සතිපට්ඨානවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

සතිපට්ඨානවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – චත්තාරොති ගණනපරිච්ඡෙදො, තෙන න තතො හෙට්ඨා, න උද්ධන්ති දීපෙති. සතිපට්ඨානාති එත්ථ ද්වෙ සතිපට්ඨානා සතිගොචරොපි සතිපි. ‘‘චතුන්නං, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච දෙසෙස්සාමී’’තිආදීසු (සං. නි. 5.408) හි සතිගොචරො ‘‘සතිපට්ඨාන’’න්ති වුච්චති, තස්සත්ථො පතිට්ඨාති තස්මින්ති පට්ඨානං, කා පතිට්ඨාති? සති. සතියා පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. පධානං ඨානන්ති වා පට්ඨානං, සතියා පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවිතා බහුලීකතා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.147) පන සති. තස්සත්ථො පතිට්ඨාතීති පට්ඨානං, උපට්ඨාති ඔක්කන්තිත්වා පක්ඛන්දිත්වා පවත්තතීති අත්ථො. සතියෙව පට්ඨානත්ථෙන සතිපට්ඨානං. අථ වා සරණට්ඨෙන සති, සා ච උපට්ඨානට්ඨෙන පට්ඨානන්ති සතිපට්ඨානං, ඉදමිධ අධිප්පෙතං. යදි එවං, කස්මා සතිපට්ඨානාති බහුවචනං කතං? සතියා බහුත්තා. ආරම්මණභෙදෙන හි බහුකා තා සතියො.

ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ, තෙන අජ්ඣත්තාදිවසෙන සබ්බප්පකාරචතුචත්තාලීසවිධසතිපට්ඨානනිබ්බත්තකස්ස පුග්ගලස්ස නිස්සයභූතං සාසනමෙව, නාඤ්ඤං සාසනන්ති දීපෙති. වුත්තං හෙතං ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො…පෙ… සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙහි අඤ්ඤෙහී’’ති (දී. නි. 2.214; ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241).

භික්ඛූති සංසාරෙ භයං ඉක්ඛනකො. තෙන කිඤ්චාපි භගවතො දෙවලොකෙ නිසීදිත්වා සතිපට්ඨානං දෙසෙන්තස්ස සන්තිකෙ දෙවගණං මුඤ්චිත්වා එකභික්ඛුපි නිසින්නො නාම නත්ථි, තථාපි දෙවො වා හොතු මනුස්සො වා ගහට්ඨො වා පබ්බජිතො වා, සංසාරෙ භයන්ති සම්මා ඉක්ඛමානො යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානොව භික්ඛු නාම හොති, නාඤ්ඤොති දස්සෙති. යථාහ ‘‘අලඞ්කතො චෙපී’’ති (ධ. ප. 142).

අජ්ඣත්තන්ති නියකජ්ඣත්තං. කායෙති එත්ථ ආයන්ති තතොති ආයො. කෙ ආයන්ති? කුච්ඡිතා කෙසාදයො, ඉති කුච්ඡිතානං ආයොති කායො. අථ වා අඞ්ගපච්චඞ්ගානං, කෙසාදීනඤ්ච සමූහට්ඨෙනපි කායො, රූපකායො, තස්මිං අත්තනො කායෙති අත්ථො. කායානුපස්සීති කායං අනුපස්සනසීලො. ‘‘කායෙ’’ති ච වත්වා පුන ‘‘කායානුපස්සී’’ති දුතියකාය-ග්ගහණං ‘‘එවං න කායෙ අඞ්ගපච්චඞ්ගවිනිමුත්තඑකධම්මානුපස්සී, නාපි කෙසලොමාදිවිනිමුත්තඉත්ථිපුරිසානුපස්සී, න ච භූතුපාදායවිනිමුත්තඑකධම්මානුපස්සී, අථ ඛො රථසම්භාරනගරාවයවකදලික්ඛන්ධවිභාගානුපස්සකො විය යථාක්කමං අඞ්ගපච්චඞ්ගකෙසාදිභූතුපාදායසමූහානුපස්සී එවා’’ති දස්සනත්ථං කතං. තථා හෙත්ථ යථාවුත්තධම්මසමූහවිනිමුත්තො ඉත්ථිපුරිසාදිකො, අඤ්ඤො වා කොචි ධම්මො න දිස්සති, යථාවුත්තධම්මසමූහමත්තෙයෙව පන බාලා තථා තථා සුභාදිතො ච මිච්ඡාභිනිවෙසං කරොන්ති, අයං පන යොගී තත්ථ කායානුපස්සී එව අනිච්චදුක්ඛඅනත්තාසුභානුපස්සී එවාති වුත්තං හොති. අථ වා ය්වායං මහාසතිපට්ඨානෙ අස්සාසපස්සාසාදිකො චුද්දසවිධො කායො වුත්තො, තස්ස සබ්බස්ස ඉමස්මිංයෙව කායෙ අනුපස්සනතො ‘‘කායෙ කායානුපස්සී’’ති එවමාදිනාපි අත්ථො දට්ඨබ්බො.

විහරතීති ඉරියති, චතූසු ඉරියාපථෙසු එකෙනාගතං සරීරබාධනං අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපතමානං අත්තභාවං හරති, පවත්තෙතීති අත්ථො. බහිද්ධා කායෙති පරස්ස කායෙ. අජ්ඣත්තබහිද්ධා කායෙති කාලෙන අත්තනො, කාලෙන පරස්ස කායෙ. කාලෙන හි අජ්ඣත්තබහිද්ධාකායෙසුපි එකස්මිං ඛණෙ කායානුපස්සනා උප්පජ්ජති, පගුණකම්මට්ඨානස්ස පන අපරාපරං සඤ්චරණකාලො එත්ථ කථිතො. ආතාපීති කායපරිග්ගාහකවීරියෙන වීරියවා. සො හි යස්මා කිලෙසානං ආතාපනතො ආතාපො වුච්චති වීරියං, සො චස්ස අත්ථි, තස්මා ආතාපීති වුච්චති. සම්පජානොති කායපරිග්ගාහකෙන සම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො. සතිමාති කායපරිග්ගාහිකාය සතියා සමන්නාගතො. අයං පන යස්මා සතියා ආරම්මණං පරිග්ගහෙත්වා පඤ්ඤාය අනුපස්සති, වීරියෙන ච අන්තරා වොසානං නාපජ්ජති, තස්මා යෙසං ධම්මානං ආනුභාවෙන තං සතිපට්ඨානං සම්පජ්ජති, තෙසං දස්සනත්ථං ‘‘ආතාපී සම්පජානො සතිමා’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

ඉති කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, සම්පයොගඞ්ගඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි පහානඞ්ගං දස්සෙතුං ‘‘විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්ස’’න්ති වුත්තං. තත්ථ විනෙය්‍යාති තදඞ්ගවිනයෙන වා වික්ඛම්භනවිනයෙන වා විනයිත්වා. ලොකෙති ය්වායං අජ්ඣත්තාදිභෙදො කායො වුත්තො, ස්වෙව ඉධ ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො නාම. විභඞ්ගෙ පන යස්මා රූපකායෙ පහීනඅභිජ්ඣාදයො වෙදනාදීසුපි පහීයන්ති එව, තස්මා පඤ්චපි උපාදානක්ඛන්ධා ‘‘ලොකො’’ති වුත්තං. තස්මිං ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සසඞ්ඛාතං කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදං විනෙය්‍යාති සම්බන්ධො. ඉමස්ස ච නීවරණෙසු බලවධම්මද්වයස්ස පහානදස්සනෙන සෙසනීවරණානම්පි පහානං වුත්තංයෙවාති වෙදිතබ්බං. විසෙසෙන චෙත්ථ අභිජ්ඣාදොමනස්සවිනයෙන යථාක්කමං කායසම්පත්තිවිපත්තිමූලානං අනුරොධවිරොධානං, අත්තඅභිරතිතදසුභාකාරාදිභාවනානභිරතීනං, අභූතගුණපක්ඛෙපභූතදොසාපනයනානඤ්ච පහානං වුත්තං, තෙන යොගාවචරස්ස යොගානුභාවනිබ්බත්තඵලං, යොගසමත්ථතා ච දීපිතා හොති.

අජ්ඣත්තං වෙදනාසූතිආදීසුපි අජ්ඣත්තාදීනි වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බානි. එත්ථ පන වෙදනාති තිස්සො වෙදනා ලොකියා, තථා චිත්තං, ධම්මා ච, තෙසං විභාගො විභඞ්ගනයෙ ආවි භවිස්සති. කෙවලං පනෙත්ථ යථා වෙදනාදයො අනුපස්සන්තො වෙදනාදිඅනුපස්සී නාම හොති, සො නයො දස්සෙතබ්බො. සෙය්‍යථිදං – වෙදනාසු තාව සුඛා වෙදනා දුක්ඛතො, දුක්ඛා සල්ලතො, ඉතරා ච අනිච්චතො අනුපස්සිතබ්බා. යථාහ –

‘‘යො සුඛං දුක්ඛතො අද්ද, දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතො;

අදුක්ඛමසුඛං සන්තං, අද්දක්ඛි නං අනිච්චතො’’ති (සං. නි. 4.253; ඉතිවු. 53).

සබ්බා එව එතා දුක්ඛතො අනුපස්සිතබ්බා ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතං, තං දුක්ඛස්මින්ති වදාමී’’ති (සං. නි. 4.259) වචනතො. එවං අනුපස්සන්තො පන අනිච්චාදිසත්තානුපස්සනාවසෙන වා අනුපස්සන්තොපි ‘‘ඉමං වෙදනං කො වෙදයති, කස්සායං වෙදනා, කිං කාරණායං වෙදනා’’ති උපපරික්ඛිත්වා ‘‘න කොචි සත්තාදිකො වෙදයති, න කෙසඤ්චි සත්තාදීනං වෙදනා, වත්ථාරම්මණාදිකාරණා පනායං වෙදනා උප්පජ්ජතී’’ති අනුපස්සන්තොපි වෙදනානුපස්සී නාම හොති. අථ වා සුඛාදීනං උප්පත්තික්ඛණෙ දුක්ඛාදීනං අසම්භවා අනිච්චා අද්ධුවා විපරිණාමධම්මාති එවං වා අනුපස්සන්තො වෙදනානුපස්සී නාම හොති. ඉමිනාව නයෙන පාළිනයානුසාරෙන සෙසචිත්තධම්මානම්පි අනුපස්සනාකාරො වෙදිතබ්බො. විසෙසතො පනෙත්ථ චිත්තෙසු අනිච්චතාවසෙන, ධම්මෙසු අනත්තතාවසෙන ච අනුපස්සන්තො චිත්තානුපස්සී, ධම්මානුපස්සී ච නාම හොතීති වෙදිතබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො.

ධම්මභෙදො පනෙත්ථ නත්ථි, සරණවසෙන ච එකාව සති ආරම්මණවසෙන ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති වුත්තාති.

විභඞ්ගනයතො පනෙත්ථ සුත්තන්තභාජනීයෙ තාව අජ්ඣත්තබහිද්ධාතදුභයකායෙ කෙසාදිකොට්ඨාසභාවනාවසෙන පඨමං සතිපට්ඨානං විත්ථාරිතං. තථා අජ්ඣත්තාදීසු පච්චෙකං සාමිසනිරාමිසවසෙන දුවිධානං සුඛදුක්ඛඅදුක්ඛමසුඛවෙදනානං වසෙන දුතියං, සරාගවීතරාගසදොසවීතදොසසමොහවීතමොහසංඛිත්තවික්ඛිත්තමහග්ගතඅමහග්ගතසඋත්තරානුත්තරසමාහිතාසමාහිතවිමුත්තාවිමුත්තභෙදතො සොළසවිධෙහි චිත්තපජානනවසෙන තතියං, පඤ්චනීවරණානං, සත්තබොජ්ඣඞ්ගානඤ්ච සම්භවාසම්භවඋප්පාදපහානපහීනානුප්පත්තිභාවනාපාරිපූරිහෙතුජ්ඣානවසෙන චතුත්ථං සතිපට්ඨානං විත්ථාරිතං. අයං සුත්තන්තභාජනීයනයො.

අභිධම්මභාජනීයෙ පන තාව ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා. ඉධ භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති වෙදනාසු…පෙ… ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරතී’’ති (විභ. 380) එවං මාතිකං ඨපෙත්වා ධම්මසඞ්ගණියං වුත්තනයස්ස විත්ථාරෙසු අට්ඨසු ලොකුත්තරචිත්තෙසු සම්පයුත්තසතිවසෙනෙව විත්ථාරතො විභත්තා.

පඤ්හාපුච්ඡකනයෙපි චතුන්නං සතිපට්ඨානානං කති කුසලා…පෙ… කති අරණා? සියා කුසලා, සියා අබ්‍යාකතා…පෙ… අනුපාදින්නඅනුපාදානියාව, අසංකිලිට්ඨඅසංකිලෙසිකාව…පෙ… අනිදස්සනඅප්පටිඝාව. න හෙතූ අහෙතුකාව…පෙ… අනුත්තරා අරණාවාති ලොකුත්තරවසෙනෙව විභත්තා. සම්මාසම්බුද්ධෙන හි සුත්තන්තභාජනීයස්මිඤ්ඤෙව ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා සතිපට්ඨානා කථිතා, අභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකෙසු පන ලොකුත්තරායෙව. තෙසු ච ලොකියා නානාචිත්තෙසු එව ලබ්භන්ති. අඤ්ඤෙනෙව හි චිත්තෙන කායං පග්ගණ්හන්ති, අඤ්ඤෙන වෙදනාදයොති. ලොකුත්තරා පන චත්තාරොපි මග්ගක්ඛණෙ එකචිත්තෙයෙව ලබ්භන්ති. එකස්මිඤ්හි මග්ගචිත්තක්ඛණෙ ආරම්මණතො නිබ්බානාරම්මණා එකාව සති කායාදීසු සුභසුඛනිච්චඅත්තවිපල්ලාසසමුච්ඡෙදකතාය චතුකිච්චසාධනට්ඨෙන චත්තාරිපි නාමානි ලභතීති අයමෙත්ථ විභඞ්ගනයො.

කමතො සතිපට්ඨානෙ, අනූනාධිකතොපි ච;

පාළිමුත්තනයො ඤෙය්‍යො, තත්ථ කොසල්ලමිච්ඡතා.

තත්ථ කමතො තාව අයම්පි දෙසනාක්කමොව, සොපි පාකටාපාකටවසෙන වුත්තො. ඉමාසු හි රූපකම්මට්ඨානං පාකටන්ති පඨමං කායානුපස්සනා වුත්තා. තතො අරූපකම්මට්ඨානං. තත්ථාපි ආරම්මණං අනුභවන්තී උප්පජ්ජමානා වෙදනා පාකටාති අනන්තරා වෙදනානුපස්සනා, තතො ආරම්මණං විජානන්තං විඤ්ඤාණං පාකටන්ති චිත්තානුපස්සනා, චිත්තෙ පාකටෙ තන්නිස්සිතා සුඛුමාපි ධම්මා පාකටා හොන්තීති අන්තෙ ධම්මානුපස්සනා වුත්තා. අයං තාවෙත්ථ කමො.

අනූනාධිකතොති එත්ථ පන කස්මා භගවතා චත්තාරොව සතිපට්ඨානා වුත්තා, අනූනා අනධිකාති? තණ්හාචරිතදිට්ඨිචරිතසමථයානිකවිපස්සනායානිකානං මන්දතික්ඛවසෙන ද්විධා පවත්තානං විසුද්ධිමග්ගවසෙන. මන්දස්ස හි තණ්හාචරිතස්ස ඔළාරිකං කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං විසුද්ධිමග්ගො, තික්ඛස්ස සුඛුමං වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, දිට්ඨිචරිතස්සාපි මන්දස්ස නාතිප්පභෙදගතං චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං, තික්ඛස්ස අතිප්පභෙදගතං ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං විසුද්ධිමග්ගො. සමථයානිකස්ස ච මන්දස්ස අකිච්ඡෙන අධිගන්තබ්බනිමිත්තං පඨමං සතිපට්ඨානං විසුද්ධිමග්ගො, තික්ඛස්ස දුතියං, විපස්සනායානිකස්සාපි මන්දස්ස තතියං, තික්ඛස්ස චතුත්ථං විසුද්ධිමග්ගොති වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයතො චත්තාරො වුත්තා. සුභසුඛනිච්චඅත්තභාවවිපල්ලාසප්පහානත්ථං වා චතුරොඝයොගාසවගන්ථඋපාදානඅගතිප්පහානත්ථම්පි චතුබ්බිධාහාරපරිඤ්ඤත්ථඤ්ච චත්තාරොව වුත්තා, අනූනා අනධිකාති අයමෙත්ථ අනූනාධිකතා. එවං පාළිමුත්තනයො ඤෙය්‍යො.

සතිපට්ඨානවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.