ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා
ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගමාතිකාය පනායං නික්ඛෙපපරිච්ඡෙදෙන සද්ධිං අත්ථතො විනිච්ඡයො. මාතිකාය හි ආදිතො තාව – ජාතිමදොතිආදයො තෙසත්තති එකකා නික්ඛිත්තා, තතො කොධො ච උපනාහො චාතිආදයො අට්ඨාරස දුකා, අකුසලමූලාදයො පඤ්චතිංස තිකා, ආසවචතුක්කාදයො චුද්දස චතුක්කා, ඔරම්භාගියසංයොජනාදයො පන්නරස පඤ්චකා, විවාදමූලාදයො චුද්දස ඡක්කා, අනුසයාදයො සත්ත සත්තකා, කිලෙසවත්ථුආදයො අට්ඨ අට්ඨකා, ආඝාතවත්ථුආදයො නව නවකා, කිලෙසවත්ථුආදයො සත්ත දසකා, ඡන්නං අට්ඨාරසකානං වසෙන අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතානි ච යථාක්කමං නික්ඛිපිත්වා අන්තෙ ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි බ්‍රහ්මජාලසුත්තෙ අතිදස්සිතානීති සබ්බානිපි තෙසට්ඨිඅධිකානි අට්ඨකිලෙසසතානි නික්ඛිත්තානීති වෙදිතබ්බානි. අයං තාව නික්ඛෙපපරිච්ඡෙදො.
අත්ථතො පන ‘‘ජාතිමදො’’තිආදීසු ජාතිඋච්චාකුලීනතං නිස්සාය ‘‘ඛත්තියාදීනං චතුන්නම්පි වණ්ණානං අහං උත්තමජාතිකො, ඉමෙ න උත්තමජාතිකා’’ති එවං අත්තුක්කංසනපරවම්භනවසෙන උප්පන්නො මජ්ජනාකාරප්පවත්තො මානො ජාතිමදො නාම. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ ආදිච්චගොත්තකස්සපගොත්තාදිඋත්තමගොත්තං නිස්සාය ගොත්තමදො. නිරාබාධතං, යොබ්බඤ්ඤං, ‘‘චිරං සුඛං ජීවිං ජීවාමි ජීවිස්සාමී’’ති එවං ජීවිතං, බහුලාභඤ්ච නිස්සාය යථාක්කමං ආරොග්‍යමදාදයො වුත්තා. සුකතපණීතපච්චයලාභං, මානනවන්දනාදිගරුකාරං මඤ්ඤෙව පමුඛං කත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්ති, පරිවාරෙත්වා ගච්ඡන්තීති එවං පුරෙක්ඛාරං, මහාපරිවාරං, සුචිපරිවාරඤ්ච නිස්සාය යථාක්කමං සක්කාරමදාදයො ච වෙදිතබ්බා. භොගො පන කිඤ්චාපි ලාභග්ගහණෙනෙව ගහිතො, නිහිතධනවසෙන පනෙත්ථ ලාභො වෙදිතබ්බො, ‘‘අන්නපානවත්ථාභරණමාලාගන්ධාදිඋපභොගසමිද්ධිවසෙනාපි වත්තුං වට්ටතී’’තිපි වදන්ති. සරීරවණ්ණං, ගුණවණ්ණඤ්ච නිස්සාය වණ්ණමදො. බාහුසච්චං, පටිභානං, ‘‘වණ්ණං බුද්ධවංසං රාජවංසං ජනපදවංසං ගාමවංසං රත්තින්දිවපරිච්ඡෙදං නක්ඛත්තමුහුත්තයොගං ජානාමී’’ති එවං රත්තඤ්ඤුතං වා නිස්සාය යථාක්කමං සුතමදාදයො ච වෙදිතබ්බා. ජාතිපිණ්ඩපාතිකතං, අනවඤ්ඤාතතං, ඉරියාපථපාසාදිකතං, මහිද්ධිකතඤ්ච නිස්සාය යථාක්කමං පිණ්ඩපාතිකමදාදයො. කිඤ්චාපි පරිවාර-ග්ගහණෙන යසො ගහිතො. පරිවාරස්ස පන සවසවත්තකභාවෙන පත්ථටතං කිත්තියසඤ්ඤෙව වා නිස්සාය යසමදො. පරිසුද්ධසීලං, උපචාරප්පනාඣානං, සිප්පකොසල්ලං, සරීරස්ස ආරොහසම්පදං, පරිණාහසම්පදං, අනූනනිද්දොසඅඞ්ගපච්චඞ්ගතාය සරීරපාරිපූරිඤ්ච නිස්සාය සීලමදාදයො වෙදිතබ්බා.
ඉමිනා එත්තකෙන ඨානෙන සවත්ථුකං මානං දස්සෙත්වා ඉදානි අවත්ථුකමෙව සාමඤ්ඤතො මානං දස්සෙන්තො ‘‘මදො’’ති ආහ. පමාදොතිආදීසු පඤ්චකාමගුණෙසු චිත්තවොස්සග්ගසඞ්ඛාතො සුචරිතාසෙවනාය, දුච්චරිතසෙවනාය ච හෙතුභූතො පමජ්ජනාකාරප්පවත්තො අකුසලචිත්තුප්පාදො පමාදො නාම, ස්වායං සතිවොස්සග්ගලක්ඛණො. වාතභරිතභත්තා විය මාතාපිතූසුපි අනොණතභාවසඞ්ඛාතො කක්ඛළමානො ථම්භො නාම, ස්වායං චිත්තස්ස උද්ධුමාතභාවලක්ඛණො. අඤ්ඤෙසං ගෙහාදිඋපකරණසම්පදං, විජ්ජාසම්පදං වා දිස්වා තද්දිගුණසමාරම්භනවසප්පවත්තො අකුසලචිත්තුප්පාදො සාරම්භො නාම. ගන්ථොපි හි සාරම්භවසෙන උග්ගහෙතුං න වට්ටති, අකුසලමෙව හොති. ස්වායං කරණුත්තරියලක්ඛණො.
අත්‍ර අත්‍ර විසයෙ ඉච්ඡා අස්සාති අත්‍රිච්ඡො, පුග්ගලො, තස්ස භාවො අත්‍රිච්ඡතා. එවං මහිච්ඡතාදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ යං යං ලද්ධං, තෙන තෙන අසන්තුස්සිත්වා අපරස්ස අපරස්ස පත්ථනාවසෙන පවත්තො ලොභො අත්‍රිච්ඡතා. යාය අත්තනා ලද්ධං පණීතම්පි ලාමකං විය ඛායති, පරෙන ලද්ධං ලාමකම්පි පණීතං විය ඛායති. සායං අපරාපරලාභපත්ථනාලක්ඛණා. සන්තගුණවිභාවනාවසප්පවත්තො චෙව තදුප්පන්නෙහි අතිමහන්තෙහිපි වත්ථූහි අසන්තුස්සනාකාරප්පවත්තො ච ලොභො මහිච්ඡතා. යාය සමන්නාගතො පුග්ගලො පච්චයෙහි දුප්පූරො අග්ගි විය උපාදානෙන, සමුද්දො විය ච උදකෙන. යා චායං සන්තගුණසම්භාවනතා, පටිග්ගහණෙ ච පරිභොගෙ ච අමත්තඤ්ඤුතා, එතං මහිච්ඡතාලක්ඛණං.
අසන්තානං පන සද්ධාසීලානං, මග්ගඵලාදීනඤ්ච ලොකියලොකුත්තරානං ගුණානං විභාවනාවසප්පවත්තො චෙව තදුප්පන්නෙහි අතිමහන්තෙහිපි පච්චයෙහි අසන්තුස්සනාකාරප්පවත්තො ච ලොභො පාපිච්ඡතා. යා චායං අසන්තගුණසම්භාවනතා, පටිග්ගහණෙ ච පරිභොගෙ ච අමත්තඤ්ඤුතා එතං පාපිච්ඡතාලක්ඛණං.
සිඞ්ගන්ති විජ්ඣනට්ඨෙන සිඞ්ගං, නාගරිකභාවසඞ්ඛාතස්ස කිලෙසසිඞ්ගස්සෙතං අධිවචනං, තං අත්ථතො සිඞ්ගාරකරණවසප්පවත්තො ලොභොව. තින්තිණන්ති ඛීයනං, තං අත්ථතො නිවාසට්ඨානෙ සුනඛානං විය අඤ්ඤමඤ්ඤං සත්තානං ‘‘තව සන්තකං, මම සන්තක’’න්ති ඛිය්‍යනාකාරප්පවත්තො දොසොව. චාපල්‍යන්ති චපලතා, තං පත්තචීවරාදිපරික්ඛාරානං, අත්තභාවස්ස ච මණ්ඩනවිභූසනකෙළායනවසප්පවත්තො රාගොව, යෙන සමන්නාගතො ජිණ්ණොපි දහරො විය හොති. අසභාගවුත්තීති විසභාගවුත්ති විසභාගකිරියා, සා ගරුට්ඨානියෙසුපි අනාදරවසෙන විපච්චනීකග්ගාහිතාවසප්පවත්තො දොසොව, යාය සමන්නාගතො ගිලානෙපි මාතාපිතුආචරියුපජ්ඣායාදිකෙ න ඔලොකෙති, තෙහි සද්ධිං ලාභසක්කාරකාරණා කලහං කරොති, තෙසු හිරොත්තප්පං, චෙතියාදීසු චිත්තීකාරඤ්ච න පච්චුපට්ඨපෙති. අරතීති පන්තෙසු සෙනාසනෙසු, සමථවිපස්සනාසු ච අනභිරමණා උක්කණ්ඨිතතා, සා තථාපවත්තො අකුසලචිත්තුප්පාදො. තන්දීති ආලස්‍යං. විජම්භිතාති කායස්ස ආනමනාදිආකාරෙන ඵන්දනා විජම්භනා. භත්තසම්මදොති භත්තමුච්ඡාය කායස්ස අකම්මඤ්ඤතා. චෙතසො ච ලීනත්තන්ති චිත්තසඞ්කොචො. අත්ථතො පනෙතානි සබ්බානිපි ථිනමිද්ධවසෙන චිත්තස්ස ගිලානාකාරොව.
කුහනාතිආදීසු ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස තෙන තෙන උපායෙන විම්හාපනා කුහනා නාම. සා තිවිධා පච්චයපටිසෙවනසාමන්තජප්පනඉරියාපථසණ්ඨාපනවසෙන. තත්ථ චීවරාදීහි නිමන්තිතස්ස තදත්ථිකස්සෙව සතො පාපිච්ඡතං නිස්සාය පටික්ඛිපනෙන, තෙ ච ගහපතිකෙ අත්තනි සුප්පතිට්ඨිතසද්ධෙ ඤත්වා පුන තෙසං ‘‘අහො අය්‍යො අප්පිච්ඡො න කිඤ්චි පටිග්ගණ්හිතුං ඉච්ඡති, සුලද්ධං වත නො අස්ස, සචෙ අප්පමත්තකං කිඤ්චි පටිග්ගණ්හෙය්‍යා’’ති නානාවිධෙහි උපායෙහි පණීතානි චීවරාදීනි උපනාමෙන්තානං තදනුග්ගහකාමතඤ්ඤෙව ආවිකත්වා පටිග්ගහණෙන ච තතො පභුති අපි සකටභාරෙහි උපනාමනහෙතුභූතං විම්හාපනං පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතා කුහනා නාම. පාපිච්ඡස්සෙව පන සතො ‘‘යො එවරූපං චීවරං ධාරෙති, සො සමණො මහෙසක්ඛො’’තිආදිනා උත්තරිමනුස්සධම්මාධිගමපරිදීපනවාචාය තථා තථා විම්හාපනං සාමන්තජප්පනසඞ්ඛාතා කුහනා නාම. පාපිච්ඡස්සෙව පන සතො සමාහිතස්සෙව සම්භාවනාධිප්පායකතෙන පණිධාය සණ්ඨපිතෙන ගමනාදිඉරියාපථෙන විම්හාපනං ඉරියාපථසණ්ඨපනසඞ්ඛාතා කුහනා නාම.
ආලපනාතිආදිනා පන වුත්තපච්චයපටිසංයුත්තා වාචායෙව දස්සිතා. අනුප්පියභාණිතා, චාටුකම්‍යතා, මුග්ගසූප්‍යතා, පාරිභටයතා ච ආලපනා නාම. තත්ථ ආලපනාතිආදිතොව ලපනා. අනුප්පියභාණිතාති සච්චානුරූපං, ධම්මානුරූපං වා අනපලොකෙත්වා පුනප්පුනං පියභණනං. චාටුකම්‍යතාති නීචවුත්තිතා, අත්තානං හෙට්ඨතො ඨපෙත්වා පවත්තනං. මුග්ගසූප්‍යතාති මුග්ගසූපසදිසතා, අපක්කමුග්ගසදිසෙන අප්පසච්චෙන සමන්නාගතවචනතා. පාරිභටයතාති කුලදාරකානං අඞ්කෙන පරිහරණාදිකං පරිභටස්ස කිච්චං. එවමයං සබ්බොපි කිරියාභෙදො ‘‘ලපනා’’ත්වෙව වුච්චති. පරෙසං පන පච්චයදානසඤ්ඤාජනකං කායවචීකම්මං නෙමිත්තිකතා නාම, යා ‘‘පරිකථොභාසනිමිත්තකම්ම’’න්ති වුච්චති. අක්කොසනවම්භනගරහණාදීහි යථා දායකො අවණ්ණං භායති, එවං තං නිප්පීළනං නිප්පෙසිකතා නාම. අයං හි යස්මා වෙළුපෙසිකාය විය අබ්භඞ්ගං ඉමාය පරස්ස ගුණං නිප්පෙසෙති නිපුඤ්ඡති, යස්මා වා ගන්ධජාතං පිසිත්වා ගන්ධමග්ගනා විය පරගුණෙ නිප්පිසිත්වා විචුණ්ණෙත්වා එසා ලාභමග්ගනා හොති, තස්මා ‘‘නිප්පෙසිකතා’’ති වුච්චති. එකස්මිං පන කුලෙ ලද්ධාමිසං අඤ්ඤත්ථ දානවසෙන ලාභෙන ලාභස්ස පත්ථනා ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනා නාම. ඉමෙ ච කුහනාදයො පඤ්චපි තථා තථා පවත්තා ලොභාදිඅකුසලචිත්තුප්පාදාති වෙදිතබ්බා. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදයො ද්වාදස මානා හෙට්ඨා සංයොජනගොච්ඡකෙ වුත්තානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යාව. තත්ථ ච ආදිතො තයො මානා පුග්ගලං අනිස්සාය ජාතිගොත්තරූපභොගසිප්පසුතාදිමානවත්ථුවසෙනෙව කථිතා, තතො පරං පන නව මානා සෙය්‍යසදිසහීනපුග්ගලෙ නිස්සාය කථිතා.
එවමෙතෙහි ද්වාදසහි පදෙහි සවත්ථුකෙ මානෙ කථෙත්වා ඉදානි අවත්ථුකං දස්සෙතුං ‘‘මානො’’තිආදි වුත්තං. තතො පරං අතිමානොතිආදීසු ‘‘ජාතිආදීහි මයා සදිසො නත්ථී’’ති අතික්කමිත්වා මඤ්ඤනාවසෙන පවත්තො මානො අතිමානො නාම. ‘‘ඉමෙ මයා පුබ්බෙ සදිසා, ඉදානි අහං සෙට්ඨො, ඉමෙ හීනතරා’’ති උප්පන්නො මානො භාරාතිභාරො විය මානාතිමානො නාම. අත්තානං පන අවමඤ්ඤනාවසෙන පවත්තො මානො ඔමානො නාම, සො ‘‘හීනොහමස්මී’’ති පවත්තහීනමානසදිසොව. අනධිගතෙසු අරියධම්මෙසු ‘‘අධිගතා මයා’’ති උප්පන්නො මානො අධිකමානත්තා අධිමානො නාම, අයං පන සොතාපන්නාදිඅරියසාවකානං ‘‘අහං සකදාගාමී’’තිආදිනා න උප්පජ්ජති තෙසං මග්ගඵලනිබ්බානපහීනකිලෙසාවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණෙන අරියගුණපටිවෙධෙ නික්කඞ්ඛත්තා. දුස්සීලස්ස පන න උප්පජ්ජතෙව, සීලවතොපි පරිච්චත්තකම්මට්ඨානස්ස න උප්පජ්ජති, පරිසුද්ධසීලස්සෙව පන සුද්ධසමථලාභිනො, සුද්ධවිපස්සනාලාභිනො, තදුභයලාභිනො වා උප්පජ්ජති. තෙසු තදුභයලාභී අරහත්තෙ එව අධිමඤ්ඤිත්වා පතිට්ඨාති සුවික්ඛම්භිතකිලෙසත්තා, පරිමද්දිතසඞ්ඛාරත්තා ච, ඉතරෙ සොතාපන්නාදීසුපීති වෙදිතබ්බා. පඤ්චසු පන ඛන්ධෙසු ‘‘අහමස්මී’’තිආදිනා පවත්තො මානො අස්මිමානො නාම. පාපකෙන පන පරූපඝාතකෙන කම්මායතනසිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානාදිනා අත්තානං සෙය්‍යාදිතො ජප්පනවසෙන පවත්තො මානො මිච්ඡාමානො නාම.
ඤාතිවිතක්කොතිආදීසු ‘‘මය්හං ඤාතකා සුඛජීවිනො සම්පත්තියුත්තා’’ති එවං ගෙහසිතපෙමෙන ඤාතකෙ උද්දිස්ස උප්පන්නො විතක්කො ඤාතිවිතක්කො නාම, ‘‘ඤාතකා ඛයං ගතා වයං ගතා සද්ධා පසන්නා’’තිආදිනා පන නෙක්ඛම්මසිතො ඤාතිවිතක්කො නාම න හොති. එවං ජනපදවිතක්කෙපි, තස්ස පන ‘‘අම්හාකං ජනපදො සුභික්ඛො සුන්දරො’’තිආදිනා පවත්තිආකාරො වෙදිතබ්බො. අමරත්ථාය විතක්කො, අමරො වා විතක්කොති අමරවිතක්කො. තත්ථ යො උක්කුටිකප්පධානාදීහි දුක්ඛෙ නිජ්ජිණ්ණෙ සම්පරායෙ අත්තා සුඛී අමරො හොතීති එවං පවත්තො, සො අමරත්ථාය විතක්කො නාම. යො පන දිට්ඨිගතිකස්ස එකස්මිං පක්ඛෙ අසණ්ඨහිත්වා ‘‘එවම්පි මෙ නො, තථාපි මෙ නො, අඤ්ඤථාපි මෙ නො’’තිආදිනා අමරමච්ඡො විය ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය පවත්තො, සො අමරො විතක්කො නාම. තං දුවිධම්පි එකතො කත්වා ඉධ ‘‘අමරවිතක්කො’’ති වුත්තො.
අනුද්දයතා පතිරූපකෙන පන ගිහීහි සහසොකිසහනන්දිතාදිවසෙන ගෙහසිතපෙමෙන යුත්තො පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො විතක්කො නාම. ලාභෙන චෙව සක්කාරෙන ච කිත්තිසද්දෙන ච සද්ධිං ආරම්මණකරණවසෙන යුත්තො ගෙහසිතො විතක්කො ලාභසක්කාරසිලොකපටිසංයුත්තො විතක්කො නාම, තස්ස පන ‘‘අහො වත මෙ ලාභාදයො උප්පජ්ජෙය්‍යු’’න්තිආදිනා පවත්තිආකාරො වෙදිතබ්බො. ‘‘අහො වත මං පරෙ න අවජානෙය්‍යු’’න්ති උප්පන්නො ගෙහසිතො විතක්කො අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො නාම. එකකං.
දුකාදීසු කොධාදයො හෙට්ඨා වුත්තත්ථෙ වජ්ජෙත්වා අවසෙසානඤ්ඤෙව වණ්ණනා හොති. තත්ථ දුකෙසු තාව උපනාහොතිආදීසු පුබ්බභාගෙ කොධො ‘‘අක්කොච්ඡිම’’න්තිආදිනා ආසෙවනෙන අපරකාලෙ වෙරචිත්තෙ දළ්හතරං ආබද්ධො උපනාහො නාම, යෙන සමන්නාගතො වෙරං නිස්සජ්ජිතුං න සක්කොති වසාතෙලමක්ඛිතපිලොතිකා විය, සොධියමානම්පිස්ස චිත්තං න පරිසුජ්ඣති, ස්වායං වෙරුපනිබන්ධනලක්ඛණො.
පරගුණං පන විනාසෙත්වා තත්ථ දොසමක්ඛනවසෙන පවත්තො කොධො මක්ඛො නාම. අයං හි පඨමතරං අත්තනො චිත්තං ගූථො විය ගූථග්ගාහකං හත්ථං මක්ඛෙති, පච්ඡා පරන්ති ‘‘මක්ඛො’’ති වුත්තො, ස්වායං පරගුණමක්ඛනලක්ඛණො. පළාසෙතීති පළාසො, පරස්ස ගුණෙ දස්සෙත්වා අත්තනො ගුණෙහි සමෙ කරොතීති අත්ථො. තථාපවත්තො ලොභො, ස්වායං යුගග්ගාහලක්ඛණො.
ද්වාරත්තයෙපි විජ්ජමානස්සෙව දොසස්ස පටිච්ඡාදනතො චක්ඛුමොහනමායා වියාති මායා, සා කතදොසපටිච්ඡාදනලක්ඛණා. සඨස්ස භාවො, කම්මං වා සාඨෙය්‍යං, කෙරාටියං, තං අවිජ්ජමානගුණප්පකාසනලක්ඛණං.
අනජ්ජවාදයො හෙට්ඨා වුත්තඅජ්ජවාදිපටිපක්ඛඅකුසලවසෙන වෙදිතබ්බා. අජ්ඣත්තසංයොජනන්තිආදීසු අජ්ඣත්තන්ති කාමභවො, තත්ථ සත්තෙ බන්ධනවසෙන පවත්තානි පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනානි අජ්ඣත්තසංයොජනං නාම. බහිද්ධාති රූපාරූපභවො. තත්ථ බන්ධනවසෙන පවත්තානි පඤ්ච උද්ධම්භාගියසංයොජනානි බහිද්ධාසංයොජනං නාම. කාමභවෙ හි සත්තානං ආලයො බහුකො, න ඉතරෙසු, තස්මා සො අජ්ඣත්තං ඉතරෙ ච බහිද්ධාති වෙදිතබ්බා. දුකං.
තිකෙසු පන ලොභාදීනි තීණි අකුසලමූලානි නාම. කාමබ්‍යාපාදවිහිංසාසම්පයුත්තා විතක්කා තයො අකුසලවිතක්කා නාම. තෙ එව සඤ්ඤාසීසෙන තිස්සො අකුසලසඤ්ඤා. සභාවට්ඨෙන තිස්සො අකුසලධාතුයොති ච වුච්චන්ති. කායවචීමනොදුච්චරිතානි තීණි දුච්චරිතානි නාම, තානි ද්වාරත්තයප්පවත්තානං පාණාතිපාතාදීනං, සබ්බාකුසලානං වා වසෙන යොජෙතබ්බානි. සුත්තන්තපරියායෙන පන දිට්ඨාසවවජ්ජිතා කාමාසවාදයො තයො ආසවා නාම. සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසා තීණි සංයොජනානි නාම.
කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හා ච තිස්සො තණ්හා නාම. තත්ථ සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො භවතණ්හා, උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො විභවතණ්හා, අවසෙසා පන සබ්බාපි තණ්හා කාමතණ්හා. කාමධාතුපටිසංයුත්තො වා රාගො කාමතණ්හා, රූපාරූපධාතුපටිසංයුත්තො භවතණ්හා, උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො විභවතණ්හාති වෙදිතබ්බා. කාමතණ්හා රූපතණ්හා අරූපතණ්හා ච අපරාපි තිස්සො තණ්හා නාම. රූපතණ්හා අරූපතණ්හා නිරොධතණ්හා ච පුන අපරාපි තිස්සො තණ්හා නාම. තත්ථ නිරොධතණ්හාති උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො. කාමෙසනා භවෙසනා බ්‍රහ්මචරියෙසනා ච තිස්සො එසනා නාම. තත්ථ බ්‍රහ්මචරියෙසනාති සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨිසඞ්ඛාතබ්‍රහ්මචරියස්ස ගවෙසනා. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මීති විධා, සදිසොහමස්මීති විධා, හීනොහමස්මීති විධා’’ති එවං වුත්තමානවිධා තිස්සො විධා නාම. මානො හි සෙය්‍යාදිවසෙන විදහනතො මඤ්ඤනතො ‘‘විධා’’ති වුච්චති. ජාතිජරාමරණානි පටිච්ච උප්පන්නානි භයානි තීණි භයානි නාම. ‘‘අතීතං වා අද්ධානං ආරබ්භා’’තිආදිනා වුත්තානි තීණි, බුද්ධාදීසු කඞ්ඛනවිචිකිච්ඡනවසෙන පවත්තා තිස්සො අවිජ්ජා තීණි තමානි නාම. විචිකිච්ඡාසීසෙන තස්ස විභඞ්ගෙ තංසම්පයුත්තා අවිජ්ජාව වුත්තා, තස්සා එව පටිච්ඡාදකත්තෙනපි තමභාවතොති දට්ඨබ්බං.
යං කිඤ්චි පන සත්තස්ස සුඛාදිකං උප්පජ්ජති, තං සබ්බං පුබ්බෙකතහෙතූති එකං තිත්ථායතනං, ඉස්සරනිම්මානහෙතූති දුතියං, අහෙතුඅප්පච්චයාති තතියන්ති ඉමානි තීණි තිත්ථායතනානි නාම. තත්ථ පඨමවාදී කුසලාකුසලකිරියඋතුචිත්තාහාරාදිකං, ගතිඋපධිආදිකං, සප්පුරිසූපනිස්සයසද්ධම්මස්සවනාදිකඤ්ච සබ්බං පච්චයපච්චයුප්පන්නං පටික්ඛිපිත්වා එකං කම්මවිපාකමෙව සම්පටිච්ඡති, ඉතරෙ පන ද්වෙපි සබ්බං හෙතුං පටික්ඛිපිත්වා ඉස්සරහෙතුකං, අහෙතුකඤ්ච සම්පටිච්ඡන්ති, තෙසං තිණ්ණං වාදානං වසෙනෙව පයොජනාභාවාදිතො යථානුරූපං දොසො ඤාතබ්බො. ගන්ථවිත්ථාරභයෙන පනෙත්ථ න විත්ථාරයිම්හ.
රාගදොසමොහා පන තයො පලිබොධට්ඨෙන කිඤ්චනා නාම. තෙ එව හි කිලෙසට්ඨෙන අඞ්ගණානි, මලීනභාවකරණට්ඨෙන මලානි, පක්ඛලනපාතහෙතුතො විසමානි ච හොන්ති. පාණාතිපාතාදීනි කායවචීමනොවිසමානි අපරානිපි තීණි විසමානි නාම. රාගදොසමොහා අනුදහනට්ඨෙන තයො අග්ගී, කසටනිරොජට්ඨෙන කසාවා ච හොන්ති. පාණාතිපාතාදීනි කායකසාවාදයො පන අපරෙපි තයො කසාවා නාම. අස්සාදදිට්ඨිත්තිකෙ කාමපරිභොගෙ ‘‘නත්ථි කාමෙසු දොසො’’ති එවං පවත්තා සස්සතදිට්ඨි අස්සාදදිට්ඨි නාම. වීසතිවත්ථුකා පන අත්තදිට්ඨි අත්තානං අනුගතත්තා අත්තානුදිට්ඨි නාම. තස්සා පන ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං සමනුපස්සතී’’ති එවං රූපක්ඛන්ධෙ චතස්සො දිට්ඨියො. එවං සෙසක්ඛන්ධෙසුපීති වීසතිවත්ථුකතා වෙදිතබ්බා.
තත්ථ ච රූපං අත්තතොදිආදිනා පඤ්චක්ඛන්ධෙ අත්තතො ගහණවසෙන පවත්තා පඤ්ච උච්ඡෙදදිට්ඨියො, සෙසා පන සස්සතදිට්ඨියොති වෙදිතබ්බා. ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තා පන නත්ථිකදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨි නාම, ලාමකදිට්ඨීති අත්ථො. අරතිත්තිකෙ පාණිලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි සත්තානං විහිංසනා විහෙසා නාම. ද්වාරත්තයප්පවත්තඅකුසලධම්මස්ස චරියා අධම්මචරියා නාම. දොවචස්සතාතිකෙ සාව කාමබ්‍යාපාදවිහිංසාසඤ්ඤා නානාරම්මණෙසු පවත්තිතො, නානාභූතත්තා ච නානත්තසඤ්ඤා නාම. උද්ධච්චත්තිකෙ කුසීතස්ස භාවො කොසජ්ජං, පමාදොව. අනාදරියත්තිකෙ ඔවාදස්ස අනාදියනවසප්පවත්තො කොධො අනාදරියං නාම. අස්සද්ධියත්තිකෙ රතනත්තයකම්මඵලානං අසද්දහනවසප්පවත්තා අකුසලධම්මා අස්සද්ධියං නාම. පඤ්චවිධමච්ඡරියවසෙන ‘‘දෙහී’’ති වචනස්ස අජානනා අවදඤ්ඤුතා නාම.
උද්ධච්චත්තිකෙ මනච්ඡට්ඨෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතා අසංවරො නාම. කායිකවාචසිකවීතික්කමො දුස්සීල්‍යං නාම. අරියත්තිකෙ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධසාවකානං දස්සනොපාසනාදීසු අනිච්ඡා අරියානං අදස්සනකම්‍යතා නාම. බොධිපක්ඛිකසද්ධම්මස්ස සවනධාරණාදීසු අනිච්ඡා සද්ධම්මං අසොතුකම්‍යතා නාම. පරස්ස දොසාරොපනෙ රන්ධගවෙසිතාසඞ්ඛාතො උපාරම්භොව උපාරම්භචිත්තතා නාම. මුට්ඨස්සච්චත්තිකෙ උද්ධච්චං චෙතසො වික්ඛෙපො නාම. අයොනිසොමනසිකාරත්තිකෙ ‘‘අනිච්චෙ නිච්ච’’න්තිආදිනා, සච්චපටිපක්ඛවසෙන වා අනුපායමනසිකාරසඞ්ඛාතං ආවජ්ජනචිත්තං අයොනිසොමනසිකාරො නාම. මිච්ඡාදිට්ඨිමිච්ඡාසඞ්කප්පාදයො අට්ඨ මිච්ඡාමග්ගා කුම්මග්ගො නාම, මිච්ඡාමග්ගස්ස ආසෙවනා කුම්මග්ගසෙවනා නාම. ථිනමිද්ධං චෙතසො ච ලීනත්තං නාම. තිකං.
චතුක්කෙසු චීවරාදීසු චතූසු පච්චයෙසු ‘‘කත්ථ මනාපං ලභිස්සාමී’’ති තණ්හාය උප්පාදො චත්තාරො තණ්හුප්පාදා නාම. න ගච්ඡන්ති එතාහි අරියාති අගතියො, ඡන්දදොසමොහභයා. තා හි අගන්තබ්බමග්ගගමනානි අකත්තබ්බකරණානි චත්තාරි අගතිගමනානි නාම. තත්ථ ඡන්දොති පක්ඛපාතරාගො. භයන්ති තථාපවත්තො දොසො. අනිච්චාදීසු ‘‘නිච්චං සුඛං අත්තා සුභ’’න්ති එවං පවත්තා චත්තාරො විපරියාසා විපරීතතො ධම්මෙ එසනතො. තෙසු වා ආසනතො පවිසනතො චත්තාරො විපරියාසා නාම. තෙ සඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිවිපරියාසවසෙන පච්චෙකං තයො තයො හුත්වා ද්වාදස හොන්ති. තෙසු අනිච්චෙ නිච්චං, අනත්තනි අත්තාති සඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිවිපරියාසා ඡ, දුක්ඛෙ සුඛං, අසුභෙ සුභන්ති දිට්ඨිවිපරියාසා ද්වෙ චාති අට්ඨ සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්ති, අසුභෙ සුභන්ති සඤ්ඤාචිත්තවිපරියාසා ද්වෙ අනාගාමිමග්ගෙන, දුක්ඛෙ සුඛන්ති සඤ්ඤාචිත්තවිපරියාසා ද්වෙ අරහත්තමග්ගෙනාති වෙදිතබ්බා.
අදිට්ඨෙ දිට්ඨං, අසුතෙ සුතං, අමුතෙ මුතං, අවිඤ්ඤාතෙ විඤ්ඤාතන්ති එවං පවත්තා චත්තාරො අනරියවොහාරා නාම. දිට්ඨාදීසු පන අදිට්ඨං අසුතං අමුතං අවිඤ්ඤාතන්ති එවං පවත්තා අපරෙපි චත්තාරො අනරියවොහාරා නාම. ඉමෙ ච පුරිමෙහි සද්ධිං අට්ඨ අනරියවොහාරාතිපි වුච්චන්ති. පාණාතිපාතඅදින්නාදානකාමෙසුමිච්ඡාචාරමුසාවාදා චත්තාරි දුච්චරිතානි නාම. මුසාවාදාදිවචීදුච්චරිතානි අපරානිපි චත්තාරි වචීදුච්චරිතානි නාම. ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණභයානි චත්තාරි භයානි නාම. රාජචොරඅග්ගිඋදකභයානි චත්තාරි, සමුද්දං ඔරොහන්තස්ස පන උප්පජ්ජනකානි ඌමිකුම්භීලආවට්ටසුසුකාභයානි ච චත්තාරි, අත්තානුවාදපරානුවාදදණ්ඩදුග්ගතිභයානි චත්තාරි චාති ඉමානි වා අපරානි තීණි චතුක්කානි චත්තාරි භයානි නාම. තත්ථ සුසුකාති චණ්ඩමච්ඡා. සබ්බානිපි චෙතානි භයානි පටිඝචිත්තානීති වෙදිතබ්බානි. සබ්බං සුඛදුක්ඛාදිකං සයංකතං පරංකතං උභයකතං අධිච්චසමුප්පන්නන්ති එවං උප්පජ්ජමානා ඉමා චතස්සො දිට්ඨියො නාම. චතුක්කං.
පඤ්චකෙසු පඤ්චොරම්භාගියාතිආදීසු ඔරං වුච්චති කාමධාතු හෙට්ඨාභාවතො, තත්ථ උපපත්තිනිප්ඵාදනතො තං ඔරං භජන්තීති සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසකාමරාගපටිඝා පඤ්ච ඔරම්භාගියසංයොජනානි නාම. උද්ධන්ති රූපාරූපධාතු උපරිභාවතො, තං වුත්තනයෙන භජන්තීති රූපරාගඅරූපරාගමානඋද්ධච්චඅවිජ්ජා පඤ්ච උද්ධම්භාගියසංයොජනානි නාම. රාගදොසමොහමානදිට්ඨියො පඤ්ච ලග්ගනට්ඨෙන සඞ්ගා නාම. තෙ එව පඤ්ච අනුපවිසනට්ඨෙන, තුදනට්ඨෙන ච පඤ්ච සල්ලා නාම. සත්ථුධම්මසඞ්ඝසික්ඛාසු කඞ්ඛනානි චත්තාරි, සබ්‍රහ්මචාරීසු කුපිතචිත්තතා චාති ඉමෙ පඤ්ච චිත්තස්ස ථද්ධකචවරඛාණුකභාවකරණත්තා චෙතොඛිලා නාම. කාමෙසු අවීතරාගො. කායෙ…පෙ… රූපෙ…පෙ… යාවදත්ථං භුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරති, අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරතීති එවං පවත්තා පඤ්ච ධම්මා චිත්තං බන්ධිත්වා මුට්ඨියං කත්වා විය ගහණතො චෙතසොවිනිබන්ධා නාම. තත්ථ කායෙති අජ්ඣත්තිකෙ කායෙ, රූපෙති බහිද්ධාරූපෙ. සඤ්ඤී අත්තා, අසඤ්ඤී අත්තා, නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී අත්තා, සංවිජ්ජමානො පන අත්තා උච්ඡිජ්ජති, දිට්ඨධම්මනිබ්බානං වා පාපුණාතීති එවං පවත්තා පඤ්ච දිට්ඨියො නාම.
පාණාතිපාතාදිමජ්ජපානපරියොසානා පඤ්ච වෙරකරණට්ඨෙන වෙරා නාම. ඤාතිභොගරොගසීලදිට්ඨිබ්‍යසනානි පඤ්ච බ්‍යසනා නාම. තත්ථ බ්‍යසනාති විනාසසහජාතා, තතො උප්පන්නා අකුසලා. බහුජනස්ස අප්පියතා, වෙරබහුලතා, වජ්ජබහුලතා, සම්මූළ්හමරණං, අපායගමනන්ති ඉමෙ පඤ්ච අක්ඛන්තියා ආදීනවා, අනධිවාසනාය දොසාති අත්ථො. ආජීවකභයං අසිලොකභයං පරිසසාරජ්ජභයං මරණභයං දුග්ගතිභයන්ති ඉමානි පඤ්ච භයානි නාම. යාවදත්ථං පඤ්චකාමගුණපරිභොගෙන චෙව පඨමජ්ඣානාදීහි චතූහි ඣානෙහි චාති පඤ්චහි කාරණෙහි අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොතීති පවත්තා වාදා පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා නාම. පඤ්චකං.
ඡක්කෙසු පන කොධො මක්ඛො ඉස්සා සාඨෙය්‍යං පාපිච්ඡතා සන්දිට්ඨිපරාමාසිතාති ඉමානි ඡ විවාදමූලානි. මනාපියෙසු රූපාදීසු ඡසු ආරම්මණෙසු ඡන්දරාගොති ඉමෙ ඡ ඡන්දරාගා ගෙහසිතා ධම්මා නාම. අමනාපියෙසු ඡසු ආරම්මණෙසු පටිඝො ඡ විරොධවත්ථූනි නාම. විරොධො එව වත්ථු විරොධවත්ථු. ඡසු ආරම්මණෙසු තණ්හාව ඡ තණ්හාකායා නාම. සත්ථුධම්මසඞ්ඝසික්ඛාසු, අප්පමාදෙ, පටිසන්ථාරෙ ච අගාරවා ඡ අගාරවා නාම. කම්මාරාමතා, භස්සනිද්දාසඞ්ගණිකසංසග්ගපපඤ්චාරාමතා ච ඡ පරිහානියා ධම්මා නාම, පරිහානිකරාති අත්ථො. තත්ථ සවනදස්සනසමුල්ලපනපරිභොගකායසංසග්ගෙසු පඤ්චසු යුත්තපයුත්තතා සංසග්ගාරාමතා. තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චෙසු යුත්තපයුත්තතා පපඤ්චාරාමතාති වෙදිතබ්බං. කම්මභස්සනිද්දාසඞ්ගණිකාරාමතා චත්තාරො, දොවචස්සතා, පාපමිත්තතා ද්වෙ චාති ඉමෙ අපරෙපි ඡ පරිහානියා ධම්මා නාම.
සොමනස්සට්ඨානියෙසු රූපාදීසු ඡසු ආරම්මණෙසු උප්පන්නා ගෙහසිතසොමනස්සසම්පයුත්තා විචාරා සොමනස්සුපවිචාරා නාම, විතක්කාදයො ධම්මා, තංසම්පයුත්තා චාති ගහෙතබ්බා. එස නයො ඉතරද්වයෙපි. අඤ්ඤාණසහිතා පනෙත්ථ වෙදනුපෙක්ඛා උපෙක්ඛාති වෙදිතබ්බා, යා ‘‘අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා’’තිපි වුච්චති. ඉට්ඨානිට්ඨමජ්ඣත්තෙසු ඡසු ආරම්මණෙසු යථාක්කමං උප්පන්නා වෙදනා ‘‘ඡ ගෙහසිතානි සොමනස්සානී’’තිආදිනා ඡක්කත්තයෙන වුත්තා. ‘‘අත්ථි මෙ අත්තා’’ති වා, ‘‘නත්ථි මෙ අත්තා’’ති වා, ‘‘අත්තනා වා අත්තානං සඤ්ජානාමී’’ති වා, ‘‘අත්තනා වා අනත්තානං සඤ්ජානාමී’’ති වා, ‘‘අත්තනා වා අත්තානං සඤ්ජානාමී’’ති වා, ‘‘සො මෙ අයං අත්තා කාරකො වෙදකො නිච්චො ධුවො’’ති එවං උප්පජ්ජමානා ඉමා ඡ දිට්ඨියො නාම. තත්ථ අත්ථීති සස්සතදිට්ඨි. නත්ථීති උච්ඡෙදදිට්ඨි. පඤ්චපි ඛන්ධෙ ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන සෙසානං ජානනවසෙන අත්තනා වා අත්තානං සඤ්ජානාමීති දිට්ඨි, සඤ්ඤාක්ඛන්ධං පන ‘‘අත්තා’’ති, ඉතරෙ ච ‘‘අනත්තා’’ති ගහෙත්වා අත්තනා වා අනත්තානං සඤ්ජානාමීති දිට්ඨි, සඤ්ඤාක්ඛන්ධං පන ‘‘අනත්තා’’ති, ඉතරෙ ච ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා අනත්තනා වා අත්තානං සඤ්ජානාමීති දිට්ඨි ච වෙදිතබ්බා. ඡක්කං.
සත්තකෙසු පන කාමරාගපටිඝමානදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාභවරාගඅවිජ්ජා සත්ත ථාමගතට්ඨෙන, අප්පහීනට්ඨෙන ච චිත්තසන්තානෙ අනු අනු සයනතො අනුසයා නාම. තෙ එව සත්තෙ වට්ටස්මිං සංයොජනතො සංයොජනානි. සමුදාචාරවසෙන පරියුට්ඨානතො පරියුට්ඨානාති වෙදිතබ්බා. අස්සද්ධියං අහිරිකං අනොත්තප්පං අප්පස්සුතතා කොසජ්ජං මුට්ඨස්සච්චං දුප්පඤ්ඤතාති ඉමෙ සත්ත අසතං අසප්පුරිසානං, අසන්තා වා ලාමකා ධම්මාති අසද්ධම්මා නාම. පාණාතිපාතාදයො කායවචීදුච්චරිතානි සත්ත දුච්චරිතානි නාම. මානො අතිමානො මානාතිමානො ඔමානො අධිමානො අස්මිමානො මිච්ඡාමානොති ඉමෙ සත්ත මානා නාම. ‘‘මනුස්සලොකෙ මාතාපෙත්තිකසම්භවො අත්තා උච්ඡිජ්ජති, තථා ඡසු දෙවලොකෙසු දිබ්බො කබළීකාරභක්ඛො අත්තා, රූපලොකෙ රූපී මනොමයො අත්තා, චතූසු අරූපභවෙසු චතුබ්බිධො අරූපී අත්තා තත්ථ තත්ථ උච්ඡිජ්ජති විනස්සති න හොති පරං මරණා’’ති එවං පවත්තා සත්ත උච්ඡෙදදිට්ඨියො සත්ත දිට්ඨියො නාම. එත්ථ ච ආදිතො තිස්සො දිට්ඨියො රූපක්ඛන්ධං අත්තතො ගහෙත්වා පවත්තා උච්ඡෙදදිට්ඨියො, සෙසා චතස්සො අරූපක්ඛන්ධෙති ඤාතබ්බා. සත්තකං.
අට්ඨකෙසු පන ලොභො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි විචිකිච්ඡා ථිනං උද්ධච්චඤ්චාති අට්ඨ කිලෙසවත්ථූනි නාම. ‘‘යං කිඤ්චි කම්මං කත්තබ්බං මෙ’’ති එකං, තථා ‘‘කතං මෙ’’ති, ‘‘මග්ගො මෙ ගන්තබ්බො’’ති, ‘‘ගතො’’ති, ‘‘අප්පකං මෙ භුත්ත’’න්ති, ‘‘සුභුත්ත’’න්ති, ‘‘ආබාධො මෙ උප්පන්නො’’ති, ‘‘අචිරවුට්ඨිතො ගෙලඤ්ඤා’’ති එකන්ති ඉමානි අට්ඨ කුසීතවත්ථූනි නාම, කුසීතස්ස කොසජ්ජකාරණානීති අත්ථො. ලාභෙ අලාභෙ ච යසෙ අයසෙ ච පසංසාය නින්දාය ච සුඛෙ දුක්ඛෙ ච යථාක්කමං රාගදොසෙහි චිත්තස්ස පටිහනනං අට්ඨසු ලොකධම්මෙසු චිත්තස්ස පටිඝාතො නාම. හෙට්ඨා ද්වීහි චතුක්කෙහි වුත්තා අට්ඨ අනරියවොහාරා නාම. මිච්ඡාදිට්ඨිමිච්ඡාසඞ්කප්පාදයො අට්ඨ මිච්ඡත්තා නාම. භික්ඛූහි විජ්ජමානාය ආපත්තියා චොදියමානස්ස ‘‘න සරාමී’’ති නිබ්බෙඨනං එකං, ‘‘ත්වං බාලො’’තිආදිනා චොදකපටිප්ඵරණං එකං, තථා ‘‘තුවං චෙතමාපන්නො’’ති චොදකස්ස පච්චාරොපනං, අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණං, සඞ්ඝෙ බාහාවික්ඛෙපභණනං, තුණ්හීභාවෙන විහෙඨනං, සඞ්ඝං, චොදකඤ්ච අනාදියිත්වා පක්කමනං, චොදනාභයා සික්ඛාපච්චක්ඛානන්ති ඉමෙ අට්ඨ පුරිසදොසා නාම. අසඤ්ඤී අත්තා රූපී, අරූපී, රූපී ච අරූපී ච, නෙවරූපීනාරූපී, අන්තවා, අනන්තවා, අන්තවා ච අනන්තවා ච, නෙවන්තවානානන්තවාති එවං පවත්තා අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා නාම. නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී අත්තා රූපී අරූපීතිආදිනා පවත්තා අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා නාම. අට්ඨකං.
නවකෙසු පන ‘‘අනත්ථං මෙ අචරි, චරති, චරිස්සති, පියස්ස මෙ අනත්ථං අචරි, චරති, චරිස්සති, අප්පියස්ස මෙ අත්ථං අචරි, චරති, චරිස්සතී’’ති එවං පවත්තා නව ආඝාතා එව ආඝාතවත්ථූනි නාම. කොධො මක්ඛො ඉස්සා මච්ඡරියං මායා සාඨෙය්‍යං මුසාවාදො පාපිච්ඡතා මිච්ඡාදිට්ඨීති ඉමානි නව පුරිසමලානි නාම. ‘‘සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදයො නවවිධා මානා නාම. ‘‘තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා, පරියෙසනං පටිච්ච ලාභො, තං පටිච්ච විනිච්ඡයො, තං පටිච්ච ඡන්දරාගො, තං පටිච්ච අජ්ඣොසානං, තථා පරිග්ගහො, මච්ඡරියං, ආරක්ඛො, ආරක්ඛාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදාදිඅනෙකෙ පාපකා ධම්මා’’ති එවං වුත්තා ඉමෙ නව තණ්හාමූලකා ධම්මා නාම. තත්ථ විනිච්ඡයොති ඤාණතණ්හාදිට්ඨිවිතක්කවසෙන චතූසු විනිච්ඡයෙසු විතක්කවිනිච්ඡයො ඉධ අධිප්පෙතො. ලාභං හි ලභිත්වා ‘‘ඉදං රූපාරම්මණත්ථාය, ඉදං සද්දාරම්මණාදිඅත්ථායා’’ති එවං විතක්කෙනෙව විනිච්ඡයො. ඡන්දරාගො දුබ්බලරාගො, අජ්ඣොසානන්ති බලවසන්නිට්ඨානං. පරිග්ගහොති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පරිග්ගහකරණන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘අස්මී’’ති, ‘‘අහමස්මී’’ති, ‘‘අයමහමස්මී’’ති, ‘‘භවිස්ස’’න්ති, ‘‘රූපී භවිස්ස’’න්ති, ‘‘අරූපී භවිස්ස’’න්ති, ‘‘සඤ්ඤී භවිස්ස’’න්ති, ‘‘අසඤ්ඤී භවිස්ස’’න්ති, ‘‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී භවිස්ස’’න්ති එවං වුත්තානි ඉමානි නව චලනට්ඨෙන ඉඤ්ජිතානි නාම. ඉමානෙව මඤ්ඤනට්ඨෙන මඤ්ඤිතානි, විප්ඵන්දනතො විප්ඵන්දිතානි, පපඤ්චනතො පපඤ්චිතානි, තානෙව තෙහි තෙහි කාරණෙහි සඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතානි ච නාම හොන්ති. සබ්බෙහි තෙහි පඤ්චහි නවකෙහි මානො එව කථිතො. සොපි හි ‘‘අස්මී’’තිආදීහි සඤ්ඤීහි ච ආකාරෙහි දිට්ඨි විය පවත්තතීති. නවකං.
දසකෙසු පන ලොභො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි විචිකිච්ඡා ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පන්ති ඉමෙ දස කිලෙසා එව කිලෙසවත්ථූනි නාම. ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදයො නව ඛාණුකණ්ටකාදීසු අට්ඨානආඝාතෙන සද්ධිං දස ආඝාතවත්ථූනි නාම. පාණාතිපාතාදයො දස අකුසලකම්මපථා නාම. කාමරාගසංයොජනං පටිඝමානදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසභවරාගඉස්සාමච්ඡරියඅවිජ්ජාසංයොජනන්ති ඉමානි දස සංයොජනානි නාම. මිච්ඡාදිට්ඨිමිච්ඡාසඞ්කප්පාදයො අට්ඨ, මිච්ඡාඤාණමිච්ඡාවිමුත්තීහි සද්ධිං දස මිච්ඡත්තා නාම. තත්ථ මිච්ඡාඤාණන්ති පාපකිරියාසු උපායචින්තාවසෙන චෙව පාපකං කත්වා ‘‘සුකතං මයා’’ති පච්චවෙක්ඛණවසෙන ච පවත්තො මොහො. මිච්ඡාවිමුත්තීති අවිමුත්තස්සෙව සතො විමුත්තසඤ්ඤිතා. ‘‘නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨ’’න්තිආදීහි දසහි ආකාරෙහි පවත්තං නත්ථිකදස්සනං දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි නාම. ‘‘සස්සතො ලොකො, තථා අසස්සතො, අන්තවා, අනන්තවා, තං ජීවං තං සරීර’’න්ති වා, ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’න්ති වා, ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා, ‘‘න හොති…පෙ… හොති ච න හොති ච, නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා එවං පවත්තා දසවත්ථුකා අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨි නාම. තත්ථ ලොකොති ඛන්ධාදයො, ‘‘අන්තවා’’ති ඉදං පරිත්තං කසිණජ්ඣානං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘අනන්තවා’’ති ඉදං විපුලන්ති ගහෙතබ්බං. තථාගතොති සත්තො. දසකං.
අට්ඨාරසකෙසු තණ්හාවිචරිතානීති තණ්හාසමුදාචාරා තණ්හාපවත්තියො. අජ්ඣත්තිකස්සුපාදායාති අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය. ඉදං හි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. තත්ථ ‘‘අස්මීති හොති, ඉත්ථස්මීති හොති, එවස්මීති හොති, අඤ්ඤථාස්මීති හොති, තථා භවිස්සන්ති, ඉත්ථං භවිස්සන්ති, එවං භවිස්සන්ති, අඤ්ඤථා භවිස්සන්ති හොති, තථා අස්මීති, සාතස්මීති හොති, තථා සියන්ති, ඉත්ථං සියන්ති, එවං සියන්ති, අඤ්ඤථා සියන්ති හොති, තථා අපාහං සියන්ති, අපාහං ඉත්ථං සියන්ති, අපාහං එවං සියන්ති, අපාහං අඤ්ඤතා සියන්ති හොතී’’ති එවං වුත්තානි ඉමානි අජ්ඣත්තිකස්සුපාදාය අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානි නාම.
තත්ථ අස්මීති හොතීති අජ්ඣත්තිකෙසු ඛන්ධපඤ්චකෙසු සමූහතො ‘‘අහමස්මී’’ති ගහණෙ සතීති අත්ථො. එවං පන ගහණෙ සති තතො පරං අනුපනිධාය, උපනිධාය වාති ද්විධා ගහණං හොති. තත්ථ අනුපනිධායාති අඤ්ඤං ආකාරං අනුපනිධාය අනුපගම්ම සකභාවමෙවාරම්මණං කත්වා ඉත්ථස්මීති හොති. තස්ස ‘‘ඛත්තියාදීසු ඉදංපකාරො අහ’’න්ති තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන ගහණං හොතීති අත්ථො. උපනිධාය ගහණං පන දුවිධං හොති සමතො ච අසමතො ච. තත්ථ සමතො ගහණං එවස්මීති ඉදං, තස්ස යථා අයං ඛත්තියො, බ්‍රාහ්මණාදයො වා දෙවමනුස්සරූපීඅරූපිආදයො වා, එවමහමස්මීති අත්ථො. අඤ්ඤථාස්මීති ඉදං පන අසමතො ගහණං, තස්ස යථා ඉමෙ ඛත්තියාදයො, තතො අඤ්ඤථා අහං හීනො වා අධිකො වාති අත්ථො. ඉමානි තාව පච්චුප්පන්නවසෙන චත්තාරි තණ්හාවිචරිතානි, භවිස්සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අනාගතවසෙන වුත්තානි. තෙසං පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ අස්මීතිආදිද්වයං සස්සතුච්ඡෙදග්ගාහවසෙන වුත්තං. තත්ථ හි අස්මීති සස්සතං, සීදතීති සාතං, අසස්සතං, ඉතො පරානි සියන්තිආදීනි චත්තාරි සංසයපරිවිතක්කවසෙන වුත්තානි. අපාහං සියන්තිආදීනි චත්තාරි ‘‘අපි නාමාහං භවෙය්‍ය’’න්ති එවං පවත්තපත්ථනාකප්පනවසෙන වුත්තානීති දට්ඨබ්බං. අට්ඨාරසකං පඨමං.
දුතියෙ බාහිරස්සුපාදායාති බාහිරං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය. තත්ථ ‘‘ඉමිනා අස්මීති හොති, ඉමිනා ඉත්ථස්මීති හොති, ඉමිනා එවස්මීති හොති, ඉමිනා අඤ්ඤථාස්මීති හොතී’’තිආදිනා අනන්තරෙ වුත්තනයෙන බාහිරස්සුපාදාය අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානීති වෙදිතබ්බානි. ‘‘ඉමිනා’’ති පදමත්තමෙව හෙත්ථ පුරිමෙහි විසෙසො. තත්ථ ඉමිනාති ඉමිනා බාහිරෙන රූපෙන වා…පෙ… විඤ්ඤාණෙන වාති අත්ථො. තත්ථ ච ඡත්තඛග්ගබීජනිඅන්නපානධනධඤ්ඤාදිඋපකරණවසෙන බාහිරං රූපං වෙදිතබ්බං. දාසදාසිඤාතිපරිජනහත්ථිඅස්සාදිඋපකරණවසෙන වෙදනාදයො වෙදිතබ්බා. ඉමෙහි බාහිරෙහි රූපාදීහි ‘‘ඉත්ථස්මීති එවස්මී’’තිආදිනා සබ්බත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. අට්ඨාරසකං දුතියං.
ඉතරෙසු පන තදෙකජ්ඣං අභිසංයූහිත්වාතිආදීසු තදුභයං අට්ඨාරසකං එකතො යොජෙත්වා ඡත්තිංසතණ්හාවිචරිතානි හොන්ති, එවං එකෙකස්ස පුග්ගලස්ස අතීතකාලෙ ද්වින්නං අට්ඨාරසකානං වසෙන ඡත්තිංස, තථා අනාගතෙ ඡත්තිංස හොන්ති. පච්චුප්පන්නෙ පන එකස්ස යථාලාභවසෙන තානිපි ලබ්භන්ති, සබ්බසත්තානං වසෙන පච්චුප්පන්නෙපි ඡත්තිංස ලබ්භන්ති. ඉති එවං වුත්තෙන පකාරෙන තං සබ්බං එකතො කත්වා සබ්බසත්තානං කාලත්තයෙපි ඡන්නං අට්ඨාරසකානං වසෙන අට්ඨසතං තණ්හාවිචරිතානි හොන්තීති අත්ථො. අට්ඨතණ්හාවිචරිතසතං හොතීති එත්ථාපි එවමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො.
තණ්හාවිචරිතානි නිට්ඨිතානි.
යානි චාතිආදීසු යානි චෙත්ථ ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි වත්තබ්බානි, තානි බ්‍රහ්මජාලනාමකෙ දීඝනිකායස්ස පඨමසුත්තන්තෙ (දී. නි. 1.29 ආදයො) සත්ථාරා සයං ආහච්ච භාසිතානීති අත්ථො. බ්‍රහ්මජාලෙ හි චත්තාරො සස්සතවාදා, චත්තාරො එකච්චසස්සතිකා, චත්තාරො අන්තානන්තිකා, චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා, සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති ඉමානි ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි සනිදානානි නානානයතො වුත්තානි, තත්ථ වුත්තනයෙනෙව නෙසං විභාගො වෙදිතබ්බො. අයං තාවෙත්ථ පදත්ථානුසාරතො විනිච්ඡයො, සෙසොපෙත්ථ විනිච්ඡයො පදත්ථෙ වුත්තානුසාරතොව සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති.
ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.