛගොචරො උපනිබන්ධගොචරොති. තත්ථ දසකථාවත්ථුගුණසමන්නාගතො කල්‍යාණමිත්තො උපනිස්සයගොචරො නාම. අන්තරඝරාදීසු ඔක්ඛිත්තචක්ඛුතාදීහි දිසා විදිසා අනොලොකෙත්වා ගමනං ආරක්ඛගොචරො නාම. චත්තාරො පන සතිපට්ඨානා උපනිබන්ධගොචරො නාම. යත්ථ චිත්තං උපනිබන්ධති, අයං තිවිධොපෙත්ථ ගොචරොති වෙදිතබ්බො. ඉමිනාති ඉමිනා ආචාරෙන, ගොචරෙන ච සමන්නාගතො ආචාරගොචරසම්පන්නො නාම.

අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසූති අණුප්පමාණෙසු දොසෙසු. භයදස්සාවීති භයදස්සනසීලො, අණුමත්තං රෙණුං සිනෙරුසදිසං පස්සන්තො විය සබ්බලහුකම්පි දුක්කටදුබ්භාසිතමත්තං පාරාජිකසදිසං කත්වා වජ්ජතො භයතො දස්සනසීලොති අත්ථො. සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති යං කිඤ්චි සික්ඛාපදෙසු සික්ඛිතබ්බං, තං සුට්ඨු ආදාය ගහෙත්වා සික්ඛති.

ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරොති මනච්ඡට්ඨෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු රූපාදිආරම්මණනිමිත්තාදීනං අග්ගහණසඞ්ඛාතසතිසංවරෙන පිහිතද්වාරො. භොජනෙ මත්තඤ්ඤූති පිණ්ඩපාතෙ පටිග්ගහණපරිභොගෙසු පච්චවෙක්ඛණඤාණවසෙන චෙව අප්පිච්ඡතාදීහි ච මත්තජානනකො, පිණ්ඩපාතවසෙන චෙත්ථ චතුන්නං පච්චයානං ගහණං වෙදිතබ්බං. අථ වා භුඤ්ජිතබ්බතො භොජනන්ති චතුන්නං පච්චයානං ගහණං වෙදිතබ්බං. පුබ්බරත්තාපරරත්තන්ති එත්ථ අඩ්ඪරත්තිසඞ්ඛාතාය රත්තියා පුබ්බෙ පුබ්බරත්තං, ඉමිනා පඨමයාමඤ්චෙව පච්ඡාභත්තඤ්ච ගණ්හාති. රත්තියා පච්ඡා අපරරත්තං, ඉමිනා පච්ඡිමයාමඤ්චෙව පුරෙභත්තඤ්ච ගණ්හාති. පච්ඡිමයාමො පනස්ස භික්ඛුනො නිද්දාකිලමථවිනොදනොකාසොති න ගහිතො.

ජාගරියානුයොගමනුයුත්තොති අසුභභාවනාසඞ්ඛාතස්ස භාවනාරාමස්ස අනුයොගසඞ්ඛාතං ආසෙවනභාවනං අනුයුත්තො චඞ්කමනනිසජ්ජාහි යොනිසොමනසිකාරෙන ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තපරිසොධනෙ යුත්තප්පයුත්තොති අත්ථො. සාතච්චං නෙපක්කන්ති සතතං පවත්තයිතබ්බතො සාතච්චසඞ්ඛාතං වීරියං, පරිපාකගතත්තා නෙපක්කසඞ්ඛාතඤ්ච පඤ්ඤං අනුයුත්තොති සම්බන්ධො. ඉමිනා වීරියපඤ්ඤාහි යුත්තස්සෙව ජාගරියානුයොගසිද්ධීති දස්සෙති.

ඉදානි තං ජාගරියානුයොගං සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘බොධිපක්ඛිකානං ධම්මාන’’න්තිආදිමාහ. බොධිපක්ඛිකානං ධම්මානන්ති චතුසච්චාවබොධසඞ්ඛාතස්ස මග්ගඤාණස්ස පක්ඛෙ භවානං චතුසච්චසතිපට්ඨානාදිසත්තතිංසධම්මානං. නිද්දෙසෙ පනස්ස ලොකියභාවනාය විසෙසබොධිපක්ඛියධම්මෙ එකාරම්මණෙ පවත්තනසමත්ථතාය සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා එව නිද්දිට්ඨා. තෙසං ගහණෙන පන සෙසානම්පි තත්ථ ගහණං වෙදිතබ්බං. සො අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙතිආදීසු අභික්කන්තං වුච්චති පුරතො ගමනං, පටික්කන්තං නිවත්තනං, තදුභයඤ්ච ඨානනිසජ්ජාසයනෙසුපි පුරතො, පච්ඡතො ච කායස්ස අභිගමනඅපගමනවසෙන ලබ්භති. සම්පජානකාරී හොතීති සම්පජඤ්ඤෙන සබ්බකිච්චකාරී, සම්පජඤ්ඤස්සෙව වා කාරී, සම්පජඤ්ඤ-ග්ගහණෙන චෙත්ථ අවිප්පයොගතො සතිපි ගහිතාව හොති. තෙනෙවස්ස නිද්දෙසෙ ‘‘සතො සම්පජානො අභික්කමතී’’තිආදි වුත්තං.

ආලොකිතෙතිආදීසු ආලොකිතං නාම පුරතො පෙක්ඛනං. විලොකිතං නාම අනුදිසාපෙක්ඛනං. ඉමෙසං පන ද්වින්නං ගහණෙන හෙට්ඨා උපරි පච්ඡතො පෙක්ඛනසඞ්ඛාතානි ඔලොකිතුල්ලොකිතාපලොකිතානිපි ගහිතානීති වෙදිතබ්බානි.

සමිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙති පබ්බානං සමිඤ්ජනෙ, පසාරණෙ ච. සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙති එත්ථ සඞ්ඝාටිචීවරානං නිවාසනපාරුපනවසෙන, පත්තස්ස භික්ඛාපටිග්ගහණාදිවසෙන ච පරිභොගො ධාරණං නාම. අසිතෙති පිණ්ඩපාතාදිභොජනෙ. පීතෙති යාගුආදිපානෙ. ඛායිතෙති පිට්ඨඛජ්ජාදිඛාදනෙ. සායිතෙති මධුඵාණිතාදිසායිතෙ. උච්චාරපස්සාවකම්මෙති උච්චාරස්ස ච පස්සාවස්ස ච කරණෙ. ගතෙති ගමනෙ. ඨිතෙති ඨානෙ. නිසින්නෙති නිසජ්ජාය. සුත්තෙති සයනෙ. ජාගරිතෙති ජාගරණෙ. එත්ථ ච භික්ඛාචාරගමනාදිවසෙන ‘‘අභික්කන්තෙ’’ති වුත්තං. විහාරෙ පන චඞ්කමනාදිඉරියාපථවසෙනෙව ‘‘ගතෙ’’තිආදි වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. භාසිතෙති කථනෙ. තුණ්හීභාවෙති අකථනෙ.

සබ්බෙසු පන තෙසු අභික්කන්තාදීසු පච්චෙකං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං සප්පායසම්පජඤ්ඤං ගොචරසම්පජඤ්ඤං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති චතුබ්බිධං සම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං. තත්ථ අභික්කමිතුකාමතාදිචිත්තෙ උප්පන්නෙ චිත්තවසෙනෙව ගමනාදිං අකත්වා ‘‘කිං නු මෙ තත්ථ ගතෙන අත්ථො’’ති පරිග්ගණ්හිත්වා චෙතියදස්සනාදිනො තස්ස තස්ස අත්ථස්ස පරිග්ගණ්හනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං නාම. සාත්ථකෙසු පනෙතෙසු ගමනාදීසු ජීවිතබ්‍රහ්මචරියන්තරායානඤ්චෙව සල්ලෙඛපටිපත්තිවිඝාතකරානං කායිකචෙතසිකපරික්කිලෙසානඤ්ච සබ්බෙසානං සබ්භාවාභාවං පරිග්ගහෙත්වා සප්පායපරිග්ගණ්හනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං නාම. එවං පරිග්ගහිතසාත්ථකසප්පායස්ස පන අට්ඨතිංසාය කම්මට්ඨානෙසු, විපස්සනාය වා අත්තනො අභිරුචිතං කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතං ගොචරං අවිස්සජ්ජෙත්වාව අභික්කමාදීනං කරණං ගොචරසම්පජඤ්ඤං නාම. අභික්කමාදීසු පන අන්ධබාලපුථුජ්ජනා ‘‘අත්තා අභික්කමාදීනි කරොති, අහං කරොමී’’ති වා සම්මුය්හන්ති, තථා අසම්මුය්හිත්වා ‘‘අභික්කමිතුකාමතාදිචිත්තකිරියවායොධාතු විප්ඵාරාදිකාරණසාමග්ගියා අයං කායසඞ්ඛාතො අට්ඨිසඞ්ඝාටො අභික්කමාදීනි කරොති, තතො අඤ්ඤො අබ්භන්තරෙ අත්තා වා සත්තො වා අභික්කමන්තො වා පටික්කමන්තො වා…පෙ… තුණ්හී භවන්තො වා නත්ථී’’ති එවමාදිනා යාථාවතො ජානනවසෙන පඤ්ඤාය පවත්තනං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං නාම. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 508) ගහෙතබ්බො.

ඉදානි යස්මා යස්ස අබ්භන්තරෙ යථාවුත්තා එත්තකා ගුණා නත්ථි, තස්ස අරඤ්ඤවාසො පන මක්කටාදීනං විය අනුච්ඡවිකො න හොති, උපචාරමත්තම්පිස්ස ඣානං න උප්පජ්ජති. යස්ස පන සන්ති, තස්ස අරඤ්ඤවාසො අනුච්ඡවිකො හොති. සො හි තත්ථ සබ්බප්පකාරජ්ඣානං නිබ්බත්තෙතුං සක්කොති, අරඤ්ඤවාසඤ්චෙව ආරඤ්ඤකෙ ච උපසොභෙති, සකලඤ්ච සාසනං පසාදෙති, තස්මා එවරූපස්ස භික්ඛුනො උපාසනට්ඨානයොගපථං සප්පායසෙනාසනං දස්සෙන්තො ‘‘සො විවිත්තං සෙනාසනං භජතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ විවිත්තන්ති සුඤ්ඤං. සෙති චෙව ආසති ච එත්ථාති සෙනාසනං, මඤ්චාදි, විහාරාදි ච. තෙනෙවස්ස නිද්දෙසෙ ‘‘මඤ්චො පීඨ’’න්තිආදි වුත්තං.

ඉදානි අඤ්ඤම්පිස්ස පභෙදං දස්සෙතුං ‘‘අරඤ්ඤ’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ අරඤ්ඤන්ති විනයපරියායෙන තාව ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච අවසෙසං, සුත්තන්තපරියායෙන ච ආරඤ්ඤකං භික්ඛුං සන්ධාය පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිමං අරඤ්ඤන්ති වුත්තං, අභිධම්මපරියායෙන පන ගාමද්වාරස්ස ඉන්දඛීලතො බහි සබ්බං ‘‘අරඤ්ඤ’’න්ති ගහෙතබ්බං. ‘‘නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා’’ති (විභ. 529) හි වුත්තං. කන්දරන්ති කං වුච්චති උදකං, තෙන දරිතං උදකෙන භින්නං පබ්බතපදෙසං, යං ‘‘නිතුම්බ’’න්තිපි ‘‘නදීකුඤ්ජ’’න්තිපි වදන්ති. තත්ථ හි රජතපට්ටසදිසවාලිකාපුලිනෙ මණිවිතානසදිසෙ සන්දච්ඡායෙ වනගහනෙ නිසීදිත්වා මණික්ඛන්ධසදිසෙ උදකෙ සන්දමානෙ සීතෙන වාතෙන බීජියමානස්ස සමණධම්මං කරොතො චිත්තං එකග්ගං හොති. ගිරිගුහන්ති ද්වින්නං පබ්බතානමන්තරං, එකස්මිඤ්ඤෙව වා උමඞ්ගසදිසං මහාවිවරං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසන්ති න වපන්ති. තෙනෙවස්ස නිද්දෙසෙ ‘‘වනපත්ථන්ති දූරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්තිආදි වුත්තං.

අබ්භොකාසන්ති අච්ඡන්නං. ආකඞ්ඛමානො පනෙත්ථ චීවරකුටිං කත්වා වසති. පලාලපුඤ්ජන්ති පලාලරාසිං. මහාපලාලපුඤ්ජතො හි පලාලං නික්කඩ්ඪිත්වා පබ්භාරලෙණසදිසෙ ආලයෙ කරොන්ති, ගච්ඡගුම්බාදීනම්පි උපරි පලාලං පක්ඛිපිත්වා හෙට්ඨා නිසීදන්ති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අප්පසද්දන්තිආදීසු වචනසද්දෙන විරහිතත්තා අප්පසද්දං. නගරනිග්ඝොසසද්දෙන චෙව මිගපක්ඛිනිග්ඝොසෙන ච රහිතත්තා අප්පනිග්ඝොසං. විජනවාතන්ති අනුසඤ්චරකජනස්ස සරීරවාතෙන විරහිතත්තා විජනවාතං, ‘‘විජනවාද’’න්තිපි පාඨො. සෙනාසනස්ස අන්තො ජනවාදසද්දෙන රහිතන්ති අත්ථො. මනුස්සානං රහස්ස කිරියාරහත්තා මනුස්සරාහස්සෙය්‍යකං, තතො තතො පටිනිවත්තිත්වා සම්මදෙව කම්මට්ඨානෙ චිත්තස්ස ලීයනතො පටිසල්ලානසඞ්ඛාතස්ස විවෙකස්ස භාවනාරාමස්ස අනුරූපත්තා පටිසල්ලානසාරුප්පං. භජතීති සම්බන්ධො. අරඤ්ඤගතොතිආදීසු අරඤ්ඤං, රුක්ඛමූලඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසං සබ්බම්පි සෙනාසනං සුඤ්ඤාගාරෙන සඞ්ගහිතං.

පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාති සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනං බන්ධිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති උපරිමකායං උජුං ඨපෙත්වා, අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙත්වා. එවං නිසින්නස්ස හි චම්මමංසනහාරූනි න පණමන්ති, අථස්ස තෙසං අපණමනපච්චයා ඛණෙ ඛණෙ වෙදනා න උප්පජ්ජන්ති, තතො චිත්තං එකග්ගං හොති, කම්මට්ඨානං වුද්ධිං උපගච්ඡති. පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති කම්මට්ඨානාභිමුඛං සතිං පට්ඨපෙත්වා, මුඛසමීපෙ වා කත්වා. තෙනෙවස්ස නිද්දෙසෙ ‘‘අයං සති උපට්ඨිතා හොති සූපට්ඨිතා, නාසිකග්ගෙ වා මුඛනිමිත්තෙ වා’’ති (විභ. 537) වුත්තං. මුඛනිමිත්තන්ති චෙත්ථ උත්තරොට්ඨස්ස වෙමජ්ඣපදෙසො, යත්ථ නාසිකාවාතො පටිහඤ්ඤති. අථ වා ‘‘පරීති පරිග්ගහට්ඨො, මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො, සතීති උපට්ඨානට්ඨො, තෙන වුච්චති පරිමුඛං සති’’න්ති (පටි. ම. 1.164) වං පටිසම්භිදායං වුත්තනයෙනපෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො ‘‘පරිග්ගහිතනිය්‍යානං සතිං කත්වා’’ති.

අභිජ්ඣං ලොකෙතිආදීසු අභිමුඛං ඣායති චින්තෙතීති අභිජ්ඣා, රාගො. ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. තෙසු කාමච්ඡන්දං වික්ඛම්භෙත්වාති අත්ථො. වික්ඛම්භනවසෙනෙව විගතාභිජ්ඣෙන, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසදිසෙනාති අත්ථො. චෙතසාති චිත්තෙන, ඉත්ථම්භූතො විහරතීති අත්ථො. අභිජ්ඣායාති අභිජ්ඣාතො. චිත්තං පරිසොධෙතීති යථා නං සා මුඤ්චිත්වා න පුන ගණ්හාති, එවං පරිමොචෙතීති අත්ථො. බ්‍යාපජ්ජති ඉමිනා චිත්තං පූතිකුම්මාසාදයො විය පකතිං ජහාතීති බ්‍යාපාදො. විකාරප්පත්තියා පදුස්සති, පරං වා පදූසෙති විනාසෙතීති පදොසො, උභයම්පෙතං කොධස්සෙවාධිවචනං. යස්මා චෙතං සබ්බකම්මට්ඨානසාධාරණවසෙන දෙසීයති, තස්මා ‘‘සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී’’ති එවං මෙත්තාවසෙන අවත්වා ‘‘අබ්‍යාපන්නචිත්තො’’ති එත්තකමෙව වුත්තං.

ථිනං චිත්තස්ස ගෙලඤ්ඤං, මිද්ධං චෙතසිකානං. ආලොකසඤ්ඤීති රත්තියම්පි දිවාපි දිට්ඨආලොකසඤ්ජානනසඤ්ඤාය සමන්නාගතො, තාය පන ආලොකසඤ්ඤාය ථිනමිද්ධවිනොදනස්ස විසෙසතො සතිසම්පජඤ්ඤං ඉච්ඡිතබ්බන්ති ආහ ‘‘සතො සම්පජානො’’ති.

අනුද්ධතොති අවික්ඛිත්තො තථා එව අජ්ඣත්තං වූපසන්තචිත්තො. තිණ්ණවිචිකිච්ඡොති විචිකිච්ඡං අතික්කමිත්වා ඨිතො. අකථංකථී කුසලෙසු ධම්මෙසූති අනවජ්ජධම්මෙසු ‘‘කථං ඉමෙ, කථං ඉමෙ’’ති එවං පවත්තනතො කථංකථීසඞ්ඛාතාය විචිකිච්ඡාය විරහිතො. එවං පඤ්චනීවරණප්පහානං දස්සෙත්වා ඉදානි යස්මා අප්පහීනනීවරණස්ස ඣානං න උප්පජ්ජති, න හි කාමච්ඡන්දාදීහි නානාවිසයවික්ඛිත්තචිත්තං එකත්තාරම්මණෙ සමාධියති, න කාමධාතුසමතික්කමනාය වා පටිපජ්ජති, තස්මා ‘‘සො ඉමෙ පඤ්ච නීවරණෙ පහායා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සොති යො යථාවුත්තසීලාදිගුණෙ පතිට්ඨාය අරඤ්ඤාදිඅනුරූපසෙනාසනගතො අත්තනො චරියානුකුලකම්මට්ඨානෙ ලීනුද්ධච්චරහිතාය සාතච්චකිරියාය උප්පාදිතුපචාරජ්ඣානෙන පහීනපඤ්චනීවරණො පඨමජ්ඣානාධිගමාය වායමති, සොති අත්ථො.

චෙතසො උපක්කිලෙසෙති චිත්තස්ස අප්පභස්සරභාවකරණෙ. පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙති යස්මා ඉමෙ නීවරණා උප්පජ්ජමානා අනුප්පන්නාය ලොකියලොකුත්තරාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්ති, උප්පන්නාය පන ලොකියඅට්ඨසමාපත්තියා, අභිඤ්ඤාභූතාය වා මූලං උපච්ඡින්දිත්වා පාතෙන්ති, තස්මා ‘‘පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණා’’ති වුච්චන්ති. විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදීසු කාමෙහීති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙහි. විවිච්චෙවාති විවිච්චිත්වා විනා හුත්වා, අපක්කමිත්වාති අත්ථො. නියමත්ථෙන පනෙත්ථ එව-කාරෙන ඣානපටිපක්ඛභූතානං කාමානං පරිච්චාගෙනෙව පඨමජ්ඣානාධිගමො, අන්ධකාරපරිච්චාගෙනෙව දීපප්පවත්ති වියාති දස්සෙති. උත්තරපදෙපි චෙස එව-කාරො ආනෙත්වා ‘‘විවිච්චෙව අකුසලෙහි ධම්මෙහී’’ති සම්බන්ධිතබ්බො. න හි සක්කා කාමතො අඤ්ඤෙහි නීවරණසඞ්ඛාතෙහි අකුසලධම්මෙහි අවිවිච්චාපි ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං. පදද්වයෙපි පන ‘‘විවිච්චා’’ති ඉමිනා කායවිවෙකාදීසු, තදඞ්ගවිවෙකාදීසු ච තදඞ්ගනිස්සරණවිවෙකවජ්ජිතා සබ්බෙපි විවෙකා ඉධ අධිප්පෙතා. වත්ථුකාමවිවෙකවචනතො හි කායවිවෙකො වුත්තො, කිලෙසකාමෙහි පන සෙසාකුසලෙහි ච විවෙකවචනතො චිත්තඋපධිවිවෙකා, වික්ඛම්භනාදිවිවෙකා ච වුත්තා. ලොකුත්තරජ්ඣානම්පි සඞ්ගහිතත්තා දට්ඨබ්බං. එවමෙතෙන පදද්වයෙන යථාක්කමං කාමච්ඡන්දනීවරණසෙසනීවරණවික්ඛම්භනාදිකො වුත්තො. එවං ඔඝාදීසුපි යථාරහං යොජෙතබ්බං.

එත්තාවතා ච පඨමස්ස ඣානස්ස පහානඞ්ගං දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයොගඞ්ගං දස්සෙතුං ‘‘සවිතක්කං සවිචාර’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ විතක්කෙන ච විචාරෙන ච සහ වත්තති රුක්ඛො විය පුප්ඵෙන, ඵලෙන චාති ඉදං ඣානං ‘‘සවිතක්කං සවිචාර’’න්ති වුච්චති. විවෙකජන්ති එත්ථ විවිත්ති විවෙකො, නීවරණවිගමොති අත්ථො. විවිත්තොති වා විවෙකො, නීවරණවිවිත්තො ඣානසම්පයුත්තධම්මරාසීති අත්ථො, තස්මා විවෙකතො, තස්මිං වා විවෙකෙ ජාතන්ති විවෙකජං. පීතිසුඛන්ති එත්ථ පීතීති අප්පනාප්පත්තා ඵරණාපීති, සුඛඤ්ච තංසම්පයුත්තං, ඉති අයඤ්ච පීති ඉදඤ්ච සුඛං අස්ස ඣානස්ස, අස්මිං වා අත්ථීති ඉදං ඣානං ‘‘පීතිසුඛ’’න්ති වුච්චති. අථ වා පීති ච සුඛඤ්ච පීතිසුඛං, විවෙකජං පීතිසුඛං අස්ස, අස්මිං වාති විවෙකජං පීතිසුඛං, එවං එකපදවසෙන ‘‘විවෙකජපීතිසුඛ’’න්ති වත්තබ්බෙ නිග්ගහීතාගමං කත්වා ‘‘විවෙකජං පීතිසුඛ’’න්තිපි වත්තුං යුජ්ජති. යථෙව හි ඣානං, එවං පීතිසුඛම්පි විවෙකජමෙව හොතීති. පඨමං ඣානන්ති ගණනානුපුබ්බතො පඨමං, පඨමං උප්පත්තිතොපි පඨමං. ආරම්මණූපනිජ්ඣානතො, පච්චනීකඣාපනතො වා ඣානං, ඉමිනා නයෙන උපරි ‘‘දුතියං ඣාන’’න්තිආදීසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. උපසම්පජ්ජ විහරතීති එවං පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං පඨමං ඣානං අධිගන්ත්වා තදනුරූපෙන ඉරියාපථවිහාරෙන පවත්තතීති අත්ථො. එත්ථ ච චිත්තෙකග්ගතා කිඤ්චාපි ‘‘සවිතක්කසවිචාර’’න්ති ඉමස්මිං පාඨෙ න නිද්දිට්ඨා, තථාපි විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 569) වුත්තත්තා අඞ්ගමෙව.

එවං පඨමජ්ඣානාධිගමං දස්සෙත්වා ඉදානි තදනන්තරං අධිගතපඨමජ්ඣානස්ස තං ආවජ්ජනසමාපජ්ජනවුට්ඨානාධිට්ඨානපච්චවෙක්ඛණසඞ්ඛාතාහි පඤ්චහි වසීහි වසීභූතං කත්වා තතො වුට්ඨාය තත්ථ ආසන්නනීවරණපච්චත්ථිකතාය චෙව ඔළාරිකවිතක්කවිචාරක්ඛොභසමඞ්ගිතාය ච දොසං දිස්වා නිකන්තිං පරියාදාය විතක්කාදිභෙදොළාරිකඞ්ගප්පහානාය, පීතිආදිසන්තඞ්ගපටිලාභාය ච තදෙව කම්මට්ඨානං පුනප්පුනං මනසිකරොතො දුතියං ඣානං උප්පජ්ජති, තප්පාදකඤ්ච ලොකුත්තරජ්ඣානං පුග්ගලාධිට්ඨානෙන දස්සෙතුං ‘‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ වූපසමාති සමතික්කමා, දුතියජ්ඣානක්ඛණෙ අපාතුභාවාති වුත්තං හොති. අජ්ඣත්තන්ති අත්තනි ජාතං, අත්තසන්තානෙ නිබ්බත්තන්ති අත්ථො. සම්පසාදනන්ති සද්ධාසඞ්ඛාතසම්පසාදනයොගතො ඣානම්පි සම්පසාදනං නීලවණ්ණයොගතො නීලවත්ථං විය. එකොදිභාවන්ති එත්ථ විතක්කවිචාරෙහි අනජ්ඣාරුළ්හත්තා එකො අග්ගො සෙට්ඨො උදෙතීති එකොදි, සමාධි. තං භාවෙති වඩ්ඪෙතීති දුතියජ්ඣානං එකොදිභාවං. සො පනායං එකොදි යස්මා චෙතසො, න සත්තස්ස, න ජීවස්ස, තස්මා එතං ‘‘චෙතසො එකොදිභාව’’න්ති වුත්තං.

නනු චායං සද්ධා පඨමජ්ඣානෙපි අත්ථි, අයඤ්ච එකොදිනාමකො සමාධි, අථ කස්මා ඉදමෙව එවං වුත්තන්ති? වුච්චතෙ – ඉමස්මිඤ්හි ඣානෙ විතක්කවිචාරක්ඛොභාභාවෙන බලවතී සද්ධා, සමාධි ච, තස්මා ඉදමෙව එවං වුත්තන්ති. අවිතක්කං අවිචාරන්ති භාවනාය පහීනත්තා නත්ථි එතස්මිං, එතස්ස වා විතක්කො විචාරො, න තතියජ්ඣානාදි විය, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදි විය ච අභාවප්පත්තිතො, තස්මා ඉමස්ස ‘‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’’ති ඉදං කාරණවචනන්ති දට්ඨබ්බං. සමාධිජන්ති පඨමජ්ඣානසමාධිතො, සම්පයුත්තසමාධිතො වා ජාතං, විතක්කාදික්ඛොභාභාවෙන චෙතස්ස වණ්ණභණනත්ථං ඉදමෙව ‘‘සමාධිජ’’න්ති වුත්තං. උපසම්පජ්ජ විහරතීති එවං දුවඞ්ගවිප්පහීනං තිවඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණාදියුත්තං දුතියං ඣානං අධිගන්ත්වා වුත්තනයෙන වත්තතීති අත්ථො.

එවං දුතියජ්ඣානාධිගමං දස්සෙත්වා ඉදානි තදනන්තරං අධිගතදුතියජ්ඣානස්ස තං වුත්තනයෙනෙව වසීභූතං කත්වා තත්ථ ආසන්නවිතක්කවිචාරපච්චත්ථිකතාය චෙව ඔළාරිකපීතඞ්ගසමඞ්ගිතාය ච දොසං දිස්වා නිකන්තිං පරියාදාය තදොළාරිකඞ්ගප්පහානාය සෙසසන්තඞ්ගපටිලාභාය තදෙවාරම්මණං පුනප්පුනං මනසිකරොතො තතියං ඣානං උප්පජ්ජති, තප්පාදකඤ්ච ලොකුත්තරං, තං දස්සෙතුං ‘‘පීතියා ච විරාගා’’තිආදිමාහ. තත්ථ විරජ්ජනං විරාගො, සමතික්කමො, තස්මා විරාගා. ච-කාරෙන විතක්කවිචාරානං වූපසමං සම්පිණ්ඩෙති ‘‘පීතියා ච විරාගා, විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා’’ති. ඉදඤ්චෙතස්ස ආගමනමග්ගපරිදීපනත්ථං, වණ්ණභණනත්ථඤ්ච වුත්තං. උපෙක්ඛකො විහරතීති එත්ථ උපපත්තිතො ඉක්ඛති අපක්ඛපතිතා හුත්වා පස්සතීති උපෙක්ඛා, තත්‍රමජ්ඣත්තතා. තාය විසදාය පීතිවිරාගපදට්ඨානාය ථාමගතාය සමන්නාගතත්තා තතියජ්ඣානසමඞ්ගී ‘‘උපෙක්ඛකො’’ති වුච්චති, විතක්කාදික්ඛොභාභාවෙන පනෙසා එත්ථෙව පරිබ්‍යත්තකිච්චා ජාතා, න පඨමජ්ඣානාදීසූති. සතො ච සම්පජානොති පුග්ගලාධිට්ඨානෙන සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච වුත්තං, ඉදඤ්ච සතිසම්පජඤ්ඤබලෙනෙව ඨිතං තංපීතිසහචරිතං සුඛං, තතො අපනීතං වච්ඡො විය බන්ධනබලෙන ධෙනුං පීතිං න උපගච්ඡති, ඉමස්මිඤ්ච සති අතිමධුරෙ සුඛෙ යොගිනො න සාරජ්ජන්ති, නො අඤ්ඤථාති ඉමම්පි අත්ථවිසෙසං දස්සෙතුං ඉධෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙතීති එත්ථ කිඤ්චාපි තතියජ්ඣානසමඞ්ගිනො සුඛපටිසංවෙදනාභොගො නත්ථි, එවං සන්තෙපි යස්මා තස්ස නාමකායෙන සම්පයුත්තං අතිපණීතං සුඛං, තංසමුට්ඨිතෙන තස්ස අතිපණීතෙන රූපෙන රූපකායො ඵුට්ඨො, යස්ස ඵුට්ඨත්තා ඣානා වුට්ඨිතොපි කායිකසුඛං පටිසංවෙදෙය්‍ය, තස්මා එතමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙතී’’ති ආහ. යං තන්තිආදීසු යන්ති යස්මා, යං ඣානහෙතූති අත්ථො. තන්ති තං තතියජ්ඣානසමඞ්ගිපුග්ගලං බුද්ධාදයො අරියා ආචික්ඛන්ති පසංසන්ති. කින්ති? ‘‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’’ති. එවං එකඞ්ගවිප්පහීනං දුවඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණාදියුත්තං තතියං ඣානං අධිගන්ත්වා පවත්තතීති අත්ථො. යං පන ඣානං විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති උපෙක්ඛා සති සම්පජඤ්ඤං සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 591) වුත්තං, තං සපරික්ඛාරං ඣානං දස්සෙතුං පරියායෙන වුත්තං. උපනිජ්ඣානලක්ඛණානං පන සුඛචිත්තෙකග්ගතානං වසෙන දුවඞ්ගිකමෙවෙතං වෙදිතබ්බං. යථාහ – ‘‘දුවඞ්ගිකං ඣානං හොතී’’තිආදි (විභ. 624).

එවං තතියජ්ඣානාධිගමං දස්සෙත්වා ඉදානි තදනන්තරං අධිගතතතියජ්ඣානස්ස තං වසීභූතං කත්වා තතො වුට්ඨාය තත්ථ වුත්තනයෙන දොසං දිස්වා නිකන්තිං පරියාදාය ඔළාරිකසුඛඞ්ගප්පහානාය, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසඞ්ඛාතසෙසසන්තඞ්ගපටිලාභාය ච තදෙව නිමිත්තං මනසිකරොතො චතුත්ථං ඣානං උප්පජ්ජති, තප්පාදකඤ්ච ලොකුත්තරං, තං පුග්ගලාධිට්ඨානෙන දස්සෙතුං ‘‘සුඛස්ස ච පහානා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානාති කායිකස්ස සුඛස්ස, දුක්ඛස්ස ච පහානා. පුබ්බෙවාති තඤ්ච ඛො පුබ්බෙව, න චතුත්ථජ්ඣානක්ඛණෙති අත්ථො. සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමාති චෙතසිකස්ස සුඛස්ස, දුක්ඛස්ස ච පුබ්බෙව පහානා. කදා පන තෙසං පහානං හොතීති? චතුන්නං ඣානානං උපචාරක්ඛණෙ. දුක්ඛදොමනස්සසුඛසොමනස්සානි හි යථාක්කමං පඨමාදිචතුන්නං ඣානානං උපචාරක්ඛණෙ එව පහීයන්ති. යදි එවං, කස්මා පනෙස ‘‘විවිච්චෙව…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්ථුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්ථුප්පන්නං සොමනස්සින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’ති (සං. නි. 5.510) එවං ඣානෙස්වෙව නිරොධො වුත්තොති? අතිසයනිරොධස්ස වුත්තත්තා. උපචාරක්ඛණෙසු හි යො නිරොධො, සො නිරොධො එව, නාතිසයනිරොධො, සො පන ඣානක්ඛණෙසු එව. තතො එව හි තත්ථ තත්ථ අපරිසෙසග්ගහණං කතන්ති, තත්ථ තත්ථ පන පහීනාපි එතා වෙදනා එත්ථ දුවිඤ්ඤෙය්‍යලක්ඛණාය අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය දුක්ඛාදිබ්‍යතිරෙකෙන සුඛග්ගහණත්ථං, වණ්ණභණනත්ථඤ්චස්ස ඣානස්ස සමාහටා, පච්චයදස්සනත්ථඤ්චස්ස. යථාහ – ‘‘චත්තාරො ඛො, ආවුසො, පච්චයා අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා සමාපත්තියා, ඉධාවුසො, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා’’තිආදි (ම. නි. 1.458).

උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධින්ති තත්‍රමජ්ඣත්තතාසඞ්ඛාතාය උපෙක්ඛාය ජනිතසතියා පාරිසුද්ධි. නිරුපක්ලෙසතාය හි තං පරිසුද්ධත්තං. න කෙවලඤ්චෙත්ථ උපෙක්ඛාය සති එව පරිසුද්ධා, අපිච ඛො සබ්බෙපි සම්පයුත්තධම්මා, සතිසීසෙන පනායං දෙසනා කතාති. උපසම්පජ්ජ විහරතීති එවං එකඞ්ගවිප්පහීනං දුවඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණාදියුත්තං චතුත්ථං ඣානං අධිගන්ත්වා තදනුරූපෙන ඉරියාපථවිහාරෙන පවත්තතීති අත්ථො.

එවං රූපාවචරලොකුත්තරචතුක්කජ්ඣානං දස්සෙත්වා ඉදානි අරූපාවචරජ්ඣානං දස්සෙන්තො යං තත්ථ පඨමං, එවං අධිගතරූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානස්ස කරජරූපෙ දණ්ඩාදානාදීනඤ්චෙව චක්ඛුරොගාදිආබාධානඤ්ච වසෙන දිට්ඨාදීනවස්ස කරජරූපස්ස සමතික්කමාය ආකාසකසිණවිරහිතෙසු නවසු කසිණෙසු අඤ්ඤතරස්මිං චතුත්ථං ඣානං උප්පාදෙත්වා තස්සාරම්මණභූතං කසිණපටිභාගරූපම්පි කරජරූපපටිභාගතාය, අරඤ්ඤෙ සප්පානුබන්ධස්ස භයෙන පලායතො රජ්ජුතාලපණ්ණාදිං සප්පපටිභාගතාය විය සමතික්කමිතුකාමස්ස පඤ්චහාකාරෙහි තං ඣානං වසීභූතං කත්වා තතො වුට්ඨාය තත්ථ නිබ්බෙජනීයරූපපටිභාගාරම්මණතාය, ආසන්නසොමනස්සපච්චත්ථිකතාය ච දොසං දිස්වා නිකන්තිං පරියාදාය අඞ්ගෙසු සමතික්කමිතබ්බාභාවෙන ආරම්මණසමතික්කමභූතං ආකාසානඤ්චායතනං සන්තතො මනසිකරිත්වා චක්කවාළපරියන්තං වා යත්තකං වා ඉච්ඡති, තත්තකං කසිණං පත්ථරිත්වා වා කසිණං අමනසිකරිත්වා තෙන ඵුට්ඨොකාසං ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති වා ‘‘අනන්තො ආකාසො’’ති වා මනසිකාරෙන කසිණං උග්ඝාටෙත්වා වා තං කසිණුග්ඝාටිමාකාසනිමිත්තං ‘‘ආකාසො’’ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො ආකාසානඤ්චායතනං උප්පජ්ජති, තං තාව දස්සෙතුං ‘‘සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන, සබ්බාසං වා අනවසෙසානන්ති අත්ථො. රූපසඤ්ඤානන්ති සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තානං කුසලවිපාකකිරියවසෙන පඤ්චදසරූපාවචරජ්ඣානානඤ්චෙව තදාරම්මණානඤ්ච. රූපජ්ඣානම්පි හි ‘‘රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා’’ති එවං සඤ්ඤාසීසෙන වුච්චති, තදාරම්මණකසිණම්පි රූපන්ති සඤ්ඤා නාමමස්සාති ‘‘රූපසඤ්ඤ’’න්ති වුච්චති. සමතික්කමාති විරාගා, නිරොධා ච. විභඞ්ගෙ පන සඤ්ඤාසු සමතික්කන්තාසු ආරම්මණං සමතික්කන්තමෙව හොතීති ‘‘සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස වා’’තිආදිනා (විභ. 602) සඤ්ඤානමෙව සමතික්කමො වුත්තො, ආරම්මණෙ අවිරත්තස්ස සඤ්ඤාසමතික්කමො නත්ථෙවාති තං සමතික්කමවසෙනාපි අත්ථවණ්ණනා කාතබ්බාව.

පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමාති චක්ඛාදීනං වත්ථූනං, රූපාදීනඤ්ච ආරම්මණානං පටිඝාතෙන සමුප්පන්නා ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා, තාසං අත්ථඞ්ගමා. කිඤ්චාපි තා රූපාවචරජ්ඣානසමාපන්නස්සාපි න සන්ති, අථ ඛො න පහීනත්තා න සන්ති. න හි රූපවිරාගාය රූපාවචරභාවනා සංවත්තති, රූපායත්තාව එතාසං පවත්ති, අයං පන භාවනා රූපවිරාගාය සංවත්තති, තස්මා තා එත්ථ පහීනාති වත්තුං වට්ටති. නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරාති නානත්තෙ ගොචරෙ පවත්තානං, නානත්තානං වා මනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන පවත්තානඤ්ච චතුචත්තාලීසකාමාවචරසඤ්ඤානං අමනසිකාරා අනාවජ්ජනා. එත්ථ ච රූපපටිඝසඤ්ඤානං ඉමිනා ඣානෙන නිබ්බත්තභවෙපි අනුප්පත්තිතො ‘‘සමතික්කමා අත්ථඞ්ගමා’’ති එවං අභාවො එව වුත්තො. ‘‘නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා’’ති අට්ඨකාමාවචරකුසලානං නවකිරියානං දසාකුසලානං වසෙන සත්තවීසතිසඤ්ඤානං අරූපභවෙපි මනසිකාරෙන උප්පත්තිසම්භවතො තාසං අමනසිකාරා ඉච්චෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

අනන්තො ආකාසොති එත්ථ නාස්ස උප්පාදන්තො වා වයන්තො වා පඤ්ඤායතීති අනන්තො. ආකාසොති කසිණුග්ඝාටිමාකාසො වුච්චති, මනසිකාරවසෙනපෙත්ථ අනන්තතා වෙදිතබ්බා. තෙනෙව විභඞ්ගෙ වුත්තං ‘‘තස්මිං ආකාසෙ චිත්තං ඨපෙති…පෙ… අනන්තං ඵරති, තෙන වුච්චති අනන්තො ආකාසො’’ති (විභ. 605). ඉදං පනස්ස භාවනාකාරදස්සනං. ආකාසානඤ්චායතනන්ති එත්ථ නාස්ස අන්තොති අනන්තං ආකාසමෙව අනන්තං ආකාසානන්තං, ආකාසානන්තමෙව ආකාසානඤ්චං, තදෙව ආකාසානඤ්චං අධිට්ඨානට්ඨෙන, සඤ්ජාතිසමොසරණට්ඨෙන ච ආයතනං, තං ආරම්මණමස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්සාති ආකාසානඤ්චායතනං. තං උපසම්පජ්ජ වුත්තනයෙන විහරතීති අත්ථො.

එවං ආකාසානඤ්චායතනාධිගමං දස්සෙත්වා ඉදානි යං තදනන්තරං අධිගතපඨමාරුප්පස්ස තං වසීභූතං කත්වා තත්ථ ආසන්නරූපජ්ඣානපච්චත්ථිකතාය, රූපපටිභාගාකාසාරම්මණතාය ච දොසං දිස්වා නිකන්තිං පරියාදාය තං සමතික්කමාය ආකාසං ඵරිත්වා පවත්තං විඤ්ඤාණං ‘‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’’න්ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උප්පජ්ජති, තං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පුබ්බෙ වුත්තනයෙන ඣානම්පි ආකාසානඤ්චායතනං ආරම්මණම්පි. ආරම්මණම්පි හි පුරිමනයෙන ආකාසානඤ්චඤ්ච තං පඨමාරුප්පස්ස ආරම්මණත්තා වුත්තනයෙන ආයතනඤ්චාති ‘‘ආකාසානඤ්චායතන’’න්ති වුච්චති. ඉති උභයස්සාපි අප්පවත්තිකරණෙන, අමනසිකරණෙන ච එකජ්ඣං කත්වා ‘‘ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මා’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති තඤ්ඤෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං ආකාසං අනන්තතො ඵරිත්වා පවත්තං ‘‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’’න්ති එවං මනසිකරොතොති වුත්තං හොති, මනසිකාරවසෙන වා අනන්තං. විභඞ්ගෙපි හි ‘‘අනන්තං ඵරතී’’ති (විභ. 610) වුත්තං. විඤ්ඤාණඤ්චායතනන්ති එත්ථ වුත්තනයෙන අනන්තමෙව ආනඤ්චං, විඤ්ඤාණඤ්ච තං ආනඤ්චඤ්චාති විඤ්ඤාණානන්තන්ති වත්තබ්බෙ රුළ්හිතො ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච’’න්ති වුත්තං, තදෙව ආයතනමාරම්මණමස්සාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

එවං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං දස්සෙත්වා ඉදානි යං තදනන්තරං අධිගතදුතියාරුප්පස්ස තං වසීභූතං කත්වා තත්ථ ආසන්නාකාසානඤ්චායතනපච්චත්ථිකතාය, තදාරම්මණතාය ච දොසං දිස්වා නිකන්තිං පරියාදාය තං සමතික්කමාය පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවං ‘‘නත්ථි නත්ථී’’ති වා ‘‘සුඤ්ඤං සුඤ්ඤ’’න්ති වා ‘‘විවිත්තං විවිත්ත’’න්ති වා පුනප්පුනං මනසිකරොතො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උප්පජ්ජති, තං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බසො’’තිආදිමාහ. ඉධාපි වුත්තනයෙන ඣානස්ස, තදාරම්මණස්ස ච විඤ්ඤාණඤ්චායතනස්ස සමතික්කමොව වෙදිතබ්බො. නත්ථි කිඤ්චීති ‘‘නත්ථි නත්ථි, සුඤ්ඤං සුඤ්ඤං, විවිත්තං විවිත්ත’’න්ති එවං මනසිකරොතොති අත්ථො.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනන්ති එත්ථ නාස්ස කිඤ්චනන්ති අකිඤ්චනං, අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පිස්ස අවසිට්ඨං නත්ථීති වුත්තං හොති, අකිඤ්චනස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං, ආකාසානඤ්චායතනවිඤ්ඤාණාපගමස්සෙතං අධිවචනං, ආකිඤ්චඤ්ඤං ආයතනමාරම්මණමස්සාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

එවං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනාධිගමං දස්සෙත්වා ඉදානි යං තදනන්තරං අධිගතතතියාරුප්පස්ස තං වසීභූතං කත්වා තත්ථ ආසන්නවිඤ්ඤාණඤ්චායතනපච්චත්ථිකතාය දොසං දිස්වා නිකන්තිං පරියාදාය තං සමතික්කමාය තදෙව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ‘‘සන්තං සන්ත’’න්ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උප්පජ්ජති, තං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බසො’’තිආදිමාහ. තත්ථ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති ඔළාරිකාය සඤ්ඤාය අභාවතො, සුඛුමාය ච භාවතො නෙවස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස සඤ්ඤා නාසඤ්ඤාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤං, තදෙව ධම්මායතනමනායතනපරියාපන්නත්තා ආයතනන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං.

අථ වා යායමෙත්ථ සඤ්ඤා, සා පටුසඤ්ඤාකිච්චං කාතුං අසමත්ථතාය නෙවසඤ්ඤා, සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා නාසඤ්ඤාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා ච සා සම්පයුත්තධම්මානං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. න කෙවලඤ්චෙත්ථ සඤ්ඤාව එදිසී, අපි තු ඵස්සොපි නෙවඵස්සො නාඵස්සො, චිත්තම්පි නෙවචිත්තං නාචිත්තං, එවං සෙසසම්පයුත්තධම්මාපි, සඤ්ඤාසීසෙන පනායං දෙසනා කතාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙනාති අච්චන්තසුඛුමභාවප්පත්තසඞ්ඛාරභාවෙන. සෙසං වුත්තනයමෙව.

අයං පනෙත්ථ ආදිතො පට්ඨාය පිණ්ඩත්ථප්පකාසනා – ‘‘ඉධ භික්ඛු පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’තිආදිනා සාසනෙ ලොකියලොකුත්තරජ්ඣානනිබ්බත්තකපුග්ගලස්ස පතිට්ඨාභූතසීලෙසු පාතිමොක්ඛසංවරසීලවිසුද්ධිං උපදිසති. ‘‘විහරතී’’ති ඉමිනා තදනුරූපවිහාරසමඞ්ගිභාවං. ‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’ති ඉමිනා ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං, තදුපකාරකෙ ච ධම්මෙ. ‘‘අණුමත්තෙසූ’’තිආදිනා යථාවුත්තසීලෙහි අචවනං, තෙසඤ්ච අනවසෙසතො සමාදානං. ‘‘ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො’’ති ඉමිනා ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. ‘‘භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ’’ති ඉමිනා පච්චයසන්නිස්සිතසීලං, සන්තොසාදිගුණඤ්ච. ‘‘පුබ්බරත්තාපරරත්ත’’න්තිආදිනා සීලධුතඞ්ගෙසු පතිට්ඨිතස්ස භාවනාරාමස්ස තදුපකාරකෙ ධම්මෙ. ‘‘බොධිපක්ඛිකාන’’න්තිආදිනා පටිපත්තියා නිබ්බෙධභාගියතං. ‘‘සො අභික්කන්තෙ’’තිආදිනා යථාවුත්තගුණානං අපරිහානාය, වක්ඛමානානඤ්ච පටිලාභාය සතිසම්පයොගං. ‘‘සො විවිත්ත’’න්තිආදිනා භාවනානුරූපසෙනාසනපරිග්ගහං. ‘‘සො අරඤ්ඤගතො’’තිආදිනා ඣානභාවනාරම්භප්පකාරං. ‘‘සො අභිජ්ඣ’’න්තිආදිනා ඣානභාවනාභියොගෙන පහීනපඤ්චනීවරණස්ස උපචාරජ්ඣානුප්පත්තිං. ‘‘සො ඉමෙ පඤ්ච නීවරණෙ’’තිආදිනා තස්ස උපරූපරි වායමතො රූපාරූපජ්ඣානුප්පත්තික්කමං උපදිසති. අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො.

ධම්මභෙදො පනෙත්ථ විභඞ්ගනයෙ පාකටො භවිස්සති. තීසු හි නයෙසු මහග්ගතලොකුත්තරා කුසලවිපාකකිරියචිත්තසම්පයුත්තා විතක්කවිචාරපීතිසුඛඋපෙක්ඛාඑකග්ගතාසඞ්ඛාතා ඣානධම්මා නානානයෙහි විභත්තා, ඣානසම්පයුත්තා පන සෙසකාමාවචරධම්මාව ඉධ සඞ්ගහිතා. කිඤ්චාපි පනෙත්ථ පාතිමොක්ඛසංවරසීලාදයොපි වුත්තා, තථාපි තෙ ඣානානං පුබ්බභාගප්පටිපත්තිදස්සනවසෙන චෙව ඣානසම්පයුත්තධම්මවසෙන ච වුත්තා, ඉධ පන න සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බා.

පඤ්හාපුච්ඡකෙ පන සියා කුසලා, සියා අබ්‍යාකතා, තීණි ඣානානි සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා, චතුත්ථං අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං, උපෙක්ඛා පනෙත්ථ වෙදනා න වත්තබ්බා, සියා විපාකා, සියා විපාකධම්මධම්මා, පඨමජ්ඣානං විතක්කවිචාරවජ්ජිතං සවිතක්කසවිචාරං, විතක්කො පනෙත්ථ අවිතක්කවිචාරමත්තො, විචාරො න වත්තබ්බො, තීණි ඣානානි අවිතක්කඅවිචාරා, ද්වෙ ඣානානි පීතිවජ්ජිතානි පීතිසහගතානි, තීණි සුඛවජ්ජිතානි සුඛසහගතානි, චතුත්ථං උපෙක්ඛාවජ්ජිතං උපෙක්ඛාසහගතං, තතියජ්ඣානෙ සුඛං, උපෙක්ඛා ච ඉධ න වත්තබ්බං…පෙ… සියා මහග්ගතා, සියා අප්පමාණා, තීණි සියා අප්පමාණාරම්මණා, සියා න වත්තබ්බා, චතුත්ථං තිධාපි න වත්තබ්බඤ්ච, තීණි සියා මග්ගහෙතුකා, සියා මග්ගාධිපතිනො, සියා න වත්තබ්බා, චතුත්ථං තිධාපි න වත්තබ්බඤ්ච…පෙ… පීති බහිද්ධාරම්මණානි, චතුත්ථං තිධාපි න වත්තබ්බඤ්ච…පෙ… අනිදස්සනඅප්පටිඝා න හෙතූ…පෙ… නොචිත්තචෙතසිකා අරණාති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. පාළිමුත්තනයො පනෙත්ථ නත්ථි, ඉතො පරං පන එත්තකම්පි අවත්වා විජ්ජමානට්ඨානෙ එව වක්ඛාම.

ඣානවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.