ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා
ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – ද්වාවීසති ඉන්ද්‍රියානීති එත්ථ ඉන්ද්‍රියට්ඨසම්භවතො ඉන්ද්‍රියානි. කො පනෙස ඉන්ද්‍රියට්ඨො නාමාති? ඉන්දලිඞ්ගට්ඨො, ඉන්දදෙසිතට්ඨො, ඉන්දදිට්ඨට්ඨො, ඉන්දසිට්ඨට්ඨො, ඉන්දජුට්ඨට්ඨො ච, සො සබ්බොපි ඉධ යථායොගං යුජ්ජති. කුසලාකුසලං කම්මං ඉන්දො නාම කම්මෙසු කස්සචි ඉස්සරියාභාවතො, තෙනෙවෙත්ථ කම්මසඤ්ජනිතානි තාව ඉන්ද්‍රියානි අත්තනො ජනකකම්මං උල්ලිඞ්ගෙන්ති, තෙන ච සිට්ඨානීති ඉන්දලිඞ්ගට්ඨෙන, ඉන්දසිට්ඨට්ඨෙන ච ඉන්ද්‍රියානි. සම්මාසම්බුද්ධො පන පරමිස්සරියභාවතො ඉන්දො, තතො සබ්බානිපෙතානි ඉන්ද්‍රියානි භගවතා යථාභූතතො පකාසිතානි, අභිසම්බුද්ධානි චාති ඉන්දදෙසිතට්ඨෙන, ඉන්දදිට්ඨට්ඨෙන ච ඉන්ද්‍රියානි. තෙනෙව භගවතා කානිචි ගොචරාසෙවනාය, කානිචි භාවනාසෙවනාය සෙවිතානීති ඉන්දජුට්ඨට්ඨෙනපි ඉන්ද්‍රියානි. අපිච ආධිපච්චසඞ්ඛාතෙන ඉස්සරියට්ඨෙනාපි එතානි ඉන්ද්‍රියානි.
චක්ඛුන්ද්‍රියන්තිආදීසු චක්ඛාදීනං පදත්ථො හෙට්ඨා පකාසිතො. පච්ඡිමෙසු පන තීසු පුබ්බභාගෙ අනඤ්ඤාතං අමතං පදං, චතුසච්චධම්මං වා ජානිස්සාමීති එවං පටිපන්නස්ස උප්පජ්ජනතො, ඉන්ද්‍රියට්ඨසම්භවතො ච අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. ආජානනතො අඤ්ඤා එව ඉන්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤින්ද්‍රියං. අඤ්ඤාතාවිනො චතූසු සච්චෙසු නිට්ඨිතඤාණකිච්චස්ස ඛීණාසවස්ස ඉන්ද්‍රියන්ති අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. තත්ථ ච පසාදින්ද්‍රියානන්තරං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවීථිචිත්තප්පවත්තියං රූපාදීනං නියතභාවස්ස, අත්තනො තික්ඛමන්දතානුවිධානස්ස ච ආපාදනතො ආධිපච්චං වෙදිතබ්බං. මනින්ද්‍රියාදීනං පන අත්තනො අත්තනො විජානනාදිලක්ඛණෙ ආධිපච්චං වෙදිතබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො.
ධම්මභෙදතො පනෙත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියං රූපාරූපවසෙන ද්විධා. සුඛින්ද්‍රියාදීනි පඤ්ච වෙදනාභාවතො එකධම්මො, තථා පඤ්ඤින්ද්‍රියාදීනි චත්තාරි අමොහභාවතො. සෙසානි පන ඉන්ද්‍රියානි එකෙකධම්මා එවාති එවං පරමත්ථතො සොළස ධම්මාව ද්වාවීසතින්ද්‍රියභාවෙන දෙසිතානි. සෙසානි පනෙත්ථ චෙතසිකරූපනිබ්බානානි අසඞ්ගහිතානීති අයං ධම්මභෙදො.
විභඞ්ගනයතො පනෙත්ථ සුත්තන්තභාජනීයං නාම න ගහිතං. කස්මා? සුත්තන්තෙ ඉමාය පටිපාටියා ද්වාවීසතියා ඉන්ද්‍රියානං අනාගතත්තා. සුත්තන්තස්මිං හි කත්ථචි ද්වෙ ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි, කත්ථචි තීණි, කත්ථචි පඤ්ච, එවං පන නිරන්තරං ද්වාවීසති ආගතානි නාම නත්ථි. අභිධම්මභාජනීයෙපි විසෙසො නත්ථි.
පඤ්හාපුච්ඡකනයෙ පන ද්වාවීසතියා ඉන්ද්‍රියානං කති කුසලා…පෙ… කති අරණාති? අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං කුසලං, දොමනස්සින්ද්‍රියං අකුසලං, සද්ධාසතිපඤ්ඤාඅඤ්ඤින්ද්‍රියානි චත්තාරි කුසලාබ්‍යාකතානි, මනජීවිතසොමනස්සඋපෙක්ඛාවීරියසමාධින්ද්‍රියානි ඡ තිධාපි, සෙසානි දස අබ්‍යාකතානි. ඡ ඉන්ද්‍රියානි සියා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා, සියා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තාති, තීණි තිධාපි, ජීවිතං තිධා ච න වත්තබ්බඤ්ච, ද්වාදසින්ද්‍රියානි න වත්තබ්බානි එව. තීණි විපාකානි, ද්වෙ විපාකධම්මධම්මානි, රූපින්ද්‍රියානි සත්ත නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මානි, අඤ්ඤින්ද්‍රියං සියා විපාකං, සියා විපාකධම්මධම්මං, නවින්ද්‍රියානි තිධාපි. නවින්ද්‍රියානි උපාදින්නුපාදානියානි, දොමනස්සින්ද්‍රියං අනුපාදින්නුපාදානියං, තීණි අනුපාදින්නඅනුපාදානියානි, නව තිධාපි. දොමනස්සින්ද්‍රියං සවිතක්කසවිචාරං, උපෙක්ඛින්ද්‍රියං තථා ච අවිතක්කඅවිචාරඤ්ච, නව අවිතක්කඅවිචාරානි, එකාදස තිධාපි. සත්ත රූපින්ද්‍රියානි චෙව සුඛදුක්ඛදොමනස්සින්ද්‍රියානි චාති දස පරිත්තානි, පච්ඡිමානි තීණි අප්පමාණානි, සෙසානි නව තිධාව. තත්ථ ච සොමනස්සින්ද්‍රියං රූපාවචරවසෙනෙව මහග්ගතං, තදවසෙසානි අරූපාවචරවසෙනාපීති වෙදිතබ්බං. පඤ්චින්ද්‍රියානි අනිදස්සනසප්පටිඝානි, සත්තරස අනිදස්සනඅප්පටිඝානෙව.
පඤ්ඤින්ද්‍රියාදීනි චත්තාරි හෙතූ, සෙසා න හෙතූ…පෙ… දොමනස්සින්ද්‍රියං සරණං, මනජීවිතසොමනස්සඋපෙක්ඛාවීරියසමාධින්ද්‍රියානි ද්විධාපි, සෙසානි පන්නරස අරණානෙවාති අයං පඤ්හාපුච්ඡකනයො.
ඉන්ද්‍රියෙසු පනෙතෙසු, පාළිමුත්තවිනිච්ඡයො;
කමතො දානි විඤ්ඤෙය්‍යො, තත්ථ කොසල්ලමිච්ඡතා.
කමතොති අයම්පි දෙසනාක්කමොව. තත්ථ අජ්ඣත්තධම්මෙ පරිඤ්ඤාය අරියභූමිපටිලාභො හොතීති අත්තභාවපරියාපන්නානි චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනි පඨමං දෙසිතානි. සො මනුස්සත්තභාවො යං ධම්මං උපාදාය ‘‘ඉත්ථී’’ති වා ‘‘පුරිසො’’ති වා සඞ්ඛං ගච්ඡති, ‘‘අයං සො’’ති නිදස්සනත්ථං තතො ඉත්ථින්ද්‍රියං, පුරිසින්ද්‍රියඤ්ච. සො දුවිධොපි ජීවිතින්ද්‍රියපටිබද්ධවුත්තීති ඤාපනත්ථං තතො ජීවිතින්ද්‍රියං. යාව තස්ස පවත්ති, තාව එතෙසං වෙදයිතානං අනිවත්ති. යඤ්ච කිඤ්චි වෙදයිතං, සබ්බං තං සුඛං දුක්ඛන්ති ඤාපනත්ථං තතො සුඛින්ද්‍රියාදීනි. තන්නිරොධත්ථං පන එතෙ ධම්මා භාවෙතබ්බාති පටිපත්තිදස්සනත්ථං තතො සද්ධාදීනි. ‘‘ඉමාය පටිපත්තියා එස ධම්මො පඨමං අත්තනි පාතුභවතී’’ති පටිපත්තියා අමොඝභාවදස්සනත්ථං තතො අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. තස්සෙව ඵලත්තා, තතො අනන්තරං භාවෙතබ්බත්තා ච තතො අඤ්ඤින්ද්‍රියං. ඉතො පරං භාවනාය ඉමස්ස අධිගමො, අධිගතෙ ච පන ඉමස්මිං නත්ථි කිඤ්චි උත්තරි කරණීයන්ති ඤාපනත්ථං අන්තෙ පරමස්සාසභූතං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං දෙසිතන්ති එවං කමතො පාළිමුත්තවිනිච්ඡයනයො විඤ්ඤෙය්‍යො.
ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.