2. විභඞ්ගමාතිකා

ඉදානි ධම්මසඞ්ගණීමාතිකානන්තරං විභඞ්ගමාතිකාය අත්ථවණ්ණනා අනුප්පත්තා. තස්සා පන –

අත්ථතො ධම්මභෙදෙන, විභඞ්ගනයදස්සනා;

පාළිමුත්තනයා චාපි, හොති සංවණ්ණනානයො.

සා පනෙසා අට්ඨාරසන්නං විභඞ්ගානං ආදිම්හි ඨපිතා අට්ඨාරසවිධා හොති – ඛන්ධවිභඞ්ගමාතිකා-ආයතන-ධාතු-සච්ච-ඉන්ද්‍රිය-පච්චයාකාර-සතිපට්ඨාන-සම්මප්පධාන-ඉද්ධිපාදබොජ්ඣඞ්ග-මග්ගඞ්ගඣාන-අප්පමඤ්ඤා-සික්ඛාපද-පටිසම්භිදා-ඤාණ-ඛුද්දකවත්ථු-ධම්මහදයවිභඞ්ගමාති

ඛන්ධවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

තත්ථ ආදිභූතාය ඛන්ධවිභඞ්ගමාතිකාය අත්ථතො තාව – පඤ්චක්ඛන්ධාති එත්ථ පඤ්චාති ගණනපරිච්ඡෙදො, තෙන න තතො හෙට්ඨා, න උද්ධන්ති දස්සෙති. ඛන්ධාති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. තත්‍රායං ඛන්ධ-සද්දො සම්බහුලෙසු ඨානෙසු නිපතති රාසිම්හි ගුණෙ පණ්ණත්තියං රුළ්හියන්ති. තත්ථ ‘‘මහාඋදකක්ඛන්ධො’’තිආදීසු (සං. නි. 5.1037; අ. නි. 4.51; 5.45; 6.37) හි රාසිතො ඛන්ධො නාම. ‘‘සීලක්ඛන්ධො සමාධික්ඛන්ධො’’තිආදීසු (දී. නි. 3.355) ගුණතො. ‘‘අද්දසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධ’’න්තිආදීසු (සං. නි. 4.241) පණ්ණත්තිතො. ‘‘විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’තිආදීසු (ධ. ස. 63) එකම්පි චිත්තං රුළ්හිතො ඛන්ධො නාම, ස්වායමිධ රාසිතො අධිප්පෙතො. රාසට්ඨො හි ඛන්ධ-සද්දො, කොට්ඨාසට්ඨොතිපි වත්තුං වට්ටති. ලොකස්මිං හි ඉණං ගහෙත්වා චොදියමානා ‘‘ද්වීහි ඛන්ධෙහි දස්සාම, තීහි ඛන්ධෙහි දස්සාමා’’ති වදන්ති, තස්මා ඛන්ධොති කොට්ඨාසොති වුත්තං හොති. රූපක්ඛන්ධොති එත්ථ රුප්පතීති රූපං, සීතුණ්හාදීහි පසිද්ධාකාරෙන රුප්පති ඝට්ටීයති, පීළියතීති අත්ථො. වුත්තං හෙතං භගවතා –

‘‘රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා රූපන්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පති, ජිඝච්ඡායපි රුප්පති, පිපාසායපි රුප්පතී’’තිආදි (සං. නි. 3.79).

රූපඤ්ච තං ඛන්ධො චාති රූපක්ඛන්ධො, රූපරාසි රූපකොට්ඨාසොති අත්ථො. වෙදනාක්ඛන්ධාදීසුපි එසෙව නයොති අයං තාවෙත්ථ අත්ථතො සංවණ්ණනානයො.

ධම්මභෙදතො පනෙත්ථ හෙට්ඨා කුසලත්තිකෙ විභත්තා අතීතාදිභෙදභින්නා සබ්බෙ රූපධම්මා රූපක්ඛන්ධො නාම. තථා චතුභූමකා වෙදනාසඤ්ඤායො වෙදනාක්ඛන්ධො නාම, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො නාම. වෙදනාසඤ්ඤා පන ඨපෙත්වා සෙසා ඵස්සාදයො පඤ්ඤාස චෙතසිකා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො නාම. පඤ්චසු ඛන්ධෙසු නිබ්බානමෙව අසඞ්ගහිතං, උපාදානක්ඛන්ධෙසු පන සබ්බෙ ලොකුත්තරධම්මා. අයමෙව හි ඛන්ධෙහි උපාදානක්ඛන්ධානං විසෙසො. ඛන්ධා අවිසෙසතො වුත්තා, උපාදානක්ඛන්ධා සාසවොපාදානියභාවෙන විසෙසෙත්වා. ඉධ පන අවිසෙසෙන වුත්තත්තා නිබ්බානං ඨපෙත්වා අවසෙසා සබ්බෙ ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති අයං ධම්මභෙදතො සංවණ්ණනානයො.

විභඞ්ගනයදස්සනාති විභඞ්ගපාළියා ආගතඅත්ථනයදස්සනතො. විභඞ්ගපාළියං හි සුත්තන්තභාජනීයං අභිධම්මභාජනීයං පඤ්හාපුච්ඡකන්ති තීහි නයෙහි ඛන්ධවිභඞ්ගො විභත්තො. තථා ආයතනවිභඞ්ගාදයො. කෙවලං හි ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ, සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ ච සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථි. පච්චයාකාරවිභඞ්ගෙ පඤ්හාපුච්ඡකං නත්ථි. ඤාණවිභඞ්ගාදීසු පන තීසු තයොපි නයා න සන්ති. තෙසු හි ඤාණවිභඞ්ගො එකවිධතො පට්ඨාය යාව දසවිධා විභත්තො, ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගො එකවිධතො පට්ඨාය යාව ද්වාසට්ඨිපභෙදා විභත්තො, ධම්මහදයවිභඞ්ගො පන සබ්බසඞ්ගහාදීහි දසහි වාරෙහි විභත්තො, තස්මා තෙසං තෙසං නයානං මුඛමත්තදස්සනවසෙන තත්ථ තත්ථ සංවණ්ණනා භවිස්සන්ති. තත්‍රිදං ඛන්ධවිභඞ්ගෙ තිණ්ණං නයානං මුඛමත්තදස්සනං. සෙය්‍යථිදං – සුත්තන්තභාජනීයෙ තාව රූපක්ඛන්ධො –

‘‘තත්ථ කතමො රූපක්ඛන්ධො? යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’ති (විභ. 2) –

එවං උද්දිසිත්වා විත්ථාරතො විභත්තො, තථා වෙදනාක්ඛන්ධාදයොපි. තත්ථ නියකජ්ඣත්තං නාම අජ්ඣත්තරූපං අජ්ඣත්තං නාම, තතො අඤ්ඤං පරපුග්ගලගතං, අවිඤ්ඤාණඤ්ච බහිද්ධා නාම, තථා වෙදනාදයොපි. පසාදවිසයරූපං පන ඔළාරිකං නාම, සෙසං සුඛුමං නාම. අනිට්ඨරූපං හීනං නාම, ඉට්ඨරූපං පණීතං නාම.

නනු ඉට්ඨානිට්ඨං නාම පාටෙක්කං පටිවිභත්තං නාම නත්ථි, එකං එකච්චස්ස ඉට්ඨං හොති මනාපං, තදෙව අඤ්ඤස්ස ච අනිට්ඨං හොති. වත්ථාදීනි හි සූකරාදීනං නප්පියානි හොන්ති, න මනුස්සාදීනං, තෙසඤ්ච වත්ථාභරණාදීනි පියානි, න සූකරාදීනන්ති, තස්මා රුචිවසෙනෙව ඉට්ඨානිට්ඨතා ගහෙතබ්බා? න, ඉට්ඨානිට්ඨානං පාටෙක්කං විභත්තත්තා. කුසලකම්මජං හි කුසලවිපාකවිසයොව ඉට්ඨං නාම, අකුසලකම්මජං අකුසලවිපාකවිසයොව අනිට්ඨං නාම, සඤ්ඤාවිපල්ලාසෙන පන කොචි ඉට්ඨමෙව බුද්ධරූපාදිං ජවනක්ඛණෙ අනිට්ඨතො මනසි කරොති, අනිට්ඨඤ්ච නිරයග්ගිසත්ථවිසාදිං ඉට්ඨතො මනසි කරොති. ජවනෙහි එව විපල්ලාසභාවො, න විපාකෙහීති විපාකවසෙන ඉට්ඨානිට්ඨං නියතං වෙදිතබ්බං.

සම්මොහවිනොදනියා පන විභඞ්ගට්ඨකථාය –

‘‘සුඛසම්ඵස්සං හි ගූථකලලං චක්ඛුද්වාරඝානද්වාරෙසු අනිට්ඨං, කායද්වාරෙ ඉට්ඨං හොති. චක්කවත්තිනො මණිරතනෙන පොථියමානස්ස, සුවණ්ණසූලෙ උත්තාසියමානස්ස ච මණිරතනසුවණ්ණසූලානි චක්ඛුද්වාරෙ ඉට්ඨානි හොන්ති, කායද්වාරෙ අනිට්ඨානී’’ති (විභ. අට්ඨ. 6) –

එවං ද්වාරවසෙන එකස්සෙව වත්ථුනො ඉට්ඨතා, අනිට්ඨතා ච වුත්තා. සා ච එකක්ඛණෙ න යුත්තා එකකලාපගතභූතොපාදායරූපානං එකසාමග්ගියමුප්පත්තිතො. න හි භූතෙසු අකුසලවසෙන අනිට්ඨෙසු උප්පජ්ජන්තෙසු තදුපාදායරූපාදිකුසලෙන ඉට්ඨානි උප්පජ්ජන්ති, භින්නක්ඛණෙ පන ඉට්ඨානි මණිරතනාදීනි තෙහි පොථියමානස්ස අකුසලපච්චයෙන උතුනා අනිට්ඨානි විපරිණමන්ති, කුසලපච්චයෙන අනිට්ඨානි ගූථකලලාදීනි ඉට්ඨානීති, අයං නො අත්තනොමති. එවං විභත්තෙසු ච ඉට්ඨානිට්ඨෙසු තං තං රූපං උපාදායුපාදාය හීනං, පණීතඤ්ච දට්ඨබ්බං. සුඛුමං පන රූපං දූරෙරූපං නාම, ඔළාරිකං සන්තිකෙරූපං නාම. තං තං වා පන රූපං උපාදායුපාදාය රූපං දූරෙ සන්තිකෙ දට්ඨබ්බං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

වෙදනාදීසු පන අකුසලා වෙදනා ඔළාරිකා, ඉතරා සුඛුමා. කුසලාකුසලා ඔළාරිකා, අබ්‍යාකතා සුඛුමා. දුක්ඛා වෙදනා ඔළාරිකා, ඉතරා සුඛුමා. සුඛදුක්ඛා වා ඔළාරිකා, ඉතරා සුඛුමා. අසමාපන්නස්ස වා වෙදනා ඔළාරිකා, සමාපන්නස්ස සුඛුමා. සාසවා ඔළාරිකා, අනාසවා සුඛුමා. තං තං වා පන වෙදනං උපාදායුපාදාය ඔළාරිකසුඛුමතා දට්ඨබ්බා. අකුසලා වෙදනා කුසලාබ්‍යාකතාහි දූරෙ, තා ච තාය දූරෙති එවං ජාතිසභාවපුග්ගලභූමිභෙදතො වුත්තනයෙන දූරෙවෙදනා දට්ඨබ්බා, කුසලා වෙදනා කුසලාය සන්තිකෙති එවං ජාතිආදිසාමඤ්ඤතො සන්තිකෙවෙදනා දට්ඨබ්බා. තං තං වා පන වෙදනං උපාදායුපාදාය වෙදනා දූරෙසන්තිකෙ දට්ඨබ්බා. එවං සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීසුපි යථානුරූපං ඔළාරිකසුඛුමතාදයො වෙදිතබ්බාති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විභඞ්ගපාළිඅට්ඨකථාසු (විභ. 8 ආදයො; විභ. අට්ඨ. 8 ආදයො) ගහෙතබ්බොති අයං සුත්තන්තභාජනීයනයො.

අභිධම්මභාජනීයනයෙ රූපක්ඛන්ධස්ස තාව එකවිධාදිතො යාව එකාදසවිධා රූපකණ්ඩෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා. වෙදනාක්ඛන්ධො පන එකවිධො ඵස්සසම්පයුත්තො, දුවිධො සහෙතුකදුකවසෙන, තිවිධො කුසලත්තිකවසෙන, චතුබ්බිධො චතුභූමකවසෙන, පඤ්චවිධො සභාවභෙදෙන, ඡබ්බිධො ඡද්වාරිකවසෙන, සත්තවිධො සත්තවිඤ්ඤාණසම්පයොගවසෙන, අට්ඨවිධො තෙසු කායවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තං සුඛදුක්ඛවසෙන ද්විධා භින්දිත්වා, නවවිධො තෙසු මනොවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තං කුසලත්තිකවසෙන තිධා භින්දිත්වා, දසවිධො තෙසු කායවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තං දුවිධා, මනොවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තඤ්ච තිධා භින්දිත්වාති එවං සහෙතුකදුකමූලං පඨමවාරං වත්වා පුන කුසලත්තිකට්ඨානෙ වෙදනාත්තිකපීතිත්තිකසනිදස්සනත්තිකවජ්ජිතෙ සබ්බත්තිකෙ යොජෙත්වා යාව දසවිධා, අපරෙපි අට්ඨාරස වාරා වුත්තා. යථා චෙත්ථ සහෙතුකදුකමූලිකා සබ්බත්තිකයොජනා, එවං හෙතුසම්පයුත්තදුකාදීසු අනුරූපදුකමූලිකාපි සරණදුකපරියොසානා පච්චෙකං සබ්බත්තිකයොජනාපි වෙදිතබ්බාති අයං දුකමූලකො යොජනානයො. යථා ච එකෙකදුකෙන සබ්බත්තිකයොජනාවසෙන දුකමූලකො නයො වුත්තො, එවං එකෙකත්තිකෙන යථානුරූපං සබ්බදුකයොජනාවසෙන තිකමූලකො, තදුභයමිස්සකවසෙන උභතොවඩ්ඪනකො ච නයො වෙදිතබ්බො. යථා චෙත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධෙ, එවං සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීසුපි යථාරහං දුකමූලකාදිනයා වෙදිතබ්බාති අයං අභිධම්මභාජනීයනයො.

පඤ්හාපුච්ඡකනයෙ පන පඤ්චන්නං ඛන්ධානං කති කුසලා, කති අකුසලා, කති අබ්‍යාකතා, කති සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා…පෙ… කති සරණා, කති අරණාති? රූපක්ඛන්ධො අබ්‍යාකතො, චත්තාරො ඛන්ධා සියා කුසලා, සියා අකුසලා, සියා අබ්‍යාකතා, රූපං, වෙදනා ච වෙදනාත්තිකෙ න වත්තබ්බා, සෙසා තිධාපි හොන්ති, රූපං නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මං, සියා උපාදින්නුපාදානියං, සියා අනුපාදින්නුපාදානියං, අසංකිලිට්ඨසංකිලෙසිකං, සෙසා චත්තාරො ඛන්ධා තීහි තිකෙහි තිධාපි හොන්ති. රූපං අවිතක්කඅවිචාරං, තයො ඛන්ධා තිධාපි හොන්ති, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො තිධා ච න වත්තබ්බො ච. රූපං න වත්තබ්බං, වෙදනා සියා පීතිසහගතා, න වත්තබ්බා, තයො තිධා ච න වත්තබ්බා ච. රූපං නෙවදස්සනෙනනභාවනායපහාතබ්බං, නදස්සනෙනනභාවනායපහාතබ්බහෙතුකං, නෙවාචයගාමිනඅපචයගාමි, නෙවසෙඛංනාසෙඛං, පරිත්තං, සෙසා තිධාපි හොන්ති. පරිත්තාරම්මණත්තිකෙ රූපං අනාරම්මණං, සෙසා තිධා ච න වත්තබ්බා ච. රූපං මජ්ඣිමං, අනියතං, සෙසා තිධාපි. මග්ගාරම්මණත්තිකෙ ච රූපං අනාරම්මණං, සෙසා තිධාපි වා න වත්තබ්බා. උප්පන්නාතීතත්තිකෙසු පඤ්චපි තිධා හොන්ති. අතීතාරම්මණත්තිකෙ රූපං අනාරම්මණං, සෙසා තිධා ච න වත්තබ්බා ච. අජ්ඣත්තත්තිකෙ පඤ්චපි තිධා හොන්ති. අජ්ඣත්තාරම්මණත්තිකෙ රූපං අනාරම්මණං, සෙසා තිධාපි න වත්තබ්බා ච. චත්තාරො ඛන්ධා අනිදස්සනඅප්පටිඝා, රූපක්ඛන්ධො තිධාපි හොති.

චත්තාරො ඛන්ධා නහෙතූ, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො සියා හෙතු, සියා න හෙතු. රූපං අහෙතුකං, හෙතුවිප්පයුත්තං, සෙසා ද්විධාපි. තයො ඛන්ධා සියා සහෙතුකා චෙව න ච හෙතූ, සියා න වත්තබ්බා ච, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො ද්විධා ච න වත්තබ්බො ච, රූපං න වත්තබ්බමෙව. තථා අනන්තරදුකෙපි. රූපං නහෙතුඅහෙතුකං, තයො ද්විධාපි, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො ද්විධා ච න වත්තබ්බො ච. පඤ්චපි සප්පච්චයා, සඞ්ඛතා, චත්තාරො අනිදස්සනා, අප්පටිඝා, රූපං ද්විධාපි. රූපං රූපී, සෙසා අරූපිනො. රූපං ලොකියං, සෙසා ද්විධාපි. පඤ්චපි කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යා, න ච කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යා ච. චත්තාරො නො ආසවා, සඞ්ඛාරා ද්විධාපි, න වත්තබ්බා ච. රූපං සාසවො, ආසවවිප්පයුත්තො, සෙසා ද්විධාපි. රූපං සාසවා චෙව නො ච ආසවා, තයො තථා ච න වත්තබ්බා ච. සඞ්ඛාරො ද්විධා ච න වත්තබ්බො ච. රූපං න වත්තබ්බමෙව, තයො සියා ආසවසම්පයුත්තා චෙව නො ච ආසවා, සියා න වත්තබ්බා, සඞ්ඛාරො ද්විධා ච න වත්තබ්බො ච. රූපං ආසවවිප්පයුත්තං සාසවඤ්ච, සෙසා ද්විධා ච න වත්තබ්බා ච. ඉමිනා නයෙන සංයොජනගොච්ඡකාදීසුපි යොජනා වෙදිතබ්බා. කෙවලං හි පරාමාසසම්පයුත්තදුකෙ රූපං පරාමාසවිප්පයුත්තං, තයො ද්විධාපි, සඞ්ඛාරො ද්විධාපි, දිට්ඨිවසෙන න වත්තබ්බො ච. තතියෙ එත්තකමෙව විසෙසො. රූපං අනාරම්මණං, සෙසා සාරම්මණා. විඤ්ඤාණං චිත්තං, සෙසා නො චිත්තා. තයො චෙතසිකා, ද්වෙ අචෙතසිකා. තයො චිත්තසම්පයුත්තා, රූපං චිත්තවිප්පයුත්තං. විඤ්ඤාණං න වත්තබ්බං. තථා චිත්තසංසට්ඨදුකෙපි. තයො චිත්තසමුට්ඨානා, විඤ්ඤාණං නො චිත්තසමුට්ඨානං. රූපං ද්විධාපි. තථා අනන්තරදුකද්වයෙපි. තයො චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානා, ද්වෙ නො චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානා. තථා අනන්තරදුකද්වයෙපි. විඤ්ඤාණං අජ්ඣත්තිකං, තයො බාහිරා, රූපං ද්විධාපි. චත්තාරො නො උපාදා. රූපං ද්විධාපි. පඤ්චපි සියා උපාදින්නා, සියා අනුපාදින්නා, නො උපාදානා.

කිලෙසගොච්ඡකො වුත්තනයොව. රූපං නෙවදස්සනෙනනභාවනාය පහාතබ්බං, සෙසා ද්විධාපි. එවං යාවපීතිදුකා යොජනා වෙදිතබ්බා.

රූපං න වෙදනා, න සුඛා, න සුඛසහගතා, සෙසා ද්විධාපි. තථා අනන්තරදුකෙපි. රූපං කාමාවචරං, සෙසා ද්විධාපි. එවං යාව සරණදුකා යොජනා වෙදිතබ්බා. අයං පඤ්හාපුච්ඡකනයො.

ඉමෙ පන නයා විත්ථාරතො පාළිඅට්ඨකථාහි ඤාතබ්බා. අත්ථවිනිච්ඡයො ච නෙසං ධම්මසඞ්ගණීමාතිකත්ථසංවණ්ණනාය වුත්තානුසාරෙන ඤාතබ්බො. ඉතො පරං අතිරෙකං අවත්වා අපුබ්බමෙව වණ්ණයිස්සාමාති අයං විභඞ්ගනයදස්සනතො සංවණ්ණනානයො.

ඉදානි පනෙත්ථ –

කමතොනූනාධිකතො, දට්ඨබ්බසමභෙදතො;

පාළිමුත්තනයො ඤෙය්‍යො, ඛන්ධකොසල්ලමිච්ඡතා.

තත්ථ කමතොති එත්ථ උප්පත්තික්කමො පහානක්කමො පටිපත්තික්කමො භූමික්කමො දෙසනාක්කමොති බහුවිධෙසු කමෙසු ඛන්ධානං දෙසනාක්කමොව යුජ්ජති, න ඉතරෙ, අසම්භවා. අභෙදෙන හි පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අත්තග්ගාහපතිතං වෙනෙය්‍යජනං සමූහඝනවිනිබ්භොගදස්සනෙන අත්තග්ගාහතො මොචෙතුකාමො භගවා හිතකාමො තස්ස තස්ස ජනස්ස සුඛග්ගහණත්ථං චක්ඛුආදීනං විසයභූතං ඔළාරිකං පඨමං රූපක්ඛන්ධං දෙසෙසි, තතො ඉට්ඨානිට්ඨවිසයසංවෙදකං ඔළාරිකං වෙදනං, යං වෙදෙති, තං සඤ්ජානාතීති එවං වෙදනාවිසයස්ස ආකාරග්ගාහිකං සඤ්ඤං, සඤ්ඤාවසෙනාභිසඞ්ඛාරකෙ සඞ්ඛාරෙ, තෙසං වෙදනාදීනං නිස්සයාධිපතිභූතං විඤ්ඤාණන්ති අයං තාවෙත්ථ කමො.

අනූනාධිකතොති කස්මා පන භගවතා පඤ්චෙව ඛන්ධා වුත්තා අනූනා අනධිකාති? සබ්බසඞ්ඛතසභාගෙකසඞ්ගහතො, අත්තත්තනියග්ගාහවත්ථුස්ස එතප්පරමතො, අඤ්ඤෙසඤ්ච තදවරොධතො. අනෙකප්පභෙදෙසු හි සඞ්ඛතධම්මෙසු සභාගවසෙන සඞ්ගය්හමානෙසු රූපං රූපසභාගෙකසඞ්ගහවසෙන එකො ඛන්ධො හොති, වෙදනා වෙදනාසභාගෙකසඞ්ගහවසෙන එකො ඛන්ධො හොති. එස නයො සඤ්ඤාදීසුපි, තස්මා සබ්බසඞ්ඛතසභාගෙකසඞ්ගහතො පඤ්චෙව වුත්තා. එතපරමඤ්චෙතං අත්තත්තනියග්ගාහවත්ථු, යදිදං රූපාදයො පඤ්ච, තස්මා අත්තත්තනියග්ගාහවත්ථුස්ස එතපරමතොපි පඤ්චෙව වුත්තා. යෙපි චඤ්ඤෙ සීලාදයො පඤ්ච ධම්මක්ඛන්ධා වුත්තා, තෙපි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නත්තා එත්ථෙව අවරොධං ගච්ඡන්ති, තස්මා අඤ්ඤෙසං තදවරොධතොපි පඤ්චෙව වුත්තාති අයං අනූනාධිකතො.

දට්ඨබ්බසමභෙදතොති දට්ඨබ්බභෙදතො, උපමාභෙදතො ච. තත්ථ දට්ඨබ්බභෙදතො තාව පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා සාමඤ්ඤතො උක්ඛිත්තාසිකපච්චත්ථිකතො, භාරතො, ඛාදකතො, අනිච්චදුක්ඛඅනත්තසඞ්ඛාතවධකතො ච දට්ඨබ්බා. විසෙසතො පන ඵෙණපිණ්ඩං විය රූපං දට්ඨබ්බං, උදකබුබ්බුළමරීචිකකදලික්ඛන්ධමායා විය යථාක්කමං වෙදනාදයො දට්ඨබ්බා. යථා හි ඵෙණපිණ්ඩො විමද්දාසහො, සො ච පත්තථාලකාදිඅත්ථං ගහිතොපි තමත්ථං න සාධෙති, භිජ්ජති, එවං රූපම්පි විමද්දාසහං, තඤ්ච සුභාදිවසෙන ගහිතම්පි න තථා තිට්ඨති, අසුභාදියෙව හොති.

යථා වා ඵෙණපිණ්ඩො අනෙකසන්ධිඝටිතො බහුන්නං උදකසප්පාදිපාණකානං ආවාසො, ආදිතො චෙස බදරපක්කමත්තො හුත්වා අනුපුබ්බවඩ්ඪනකො උට්ඨිතමත්තොපි චෙස භිජ්ජති, ථොකං ගන්ත්වාපි, සමුද්දං පත්වා පන අවස්සමෙව භිජ්ජති, එවං රූපම්පි ඡිද්දාවඡිද්දං අනෙකසන්ධිඝටිතං අසීතිකිමිකුලවොකිණ්ණං, ආදිතො චෙතං කලලමත්තං හුත්වා අනුපුබ්බවඩ්ඪනකං, කලලමත්තෙපි චෙතං භිජ්ජති, අබ්බුදාදිභාවෙපි ආයුක්ඛයං පත්වා අවස්සමෙව භිජ්ජති. එවං ඵෙණපිණ්ඩසදිසං දට්ඨබ්බං.

යථා පන බුබ්බුළො මුහුත්තරමණීයො අගය්හුපගො න චිරට්ඨිතිකොව, එවං වෙදනාපි. යථා ච බුබ්බුළො උදකතලං, උදකබින්දුං, උදකජල්ලකං සඞ්කඩ්ඪිත්වා පුටං කත්වා ගහණවාතඤ්චාති චත්තාරි කාරණානි පටිච්ච උප්පජ්ජති, එවං වෙදනාපි වත්ථුං, ආරම්මණං, කිලෙසජල්ලං, ඵස්සසඞ්ඝට්ටනඤ්චාති චත්තාරි කාරණානි පටිච්ච උප්පජ්ජතීති සා බුබ්බුළසදිසා දට්ඨබ්බා.

යථා පන මරීචිකා ජලාසයාදිභාවෙන විප්පලම්භිකා, එවං සඤ්ඤාපි නිච්චාදිභාවෙනාති මරීචිසදිසා දට්ඨබ්බා. යථා පන කදලික්ඛන්ධො අගය්හුපගො බහුවට්ටිසමොධානො, එවං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොපි අගය්හුපගොනිච්චාදිසාරවිරහිතො, ඵස්සාදිබහුධම්මසමොධානො ච හොතීති සො කදලික්ඛන්ධසදිසො දට්ඨබ්බො. යථා පන මායා අසුවණ්ණරජතාදිරූපානිපි තථා ගාහාපෙත්වා මහාජනං වඤ්චෙති, එවං විඤ්ඤාණම්පි අනිච්චාදිරූපං තෙනෙව චිත්තෙන ආගච්ඡන්තං විය නිච්චාදිතො ච ගාහාපෙත්වා වඤ්චෙතීති තං මායාසදිසං දට්ඨබ්බං. වුත්තඤ්ච –

‘‘ඵෙණපිණ්ඩූපමං රූපං, වෙදනා බුබ්බුළූපමා;

මරීචිකූපමා සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා කදලූපමා;

මායූපමඤ්ච විඤ්ඤාණං, දෙසිතාදිච්චබන්ධුනා’’ති. (සං. නි. 3.95);

අයමෙත්ථ දට්ඨබ්බභෙදො.

උපමාභෙදතො ච පන ගිලානසාලූපමො රූපුපාදානක්ඛන්ධො, ගෙලඤ්ඤූපමො වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, ගෙලඤ්ඤසමුට්ඨානූපමො සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, අසප්පායසෙවනූපමො සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, ගිලානූපමො විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. අපිච චාරකකාරණඅපරාධකාරණකාරකඅපරාධිකූපමා එතෙ භාජනභොජනබ්‍යඤ්ජනපරිවෙසකභුඤ්ජකූපමා චාති අයමෙත්ථ උපමාභෙදො. එවං පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයනයො ඤෙය්‍යො.

ඛන්ධවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආයතනවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

ආයතනවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – ද්වාදසායතනානීති එත්ථ ආයතනතො, ආයානං තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනානි. චක්ඛුරූපාදීසු හි තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිනා කිච්චෙන ආයතන්ති උපට්ඨහන්ති ඝටෙන්ති වායමන්ති, තෙ ච පන ආයභූතෙ ධම්මෙ එතානි තනොන්ති විත්ථාරෙන්ති, ඉදඤ්ච අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං නයන්තෙව, පවත්තයන්තීති වුත්තං හොති, තස්මා ‘‘ආයතනානී’’ති වුච්චන්ති.

අපිච නිවාසට්ඨානට්ඨෙන, ආකරට්ඨෙන, සමොසරණට්ඨානට්ඨෙන, සඤ්ජාභිදෙසට්ඨෙන, කාරණට්ඨෙන ච සාසනෙ, ලොකෙ ච ‘‘ආයතන’’න්ති වුච්චන්ති. චක්ඛුආදීසු හි තෙ තෙ චිත්තචෙතසිකා ධම්මා තදායත්තවුත්තිතාය නිවසන්ති, තෙසු ච ආකරභූතෙසු ආකිණ්ණා වත්ථාරම්මණවසෙන ච සමොසරන්ති, චක්ඛාදයොව නෙසං සඤ්ජාතිදෙසො, කාරණඤ්ච, තස්මා නිවාසට්ඨානාදිනා අත්ථෙන චක්ඛාදීනි ආයතනානීති වෙදිතබ්බානි.

චක්ඛායතනන්තිආදීසු චක්ඛතීති චක්ඛු, රූපං අස්සාදෙති, විභාවෙති චාති අත්ථො. රූපයතීති රූපං. වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො. සුණාතීති සොතං. සප්පතීති සද්දො, උදාහරීයතීති අත්ථො. ඝායතීති ඝානං. ගන්ධයතීති ගන්ධො, අත්තනො වත්ථුං සූචයතීති අත්ථො. ජීවිතං අව්හායතීති ජිව්හා. රසන්ති තං සත්තාති රසො, අස්සාදෙන්තීති අත්ථො. කුච්ඡිතානං සාසවධම්මානං ආයොති කායො, උප්පත්තිදෙසො. ඵුසීයතීති ඵොට්ඨබ්බං. මනතීති මනො. අත්තනො ලක්ඛණං ධාරෙන්තීති ධම්මා. චක්ඛු ච තං යථාවුත්තෙනත්ථෙන ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මා ච තෙ ආයතනඤ්චාති ධම්මායතනන්ති අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො.

ධම්මභෙදතො පනෙත්ථ සබ්බම්පි විඤ්ඤාණං මනායතනං නාම. චෙතසිකසුඛුමරූපනිබ්බානානි ධම්මායතනං නාම. සෙසානි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානි. ඉමෙසු ච ආයතනෙසු අතීතාදිභෙදභින්නා, කාලවිනිමුත්තා ච ලොකියලොකුත්තරා සබ්බෙ නාමරූපධම්මා, පඤ්ඤත්තියො ච සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බා. ‘‘ජාති ද්වීහි ඛන්ධෙහි එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා සඞ්ගහිතා’’තිආදිවචනතො (ධාතු. 71) හි රූපාරූපලක්ඛණානං ජාතිජරාභඞ්ගානං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මායතනධම්මධාතූසු සඞ්ගහිතත්තා ඉතරාසම්පි පඤ්ඤත්තීනං යථාරහං තත්ථ සඞ්ගහිතභාවො වෙදිතබ්බොති අයමෙත්ථ ධම්මභෙදො.

විභඞ්ගනයතො පනෙත්ථ සුත්තන්තභාජනීයෙ තාව ‘‘චක්ඛුං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා විපරිණාමධම්මං. රූපා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා විපරිණාමධම්මා…පෙ… ධම්මා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා විපරිණාමධම්මා’’ති (විභ. 154) එවං විසයිවිසයායතනවසෙන ආයතනානි වුත්තානීති අයං සුත්තන්තභාජනීයනයො.

අභිධම්මභාජනීයෙ පන පසාදවිසයායතනානි තාව ‘‘තත්ථ කතමං චක්ඛායතනං? යං චක්ඛු චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො’’තිආදිනා (විභ. 156) රූපකණ්ඩෙ (ධ. ස. 597) වුත්තනයෙන විභත්තානි. මනායතනං පන එකවිධතො පට්ඨාය යාවදසවිධා වෙදනාක්ඛන්ධෙ වුත්තනයෙන විභත්තං. ධම්මායතනං පන ‘‘තත්ථ කතමං ධම්මායතනං? වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, යඤ්ච රූපං අනිදස්සනඅප්පටිඝං ධම්මායතනපරියාපන්නං අසඞ්ඛතා ච ධාතූ’’ති (විභ. 167) උද්දිසිත්වා ‘‘තත්ථ කතමො වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනා (විභ. 167) වෙදනාක්ඛන්ධාදීසු වුත්තනයෙන විභත්තං. සුඛුමරූපනිබ්බානානි රූපකණ්ඩෙ වුත්තනයානෙවාති අයං අභිධම්මභාජනීයනයො.

පඤ්හාපුච්ඡකනයං පන ඉතො පරං විත්ථාරතො අදස්සෙත්වා තිකදුකානං ආදිඅන්තෙහි චෙව විසෙසත්ථදීපකෙහි ච තිකදුකෙහි යොජෙත්වා දස්සයිස්සාම, සෙසෙහිපි තිකදුකෙහි යොජනානයො ඛන්ධෙ වුත්තනයෙන සක්කා ඤාතුන්ති. කථං ද්වාදසන්නං ආයතනානං කති කුසලා…පෙ… කති අරණාති? දසායතනා අබ්‍යාකතා, ද්වායතනා සියා කුසලා, සියා අකුසලා, සියා අබ්‍යාකතා. වෙදනාත්තිකෙ දසායතනානි න වත්තබ්බානි, මනායතනං තිධාපි, ධම්මායතනං තිධා න වත්තබ්බඤ්ච…පෙ… රූපායතනං සනිදස්සනසප්පටිඝං, නවායතනානි අනිදස්සනසප්පටිඝානි, මනායතනධම්මායතනානි අනිදස්සනඅප්පටිඝානි, එකාදසායතනානි න හෙතූ, ධම්මායතනං සියා හෙතු, සියා න හෙතු…පෙ… එකාදසායතනානි සප්පච්චයානි, ධම්මායතනං සියා සප්පච්චයං, සියා අප්පච්චයං…පෙ… දසායතනානි රූපං, මනායතනං අරූපං, ධම්මායතනං ද්විධාපි…පෙ… දසායතනානි අරණානි, ද්වායතනානි සියා සරණානි, සියා අරණානීති අයං පඤ්හාපුච්ඡකනයො.

ඉදානි පන –

කමතො තාවත්තතො ච, තෙසං දට්ඨබ්බභෙදතො;

පාළිමුත්තනයෙනෙත්ථ, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

තත්ථ කමතොති ඉධාපි දෙසනාක්කමොව යුජ්ජති. අජ්ඣත්තිකෙසු හි ආයතනෙසු සනිදස්සනසප්පටිඝවිසයත්තා චක්ඛායතනං පාකටන්ති පඨමං දෙසිතං, තතො අනිදස්සනසප්පටිඝවිසයානි සොතායතනාදීනි. අථ වා දස්සනානුත්තරියසවනානුත්තරියහෙතුභාවතො බහූපකාරත්තා චක්ඛුසොතායතනානි පඨමං දෙසිතානි, තතො ඝානායතනාදීනි තීණි, පඤ්චන්නම්පි පන ගොචරවිසයත්තා අන්තෙ මනායතනං, චක්ඛායතනාදීනං ගොචරත්තා තෙසං අනන්තරං රූපායතනාදීනි. අපිච විඤ්ඤාණුප්පත්තිකාරණවවත්ථානතොපි අයමෙතෙසං කමො වෙදිතබ්බො. වුත්තං හෙතං ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති මනොවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 3.421; සං. නි. 4.60, 113; මහානි. 107) අයං තාවෙත්ථ කමො.

තාවත්තතොති තාවභාවතො. ඉදං වුත්තං හොති – චක්ඛාදයොපි හි ධම්මා එව, එවං සති ධම්මායතනමිච්චෙව අවත්වා කස්මා ද්වාදසායතනානි වුත්තානීති චෙ? ඡවිඤ්ඤාණකායුප්පත්තියා ද්වාරාරම්මණවවත්ථානතො අයමෙතෙසං භෙදො හොතීති ද්වාදස වුත්තානි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථිපරියාපන්නස්ස හි විඤ්ඤාණකායස්ස චක්ඛායතනමෙව උප්පත්තිද්වාරං, රූපායතනමෙවාරම්මණං. තථා ඉතරානි ඉතරෙසං. ඡට්ඨස්ස පන භවඞ්ගමනසඞ්ඛාතො මනායතනෙකදෙසොව උප්පත්තිද්වාරං, අසාධාරණඤ්ච ධම්මායතනං ආරම්මණන්ති. ඉති ඡන්නං විඤ්ඤාණකායානං උප්පත්තිද්වාරාරම්මණවවත්ථානතො ද්වාදස වුත්තානීති අයමෙත්ථ තාවත්තතා.

දට්ඨබ්බභෙදතොති එත්ථ පන සබ්බානි චෙතානි ආයතනානි අනාගමනතො, අනිග්ගමනතො ච දට්ඨබ්බානි. න හි තානි පුබ්බෙ උදයා කුතොචි ආගච්ඡන්ති, නපි උද්ධං වයා කුහිඤ්චි ගච්ඡන්ති, අථ ඛො පුබ්බෙ උදයා අප්පටිලද්ධසභාවානි උද්ධං වයා පරිභින්නසභාවානි, පුබ්බන්තාපරන්තවෙමජ්ඣෙ පච්චයායත්තවුත්තිතාය අවසානි පවත්තන්ති, තස්මා අනාගමනතො, අනිග්ගමනතො ච දට්ඨබ්බානි. තථා නිරීහතො, අබ්‍යාපාරතො ච. න හි චක්ඛුරූපාදීනං එවං හොති ‘‘අහො වත අම්හාකං සාමග්ගියං විඤ්ඤාණං නාම උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති, න ච තානි විඤ්ඤාණුප්පාදනත්ථං ද්වාරභාවෙන, වත්ථුභාවෙන, ආරම්මණභාවෙන වා බ්‍යාපාරමාපජ්ජන්ති, අථ ඛො ධම්මතාවෙසා යං චක්ඛුරූපාදිසාමග්ගියං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි සම්භවන්ති, තස්මා නිරීහතො, අබ්‍යාපාරතො ච දට්ඨබ්බානි. අපිච අජ්ඣත්තිකානි සුඤ්ඤො ගාමො විය දට්ඨබ්බානි ධුවසුභසුඛත්තභාවවිරහිතත්තා, බාහිරානි ගාමඝාතකචොරා විය. තථා අජ්ඣත්තිකානි ඡපාණකා විය දට්ඨබ්බානි, බාහිරානි තෙසං ගොචරා වියාති අයමෙත්ථ දට්ඨබ්බභෙදො. එවං පාළිමුත්තනයෙනෙත්ථ විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

ආයතනවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ධාතුවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

ධාතුවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – අට්ඨාරස ධාතුයොති එත්ථ විදහති, ධීයතෙ, විධානං, විධීයතෙ එතාය, එත්ථ වා ධීයතීති ධාතු. ලොකියා හි ධාතුයො කාරණභාවෙන වවත්ථිතා. අනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති නිප්ඵාදෙන්ති, සත්තෙහි ච ධීයන්තෙ ධාරීයන්ති, දුක්ඛවිධානමත්තමෙව චෙතා, එතාහි ච කාරණභූතාහි සංසාරදුක්ඛං සත්තෙහි අනුවිධීයති, යථාවිහිතඤ්ච දුක්ඛං එතාස්වෙව ධීයති ඨපීයතීති එතෙහි අත්ථෙහි යථාසම්භවං ‘‘ධාතුයො’’ති වුච්චන්ති.

යථා වා සරීරසඞ්ඛාතස්ස සමුදායස්ස අවයවභූතෙසු රසසොණිතාදීසු අඤ්ඤමඤ්ඤං විසභාගලක්ඛණපරිච්ඡින්නෙසු ධාතුසමඤ්ඤා, එවමෙතෙසුපි පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතස්ස අත්තභාවස්ස චක්ඛාදීසු ධාතුසමඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. ලොකියලොකුත්තරසාධාරණත්ථවසෙන පන අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො. නිජ්ජීවමත්තානමෙතං අධිවචනං, තස්මා යථාවුත්තෙනත්ථෙන චක්ඛු ච තං ධාතු චාති චක්ඛුධාතු. එවං සෙසෙසුපීති අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො.

ධම්මභෙදතො පනෙත්ථ ආයතනෙසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. අපිච පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසම්පටිච්ඡනද්වයවිඤ්ඤාණං මනොධාතු නාම. පඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතුවජ්ජිතං පන සබ්බම්පි විඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

විභඞ්ගනයතො පනෙත්ථ සුත්තන්තභාජනීයෙ තාව – ‘‘පථවීධාතු ආපො තෙජො වායො ආකාසවිඤ්ඤාණධාතූ’’ති ඡ ධාතුයො උද්දිසිත්වා ආදිතො පඤ්ච අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන, පච්ඡිමා ච ඡ විඤ්ඤාණවසෙන විභත්තා, අපරාපි ‘‘සුඛධාතු දුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සුපෙක්ඛාඅවිජ්ජාධාතූ’’ති ඡ ධාතුයො උද්දිසිත්වා තථා තථා විභත්තා, පුන අපරාපි ‘‘කාමධාතු බ්‍යාපාදවිහිංසානෙක්ඛම්මඅබ්‍යාපාදඅවිහිංසාධාතූ’’ති ඡ ධාතුයො උද්දිසිත්වා, එවං තීහි ඡක්කෙහි පච්චෙකං තෙභූමකා අට්ඨාරස ධාතුයො සරූපතො, ලක්ඛණාහාරතො, නිස්සයවිසයපයොගවිනාභාවාදිතො ච වුත්තාති වෙදිතබ්බාති අයං සුත්තන්තභාජනීයනයො.

අභිධම්මභාජනීයෙ පන සරූපෙනෙව අට්ඨාරස ධාතුයො උද්දිසිත්වා පසාදවිසයධාතුයො ආයතනෙ වුත්තනයෙන විභත්තා, සත්ත විඤ්ඤාණධාතුයො පන –

‘‘තත්ථ කතමා චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු? චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චිත්තං…පෙ… චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. අයං වුච්චති චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු…පෙ… කායවිඤ්ඤාණධාතු.

‘‘තත්ථ කතමා මනොධාතු? චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා…පෙ… කායවිඤ්ඤාණධාතුයා…පෙ… නිරුද්ධසමනන්තරා උප්පජ්ජති චිත්තං…පෙ… සබ්බධම්මෙසු වා පන පඨමසමන්නාහාරො උප්පජ්ජති චිත්තං…පෙ… අයං වුච්චති මනොධාතු.

‘‘තත්ථ කතමා ධම්මධාතු? වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, යඤ්ච රූපං අනිදස්සනං අප්පටිඝං ධම්මායතනපරියාපන්නං, අසඞ්ඛතා ච ධාතු…පෙ… අයං වුච්චති ධම්මධාතු.

‘‘තත්ථ කතමා මනොවිඤ්ඤාණධාතු…පෙ… මනොධාතුයාපි උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධසමනන්තරා උප්පජ්ජති චිත්තං…පෙ… මනඤ්ච පටිච්ච ධම්මෙ ච උප්පජ්ජති චිත්තං…පෙ… අයං වුච්චති මනොවිඤ්ඤාණධාතූ’’ති (විභ. 184) –

එවං විභත්තා. තත්ථ සබ්බධම්මෙසු වා පන පඨමසමන්නාහාරොති එත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණවිසයෙසු සබ්බධම්මෙසූති එවං අත්ථො ගහෙතබ්බො. මනොධාතුයාපි උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධසමනන්තරාති එත්ථ පන පි-කාරො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තස්මා මනොධාතුයාපි සන්තීරණවොට්ඨබ්බනාදිමනොවිඤ්ඤාණධාතුයාපීති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. මනඤ්ච පටිච්චාතිආදීසු මනොද්වාරෙ භවඞ්ගමනඤ්චෙව චතුභූමකධම්මාරම්මණඤ්ච පටිච්ච සහාවජ්ජනකජවනං නිබ්බත්තතීති අත්ථො. අයං අභිධම්මභාජනීයනයො.

පඤ්හාපුච්ඡකනයෙ පන අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං කති කුසලා…පෙ… කති අරණාති? සොළස ධාතුයො අබ්‍යාකතා, ද්වෙ ධාතුයො තිධාපි හොන්ති…පෙ… දස ධාතුයො නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මා, පඤ්ච ධාතුයො විපාකා, මනොධාතු සියා විපාකා, සියා නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මා, ද්වෙ ධාතුයො තිධාපි හොන්ති. දස ධාතුයො උපාදින්නුපාදානියා, සද්දධාතුයො අනුපාදින්නුපාදානියා, පඤ්ච ධාතුයො සියා උපාදින්නුපාදානියා, සියා අනුපාදින්නුපාදානියා, ද්වෙ ධාතුයො තිධාපි…පෙ… දස ධාතුයො සියා උප්පන්නා, සියා උප්පාදිනො, සද්දධාතු සියා උප්පන්නා, සියා අනුප්පන්නා, සියා න වත්තබ්බා උප්පාදිනොති, ඡ ධාතුයො තිධාපි. ධම්මධාතු තිධාව…පෙ… රූපධාතු සනිදස්සනසප්පටිඝා, නව ධාතුයො අනිදස්සනසප්පටිඝා, අට්ඨ ධාතුයො අනිදස්සනඅප්පටිඝා. සත්තරස ධාතුයො න හෙතූ, ධම්මධාතු ද්විධාව…පෙ… සොළස ධාතුයො අරණා, ද්වෙ ධාතුයො ද්විධාපීති අයං පඤ්හාපුච්ඡකනයො.

ඉදානි පනෙතාසං –

කමතාවත්තතො දට්ඨබ්බා, පච්චයානං විභාගතො;

ධාතූනමිධ විඤ්ඤෙය්‍යො, පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො.

තත්ථ කමතො තාව ඉධාපි දෙසනාක්කමොව යුජ්ජති. සො ච පනායං හෙතුඵලානුපුබ්බවවත්ථානවසෙන වුත්තො. චක්ඛුධාතු රූපධාතූති ඉදං හි ද්වයං හෙතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතූති ඉදං ඵලං. එවං සබ්බත්ථ. අයං තාවෙත්ථ කමො.

තාවත්තතො පන යා ඉධ සුත්තන්තභාජනීයෙ තීහි ඡක්කෙහි වුත්තා ධාතුයො චෙව, තෙසු තෙසු සුත්තාභිධම්මපදෙසෙසු ‘‘ආභාධාතු…පෙ… අනෙකධාතුනානාධාතුලොකො’’තිආදිනා ආගතා චාති අඤ්ඤාපි බහුධාතුයො දිස්සන්ති, තාසම්පි වසෙන පරිච්ඡෙදං අවත්වා කස්මා අට්ඨාරසෙව වුත්තාති? තාසම්පි තදන්තොගධත්තා.

අපිච විජානනසභාවෙ විඤ්ඤාණෙ ජීවසඤ්ඤීනං තස්සා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිභෙදෙන අනෙකතං, චක්ඛුරූපාදිපච්චයායත්තවුත්තිතාය අනිච්චතඤ්ච පකාසෙත්වා තස්මිං දීඝරත්තානුසයිතජීවසඤ්ඤාසමූහනනත්ථඤ්ච අට්ඨාරසෙව වුත්තා. කිඤ්ච භිය්‍යො – වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන ච. වෙනෙය්‍යා හි අරූපමූළ්හො රූපමූළ්හො උභයමූළ්හොති තිවිධා හොන්ති. තෙසං තිණ්ණම්පි යථාක්කමං නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාරතො අරූපභෙදවිභාවිනී ඛන්ධදෙසනා, රූපභෙදවිභාවිනී ආයතනදෙසනා, තදුභයභෙදවිභාවිනී ධාතුදෙසනා සප්පායාති වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන අට්ඨාරසෙව වුත්තාති. වුත්තඤ්ච –

‘‘සඞ්ඛෙපවිත්ථාරනයෙන තථා තථා හි,

ධම්මං පකාසයති එස යථා යථාස්ස;

සද්ධම්මතෙජවිහතං විලයං ඛණෙන,

වෙනෙය්‍යසත්තහදයෙසු තමො පයාතී’’ති. (විභ. අට්ඨ. 183);

අයමෙත්ථ තාවත්තතා.

දට්ඨබ්බතො පනෙතා සබ්බාපි සඞ්ඛතා ධාතුයො පුබ්බන්තාපරන්තවිවිත්තතො, ධුවසුභසුඛත්තභාවසුඤ්ඤතො, පච්චයායත්තවුත්තිතො ච දට්ඨබ්බා. විසෙසතො පනෙත්ථ භෙරිතලං විය චක්ඛුධාතු දට්ඨබ්බා, දණ්ඩො විය රූපධාතු, සද්දො විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. තථා තිස්සොපි චෙතා යථාක්කමං ආදාසතලමුඛමුඛනිමිත්තානි විය. තථා තිලයන්තචක්කතෙලානි විය, අධරාරණීඋත්තරාරණීඅග්ගී විය ච දට්ඨබ්බා. එස නයො සොතධාතුආදීසුපි. මනොධාතු පන යථාසම්භවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදීනං පුරෙචරානුචරා විය දට්ඨබ්බා. ධම්මධාතුයං පන වෙදනා සල්ලසූලමිව, සඤ්ඤා රිත්තමුට්ඨි විය, සඞ්ඛාරා විසරුක්ඛමිව, සුඛුමරූපං ඛුරචක්කං විය, අසඞ්ඛතා ධාතු ඛෙමන්තභූමි විය ච දට්ඨබ්බා, මනොවිඤ්ඤාණධාතු පන මක්කටො විය, අස්සඛළුඞ්කො විය, යත්ථකාමනිපාතිතො වෙහාසක්ඛිත්තදණ්ඩො විය, රඞ්ගනටො විය ච දට්ඨබ්බා. අයමෙත්ථ දට්ඨබ්බතා.

පච්චයානං විභාගතො පනෙත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා චක්ඛු නිස්සයපච්චයො, රූපං ආරම්මණපච්චයො, කිරියාමනොධාතු අනන්තරපච්චයො, තයො අරූපිනො ඛන්ධා සහජාතපච්චයො. එවං සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි. මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා පන මනොධාතු අනන්තරපච්චයො, ධම්මධාතු ආරම්මණපච්චයො, සම්පයුත්තනිස්සයසහජාතාදිපච්චයොති අයං පච්චයවිභාගො. එවං විඤ්ඤෙය්‍යො පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො.

ධාතුවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සච්චවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

සච්චවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – චත්තාරි අරියසච්චානීති එත්ථායං සච්ච-සද්දො අනෙකෙසු අත්ථෙසු දිස්සති. සෙය්‍යථිදං – ‘‘සච්චං භණෙ න කුජ්ඣෙය්‍යා’’තිආදීසු (ධ. ප. 224) වාචාසච්චෙ. ‘‘සච්චෙ ඨිතා සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදීසු (ජා. 2.21.433) විරතිසච්චෙ. ‘‘කස්මා නු සච්චානි වදන්ති නානා, පවාදියාසෙ කුසලාවදානා’’තිආදීසු (සු. නි. 891) දිට්ඨිසච්චෙ. ‘‘එකං හි සච්චං, න දුතියමත්ථී’’තිආදීසු (සු. නි. 890) පරමත්ථසච්චෙ, නිබ්බානෙ චෙව මග්ගෙ ච. ‘‘චතුන්නං අරියසච්චානං කති කුසලා’’තිආදීසු (විභ. 216) අරියසච්චෙ. ස්වායමිධාපි අරියසච්චෙ වත්තති. කෙනට්ඨෙන සච්චානි? තථට්ඨෙන. කොයං තථට්ඨො නාම? යො පඤ්ඤාචක්ඛුනා උපපරික්ඛමානානං මායාව විපරීතො, මරීචීව විසංවාදකො, තිත්ථියානං අත්ථා විය අනුපලබ්භමානසභාවො ච න හොති, අථ ඛො බාධනප්පභවසන්තිනිය්‍යානභූතෙන තච්ඡාවිපරීතභූතභාවෙන අරියඤාණස්ස ගොචරො හොති. අයං තථට්ඨො සච්චට්ඨොති වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්ච –

‘‘ඉති තච්ඡාවිපල්ලාසභූතභාවං චතූසුපි;

දුක්ඛාදීස්වවිසෙසෙන, සච්චට්ඨං ආහු පණ්ඩිතා’’ති (විභ. අට්ඨ. 189; සාරත්ථ. ටී. මහාවග්ග 3.14).

අරියානි ච තානි සච්චානි චාති අරියසච්චානි. අරියානීති උත්තමානි, අවිසංවාදකානීති අත්ථො. අරියෙහි බුද්ධාදීහි පටිවිජ්ඣිතබ්බානි සච්චානි, අරියස්ස වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තකානි සච්චානි තෙන උප්පාදිතත්තා, පකාසිතත්තා ච, අරියභාවකරානි වා සච්චානි තෙසං අභිසම්බුද්ධත්තා අරියභාවසිද්ධිතොති අරියසච්චානි. ‘‘දුක්ඛං අරියසච්ච’’න්තිආදීසු පන දු-ඉති අයං සද්දො කුච්ඡිතෙ දිස්සති. කුච්ඡිතං හි පුත්තං ‘‘දුපුත්තො’’ති වදන්ති. ඛං-සද්දො පන තුච්ඡෙ. තුච්ඡං හි ආකාසං ‘‘ඛ’’න්ති වුච්චති. ඉදඤ්ච පඨමසච්චං කුච්ඡිතං අනෙකොපද්දවාධිට්ඨානතො, තුච්ඡං බාලජනපරිකප්පිතධුවසුභසුඛත්තභාවවිරහිතතො, තස්මා කුච්ඡිතත්තා, තුච්ඡත්තා ච ‘‘දුක්ඛ’’න්ති වුච්චති. සං-ඉති ච අයං සද්දො ‘‘සමාගමො, සමෙත’’න්තිආදීසු සංයොගං දීපෙති. උ-ඉති අයං සද්දො ‘‘උප්පන්නං උදිත’’න්තිආදීසු උප්පත්තිං. අය-සද්දො පන කාරණං දීපෙති. ඉදඤ්ච දුතියසච්චං අවසෙසපච්චයසමායොගෙ සති දුක්ඛස්සුප්පත්තිකාරණන්ති ‘‘දුක්ඛසමුදයො’’ති වුච්චති.

තතියසච්චං පන යස්මා නි-සද්දො අභාවං, රොධ-සද්දො චාරකං දීපෙති, තස්මා අභාවො එත්ථ, එතස්මිං වා අධිගතෙ සංසාරචාරකසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛනිරොධස්ස සබ්බගතිසුඤ්ඤත්තා, තප්පටිපක්ඛත්තා චාති ‘‘දුක්ඛනිරොධ’’න්ති වුච්චති, දුක්ඛස්ස වා අනුප්පාදනිරොධපච්චයත්තා. චතුත්ථං පන යස්මා එතං දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, සත්තං වා තං ගමයති ආරම්මණවසෙන තදභිමුඛත්තා, පටිපදා ච හොති දුක්ඛනිරොධප්පත්තියා, තස්මා ‘‘දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති වුච්චති.

අපිච දුක්ඛාදීනං චත්තාරො චත්තාරො අත්ථා විභත්තා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා, යෙ දුක්ඛාදීනි අභිසමෙන්තෙහි අභිසමෙතබ්බා. යථාහ –

‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිණාමට්ඨො, ඉමෙ චත්තාරො දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො නිදානට්ඨො සංයොගට්ඨො පලිබොධට්ඨො …පෙ… නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො විවෙකට්ඨො අසඞ්ඛතට්ඨො අමතට්ඨො…පෙ… මග්ගස්ස නිය්‍යානට්ඨො හෙත්වට්ඨො දස්සනට්ඨො ආධිපතෙය්‍යට්ඨො…පෙ… අනඤ්ඤථා’’ති (පටි. ම. 2.8).

එවං විභත්තානං චතුන්නං චතුන්නං අත්ථානං වසෙන දුක්ඛාදීනි වෙදිතබ්බානි. අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො.

ධම්මභෙදතො පන තණ්හාවජ්ජිතා සබ්බලොකියධම්මා, සංකිලෙසිකවජ්ජිතා වා දුක්ඛසච්චං නාම, තණ්හා පන සබ්බා අකුසලා වා ලොකියකුසලා වා ධම්මා සමුදයසච්චං නාම, නිබ්බානං නිරොධසච්චං නාම, ලොකුත්තරකුසලචිත්තසම්පයුත්තානි අට්ඨමග්ගඞ්ගානි දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං නාම. ඉමෙහි පන මග්ගඞ්ගෙහි සම්පයුත්තා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා චෙව සාමඤ්ඤඵලානි චෙත්ථ අසඞ්ගහිතානීති වෙදිතබ්බානි. තානි හි ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 3.15) වචනතො සඞ්ඛාරදුක්ඛසඞ්ගහිතානිපි. යාය පරිඤ්ඤාය භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති තථත්තෙන න හොන්ති, දුක්ඛං අරියසච්චන්ති න වුච්චන්ති, තානි ඨපෙත්වා සබ්බෙ ලොකියලොකුත්තරධම්මා සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා. අයං ධම්මභෙදො.

විභඞ්ගනයතො පනෙත්ථ සුත්තන්තභාජනීයෙ දුක්ඛසච්චං තාව –

‘‘තත්ථ කතමං දුක්ඛං අරියසච්චං? ජාතිපි දුක්ඛා, ජරාපි දුක්ඛා, මරණම්පි දුක්ඛං, සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසාපි දුක්ඛා, අප්පියෙහි සම්පයොගො දුක්ඛො, පියෙහි විප්පයොගො දුක්ඛො, යම්පිච්ඡං න ලභති, තම්පි දුක්ඛං, සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති (විභ. 190) –

උද්දිසිත්වා විභත්තං. තත්ථ දුක්ඛං තිවිධං හොති දුක්ඛදුක්ඛං විපරිණාමදුක්ඛං සඞ්ඛාරදුක්ඛන්ති. තත්ථ දුක්ඛදුක්ඛං දුවිධං පරියායදුක්ඛං නිප්පරියායදුක්ඛන්ති. තත්ථ කායිකචෙතසිකදුක්ඛදොමනස්සවෙදනා නිප්පරියායදුක්ඛං නාම, තදවසෙසා පන දුක්ඛදුක්ඛස්ස වත්ථුභූතා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා පරියායදුක්ඛං නාම. සුඛසොමනස්සවෙදනා විපරිණාමදුක්ඛං නාම. සබ්බෙ පන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, සබ්බසඞ්ඛතා වා සඞ්ඛාරදුක්ඛං නාම. ඉමෙසං තිණ්ණං දුක්ඛානං වසෙන යථායොගං තීසු භවෙසු ජාතිආදීනං දුක්ඛදුක්ඛතා වෙදිතබ්බා. කාමභවස්මිං හි ජාති තාව සයං න දුක්ඛා, අපායගතිමනුස්සගතිආදීසු පන නිරයග්ගිසන්තාපාදිමූලකං, ගබ්භොක්කන්තිකාදිමූලකං, ජිඝච්ඡාපිපාසාදිමූලකඤ්ච දුක්ඛං තස්ස සබ්බස්ස කායිකචෙතසිකදුක්ඛස්ස වත්ථුභාවෙන පරියායතො දුක්ඛන්ති. තථා ජරාමරණාදයොපි. කෙවලං ජරා කායදුබ්බලතාමූලස්ස, පුත්තදාරාදිපරිභවමූලස්ස ච, මරණං පන මාරණන්තිකවෙදනාභූතස්ස, නිරයාදිගතිනිමිත්තදස්සනමූලස්ස ච දුක්ඛස්ස වත්ථුභාවතො, සොකාදයො සොකාදිමූලස්ස කායිකචෙතසිකදුක්ඛස්ස වත්ථුභාවත්තා චෙව සයං දුක්ඛත්තා ච දුක්ඛාති වෙදිතබ්බා. විපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛතා චෙසං පසිද්ධායෙව. එවං කාමභවෙ ජාතිආදීනං තීහිපි දුක්ඛෙහි දුක්ඛතා වෙදිතබ්බා. රූපාරූපභවෙසු පන යස්මා සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා න සන්ති, තස්මා තත්ථ ජාතිආදීනං විපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛවසෙන ච දුක්ඛතා වෙදිතබ්බා, න දුක්ඛදුක්ඛවසෙනාති අයං දුක්ඛසච්චෙ නයො.

සමුදයසච්චං පන ‘‘කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හා’’ති (විභ. 203) තත්තකමෙව උද්දිසිත්වා ‘‘සා ඛො පනෙසා තණ්හා කත්ථ උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතී’’ති (විභ. 203) පුච්ඡිත්වා ඡන්නං ඡන්නං ඉන්ද්‍රියවිසයවිඤ්ඤාණඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාතණ්හාවිතක්කවිචාරානං විසයභූතානං වසෙන තණ්හාය ‘‘එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතී’’ති එවං උප්පත්තිං පකාසෙත්වා විත්ථාරතො විභත්තං.

නිරොධසච්චං පන ‘‘තස්සා එව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො’’ති (විභ. 204) වත්වා පුන ‘‘සා ඛො පනෙසා තණ්හා කත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣතී’’ති (විභ. 204) පුච්ඡිත්වා සමුදයසච්චෙ වුත්තඉන්ද්‍රියාදීනං වසෙන පටිලොමතො තණ්හාය නිරොධං පකාසෙත්වා විත්ථාරතො විභත්තං. තත්ථ අසෙසවිරාගනිරොධොතිආදීනි පදානි නිබ්බානවෙවචනානි. නිබ්බානං හි ආගම්ම තණ්හා අසෙසා විරජ්ජති, නිරුජ්ඣති, චජීයති, පටිනිස්සජ්ජීයති, මුච්චති, න අල්ලීයති, තස්මා ‘‘අසෙසවිරාගනිරොධො චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො’’ති වුච්චති. එකමෙව හි නිබ්බානං, නාමානි පනස්ස සබ්බසඞ්ඛතානං නාමපටිපක්ඛවසෙන අනෙකානි හොන්ති.

නනු පාටෙක්කං නිබ්බානං නාම නත්ථි, කිලෙසක්ඛයමත්තමෙව නිබ්බානං, තෙනෙව ච තාසු තාසු සුත්තාභිධම්මදෙසනාසු ‘‘රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො’’තිආදිනා (සං. නි. 4.314) වුත්තන්ති චෙ? න, අරහත්තනිබ්බානානං එකතාපජ්ජනතො. අරහත්තම්පි හි ‘‘යො ඛො, ආවුසො, රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො, ඉදං වුච්චති අරහත්ත’’න්ති (සං. නි. 4.314) රාගාදීනං පරික්ඛයන්තෙ උප්පන්නත්තා උපචාරෙන අරහත්තං රාගක්ඛයාදිභාවෙන වුච්චති, තථා රාගාදීනං ඛයහෙතුත්තා නිබ්බානම්පි රාගක්ඛයාදිභාවෙන වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. ඉතරථා නිබ්බානස්ස බහුත්තං ආපජ්ජති රාගාදීනං බහුන්නං ඛයස්සාපි බහුත්තා. සබ්බකිලෙසානම්පි ඛයස්ස එකත්තෙන පඨමමග්ගෙන දිට්ඨිආදීනං ඛයෙ සබ්බකිලෙසක්ඛයො ආපජ්ජති, ඔළාරිකත්තඤ්චස්ස සියා තිරච්ඡානානම්පි උප්පන්නරාගක්ඛයස්ස පාකටත්තෙන නිබ්බානප්පත්තිතො, ගොත්‍රභූක්ඛණෙපි ච රාගාදික්ඛයො හොති ගොත්‍රභුනො නිබ්බානවිසයත්තා, මග්ගස්ස පන නිබ්බානාරම්මණතාඅප්පසඞ්ගො. න හි අත්තනා ඛෙපියමානකිලෙසක්ඛයමාරබ්භ මග්ගො උප්පජ්ජති, අභාවො චස්ස ආපජ්ජති රාගාදික්ඛයභූතස්ස පන අභාවස්ස පක්ඛවසෙන තුච්ඡරූපත්තා, තස්සාපි භාවත්තාභාවාව විවෙකලක්ඛණං න සියා, සඞ්ඛතතා චස්ස සියා. න හි කදාචි උපලබ්භමානං අසඞ්ඛතං භවිතුමරහති සබ්බෙසම්පි අහෙතුකත්තාපත්තිතො, සඞ්ඛතත්තෙපි චස්ස න නිබ්බානත්තං උප්පත්තිජරාභඞ්ගසමඞ්ගිතාය දුක්ඛත්තා, තථා ච අභාවස්සාපි අභාවො, අනවට්ඨානඤ්ච ඛීණානම්පි රාගාදීනං පුන උප්පජ්ජනං යෙසං තෙසමෙව අභාවො අභාවස්ස විනට්ඨත්තා.

අපිච කාරණන්තරෙන වා භාවෙ උප්පන්නෙ රාගාදීනං න කාචි හානි හොති. න හි අඤ්ඤස්සුප්පත්තියං අඤ්ඤං විගච්ඡති. අභාවො භාවස්ස විරොධි, විරොධිසන්නිධානෙ ච ඉතරං විගච්ඡතීති චෙ? කිමිදං විගමනං නාම. යදි තම්පි භාවරූපං, සමානදොසතා චස්ස සියා අනවට්ඨානඤ්ච, න ච අත්ථසිද්ධි. යදි තුච්ඡරූපං, කිං පඨමමෙවස්ස තුච්ඡරූපතාය උපගතාය දූරම්පි ගන්ත්වා උපගන්තබ්බාති සිද්ධා, රාගාදික්ඛයභූතස්ස නිබ්බානස්ස තුච්ඡරූපතාය අභාවො, න ච අභාවො එව නිබ්බානං. අතීතානාගතදොසානමභාවෙ නිබ්බානප්පත්තියා අභාවතො වත්තමානානඤ්ච අභාවො නාම. අභාවො නාම න කිලෙසවිගමමත්තො, අපි තු අනුප්පත්තිභාවෙන. අච්චන්තවිගමො නිබ්බානෙනාපි සම්පාදීයතීති චෙ? න, තස්ස කාරණභාවා. විපස්සනා කාරණමිති චෙ? න, අත්තාදිවිකප්පජනකසඞ්ඛතධම්මදස්සනෙන විනා අනත්තාදිවිකප්පභූතාය විපස්සනාය අනුප්පත්තිතො. යදි හි උප්පජ්ජෙය්‍ය, තාය සබ්බෙපි සත්තා විමුත්තා එව සියුං, නො ච කදාචි න පුච්ඡෙය්‍ය විරුද්ධධම්මදස්සනාභාවා. න හි දස්සනං විනා විකප්පො සම්භවති, න ච අත්තාති විකප්පජනකරූපාදිදස්සනමෙව තබ්බිරුද්ධවිකප්පජනකං හොති. බුද්ධානඤ්ච පරම්පරොපදෙසෙන රූපාදීසු විපස්සනාවිකප්පො උප්පජ්ජතීති චෙ? න, තෙසම්පි විරුද්ධදස්සනාභාවෙන විපස්සනාවිකප්පානුප්පත්තිතො. න හි යාදිසාය කාරණසාමග්ගියා යාදිසං කාරියං උප්පජ්ජති, තාදිසාය එව තබ්බිරුද්ධං උප්පජ්ජති අහෙතුකත්තප්පසඞ්ගතො. න ච විරුද්ධදස්සනාභාවෙන එකස්ස විපස්සනාවිකප්පජනකසාමත්ථියාභාවතො තාදිසානං පරම්පරායපි තබ්භාවො, තදුපදෙසො ච සම්භවති. තිලක්ඛණූපදෙසනානන්තරිකතාය පන බුද්ධානං නිබ්බානසච්ඡිකිරියා සිද්ධි, තෙනෙවස්ස කිලෙසානමච්චන්තප්පහානස්ස, විපස්සනොපදෙසසාමත්ථියස්ස ච සිද්ධීති නිබ්බානමෙව තදුභයකාරණං, නාඤ්ඤන්ති ගහෙතබ්බං.

කස්මා පන නිබ්බානදස්සනෙන රාගාදීනං අච්චන්තප්පහානං, තිලක්ඛණඤ්ච හොති. න හි අඤ්ඤස්ස දස්සනෙන ඉතරරාගප්පහානං, තිලක්ඛණඤාණඤ්ච යුත්තන්ති? න, අසඞ්ඛතදස්සනෙන සඞ්ඛතස්ස වා දොසස්ස වා පාකටත්තා. දිට්ඨඅච්චන්තසුඛානං හි වට්ටසුඛෙ, තන්නිස්සයාරම්මණාදීසු ච සුඛාභිමානො, වට්ටාභිරති ච පහීයති දිට්ඨපරතීරස්ස නාවිකස්ස නාවායෙකදෙසෙ සුඛාභිමානාභිරතියො විය. අපිච සඞ්ඛතධම්මෙසු අල්ලිනා රාගාදයො අසඞ්ඛතධම්මෙ සණ්ඨාතුං න සක්කොන්ති අග්ගික්ඛන්ධෙ විය මක්ඛිකා, ථලෙ විය ච ජලචරා, නිබ්බානදස්සනෙන පහීනදොසස්ස චිත්තස්ස යාථාවතො තෙසු සඞ්ඛතෙසු තිලක්ඛණදස්සනං සම්භවති භෙසජ්ජාලෙපෙන විහතකාචතිමිරාදිදොසස්ස චක්ඛුනො ඝටාදිරූපදස්සනං විය, දිට්ඨදොසෙසු චස්ස සඞ්ඛාරෙසු න පුන රාගාදීනමුප්පත්ති ඤාතා සුචිභාවෙ විය වච්චකූපෙති වෙදිතබ්බං.

කස්මා පන කෙසඤ්චි සත්තානං එව නිබ්බානසච්ඡිකිරියාසම්භවො, න සබ්බෙසන්ති? අනාදිබුද්ධපරම්පරොපදෙසසාපෙක්ඛත්තා, තෙසඤ්ච උපදෙසකානං සබ්බත්ථ සබ්බදා අභාවතො, සොතූනඤ්ච ඛණසම්පත්තියා අච්චන්තදුල්ලභත්තා, චක්කවාළානඤ්ච අනන්තත්තා, තස්මා කෙචි එව බුද්ධුප්පාදකාලෙ තිලක්ඛණොපදෙසලාභෙන නිබ්බානං සච්ඡිකරොන්ති, න සබ්බෙති ගහෙතබ්බං.

කථං පනෙත්ථ රාගාදීනං අච්චන්තවිගමො නිබ්බානෙන සාධීයතීති? න තාව සො, අතීතානාගතානං තෙසමිදානි අභාවා, පුබ්බෙ ච තස්ස විජ්ජමානත්තා, වත්තමානානං සරසනිරොධතො. කථඤ්චස්ස තුච්ඡරූපස්ස නිබ්බානස්ස හෙතුත්තෙ යථාවුත්තදොසානමවසරොති චෙ? න, තස්ස භාවරූපත්තා. පුබ්බභාගපටිපත්තියා හි නිබ්බානමාරබ්භ අනුසයාජනනභාවෙන උප්පන්නමග්ගා එව කිලෙසානමනුප්පාදනිරොධො තදුප්පත්තියා ආයතිං උප්පජ්ජනාරහානං අනුප්පත්තිතො අග්ගිසන්නිධානෙ අඞ්කුරාජනකභාවෙන උප්පන්නසාලික්ඛන්ධස්ස බීජතාභාවරූපතා විය. න හි අභාවො නාම කොචි පරමත්ථතො අත්ථි, යො කාරණෙන ජනීයති තබ්බිරුද්ධක්ඛණුප්පාදනභාවොවුප්පාදනං අනෙකක්ඛණුප්පාදනෙන ඛන්ධකාරාභාවුප්පාදනං විය, තස්මා කිලෙසානං අනුප්පත්තිනිරොධසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස උපනිස්සයත්තා උපනිස්සයොපචාරෙන නිබ්බානං ‘‘අසෙසවිරාගනිරොධො’’තිආදිනා වුත්තං. සරූපෙනෙව කස්මා න වුත්තන්ති චෙ? අභිසුඛුමත්තා, අනුපලද්ධපුබ්බත්තා ච, සුඛුමතා චස්ස භගවතො අප්පොස්සුක්කතාවචනතො, අරියෙන චක්ඛුනා පස්සිතබ්බතො ච වෙදිතබ්බා.

එත්ථ පන පරවාදී ආහ – ‘‘නත්ථෙව නිබ්බානං අනුපලබ්භනීයතො’’ති. න අනුපලබ්භනීයං තස්ස සිද්ධත්තා. උපලබ්භති හි තං තදනුරූපපටිපත්තියා අරියෙහි. අපිච නිබ්බානං නත්ථීති න වත්තබ්බං සබ්බසත්තානං විරුද්ධධම්මානං භාවෙන අපවග්ගාභාවප්පසඞ්ගතො. න ච තං යුත්තං උණ්හාදිපටිපක්ඛස්ස සීතාදිනො විය භවපටිපක්ඛස්ස නිබ්බානස්සපි අවස්සංභාවා. වුත්තඤ්ච –

‘‘යථාපි උණ්හෙ විජ්ජන්තෙ, අපරං විජ්ජති සීතලං;

එවං තිවිධග්ගි විජ්ජන්තෙ, නිබ්බානං ඉච්ඡිතබ්බක’’න්ති. (බු. වං. 2.11) –

ආදි. අච්චන්තනිරොධහෙතුනො විපස්සනොපදෙසස්ස දස්සනතො ච අත්ථෙව නිබ්බානං තං විනා තස්සාසම්භවතොති වුත්තොවායමත්ථො. තදෙතං පුරිමාය කොටියා අභාවතො අප්පභවං, තතොව අජරාමරණං, නිච්චඤ්ච හොතීති අණුආදීනම්පි නිච්චභාවපත්ති නිබ්බානස්සෙව නිච්චත්තාති චෙ? න, භින්නාධිකරණත්තෙන හෙතුලක්ඛණස්සානුපපත්තිතො. අණුආදීනම්පි අසඞ්ඛතතා ඉති චෙ? න, අසඞ්ඛතතාසිද්ධිතො අසඞ්ඛතානඤ්චානෙකත්තානුපපත්තිතො. යදි හි අසඞ්ඛතං නාම භවෙය්‍ය, එකෙනෙව භවිතබ්බං දෙසකාලසභාවභෙදස්ස කාරණභෙදකත්තා, භින්නසභාවානම්පි අහෙතුකත්තෙ අතිප්පසඞ්ගතො.

සඞ්ඛතෙහි සභාවභින්නස්ස නිබ්බානස්ස කථං අහෙතුකතාති චෙ? අසඞ්ඛතසභාවෙන සඞ්ඛතසභාවෙහි භින්නස්ස කාරණානපෙක්ඛත්තා. අසඞ්ඛතත්තෙ හි සමානෙ භවසභාවභෙදො කාරණභෙදං සූචයති, තස්මා එකමෙව නිච්චං භවිතුමරහති, තඤ්ච යථාවුත්තයුත්තිතො, සබ්බඤ්ඤුවචනතො ච පරමත්ථතො විජ්ජමානං නිබ්බානමෙව. වුත්තං හෙතං භගවතා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අජාතං අභූතං අකතං අසඞ්ඛත’’න්ති (ඉතිවු. 43). අයං දුක්ඛනිරොධසච්චෙ නයො.

ඉතරං පන ‘‘සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධී’’ති උද්දිසිත්වා විත්ථාරතො විභත්තං. විනිච්ඡයො පනෙත්ථ මග්ගඞ්ගවිභඞ්ගෙ ආවි භවිස්සතීති අයං සුත්තන්තභාජනීයනයො.

අභිධම්මභාජනීයෙ පන –

‘‘චත්තාරි සච්චානි දුක්ඛං දුක්ඛසමුදයො දුක්ඛනිරොධො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා. තත්ථ තණ්හා දුක්ඛසමුදයො. අවසෙසා සාසවධම්මා…පෙ… දුක්ඛං. තණ්හාය පහානං දුක්ඛනිරොධො. අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති (විභ. 206) –

වත්වා අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි විත්ථාරතො නිද්දිසිත්වා ‘‘අවසෙසා ධම්මා දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය සම්පයුත්තා’’ති (විභ. 206 ආදයො) එවං පඨමවාරෙ චත්තාරි සච්චානි විභත්තානි. තානි පුන අපරෙහිපි ‘‘තණ්හා, අවසෙසා ච කිලෙසා සමුදයො, තථා තණ්හා, අවසෙසා ච කිලෙසා, අවසෙසා ච අකුසලා සමුදයො, තථා තණ්හා, අවසෙසා ච කිලෙසා, අවසෙසා ච අකුසලා, තීණි ච කුසලමූලානි, සාසවානි සමුදයො, තථා තණ්හා, අවසෙසා ච කිලෙසා, අවසෙසා ච අකුසලා, තීණි ච කුසලමූලානි, සාසවානි, අවසෙසා ච සාසවකුසලධම්මා සමුදයො. අවසෙසා සාසවධම්මා දුක්ඛං, තස්ස තස්ස සමුදයස්ස පහානං නිරොධො, අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො පටිපදා’’ති ඉමෙහි වාරෙහි විභත්තානි. තත්ථ ‘‘අරියසච්චානී’’ති අවත්වා නිප්පදෙසතො පච්චයසඞ්ඛාතං සමුදයං දස්සෙතුං ‘‘සච්චානී’’ති වුත්තං. අරියසච්චෙසු හි තණ්හාව සමුදයො, න ඉතරෙ. න ච කෙවලං තණ්හාව දුක්ඛං සමුදානෙති, අවසෙසා කුසලාකුසලාපි පච්චයං සමුදානෙන්තියෙවාති තෙපි සමුදයතො දස්සෙතුං ‘‘සච්චානි’’ත්වෙව වුත්තං. තතො පරං යස්මා අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොව පටිපදාති. සම්පයුත්තා පන ඵස්සාදයො සබ්බෙපි ධම්මා පටිපදා එව, තස්මා තං නයං දස්සෙතුං සබ්බසඞ්ගාහිකවාරෙපි සබ්බානි විභත්තානි. එත්ථ හි අරියධනානෙව සඞ්ගහිතානි. සෙසං සදිසමෙවාති අයං අභිධම්මභාජනීයනයො.

පඤ්හාපුච්ඡකනයෙ පන චතුන්නං අරියසච්චානං කති කුසලා…පෙ… කති අරණා? සමුදයසච්චං අකුසලං, නිරොධසච්චං අබ්‍යාකතං, දුක්ඛසච්චං තිධාපි. සමුදයො සවිතක්කසවිචාරො, නිරොධො අවිතක්කඅවිචාරො, මග්ගො තිධාපි, දුක්ඛං තිධාපි, න වත්තබ්බං ච. තීණි සච්චානි අනිදස්සනඅප්පටිඝානි, දුක්ඛං තිධාපි. සමුදයො හෙතු, නිරොධො න හෙතු, සෙසා ද්විධාපි. ද්වෙ සච්චානි ලොකියානි, මග්ගනිරොධා ලොකුත්තරා. සමුදයසච්චං සරණං, ද්වෙ සච්චානි අරණානි, දුක්ඛං දුවිධාපි. අයං පඤ්හාපුච්ඡකනයො. ඉදානි පනෙත්ථ –

කමතොනූනාධිකතො, ලක්ඛණාදීහි සුඤ්ඤතො;

ඤාණකිච්චොපමා ඤෙය්‍යො, පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො.

තත්ථ කමතො තාව ඉධාපි දෙසනාක්කමොව යුජ්ජති. එත්ථ ඔළාරිකත්තා, සබ්බසත්තසාධාරණත්තා ච සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති දුක්ඛසච්චං පඨමං වුත්තං, තතො තස්සෙව හෙතුදස්සනත්ථං සමුදයසච්චං, තතො ‘‘හෙතුනිරොධා භවනිරොධො’’ති ඤාපනත්ථං නිරොධසච්චං, තදධිගමුපායදස්සනත්ථං අන්තෙ මග්ගසච්චං. භවසුඛස්සාදගධිතානං සංවෙගජනනත්ථං පඨමං දුක්ඛමාහ, තතො ‘‘භවං නෙව අහෙතුකං ආගච්ඡති, න ඉස්සරනිම්මානාදිනා හොති, ඉතො පන හොතී’’ති ඤාපනත්ථං සමුදයසච්චං, තතො සහෙතුකෙන දුක්ඛෙන අභිභූතත්තා සංවිග්ගමානසානං තන්නිස්සරණදස්සනෙන අස්සාසජනනත්ථං නිරොධං, තතො නිරොධසම්පාපකං මග්ගන්ති අයමෙත්ථ කමො.

අනූනාධිකතො පන කස්මා චත්තාරි එව සච්චානීති චෙ? තතො අඤ්ඤස්ස අසම්භවතො, අඤ්ඤතරස්ස ච අනපනෙය්‍යතො. අපිච පවත්තිමාචික්ඛන්තො භගවා සහෙතුකං ආචික්ඛති, නිවත්තිඤ්ච සඋපායං. ඉති පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතූනං එතපරමතො චත්තාරි එව වුත්තානීති අයමෙත්ථානූනාධිකතො.

ලක්ඛණාදීහි පනෙත්ථ ලක්ඛණතො බාධනලක්ඛණං දුක්ඛසච්චං, සන්තාපනරසං, පවත්තිපච්චුපට්ඨානං. පභවලක්ඛණං සමුදයසච්චං, අනුපච්ඡෙදකරණරසං, පලිබොධපච්චුපට්ඨානං. සන්තිලක්ඛණං නිරොධසච්චං, අච්චුතිරසං, අනිමිත්තපච්චුපට්ඨානං. නිය්‍යානලක්ඛණං මග්ගසච්චං, කිලෙසපහානකරණරසං, වුට්ඨානපච්චුපට්ඨානං. අපිච පවත්තිපවත්තකනිවත්තිනිවත්තකලක්ඛණානි පටිපාටියා, තථා සඞ්ඛතතණ්හාඅසඞ්ඛතදස්සනලක්ඛණානි චාති ඉමානෙත්ථ ලක්ඛණානි.

සුඤ්ඤතො පනෙතානි යථාක්කමං වෙදකකාරකනිබ්බුතගමකාභාවතො සුඤ්ඤානි. වුත්තඤ්ච –

‘‘දුක්ඛමෙව හි, න කොචි දුක්ඛිතො,

කාරකො න, කිරියාව විජ්ජති;

අත්ථි නිබ්බුති, න නිබ්බුතො පුමා,

මග්ගමත්ථි, ගමකො න විජ්ජතී’’ති. (විභ. අට්ඨ. 189);

අථ වා –

ධුවසුභසුඛත්තසුඤ්ඤං,

පුරිමද්වයමත්තසුඤ්ඤමමතපදං;

ධුවසුභසුඛඅත්තවිරහිතො,

මග්ගො ඉති සුඤ්ඤතො තෙසු. (විභ. අට්ඨ. 189);

නිරොධසුඤ්ඤානි වා තීණි. නිරොධො ච සෙසත්තයසුඤ්ඤො. ඵලසුඤ්ඤො වා හෙත්ථ හෙතු සමුදයමග්ගෙසු දුක්ඛනිරොධානං අභාවා පකතිවාදීනං පකති විය. හෙතුසුඤ්ඤඤ්ච ඵලං දුක්ඛසමුදයානං, නිරොධමග්ගානඤ්ච අසමවායා, න හෙතුසමවෙතං හෙතුඵලං. හෙතුඵලසමවායවාදීනං ද්විඅණුකාදීනි වියාති අයමෙත්ථ සුඤ්ඤතා.

ඤාණකිච්චතොති එත්ථ දුවිධං සච්චඤාණං අනුබොධඤාණං, පටිවෙධඤාණඤ්ච. තත්ථ අනුබොධඤාණං ලොකියං, තං අනුස්සවාදිවසෙන නිරොධෙ, මග්ගෙ ච පවත්තති. පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, තං සච්චාවබොධපටිපක්ඛකිලෙසෙ ඛෙපෙන්තං නිරොධමාරම්මණං කත්වා කිච්චතො චත්තාරිපි සච්චානි පටිවිජ්ඣති. යං පනෙතං ලොකියං, තත්ථ දුක්ඛඤාණං පරියුට්ඨානාභිභවනවසෙන පවත්තමානං සක්කායදිට්ඨිං නිවත්තෙති, සමුදයඤාණං උච්ඡෙදදිට්ඨිං, නිරොධඤාණං සස්සතදිට්ඨිං, මග්ගඤාණං අකිරියදිට්ඨිං. දුක්ඛඤාණං වා තෙසු ධුවසුභසුඛත්තභාවරහිතෙසු ඛන්ධෙසු ධුවසුභසුඛත්තභාවසඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ඵලෙ විප්පටිපත්තිං, සමුදයඤාණං ‘‘ඉස්සරපධානකාලසභාවාදීහි ලොකො පවත්තතී’’ති අකාරණෙ කාරණාභිමානප්පවත්තං හෙතුම්හි විප්පටිපත්තිං, නිරොධඤාණං අරූපලොකාදීසු අපවග්ගග්ගාහභූතං නිරොධෙ විප්පටිපත්තිං, මග්ගඤාණං කාමසුඛල්ලිකඅත්තකිලමථානුයොගප්පභෙදෙ අවිසුද්ධිමග්ගෙ විසුද්ධිමග්ගග්ගාහවසෙන පවත්තං උපායෙ විප්පටිපත්තිං නිවත්තෙති. ඉදමෙත්ථ ඤාණකිච්චං.

උපමාතො පනෙත්ථ භාරො විය හි දුක්ඛසච්චං දට්ඨබ්බං, භාරාදානමිව සමුදයසච්චං, භාරනික්ඛෙපනමිව නිරොධසච්චං, භාරනික්ඛෙපනුපායො විය මග්ගසච්චං. අපිච රොගතන්නිදානතදුපසමභෙසජ්ජෙහි, ඔරිමතීරමහොඝපාරිමතීරතංසම්පාපකොපායෙහි චාති එවමාදීහි යථාක්කමං යොජෙත්වාපි එතානි උපමාතො වෙදිතබ්බානි. අයමෙත්ථ උපමා. එවං ඤෙය්‍යො පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො.

සච්චවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – ද්වාවීසති ඉන්ද්‍රියානීති එත්ථ ඉන්ද්‍රියට්ඨසම්භවතො ඉන්ද්‍රියානි. කො පනෙස ඉන්ද්‍රියට්ඨො නාමාති? ඉන්දලිඞ්ගට්ඨො, ඉන්දදෙසිතට්ඨො, ඉන්දදිට්ඨට්ඨො, ඉන්දසිට්ඨට්ඨො, ඉන්දජුට්ඨට්ඨො ච, සො සබ්බොපි ඉධ යථායොගං යුජ්ජති. කුසලාකුසලං කම්මං ඉන්දො නාම කම්මෙසු කස්සචි ඉස්සරියාභාවතො, තෙනෙවෙත්ථ කම්මසඤ්ජනිතානි තාව ඉන්ද්‍රියානි අත්තනො ජනකකම්මං උල්ලිඞ්ගෙන්ති, තෙන ච සිට්ඨානීති ඉන්දලිඞ්ගට්ඨෙන, ඉන්දසිට්ඨට්ඨෙන ච ඉන්ද්‍රියානි. සම්මාසම්බුද්ධො පන පරමිස්සරියභාවතො ඉන්දො, තතො සබ්බානිපෙතානි ඉන්ද්‍රියානි භගවතා යථාභූතතො පකාසිතානි, අභිසම්බුද්ධානි චාති ඉන්දදෙසිතට්ඨෙන, ඉන්දදිට්ඨට්ඨෙන ච ඉන්ද්‍රියානි. තෙනෙව භගවතා කානිචි ගොචරාසෙවනාය, කානිචි භාවනාසෙවනාය සෙවිතානීති ඉන්දජුට්ඨට්ඨෙනපි ඉන්ද්‍රියානි. අපිච ආධිපච්චසඞ්ඛාතෙන ඉස්සරියට්ඨෙනාපි එතානි ඉන්ද්‍රියානි.

චක්ඛුන්ද්‍රියන්තිආදීසු චක්ඛාදීනං පදත්ථො හෙට්ඨා පකාසිතො. පච්ඡිමෙසු පන තීසු පුබ්බභාගෙ අනඤ්ඤාතං අමතං පදං, චතුසච්චධම්මං වා ජානිස්සාමීති එවං පටිපන්නස්ස උප්පජ්ජනතො, ඉන්ද්‍රියට්ඨසම්භවතො ච අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. ආජානනතො අඤ්ඤා එව ඉන්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤින්ද්‍රියං. අඤ්ඤාතාවිනො චතූසු සච්චෙසු නිට්ඨිතඤාණකිච්චස්ස ඛීණාසවස්ස ඉන්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. තත්ථ ච පසාදින්ද්‍රියානන්තරං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවීථිචිත්තප්පවත්තියං රූපාදීනං නියතභාවස්ස, අත්තනො තික්ඛමන්දතානුවිධානස්ස ච ආපාදනතො ආධිපච්චං වෙදිතබ්බං. මනින්ද්‍රියාදීනං පන අත්තනො අත්තනො විජානනාදිලක්ඛණෙ ආධිපච්චං වෙදිතබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො.

ධම්මභෙදතො පනෙත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියං රූපාරූපවසෙන ද්විධා. සුඛින්ද්‍රියාදීනි පඤ්ච වෙදනාභාවතො එකධම්මො, තථා පඤ්ඤින්ද්‍රියාදීනි චත්තාරි අමොහභාවතො. සෙසානි පන ඉන්ද්‍රියානි එකෙකධම්මා එවාති එවං පරමත්ථතො සොළස ධම්මාව ද්වාවීසතින්ද්‍රියභාවෙන දෙසිතානි. සෙසානි පනෙත්ථ චෙතසිකරූපනිබ්බානානි අසඞ්ගහිතානීති අයං ධම්මභෙදො.

විභඞ්ගනයතො පනෙත්ථ සුත්තන්තභාජනීයං නාම න ගහිතං. කස්මා? සුත්තන්තෙ ඉමාය පටිපාටියා ද්වාවීසතියා ඉන්ද්‍රියානං අනාගතත්තා. සුත්තන්තස්මිං හි කත්ථචි ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි, කත්ථචි තීණි, කත්ථචි පඤ්ච, එවං පන නිරන්තරං ද්වාවීසති ආගතානි නාම නත්ථි. අභිධම්මභාජනීයෙපි විසෙසො නත්ථි.

පඤ්හාපුච්ඡකනයෙ පන ද්වාවීසතියා ඉන්ද්‍රියානං කති කුසලා…පෙ… කති අරණාති? අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං කුසලං, දොමනස්සින්ද්‍රියං අකුසලං, සද්ධාසතිපඤ්ඤාඅඤ්ඤින්ද්‍රියානි චත්තාරි කුසලාබ්‍යාකතානි, මනජීවිතසොමනස්සඋපෙක්ඛාවීරියසමාධින්ද්‍රියානි ඡ තිධාපි, සෙසානි දස අබ්‍යාකතානි. ඡ ඉන්ද්‍රියානි සියා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා, සියා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තාති, තීණි තිධාපි, ජීවිතං තිධා ච න වත්තබ්බඤ්ච, ද්වාදසින්ද්‍රියානි න වත්තබ්බානි එව. තීණි විපාකානි, ද්වෙ විපාකධම්මධම්මානි, රූපින්ද්‍රියානි සත්ත නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මානි, අඤ්ඤින්ද්‍රියං සියා විපාකං, සියා විපාකධම්මධම්මං, නවින්ද්‍රියානි තිධාපි. නවින්ද්‍රියානි උපාදින්නුපාදානියානි, දොමනස්සින්ද්‍රියං අනුපාදින්නුපාදානියං, තීණි අනුපාදින්නඅනුපාදානියානි, නව තිධාපි. දොමනස්සින්ද්‍රියං සවිතක්කසවිචාරං, උපෙක්ඛින්ද්‍රියං තථා ච අවිතක්කඅවිචාරඤ්ච, නව අවිතක්කඅවිචාරානි, එකාදස තිධාපි. සත්ත රූපින්ද්‍රියානි චෙව සුඛදුක්ඛදොමනස්සින්ද්‍රියානි චාති දස පරිත්තානි, පච්ඡිමානි තීණි අප්පමාණානි, සෙසානි නව තිධාව. තත්ථ ච සොමනස්සින්ද්‍රියං රූපාවචරවසෙනෙව මහග්ගතං, තදවසෙසානි අරූපාවචරවසෙනාපීති වෙදිතබ්බං. පඤ්චින්ද්‍රියානි අනිදස්සනසප්පටිඝානි, සත්තරස අනිදස්සනඅප්පටිඝානෙව.

පඤ්ඤින්ද්‍රියාදීනි චත්තාරි හෙතූ, සෙසා න හෙතූ…පෙ… දොමනස්සින්ද්‍රියං සරණං, මනජීවිතසොමනස්සඋපෙක්ඛාවීරියසමාධින්ද්‍රියානි ද්විධාපි, සෙසානි පන්නරස අරණානෙවාති අයං පඤ්හාපුච්ඡකනයො.

ඉන්ද්‍රියෙසු පනෙතෙසු, පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො;

කමතො දානි විඤ්ඤෙය්‍යො, තත්ථ කොසල්ලමිච්ඡතා.

කමතොති අයම්පි දෙසනාක්කමොව. තත්ථ අජ්ඣත්තධම්මෙ පරිඤ්ඤාය අරියභූමිපටිලාභො හොතීති අත්තභාවපරියාපන්නානි චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනි පඨමං දෙසිතානි. සො මනුස්සත්තභාවො යං ධම්මං උපාදාය ‘‘ඉත්ථී’’ති වා ‘‘පුරිසො’’ති වා සඞ්ඛං ගච්ඡති, ‘‘අයං සො’’ති නිදස්සනත්ථං තතො ඉත්ථින්ද්‍රියං, පුරිසින්ද්‍රියඤ්ච. සො දුවිධොපි ජීවිතින්ද්‍රියපටිබද්ධවුත්තීති ඤාපනත්ථං තතො ජීවිතින්ද්‍රියං. යාව තස්ස පවත්ති, තාව එතෙසං වෙදයිතානං අනිවත්ති. යඤ්ච කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං සුඛං දුක්ඛන්ති ඤාපනත්ථං තතො සුඛින්ද්‍රියාදීනි. තන්නිරොධත්ථං පන එතෙ ධම්මා භාවෙතබ්බාති පටිපත්තිදස්සනත්ථං තතො සද්ධාදීනි. ‘‘ඉමාය පටිපත්තියා එස ධම්මො පඨමං අත්තනි පාතුභවතී’’ති පටිපත්තියා අමොඝභාවදස්සනත්ථං තතො අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. තස්සෙව ඵලත්තා, තතො අනන්තරං භාවෙතබ්බත්තා ච තතො අඤ්ඤින්ද්‍රියං. ඉතො පරං භාවනාය ඉමස්ස අධිගමො, අධිගතෙ ච පන ඉමස්මිං නත්ථි කිඤ්චි උත්තරි කරණීයන්ති ඤාපනත්ථං අන්තෙ පරමස්සාසභූතං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං දෙසිතන්ති එවං කමතො පාළිමුත්තවිනිච්ඡයනයො විඤ්ඤෙය්‍යො.

ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයාකාරවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

පච්චයාකාරවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – අවිජ්ජාපච්චයාතිආදීසු අවින්දියං කායදුච්චරිතාදිං වින්දති පටිලභති, වින්දියං වා කායසුචරිතාදිං න වින්දති, ධම්මානං වා යථාසභාවං අවිදිතං කරොති, අන්තවිරහිතෙ වා සංසාරෙ සත්තෙ ජවාපෙති, අවිජ්ජමානෙසු වා ජවති, විජ්ජමානෙසු වා න ජවතීති අවිජ්ජා. පටිච්ච ඵලමෙති එතස්මාති පච්චයො, ධම්මානං උප්පත්තියා, ඨිතියා ච උපකාරකො ධම්මො. අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චාති අවිජ්ජාපච්චයො, තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා. සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා.

ඉතො පරං සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණන්තිආදීසු වුත්තං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අවුත්තෙසු පන විජානාතීති විඤ්ඤාණං. නමතීති නාමං, රුප්පතීති රූපං, නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපන්ති එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන වෙදිතබ්බං. ආයෙ තනොති, ආයතඤ්ච නයතීති ආයතනං, ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනඤ්ච සළායතනන්ති එකසෙසනයෙන වෙදිතබ්බං. ඵුසතීති ඵස්සො. වෙදයතීති වෙදනා. පරිතස්සතීති තණ්හා. උපාදියතීති උපාදානං. භවති, භාවයති චාති භවො. ජනනං ජාති. ජීරණං ජරා. මරන්ති එතෙනාති මරණං. සොචනං සොකො. පරිදෙවනං පරිදෙවො. දුක්ඛයති, උප්පාදට්ඨිතිවසෙන ද්විධා ඛණතීතිපි දුක්ඛං. දුම්මනස්ස භාවො දොමනස්සං. භුසො ආයාසො උපායාසො. සම්භවන්තීති නිබ්බත්තන්ති. න කෙවලඤ්ච සොකාදීහෙව, අථ ඛො අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තීතිආදිනා සබ්බපදෙහිපි සම්භවන්ති-සද්දස්ස යොජනා කාතබ්බා. එවං හි පච්චයපච්චයුප්පන්නවවත්ථානං කතං හොති.

එවන්ති නිද්දිට්ඨනයනිදස්සනං, තෙන අවිජ්ජාදීහෙව කාරණෙහි, න ඉස්සරනිම්මානාදීහීති දස්සෙති. එතස්සාති යථාවුත්තස්ස. කෙවලස්සාති අසම්මිස්සස්ස, සකලස්ස වා, දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති දුක්ඛසමූහස්ස, න සත්තස්ස, න සුඛසුභාදීනං. සමුදයොති නිබ්බත්ති, හොතීති සම්භවති. අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො.

ධම්මභෙදතො පනෙත්ථ අවිජ්ජාති සුත්තන්තපරියායෙන දුක්ඛාදීසු චතූසු, අභිධම්මපරියායෙන පුබ්බන්තාදීහි සද්ධිං අට්ඨසු වා ඨානෙසු අඤ්ඤාණං. සඞ්ඛාරා පන පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරා තයො, කායවචීචිත්තසඞ්ඛාරා තයො චාති ඡබ්බිධා. තත්ථ අට්ඨ කාමාවචරකුසලචෙතනා, පඤ්ච රූපාවචරකුසලචෙතනා චෙති තෙරස චෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො නාම. ද්වාදස අකුසලචෙතනා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො නාම. චතස්සො අරූපාවචරකුසලචෙතනා ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො නාම. ඉමෙසං පන තිණ්ණං සඞ්ඛාරානං එව ද්වාරතො පවත්තිදස්සනත්ථං අයං සඞ්ඛාරාදිත්තිකො වුත්තො.

අට්ඨ කාමාවචරකුසලචෙතනා චෙව ද්වාදසාකුසලචෙතනා ච කායද්වාරෙ පවත්තියං කායසඞ්ඛාරො, වචීද්වාරෙ පවත්තියං වචීසඞ්ඛාරො, එතා චෙව මනොද්වාරෙ පවත්තියං, මනොද්වාරෙ එව පවත්තනකා රූපාරූපකුසලචෙතනා ච චිත්තසඞ්ඛාරොති වුච්චන්ති. අභිඤ්ඤාචෙතනා, පනෙත්ථ උද්ධච්චචෙතනා ච පරතො පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණපච්චයභාවෙ අපනෙතබ්බාපි අවිජ්ජාපච්චයා සම්භවතො ඉධ ගහෙතබ්බාවාති අයං තිකො පුරිමත්තිකමෙව පවිසතීති අත්ථතො ලොකියකුසලාකුසලචෙතනාව අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බං. ඉදඤ්ච සුත්තන්තභාජනීයනයෙන, අභිධම්මභාජනීයනයෙන පන ලොකියලොකුත්තරෙ එකෙකචිත්තක්ඛණෙ ද්වාදසඞ්ගස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස ගහණතො සබ්බාපි චෙතනා සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බං. එවං විඤ්ඤාණනාමරූපාදීසුපි සබ්බචිත්තසම්පයුත්තවසෙන ච ධම්මභෙදො වෙදිතබ්බො. සුත්තන්තභාජනීයනයෙනෙව පන දස්සයිස්සාම.

සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණඤ්ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිඡබ්බිධං බාත්තිංසලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණමෙව හොති, ලොකුත්තරානි පන වට්ටකථාය න යුජ්ජන්තීති න ගහිතානි. විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං පන සබ්බලොකියවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තයො අරූපිනො ඛන්ධා. රූපං සබ්බානි භූතුපාදායරූපානි. සළායතනං මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි. ඵස්සො චක්ඛුසම්ඵස්සාදිකො ඡවිපාකඵස්සො, තථා වෙදනාපි. තණ්හා රූපතණ්හාදිභෙදතො ඡබ්බිධො ලොභො. උපාදානං කාමුපාදානාදිතො චතුබ්බිධා ලොභදිට්ඨියොව. භවො පන දුවිධො කම්මභවො, උපපත්තිභවොති. තත්ථ කම්මභවො තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ච තංසම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයො ච. උපපත්තිභවො පන කම්මාභිනිබ්බත්තා පඤ්චපි ඛන්ධා. සො පභෙදතො කාමරූපාරූපභවා තයො, සඤ්ඤා අසඤ්ඤා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා භවා තයො, එකචතුපඤ්චවොකාරභවා තයොති නවවිධො නිද්දිට්ඨො. ජාතිආදීනි පුබ්බෙ වුත්තානි. තෙසු ජාතිග්ගහණෙන විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනාව ගහිතා තදවිනාභාවතො. තථා ජරාමරණග්ගහණෙනාපි තෙසඤ්ඤෙව පාකභෙදත්තා. සොකාදයො පන ජරාමරණෙන ද්වාදසමෙන අඞ්ගෙන එකසඞ්ඛෙපං කත්වා වුත්තා, න විසුං අඞ්ගභාවෙන. කිමත්ථන්ති චෙ? භවචක්කස්ස අවිච්ඡෙදදස්සනත්ථං. සොකාදිතො හි අවිජ්ජා සිද්ධා හොති අවිජ්ජාවිප්පයොගතො, අවිජ්ජාසමුප්පත්තිතො ච. ජරාමරණබ්භාහතස්ස හි බාලස්සෙව තෙ සම්භවන්ති, තෙහි ච අවිජ්ජාය සිද්ධාය පුන අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති එවං හෙතුඵලපරම්පරාය භවචක්කං අවිච්ඡින්නං, අනාදිකං, අපරියන්තං, අපරියොසානඤ්ච හොති.

යදි එවං, කස්මා අවිජ්ජා ආදිතො වුත්තාති? පධානදස්සනත්ථං පන ආදිතො වුත්තා. තිණ්ණං හි වට්ටානං අවිජ්ජා පධානො හෙතු තස්සා භාවෙ භාවතො, නිරොධෙන ච නිරුජ්ඣනතො. එවං අවිජ්ජාදීහි ද්වාදසහි අඞ්ගෙහි සුත්තන්තභාජනීයනයෙන සබ්බෙ ලොකියධම්මාව පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙන වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අභිධම්මපරියායෙන පන ලොකුත්තරාපීති අයමෙත්ථ ධම්මභෙදො.

විභඞ්ගනයතො පනෙත්ථ පඤ්හාපුච්ඡකනයො නත්ථි, සුත්තන්තභාජනීයනයාපි ධම්මභෙදෙ වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරතො විභත්තාති වෙදිතබ්බො. අභිධම්මභාජනීයෙ පන –

‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරො, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමං, නාමපච්චයා ඡට්ඨායතනං, ඡට්ඨායතනපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති.