පච්චයාකාරවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

පච්චයාකාරවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – අවිජ්ජාපච්චයාතිආදීසු අවින්දියං කායදුච්චරිතාදිං වින්දති පටිලභති, වින්දියං වා කායසුචරිතාදිං න වින්දති, ධම්මානං වා යථාසභාවං අවිදිතං කරොති, අන්තවිරහිතෙ වා සංසාරෙ සත්තෙ ජවාපෙති, අවිජ්ජමානෙසු වා ජවති, විජ්ජමානෙසු වා න ජවතීති අවිජ්ජා. පටිච්ච ඵලමෙති එතස්මාති පච්චයො, ධම්මානං උප්පත්තියා, ඨිතියා ච උපකාරකො ධම්මො. අවිජ්ජා ච සා පච්චයො චාති අවිජ්ජාපච්චයො, තස්මා අවිජ්ජාපච්චයා. සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා.

ඉතො පරං සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණන්තිආදීසු වුත්තං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අවුත්තෙසු පන විජානාතීති විඤ්ඤාණං. නමතීති නාමං, රුප්පතීති රූපං, නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපන්ති එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන වෙදිතබ්බං. ආයෙ තනොති, ආයතඤ්ච නයතීති ආයතනං, ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනඤ්ච සළායතනන්ති එකසෙසනයෙන වෙදිතබ්බං. ඵුසතීති ඵස්සො. වෙදයතීති වෙදනා. පරිතස්සතීති තණ්හා. උපාදියතීති උපාදානං. භවති, භාවයති චාති භවො. ජනනං ජාති. ජීරණං ජරා. මරන්ති එතෙනාති මරණං. සොචනං සොකො. පරිදෙවනං පරිදෙවො. දුක්ඛයති, උප්පාදට්ඨිතිවසෙන ද්විධා ඛණතීතිපි දුක්ඛං. දුම්මනස්ස භාවො දොමනස්සං. භුසො ආයාසො උපායාසො. සම්භවන්තීති නිබ්බත්තන්ති. න කෙවලඤ්ච සොකාදීහෙව, අථ ඛො අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තීතිආදිනා සබ්බපදෙහිපි සම්භවන්ති-සද්දස්ස යොජනා කාතබ්බා. එවං හි පච්චයපච්චයුප්පන්නවවත්ථානං කතං හොති.

එවන්ති නිද්දිට්ඨනයනිදස්සනං, තෙන අවිජ්ජාදීහෙව කාරණෙහි, න ඉස්සරනිම්මානාදීහීති දස්සෙති. එතස්සාති යථාවුත්තස්ස. කෙවලස්සාති අසම්මිස්සස්ස, සකලස්ස වා, දුක්ඛක්ඛන්ධස්සාති දුක්ඛසමූහස්ස, න සත්තස්ස, න සුඛසුභාදීනං. සමුදයොති නිබ්බත්ති, හොතීති සම්භවති. අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො.

ධම්මභෙදතො පනෙත්ථ අවිජ්ජාති සුත්තන්තපරියායෙන දුක්ඛාදීසු චතූසු, අභිධම්මපරියායෙන පුබ්බන්තාදීහි සද්ධිං අට්ඨසු වා ඨානෙසු අඤ්ඤාණං. සඞ්ඛාරා පන පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරා තයො, කායවචීචිත්තසඞ්ඛාරා තයො චාති ඡබ්බිධා. තත්ථ අට්ඨ කාමාවචරකුසලචෙතනා, පඤ්ච රූපාවචරකුසලචෙතනා චෙති තෙරස චෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො නාම. ද්වාදස අකුසලචෙතනා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො නාම. චතස්සො අරූපාවචරකුසලචෙතනා ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො නාම. ඉමෙසං පන තිණ්ණං සඞ්ඛාරානං එව ද්වාරතො පවත්තිදස්සනත්ථං අයං සඞ්ඛාරාදිත්තිකො වුත්තො.

අට්ඨ කාමාවචරකුසලචෙතනා චෙව ද්වාදසාකුසලචෙතනා ච කායද්වාරෙ පවත්තියං කායසඞ්ඛාරො, වචීද්වාරෙ පවත්තියං වචීසඞ්ඛාරො, එතා චෙව මනොද්වාරෙ පවත්තියං, මනොද්වාරෙ එව පවත්තනකා රූපාරූපකුසලචෙතනා ච චිත්තසඞ්ඛාරොති වුච්චන්ති. අභිඤ්ඤාචෙතනා, පනෙත්ථ උද්ධච්චචෙතනා ච පරතො පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණපච්චයභාවෙ අපනෙතබ්බාපි අවිජ්ජාපච්චයා සම්භවතො ඉධ ගහෙතබ්බාවාති අයං තිකො පුරිමත්තිකමෙව පවිසතීති අත්ථතො ලොකියකුසලාකුසලචෙතනාව අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බං. ඉදඤ්ච සුත්තන්තභාජනීයනයෙන, අභිධම්මභාජනීයනයෙන පන ලොකියලොකුත්තරෙ එකෙකචිත්තක්ඛණෙ ද්වාදසඞ්ගස්ස පටිච්චසමුප්පාදස්ස ගහණතො සබ්බාපි චෙතනා සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බං. එවං විඤ්ඤාණනාමරූපාදීසුපි සබ්බචිත්තසම්පයුත්තවසෙන ච ධම්මභෙදො වෙදිතබ්බො. සුත්තන්තභාජනීයනයෙනෙව පන දස්සයිස්සාම.

සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණඤ්ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිඡබ්බිධං බාත්තිංසලොකියවිපාකවිඤ්ඤාණමෙව හොති, ලොකුත්තරානි පන වට්ටකථාය න යුජ්ජන්තීති න ගහිතානි. විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං පන සබ්බලොකියවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තයො අරූපිනො ඛන්ධා. රූපං සබ්බානි භූතුපාදායරූපානි. සළායතනං මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි. ඵස්සො චක්ඛුසම්ඵස්සාදිකො ඡවිපාකඵස්සො, තථා වෙදනාපි. තණ්හා රූපතණ්හාදිභෙදතො ඡබ්බිධො ලොභො. උපාදානං කාමුපාදානාදිතො චතුබ්බිධා ලොභදිට්ඨියොව. භවො පන දුවිධො කම්මභවො, උපපත්තිභවොති. තත්ථ කම්මභවො තෙභූමකකුසලාකුසලචෙතනා ච තංසම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයො ච. උපපත්තිභවො පන කම්මාභිනිබ්බත්තා පඤ්චපි ඛන්ධා. සො පභෙදතො කාමරූපාරූපභවා තයො, සඤ්ඤා අසඤ්ඤා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා භවා තයො, එකචතුපඤ්චවොකාරභවා තයොති නවවිධො නිද්දිට්ඨො. ජාතිආදීනි පුබ්බෙ වුත්තානි. තෙසු ජාතිග්ගහණෙන විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනාව ගහිතා තදවිනාභාවතො. තථා ජරාමරණග්ගහණෙනාපි තෙසඤ්ඤෙව පාකභෙදත්තා. සොකාදයො පන ජරාමරණෙන ද්වාදසමෙන අඞ්ගෙන එකසඞ්ඛෙපං කත්වා වුත්තා, න විසුං අඞ්ගභාවෙන. කිමත්ථන්ති චෙ? භවචක්කස්ස අවිච්ඡෙදදස්සනත්ථං. සොකාදිතො හි අවිජ්ජා සිද්ධා හොති අවිජ්ජාවිප්පයොගතො, අවිජ්ජාසමුප්පත්තිතො ච. ජරාමරණබ්භාහතස්ස හි බාලස්සෙව තෙ සම්භවන්ති, තෙහි ච අවිජ්ජාය සිද්ධාය පුන අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරාති එවං හෙතුඵලපරම්පරාය භවචක්කං අවිච්ඡින්නං, අනාදිකං, අපරියන්තං, අපරියොසානඤ්ච හොති.

යදි එවං, කස්මා අවිජ්ජා ආදිතො වුත්තාති? පධානදස්සනත්ථං පන ආදිතො වුත්තා. තිණ්ණං හි වට්ටානං අවිජ්ජා පධානො හෙතු තස්සා භාවෙ භාවතො, නිරොධෙන ච නිරුජ්ඣනතො. එවං අවිජ්ජාදීහි ද්වාදසහි අඞ්ගෙහි සුත්තන්තභාජනීයනයෙන සබ්බෙ ලොකියධම්මාව පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙන වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අභිධම්මපරියායෙන පන ලොකුත්තරාපීති අයමෙත්ථ ධම්මභෙදො.

විභඞ්ගනයතො පනෙත්ථ පඤ්හාපුච්ඡකනයො නත්ථි, සුත්තන්තභාජනීයනයාපි ධම්මභෙදෙ වුත්තනයෙනෙව විත්ථාරතො විභත්තාති වෙදිතබ්බො. අභිධම්මභාජනීයෙ පන –

‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරො, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමං, නාමපච්චයා ඡට්ඨායතනං, ඡට්ඨායතනපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති.

‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරො…පෙ… විඤ්ඤාණපච්චයා නාමං, නාමපච්චයා ඵස්සො…පෙ… සමුදයො හොති.

‘‘අවිජ්ජාපච්චයා…පෙ… විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා ඡට්ඨායතනං, ඡට්ඨායතනපච්චයා ඵස්සො…පෙ… සමුදයො හොති.

‘‘අවිජ්ජාපච්චයා …පෙ… විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, ඡට්ඨායතනපච්චයා ඵස්සො…පෙ… සමුදයො හොතී’’ති (විභ. 243) –

එවං පච්චයචතුක්කං, පුන ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරො අවිජ්ජාහෙතුකො’’තිආදිනා (විභ. 244) වුත්තනයෙනෙව හෙතුචතුක්කං, පුන ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරො අවිජ්ජාසම්පයුත්තො’’තිආදිනා (විභ. 245) සම්පයුත්තචතුක්කං, පුන ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරො, සඞ්ඛාරපච්චයාපි අවිජ්ජා’’තිආදිනා (විභ. 246) අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයචතුක්කන්ති එවං අවිජ්ජාමූලකානි චත්තාරි චතුක්කානි වුත්තානි. එවං ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා අවිජ්ජා’’තිආදිනා සඞ්ඛාරාදිමූලකාදිඋපාදානමූලකපරියොසානානි අට්ඨසු පදෙසු චත්තාරි චත්තාරි චතුක්කානීති බාත්තිංස චතුක්කානි මාතිකං කත්වා නික්ඛිපිත්වා පුන අකුසලකුසලවිපාකකිරියචිත්තෙසු ලොකියලොකුත්තරෙසු එකෙකස්මිං චිත්තෙ යථානික්ඛිත්තෙහි ඡත්තිංසබාත්තිංසමාතිකාචතුක්කෙහි විත්ථාරතො යථානුරූපං පච්චයාකාරො විභත්තො. ඉදඤ්ච යස්මා න කෙවලං අයං පච්චයාකාරො නානාචිත්තෙසු එව හොති, එකචිත්තෙපි හොතියෙව. නාපි වට්ටචිත්තෙ එව හොති, තණ්හාභාවතො විවට්ටචිත්තෙපි, තස්මා තං නිප්පදෙසතො එකචිත්තක්ඛණිකං පච්චයාකාරං දස්සෙතුං වුත්තං. තෙනෙව හෙත්ථ ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති අවත්වා ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරො’’ති එකවචනෙන වුත්තං එකචිත්තක්ඛණෙ බහුචෙතනාභාවා. තත්ථ යදෙතං පඨමචතුක්කං, තත්ථ පඨමවාරො නාමරූපට්ඨානෙ නාමං, සළායතනට්ඨානෙ ඡට්ඨායතනඤ්ච ගහෙත්වා රූපාරූපාදිසබ්බභවසාධාරණවසෙන, එකචිත්තක්ඛණපරියාපන්නධම්මග්ගහණවසෙන ච රූපං ඡඩ්ඩෙත්වා වුත්තො රූපස්ස සබ්බභවාසාධාරණත්තා, බහුචිත්තක්ඛණිකත්තා ච. දුතියො නාමරූපට්ඨානෙ නාමං, ‘‘නාමපච්චයා ඵස්සො’’ති සළායතනට්ඨානෙ ඵස්සමෙව ගහෙත්වා ඵස්සස්ස සළායතනං විනාපි පච්චයවිසෙසසම්භවදස්සනවසෙන චෙව මහානිදානසුත්තනයදස්සනවසෙන (දී. නි. 2.95 ආදයො) ච වුත්තො. තතියො සළායතනට්ඨානෙ ඡට්ඨායතනමෙව ගහෙත්වා ගබ්භසෙය්‍යකානං අපරිපුණ්ණායතනානං, රූපභවිකාදීනඤ්ච වසෙන වුත්තො. චතුත්ථො ‘‘නාමපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා ඵස්සො’’ති එවං ඉතරායතනෙහිපි සළායතනස්ස විසෙසතො ඵස්සපච්චයතංව දස්සෙත්වා ඔපපාතිකානං, පරිපුණ්ණායතනානං කාමභවිකානඤ්ච වසෙන වුත්තො. එවං දුතියචතුක්කාදීසුපි.

සබ්බත්ථාපි චෙත්ථ යස්මා සොකාදයො සබ්බෙ එකචිත්තක්ඛණෙ න සම්භවන්ති, සබ්බස්මිඤ්ච චිත්තෙ, භවෙ ච නප්පවත්තන්ති, තස්මා න ගහිතා. ජාතිජරාමරණානි පනෙත්ථ අරූපධම්මානං ලක්ඛණමත්තානි, තානි ච අචිත්තක්ඛණමත්තානිපි සමානානි චිත්තක්ඛණෙ අන්තොගධත්තා පරියායතො පච්චයුප්පන්නෙ කත්වා අඞ්ගපරිපූරණත්ථං ගහිතානි. භවොති චෙත්ථ උපාදානාදිපච්චයවිරහිතා චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා, තණ්හාපච්චයා උපාදානන්ති එත්ථ කාමුපාදානං වජ්ජෙත්වා තීණි උපාදානානි එව ගහෙතබ්බානි. ද්වින්නම්පි එකලක්ඛණානං ධම්මානං එකක්ඛණෙ අසම්භවා ලොභමූලවිරහිතෙසු දොසමොහමූලෙසු චෙව කුසලාබ්‍යාකතෙසු ච චිත්තෙසු වෙදනාපච්චයා පටිඝං විචිකිච්ඡා උද්ධච්චන්ති එවං තණ්හාඨානෙ යථායොගං පටිඝාදයො තයො. තෙසු විචිකිච්ඡාවජ්ජිතෙසු චෙව දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙසු ච උපාදානට්ඨානෙ අධිමොක්ඛො ගහිතො. විචිකිච්ඡාය පන සද්ධිං අධිමොක්ඛස්සාපි අසම්භවා විචිකිච්ඡාපච්චයා භවොති ච ගහිතො. උපාදානට්ඨානෙ ච අධිමොක්ඛො ච ගහිතො. ලොකියානඤ්චෙත්ථ කුසලාබ්‍යාකතානං උපනිස්සයවසෙන අවිජ්ජාපච්චයතා වුත්තා. ලොකුත්තරානං පන යස්මා අප්පහීනාවිජ්ජො අවිජ්ජාය පහානත්ථං, පටිප්පස්සම්භනත්ථඤ්ච ලොකුත්තරං භාවෙති, තස්මා සමතික්කමනවසෙන අවිජ්ජාපච්චයතා වුත්තා, න සහජාතවසෙන. තෙනෙව තෙසං නිද්දෙසවාරෙසු ‘‘තත්ථ කතමා අවිජ්ජා’’ති අවිභජිත්වා ‘‘තත්ථ කතමො අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරො’’ති (විභ. 240) විභත්තං. කිරියධම්මානං පන කෙනචි පරියායෙන අවිජ්ජාමූලකත්තං නත්ථීති ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා සඞ්ඛාරමූලකාදිකො නයො වුත්තො, න අවිජ්ජාමූලකො. අපිච ලොකියකුසලාදීසු තෙසං ධම්මානං දුක්ඛසච්චපරියාපන්නත්තා ‘‘එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතී’’ති (විභ. 225) එවං අප්පනා කතා, ලොකුත්තරකුසලාදීසු ‘‘එවමෙතෙසං ධම්මාන’’න්ති. අයං ලොකියතො ලොකුත්තරානං දෙසනාය විසෙසොති අයං අභිධම්මභාජනීයෙ නයො.

ඉදානි පච්චයනයා, කාරකාදීහි සුඤ්ඤතො;

මූලද්ධසන්ධිසඞ්ඛෙපාකාරවට්ටවිභාගතො.

වාරණොපමතොපෙත්ථ, ගම්භීරනයභෙදතො;

යථාරහං විජානීයො, පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො.

තත්ථ පච්චයනයො සාමඤ්ඤතො, විසෙසතො චාති දුවිධො හොති. තත්ථ තබ්භාවභාවිමත්තතාපකාසකො සාමඤ්ඤතො පච්චයනයො. විසෙසතො පන පට්ඨානෙ ආගතෙසු හෙතුපච්චයාදිචතුවීසතියා පච්චයෙසු යථානුරූපං පච්චයවිසෙසුප්පන්නමත්තතාපකාසකො. සා ච නෙසං චතුවීසතියා පච්චයානං විභාගතා පට්ඨානමාතිකත්ථසංවණ්ණනාය ආවි භවිස්සති. තත්ථ සාමඤ්ඤතො සඞ්ඛාරාදයො අවිජ්ජාදිපච්චයභාවෙ එව භාවිනොති වෙදිතබ්බා. යස්ස හි චතූසු සච්චෙසු, පුබ්බන්තාදීසු ච අවිජ්ජා අප්පහීනා හොති, සො දුක්ඛෙ තාව පුබ්බන්තාදීසු ච අඤ්ඤාණෙන තීසු භවෙසු ජාතිජරාරොගමරණාදිඅනෙකාදීනවවොකිණ්ණං පුඤ්ඤඵලසඞ්ඛාතං සඞ්ඛාරවිපරිණාමදුක්ඛං දුක්ඛතො අජානන්තො සුඛසඤ්ඤාය පත්ථෙත්වා තීහි ද්වාරෙහි පුඤ්ඤානෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරෙ ආරභති. සමුදයෙ අඤ්ඤාණෙන දුක්ඛහෙතුභූතෙසුපි තණ්හාපරික්ඛාරෙසු දුක්ඛහෙතුකං ආපායිකාදිදුක්ඛං, දුක්ඛහෙතුභූතෙසු කාමූපසෙවනාදීසු ච ආදීනවං අපස්සන්තො සුඛහෙතුසඤ්ඤාය චෙව කිලෙසාභිභූතතාය ච තිවිධෙපි සඞ්ඛාරෙ ආරභති. නිරොධෙ, පන මග්ගෙ ච අඤ්ඤාණෙන අනිරොධභූතෙ ගතිවිසෙසෙ නිරොධසඤ්ඤී, නිරොධස්ස ච වා අමග්ගභූතෙසුපි යඤ්ඤාමරතපාදීසුපි නිරොධමග්ගසඤ්ඤී හුත්වා තිවිධෙපි සඞ්ඛාරෙ ආරභති. ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණෙන ‘‘අහෙතූ අප්පච්චයා සත්තා උප්පජ්ජන්ති, න හොන්ති පරං මරණා’’ති වා ‘‘අත්තාව ජානාති වා න ජානාති වා, සොව සඞ්ඛාරෙ සඞ්ඛරොති, සොව පටිසන්ධියං උප්පජ්ජති, තස්ස අණුඉස්සරාදයො කලලාදිභාවෙන සරීරං සණ්ඨාපෙන්තා ඉන්ද්‍රියානි සම්පාදෙන්ති, සොව ඉන්ද්‍රියසම්පන්නො ඵුසති, වෙදයති, තණ්හියති, උපාදානාදීනි ච කරොතී’’ති වා ‘‘සබ්බෙ සත්තා නියතිසඞ්ගතිභවපරිණතා’’ති වා විකප්පෙති. සො එවං අවිජ්ජාය අන්ධීකතො –

‘‘යථාපි නාම ජච්චන්ධො, නරො අපරිණායකො;

එකදා යාති මග්ගෙන, උම්මග්ගෙනාපි එකදා.

‘‘සංසාරෙ සංසරං බාලො, තථා අපරිණායකො;

කරොති එකදා පුඤ්ඤං, අපුඤ්ඤමපි එකදා’’ති. (විභ. අට්ඨ. 226 සඞ්ගාරපදනිද්දෙස) –

වුත්තනයෙන තිවිධෙ සඞ්ඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොතීති. කිං පනෙත්ථ එකාව අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පච්චයො හොති, නනු එකස්මා කාරණා එකංව කාරියං උප්පජ්ජති, අනෙකං කාරියං න උප්පජ්ජති, අනෙකස්මා වා එකන්ති, අනෙකස්මා කාරණා අනෙකං කාරියං උප්පජ්ජතීති? සච්චං, පධානත්තපාකටත්තඅසාධාරණත්තදීපනත්ථං පනෙත්ථ අනෙකෙසු කාරණෙසුපි එකා අවිජ්ජා එව පච්චයභාවෙන නිද්දිට්ඨා ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා (උදා. 3), සෙම්හසමුට්ඨානා ආබාධා’’තිආදීසු (අ. නි. 10.60; මහානි. 5; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 128) විය. අවිජ්ජා හි පධානො හෙතු, සඞ්ඛාරානං පාකටො, අසාධාරණො ච තණ්හාදිහෙතූනම්පි හෙතුත්තා, න වත්ථාරම්මණාදීනි ඛීණාසවස්ස තෙසං සම්භවෙපි සඞ්ඛාරානං අභාවාති. එවං තාවෙත්ථ වට්ටසඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාය එව භාවෙ භාවො වෙදිතබ්බො. තථා විඤ්ඤාණස්සාපි උපචිතකම්මාභාවෙ අභාවතො, සබ්බත්ථ සබ්බෙසඤ්ච සබ්බවිපාකවිඤ්ඤාණුප්පත්තිප්පසඞ්ගතො ච සඞ්ඛාරානං එව භාවෙ භාවො වෙදිතබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවං උපරිපි නාමරූපාදීනං විඤ්ඤාණාදිභාවෙ භාවො යථානුරූපං අනුභවයුත්තීහි ඤාතබ්බොති අයං සාමඤ්ඤතො පච්චයනයො.

විසෙසතො පන අවිජ්ජා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරානං තාව ආරම්මණපච්චයෙන, උපනිස්සයපච්චයෙන චාති ද්විධා පච්චයො හොති. සා හි අවිජ්ජං ආරබ්භ සම්මසනාදිවසෙන උප්පත්තියං කාමාවචරානං, අභිඤ්ඤාචිත්තෙන සමොහචිත්තස්ස ජානනකාලෙ රූපාවචරානඤ්ච පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරානං තාව ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො හොති, අවිජ්ජාසමතික්කමනත්ථාය පන අවිජ්ජාසම්මූළ්හතාය කාමරූපභවසම්පත්තියො පත්ථෙත්වාව කාමරූපාවචරපුඤ්ඤානි කරොන්තස්ස උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො හොති. අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරානං පනෙසා අවිජ්ජං ආරබ්භ රාගාදීනං උප්පජ්ජනකාලෙ ආරම්මණාදිපච්චයෙන අවිජ්ජාසම්මූළ්හතාය පාණාතිපාතාදීනි කරොන්තස්ස නිස්සයපච්චයෙන, දුතියජවනාදීනං අනන්තරූපනිස්සයාසෙවනනත්ථිවිගතපච්චයෙහි යං කිඤ්චි අකුසලං කරොන්තස්ස හෙතුසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහීති එවං අනෙකධා පච්චයො හොති, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරානං පන එකෙන උපනිස්සයපච්චයෙනෙව පච්චයො හොති.

සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණපදෙ පන තයොපි සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණස්ස යථාරහං තීසු භවෙසු පටිසන්ධිපවත්තීසු කම්මපච්චයෙන චෙව උපනිස්සයපච්චයෙන චාති ද්විධා පච්චයා හොන්ති. අභිධම්මභාජනීයනයෙන සහජාතස්ස විඤ්ඤාණස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තකම්මත්ථිඅවිගතාදිපච්චයෙහි පච්චයා හොන්ති.

විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපපදෙ පන විඤ්ඤාණං විපාකභූතං, අවිපාකභූතඤ්ච නාමස්ස කෙවලස්ස වා රූපමිස්සකස්ස වා පටිසන්ධිපවත්තීසු සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තවිපාකආහාරඉන්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි යථාරහං නවධා, අට්ඨධා වා පච්චයො හොති. පටිසන්ධියං විපාකවිඤ්ඤාණං වත්ථුරූපස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකආහාරඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථි අවිගතපච්චයෙහි නවධා පච්චයො හොති. ඨපෙත්වා පන වත්ථුරූපං සෙසරූපස්ස තෙහෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයරහිතෙහි අට්ඨහි පච්චයො හොති. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං පන එකවොකාරපඤ්චවොකාරභවෙසු කම්මජරූපස්ස සුත්තන්තිකපරියායෙන උපනිස්සයවසෙන පච්චයො හොති. පවත්තියං පන සබ්බම්පි විඤ්ඤාණං තස්ස තස්ස නාමරූපස්ස යථාරහං පච්චයො හොති. තත්ථ අරූපභවෙ විඤ්ඤාණං නාමස්සෙව, අසඤ්ඤිභවෙ රූපස්සෙව, පඤ්චවොකාරභවෙ නාමරූපස්ස පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං. තෙනෙව නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපන්ති නිබ්බචනං කතන්ති.

නාමරූපපච්චයා සළායතනපදෙ පන නාමං විපාකභූතං, අවිපාකභූතඤ්ච අරූපභවෙ ඡට්ඨායතනස්ස අවකංසතො සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තවිපාකඅත්ථිඅවිගතවසෙන යථාරහං සත්තධා පච්චයො හොති. ඉතරෙසං පනෙතං පඤ්චන්නං චක්ඛායතනාදීනං පඤ්චවොකාරභවෙ පටිසන්ධියං චතුමහාභූතසහායං හුත්වා සහජාතනිස්සයවිපාකවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන ඡධා පච්චයො හොති. කිඤ්චි පනෙත්ථ හෙතුපච්චයෙන, කිඤ්චි ආහාරපච්චයෙන චාති තෙසං වසෙන සබ්බවාරෙසු උක්කංසාවකංසො වෙදිතබ්බො. පවත්තෙ පන චක්ඛාදීනං පඤ්චන්නං විපාකමවිපාකම්පි නාමං පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන චතුධා පච්චයො හොතීති. එවං තාව නාමමෙව සළායතනස්ස පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං.

රූපං පන වත්ථුභූතං පටිසන්ධියං ඡට්ඨායතනස්ස සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන ඡධා පච්චයො හොති. චතුමහාභූතරූපං චක්ඛාදීනං පඤ්චන්නං පටිසන්ධියං, පවත්තෙ ච සහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙහි චතුධා පච්චයො හොති. රූපජීවිතින්ද්‍රියං පන ඉන්ද්‍රියඅත්ථිඅවිගතවසෙන තිවිධා. තථා ආහාරො ආහාරත්ථිඅවිගතවසෙන. සො ච ආහාරූපජීවීනං පවත්තෙයෙව, නො පටිසන්ධියං. තානි පන පඤ්ච චක්ඛායතනාදීනි පඤ්චවිඤ්ඤාණසඞ්ඛාතස්ස ඡට්ඨස්ස මනායතනස්ස නිස්සයපුරෙජාතඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන ඡධා පච්චයා හොන්ති පවත්තෙයෙව, නො පටිසන්ධියං. තථා පඤ්චවිඤ්ඤාණවිරහිතමනායතනස්ස වත්ථුරූපං නිස්සයපුරෙජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන පඤ්චධා පච්චයො හොතීති. එවං රූපමෙව ඡට්ඨායතනස්ස, සළායතනස්ස ච පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං. ඛන්ධත්තයවත්ථුරූපසඞ්ඛාතං පන නාමරූපං ඡට්ඨායතනස්ස පටිසන්ධියං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තවිප්පයුත්තවිපාකඅත්ථිඅවිගතාදිවසෙන යථාරහං පච්චයො හොතීති. එවං නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච යථාරහං ඡට්ඨායතනස්ස, සළායතනස්ස ච පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං.

සළායතනපච්චයා ඵස්සපදෙ පන ඡට්ඨායතනං විපාකං, අවිපාකඤ්ච සබ්බත්ථ සම්පයුත්තඵස්සස්ස සහජාතාදිවසෙන නවධා, අට්ඨධා වා පච්චයො හොති. චක්ඛායතනාදීනි පඤ්ච යථාක්කමං පවත්තෙ චක්ඛුසම්ඵස්සාදීනං පඤ්චන්නං නිස්සයපුරෙජාතඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන ඡධා, රූපායතනාදීනි පඤ්ච තෙසං ආරම්මණපුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතවසෙන තිධා. මනොසම්ඵස්සස්ස පන තානි, ධම්මාරම්මණඤ්ච තථා ච ආරම්මණාධිපතිමත්තෙන චාති බහුධා පච්චයා හොන්ති. එවං ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනඤ්ච ඡබ්බිධස්සාපි ඵස්සස්ස පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං.

ඵස්සපච්චයා වෙදනාපදෙ සබ්බොපි ඵස්සො සහජාතානං වෙදනානං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකආහාරසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන අට්ඨධා, සත්තධා වා පච්චයො හොති, අසහජාතානං උපනිස්සයවසෙනෙවාති.

වෙදනාපච්චයා තණ්හාපදෙ විපාකවෙදනා අනුසයපතිතාය තණ්හාය උපනිස්සයවසෙන, සහජාතාදිවසෙන ච පච්චයො හොති. යස්මා පන –

දුක්ඛී සුඛං පත්ථයති, සුඛී භිය්‍යොපි ඉච්ඡති;

උපෙක්ඛා පන සන්තත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා;

තණ්හාය පච්චයා තස්මා, හොන්ති තිස්සොපි වෙදනාති. (විසුද්ධි. 2.644);

තණ්හාපච්චයා උපාදානපදෙ තණ්හා අසහජාතා චතුන්නම්පි උපාදානානං උපනිස්සයවසෙන චෙව අනන්තරාදිවසෙන ච, සහජාතා පන කාමුපාදානවජ්ජිතානං තිණ්ණං හෙතුසහජාත අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙන සත්තධා පච්චයො හොති.

උපාදානපච්චයා භවපදෙ චතුබ්බිධම්පි උපාදානං අසහජාතස්ස සබ්බකම්මභවස්ස චෙව උපපත්තිභවස්ස ච උපනිස්සයවසෙනෙව පච්චයො හොති, සහජාතස්ස පන කම්මභවස්ස හෙතුසහජාතාදිවසෙන පච්චයො හොති.

භවපච්චයා ජාතිපදෙ භවොති කම්මභවොව අධිප්පෙතො, සො ච ජාතියා කම්මපච්චයඋපනිස්සයපච්චයවසෙන ද්විධා පච්චයො හොති.

ජාතිපච්චයා ජරාමරණාදිපදෙ ජාති පන ජරාමරණානං, සොකාදීනඤ්ච තබ්භාවභාවීභාවමත්තතො සුත්තන්තිකනයෙන උපනිස්සයකොටියාව පච්චයො හොතීති අයං තාවෙත්ථ පච්චයනයො.

කාරකාදීහි සුඤ්ඤතො පනෙතෙ අවිජ්ජාදයො ද්වාදස ධම්මා යස්මා එවං පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිබද්ධා අඤ්ඤනිරපෙක්ඛා හුත්වා අවිච්ඡින්නා අනාදිකා පවත්තන්ති, තස්මා තතො අඤ්ඤෙන බ්‍රහ්මාදිනා කාරකෙන, පකතිඅණුකාලාදිහෙතුනා වා කාරකවෙදකරූපෙන පරපරිකප්පිතෙන අත්තනා වා රහිතා. න චෙතෙ අත්තා, න අත්තනි, න අත්තවන්තො, සුඤ්ඤා එතෙ අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා ධුවභාවෙන වා සුභභාවෙන වා සුඛභාවෙන වාති අයං කාරකාදීහි සුඤ්ඤතා.

මූලද්ධසන්ධිසඞ්ඛෙපාකාරවට්ටවිභාගතොති එත්ථ මූලතො තාව අවිජ්ජා, තණ්හා චාති ද්වෙ ධම්මා මූලන්ති වෙදිතබ්බා. අද්ධතො පනෙත්ථ අවිජ්ජා, සඞ්ඛාරාති ද්වෙ අඞ්ගානි අතීතො අද්ධා, විඤ්ඤාණාදීනි භවාවසානානි අට්ඨ පච්චුප්පන්නො අද්ධා, ජාති චෙව ජරාමරණඤ්චාති ද්වෙ අනාගතො අද්ධාති තයො අද්ධා වෙදිතබ්බා. සන්ධිතො පන සඞ්ඛාරානං, පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස ච අන්තරා එකො හෙතුඵලසන්ධි, වෙදනාය ච තණ්හාය ච අන්තරා එකො ඵලහෙතුසන්ධි, භවස්ස ච ජාතියා ච අන්තරා එකො හෙතුඵලසන්ධි චාති තයො සන්ධී වෙදිතබ්බා. සඞ්ඛෙපතො පන සන්ධීනං ආදිපරියොසානවවත්ථිතා චත්තාරො සඞ්ඛෙපා හොන්ති. සෙය්‍යථිදං – අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා එකො සඞ්ඛෙපො, විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනා දුතියො, තණ්හුපාදානභවා තතියො, ජාතිජරාමරණානි චතුත්ථොති එවං චත්තාරො සඞ්ඛෙපා වෙදිතබ්බා.

ආකාරතො පනෙත්ථ –

අතීතෙ හෙතුයො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකං;

ඉදානි හෙතුයො පඤ්ච, ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති. –

එවං වීසති ආකාරා හොන්ති.

එත්ථ හි සරූපතො වුත්තා අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා, තෙසං ගහණෙන තදවිනාභාවතො ගහිතා තණ්හුපාදානභවාති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා අතීතෙ හෙතුයො නාම, සරූපතො වුත්තා විඤ්ඤාණාදයො පඤ්ච ධම්මා ඉදානි ඵලපඤ්චකං නාම, සරූපතො පන වුත්තා තණ්හුපාදානභවා, තෙසං ගහණෙන තදවිනාභාවතො ගහිතා අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාති ඉමෙ පඤ්ච ඉදානි හෙතුයො නාම. ජාතිආදිඅපදෙසෙන වුත්තා විඤ්ඤාණාදයො පඤ්ච ධම්මා ආයතිං ඵලපඤ්චකං නාමාති එවං වීසති ආකාරා වෙදිතබ්බා. වට්ටතො පනෙත්ථ සඞ්ඛාරභවා කම්මවට්ටං, අවිජ්ජාතණ්හුපාදානා කිලෙසවට්ටං, සෙසානි විපාකවට්ටන්ති තීණි වට්ටානි හොන්ති. යාව ච තෙසු කිලෙසවට්ටං අරියමග්ගෙන න උපච්ඡිජ්ජති, තාව ඉදං භවචක්කං අනුපච්ඡින්නං පවත්තතීති අයමෙත්ථ මූලද්ධසන්ධිසඞ්ඛෙපාකාරවට්ටවිභාගො.

වාරණොපමතොති එත්ථ වාරණතො තාව – ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති ඉදමහෙතුකවිසමහෙතුකදස්සනනිවාරණං, ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති උච්ඡෙදඅත්තසඞ්කන්තිදස්සනනිවාරණං, ‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති අත්තාති පරිකප්පිතවත්ථුභෙදදස්සනතො ඝනසඤ්ඤානිවාරණං, ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්තිආදි අත්තා පස්සති…පෙ… විජානාති ඵුසති, වෙදයති, තණ්හියති, උපාදියති, භවති, ජායති, ජීයති, මීයතීති එවමාදිදස්සනනිවාරණන්ති ඉදමෙත්ථ මිච්ඡාදස්සනනිවාරණං.

උපමාතො පනෙත්ථ අන්ධො විය අවිජ්ජා, තස්ස උපක්ඛලනං විය සඞ්ඛාරා, පතනං විය විඤ්ඤාණං, තෙන ගණ්ඩපාතුභාවො විය නාමරූපං, තස්ස ගණ්ඩභෙදපීළකා විය සළායතනං, තස්ස සඞ්ඝට්ටනං විය ඵස්සො, තජ්ජනිතදුක්ඛං විය වෙදනා, දුක්ඛස්ස පටිකාරාභිලාසො විය තණ්හා, අසප්පායග්ගහණං විය උපාදානං, අසප්පායාලෙපනං විය භවො, තෙන ගණ්ඩවිකාරපාතුභාවො විය ජාති, තබ්බිකාරභෙදො විය ජරාමරණං. යථාසභාවදස්සනනිවාරණාදිතො වා එතෙ අවිජ්ජාදයො අක්ඛිපටලාදි උපමාහිපි වෙදිතබ්බාති අයමෙත්ථ උපමා.

ගම්භීරනයභෙදතොති එත්ථ ගම්භීරභෙදො තාව ඉමෙසං අවිජ්ජාදීනං පච්චෙකං ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරතා වෙදිතබ්බා. ඉමෙ හි අවිජ්ජාදයො ධම්මා යෙනාකාරෙන යදවත්ථා ච සඞ්ඛාරාදීනං ඵලානං පච්චයා හොන්ති, සො නෙසං පච්චයට්ඨො දුරවබොධතො ගම්භීරොති අයමෙත්ථ ධම්මගම්භීරතා. ධම්මොති හෙතු ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 720) වචනතො. ජරාමරණාදීනං ඵලානං ජාතිආදීහි පච්චයෙහි සම්භූතසමුදාගතට්ඨො දුරවබොධතො ගම්භීරොති අයං අත්ථගම්භීරතා. අත්ථොති ඵලං ‘‘හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 720) වචනතො. තෙසං පන හෙතූනං, ඵලානඤ්ච තෙන තෙනාකාරෙන අවිපරීතතො දෙසනාපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙව ගොචරතො ගම්භීරාති අයං දෙසනාගම්භීරතා. යො පනෙසං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදීනං අදස්සනායූහනාදිසභාවො, සො මන්දපඤ්ඤෙහි දුප්පරියොගාහත්තා ගම්භීරොති අයං පටිවෙධගම්භීරතාති අයමෙත්ථ ගම්භීරභෙදො.

නයභෙදො පනෙත්ථ එකත්තනයො නානත්තනයො අබ්‍යාපාරනයො එවංධම්මතානයොති ඉමෙසං චතුන්නං අත්ථනයානං වසෙන වෙදිතබ්බො. තත්ථ හි ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති එවං බීජස්ස අඞ්කුරාදිභාවෙන රුක්ඛභාවප්පත්ති විය සන්තානානුපච්ඡෙදො එකත්තනයො නාම. යං සම්මා පස්සන්තො හෙතුඵලසම්බන්ධෙන සන්තානානුපච්ඡෙදාවබොධතො උච්ඡෙදදිට්ඨිං පජහති, මිච්ඡා පස්සන්තො හෙතුඵලසම්බන්ධෙන පවත්තමානස්ස සන්තානානුපච්ඡෙදස්ස එකත්තග්ගහණතො සස්සතදිට්ඨිං උපාදියති.

අවිජ්ජාදීනං පන යථාසකං ලක්ඛණවවත්ථානං නානත්තනයො නාම. යං සම්මා පස්සන්තො නවනවානං උප්පාදදස්සනතො සස්සතදිට්ඨිං පජහති, මිච්ඡා පස්සන්තො එකසන්තානපතිතස්ස භින්නසන්තානස්සෙව නානත්තග්ගහණතො උච්ඡෙදදිට්ඨිං උපාදියති.

අවිජ්ජාය පන ‘‘සඞ්ඛාරා මයා උප්පාදෙතබ්බා, සඞ්ඛාරානං වා විඤ්ඤාණං අම්හෙහී’’ති එවමාදිබ්‍යාපාරාභාවො අබ්‍යාපාරනයො නාම. යං සම්මා පස්සන්තොකාරකස්ස අභාවාවබොධතො අත්තදිට්ඨිං පජහති, මිච්ඡා පස්සන්තො යො අසතිපි බ්‍යාපාරෙ අවිජ්ජාදීනං සභාවනියමසිද්ධො හෙතුභාවො, තස්ස අග්ගහණතො අකිරියදිට්ඨිං උපාදියති.

අවිජ්ජාදීහි පන කාරණෙහි සඞ්ඛාරාදීනංයෙව සම්භවො ඛීරාදීහි දධිආදීනං විය, න අඤ්ඤෙසන්ති අයං එවංධම්මතානයො නාම. යං සම්මා පස්සන්තො පච්චයානුරූපතො ඵලාවබොධතො අහෙතුකදිට්ඨිං, අකිරියදිට්ඨිඤ්ච පජහති, මිච්ඡා පස්සන්තො පච්චයානුරූපං ඵලප්පවත්තිං අග්ගහෙත්වා යතො කුතොචි යස්ස කස්සචි අසම්භවග්ගහණතො අහෙතුකදිට්ඨිං චෙව නියතවාදඤ්ච උපාදියතීති අයමෙත්ථ නයභෙදොති එවං විජානීයො පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො.

පච්චයාකාරවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.