ධම්මහදයවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

ධම්මහදයවිභඞ්ගමාතිකාය පන පදත්ථාදිතො විනිච්ඡයො පුබ්බෙ වුත්තොව. යස්මා පන භගවතා හෙට්ඨා නානානයතො විභත්තානඤ්ඤෙව ඛන්ධායතනාදීනං ද්වාදසන්නං ධම්මකොට්ඨාසානං පුන සබ්බසඞ්ගාහිකචතුභූමුප්පත්තිතප්පරියාපන්නතාදීහි දසහි වාරෙහි අපුබ්බනයසහස්සවිභාවකෙහි සබ්බධම්මාධිප්පායසඞ්ඛාතෙහි ධම්මහදයෙහි විභාගදස්සනත්ථමෙවායං විභඞ්ගො වුත්තො, තස්මා විභඞ්ගනයතො චෙත්ථ විනිච්ඡයො හොති. විභඞ්ගෙ හි පඨමං ‘‘කති ඛන්ධා’’තිආදිනා සපුච්ඡකං ද්වාදසපදිකං මාතිකං නික්ඛිපිත්වා හෙට්ඨා වුත්තානුසාරෙනෙව චතුභූමකසාමඤ්ඤතො සබ්බසඞ්ගාහිකවාරො නාම විභත්තො, තත්ථ සත්ත ඵස්සාදයො සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං වසෙන වෙදිතබ්බා.

දුතියො පන වාරො තෙසං චතූසු භූමීසු චතූහි කොට්ඨාසෙහි උප්පත්තානුප්පත්තිදස්සනවසෙන පවත්තො. තත්ථ පඨමකොට්ඨාසෙ තාව –

‘‘කාමධාතුයා කති ඛන්ධා…පෙ… කති චිත්තානි? කාමධාතුයා පඤ්චක්ඛන්ධා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, තීණි සච්චානි, බාවීසතින්ද්‍රියානි, නව හෙතූ, චත්තාරො ආහාරා, සත්ත ඵස්සා, වෙදනා, සඤ්ඤා, චෙතනා, චිත්තානී’’ති –

මාතිකං නික්ඛිපිත්වා විභත්තා. තත්ථ යස්මා චතුභූමකාපි ධම්මා යෙභුය්‍යෙන කාමාවචරසත්තානං උප්පජ්ජන්ති, න කාමාවචරාව. තෙනෙත්ථ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිනා චතුභූමකාපි වුත්තා. තත්ථුප්පජ්ජනකධම්මා හෙත්ථ අධිප්පෙතා, න තංභූමිපරියාපන්නාව. රූපධාතුආදීසුපි එසෙව නයො.

එත්ථ ච තීණි සච්චානීති ඉදං නිරොධසච්චස්ස දෙසවිනිමුත්තතාය කත්ථචි දෙසෙ අනිද්දිසිතබ්බතො තං වජ්ජෙත්වා වුත්තං. කාරණසාපෙක්ඛා හි ධම්මා අත්තනො නිස්සයකාරණභූතං දෙසං සමාවසන්ති අකාරණස්ස අනිස්සයත්තා, යථා වා කදාචි උපලබ්භමානා ධම්මා කාලනියතතාය අත්තනො සඞ්ඛතත්තංව සූචෙන්ති. අඤ්ඤථා ඉතරකාලෙසුපි භාවස්ස ච පසඞ්ගතො, එතරහිපි වා අභාවස්ස, එවං ක්වචි දෙසෙ උපලබ්භමානාපීති ගහෙතබ්බං. සබ්බදෙසඅබ්‍යාපිතා පන අසඞ්ඛතස්ස, සඞ්ඛතස්ස වා අසම්භවතො එව නොපපජ්ජති, තස්මා දෙසකාලවිනිමුත්තමෙව අසඞ්ඛතන්ති ගහෙතබ්බං.

දුතියකොට්ඨාසෙ පන –

‘‘රූපධාතුයා පඤ්චක්ඛන්ධා, ඡ ආයතනානි, නව ධාතුයො, තීණි සච්චානි, චුද්දසින්ද්‍රියානි, අට්ඨ හෙතූ, තයො ආහාරා, චත්තාරො ඵස්සා…පෙ… චත්තාරි චිත්තානී’’ති –

මාතිකං නික්ඛිපිත්වා විභත්තා. යස්මා පන රූපීනං ඝානාදීනං අභාවෙන විජ්ජමානානිපි ගන්ධායතනාදීනි ආයතනාදිකිච්චං න කරොන්ති, තස්මා තෙ වජ්ජෙත්වා ‘‘ඡ ආයතනානි, නව ධාතුයො’’තිආදි වුත්තං න තෙසං අභාවා. කෙචි පන ‘‘රූපලොකෙ ගන්ධරසා කබළීකාරො ආහාරො ච මහාභූතානඤ්ච ඵොට්ඨබ්බකිච්චතා නත්ථි, තෙනෙව පාළියං න උද්ධටා’’ති වත්වා තං සාධෙතුං බහුං හෙතුපටිරූපකං වත්වා පපඤ්චෙන්ති, තං තෙසං මතිමත්තමෙවාති න ගහෙතබ්බං. ගන්ධාදීනං අවිනිබ්භොගත්තා, ඵොට්ඨබ්බත්තා, ධාතුසභාවත්තා ච ඝානාදිත්තයභාවද්වයසුඛදුක්ඛදොමනස්සින්ද්‍රියානි, පන දොමනස්සහෙතුකබළීකාරාහාරඝානාදිත්තයසම්ඵස්සාදීනි ච වජ්ජෙත්වා චුද්දසින්ද්‍රියාදිභාවො වෙදිතබ්බො.

තතියකොට්ඨාසෙ පන –

‘‘අරූපධාතුයා චත්තාරො ඛන්ධා, ද්වෙ ආයතනානි, ද්වෙ ධාතුයො, තීණි සච්චානි, එකාදසින්ද්‍රියානි, අට්ඨ හෙතූ, තයො ආහාරා, එකො ඵස්සො…පෙ… එකං චිත්ත’’න්ති –

මාතිකං නික්ඛිපිත්වා විභත්තා. එත්ථ ච චක්ඛුසොතඅනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියානම්පි අභාවා එකාදසින්ද්‍රියානි වෙදිතබ්බානි.

චතුත්ථකොට්ඨාසෙ පන –

‘‘අපරියාපන්නෙ චත්තාරො ඛන්ධා, ද්වෙ ආයතනානි, ද්වෙ ධාතුයො, ද්වෙ සච්චානි, ද්වාදසින්ද්‍රියානි, ඡ හෙතූ, තයො ආහාරා, එකො ඵස්සො…පෙ… එකං චිත්ත’’න්ති –

මාතිකං නික්ඛිපිත්වා විභත්තා. යස්මා ච ඔකාසවසෙන වා සත්තුප්පත්තිවසෙන වා අපරියාපන්නධාතු නාම නත්ථි, තස්මා ‘‘අපරියාපන්නධාතුයා’’ති අවත්වා නිබ්බත්තිතලොකුත්තරමෙව දස්සෙතුං ‘‘අපරියාපන්නෙ චත්තාරො ඛන්ධා’’තිආදි වුත්තං. එවං චතූහි කොට්ඨාසෙහි දුතියො වාරො වෙදිතබ්බො.

තතියො පන වාරො –

‘‘රූපක්ඛන්ධො කාමධාතුපරියාපන්නො, චත්තාරො ඛන්ධා සියා කාමධාතුපරියාපන්නා, සියා න කාමධාතුපරියාපන්නා’’තිආදිනා –

චතූසු භූමීසු චතූහි කොට්ඨාසෙහි තංතංභූමිපරියාපන්නධම්මදස්සනවසෙන පවත්තො, සො ච හෙට්ඨා වුත්තානුසාරෙන සක්කා ඤාතුන්ති න විත්ථාරිතො. තත්ථ ච කාමධාතුපරියාපන්නොති කාමාවචරභාවෙන තත්ථ අන්තොගධො කාමාවචරොති අත්ථො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

චතුත්ථො පන වාරො තීසු භූමීසු චතූහි කොට්ඨාසෙහි පටිසන්ධික්ඛණෙ උප්පජ්ජනකානුප්පජ්ජනකධම්මදස්සනවසෙන පවත්තො. තත්ථ පඨමකොට්ඨාසෙ තාව –

‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ සබ්බෙසං පඤ්චක්ඛන්ධා පාතුභවන්ති, කස්සචි එකාදසායතනානි පාතුභවන්ති, කස්සචි දසායතනානි පාතුභවන්ති, කස්සචි අපරානි දස, කස්සචි නව, කස්සචි සත්ත, කස්සචි එකාදස ධාතුයො…පෙ… සත්ත ධාතුයො. සබ්බෙසං එකං සච්චං පාතුභවති. කස්සචි චුද්දසින්ද්‍රියානි, කස්සචි තෙරස, කස්සචි අපරානි තෙරස, කස්සචි ද්වාදස, කස්සචි දස, කස්සචි නව, කස්සචි අපරානි නව, කස්සචි අට්ඨ, කස්සචි අපරානි අට්ඨ, කස්සචි සත්ත, කස්සචි පඤ්ච, කස්සචි චත්තාරින්ද්‍රියානි පාතුභවන්ති, කස්සචි තයො හෙතූ පාතුභවන්ති, කස්සචි ද්වෙ, කස්සචි අහෙතුකා පාතුභවන්ති. සබ්බෙසං චත්තාරො ආහාරා, එකො ඵස්සො…පෙ… එකං චිත්තං පාතුභවතී’’ති –

මාතිකං නික්ඛිපිත්වා විභත්තා. තත්ථ පටිසන්ධික්ඛණෙ කාමාවචරානං ඔපපාතිකානං, ආපායිකානං, දෙවමනුස්සානං පරිපුණ්ණායතනානං සද්දායතනවජ්ජිතානි එකාදසායතනානි පාතුභවන්ති, තානෙව එකාදස ධාතුයො හොන්ති. සද්දො හි එකන්තෙන පටිසන්ධියං න උප්පජ්ජති, තෙසඤ්ඤෙව පන ජච්චන්ධානං දස, ජච්චබධිරානං අපරානි දස, ජච්චන්ධබධිරානං නව, ගබ්භසෙය්‍යකානං රූපගන්ධරසකායඵොට්ඨබ්බමනොධම්මවසෙන සත්ත ආයතනධාතුයො පාතුභවන්ති. ඔපපාතිකානං තිහෙතුකානං මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි, භාවද්වයෙ එකං, ජීවිතින්ද්‍රියං, සොමනස්සුපෙක්ඛින්ද්‍රියෙසු එකං, සද්ධාදීනි පඤ්චාති චුද්දසින්ද්‍රියානි, තෙසං ද්විහෙතුකානං පඤ්ඤින්ද්‍රියං වජ්ජෙත්වා තෙරස, පඨමකප්පිකානං මනුස්සානං තිහෙතුකානං භාවින්ද්‍රියං වජ්ජෙත්වා අපරානිපි තෙරස, තෙසඤ්ඤෙව දුහෙතුකානං ද්වාදස, ගබ්භසෙය්‍යකානං පන තිහෙතුකානං පුරිමෙසු චුද්දසසු චක්ඛාදීනි චත්තාරි වජ්ජෙත්වා දස, තෙසං දුහෙතුකානං නව, ඔපපාතිකානං අහෙතුකානං පරිපුණ්ණායතනානං පුරිමෙසු චුද්දසසු සද්දාදීනි වජ්ජෙත්වා අපරානි නව, තෙසඤ්ඤෙව ජච්චන්ධානං අට්ඨ, තථා බධිරානං, අන්ධබධිරානං පන සත්ත, ගබ්භසෙය්‍යකානං පන අහෙතුකානං කායමනොභාවජීවිතඋපෙක්ඛින්ද්‍රියානි පඤ්ච, තෙසඤ්ඤෙව නපුංසකානං චත්තාරි පාතුභවන්ති. අහෙතුකචිත්තෙසු හි විජ්ජමානාපි එකග්ගතා සමාධින්ද්‍රියතං න ගච්ඡති, මනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන පන ‘‘එකො ඵස්සො’’තිආදයො වෙදිතබ්බා.

දුතියකොට්ඨාසෙ පන –

‘‘රූපධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ ඨපෙත්වා අසඤ්ඤසත්තානං දෙවානං පඤ්චක්ඛන්ධා පාතුභවන්ති. පඤ්චායතනානි, පඤ්ච ධාතුයො, එකං සච්චං, දසින්ද්‍රියානි, තයො හෙතූ, තයො ආහාරා, එකො ඵස්සො…පෙ… එකං චිත්ත’’න්ති –

මාතිකං නික්ඛිපිත්වා විභත්තා. තත්ථ චක්ඛුරූපසොතමනොධම්මානං වසෙන පඤ්චායතනධාතුයො වෙදිතබ්බා. එත්ථාපි ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බානං අග්ගහණෙ කාරණං පුබ්බෙ වුත්තමෙව. චක්ඛුසොතමනොජීවිතින්ද්‍රියානි, සොමනස්සුපෙක්ඛානං අඤ්ඤතරං, සද්ධාදීනි පඤ්චාති දසින්ද්‍රියානි වෙදිතබ්බානි.

තතියකොට්ඨාසෙ පන –

‘‘අසඤ්ඤසත්තානං දෙවානං උපපත්තික්ඛණෙ එකො ඛන්ධො පාතුභවති රූපක්ඛන්ධො, ද්වෙ ආයතනානි රූපායතනං ධම්මායතනං, ද්වෙ ධාතුයො රූපධාතු ධම්මධාතු, එකං දුක්ඛසච්චං, එකං රූපජීවිතින්ද්‍රියං, අසඤ්ඤසත්තා දෙවා අහෙතුකා, අනාහාරා, අඵස්සකා…පෙ… අචිත්තකා’’ති –

සනිද්දෙසමාතිකා නික්ඛිත්තා. එත්ථ ච රූපම්පි කිඤ්චාපි තෙසං ආයතනාදිකිච්චං න කරොති, සවිඤ්ඤාණකරූපීසු පන ගහිතත්තා ඉධාපි ගහිතං. ගන්ධාදයො පන තත්ථ න ගහිතත්තා ඉධාපි න ගහිතා, නො අවිජ්ජමානතාය. එකතලවාසිකානං වා සෙසබ්‍රහ්මානං චක්ඛුවිසයත්තා ඉධාපි රූපායතනං උද්ධටං, අසඤ්ඤීනං පන පඤ්චායතනානි, එකො ආහාරො උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං.

චතුත්ථකොට්ඨාසෙ –

‘‘අරූපධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ චත්තාරො ඛන්ධා, ද්වෙ ආයතනානි, ද්වෙ ධාතුයො, එකං සච්චං, අට්ඨින්ද්‍රියානි, තයො හෙතූ, තයො ආහාරා, එකො ඵස්සො…පෙ… එකං චිත්ත’’න්ති –

මාතිකාපදානි නික්ඛිපිත්වා විභත්තා. එත්ථ ච මනොජීවිතඋපෙක්ඛින්ද්‍රියානි, සද්ධාදීනි පඤ්චාති අට්ඨින්ද්‍රියානි වෙදිතබ්බානි. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. එවං චතූහි කොට්ඨාසෙහි චතුත්ථො වාරො වෙදිතබ්බො.

පඤ්චමො පන වාරො තෙසං ධම්මානං භූමන්තරවසෙන ‘‘කාමාවචරධම්මා, න කාමාවචරා…පෙ… පරියාපන්නා’’ති චත්තාරො දුකෙ මාතිකාවසෙන නික්ඛිපිත්වා විභජනවසෙන පවත්තො, සො හෙට්ඨා වුත්තත්ථොව.

ඡට්ඨො පන වාරො සම්මුතිදෙවඋපපත්තිදෙවවිසුද්ධිදෙවෙ නිද්දිසිත්වා මනුස්සදෙවගතීසු උප්පාදකකම්මආයුප්පමාණදස්සනවසෙන වුත්තො. තත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – සත්තා හි දානසීලාදිකාමාවචරකුසලං කත්වා මනුස්සලොකෙ ඛත්තියමහාසාලාදිකුලෙසු චෙව චාතුමහාරාජිකතාවතිංසයාමතුසිතනිම්මානරතිපරනිම්මිතවසවත්තිසඞ්ඛාතෙසු ඡසු දෙවලොකෙසු ච උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ සිනෙරුපබ්බතවෙමජ්ඣපරිභණ්ඩපබ්බතතො පට්ඨාය හෙට්ඨා යාව භූමි තිරියං චක්කවාළපබ්බතං ආහච්ච එත්ථන්තරෙ පබ්බතආකාසරුක්ඛපථවිනිස්සිතා චාතුමහාරාජචන්දසූරියා සබ්බෙ චාතුමහාරාජිකා. තතො උද්ධං චක්කවාළපරියන්තං තාවතිංසාදයො යථාක්කමං උපරූපරි ඨිතාති වෙදිතබ්බා. දෙවලොකොපි පරම්පරචක්කවාළපබ්බතං අප්පත්තො නාම නත්ථි.

පඨමජ්ඣානං පන පරිත්තං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසු උප්පජ්ජන්ති, මජ්ඣිමං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මපුරොහිතෙසු, පණීතං භාවෙත්වා මහාබ්‍රහ්මෙසු, ඉමෙ තයොපි ජනා පඨමජ්ඣානභූමියං එකතලෙ වසන්ති. ආයුආභාදිභෙදෙන පනෙසං භෙදො, එවං උපරිපි.

චතුක්කනයෙ පන දුතියජ්ඣානං, පඤ්චකනයෙ දුතියතතියජ්ඣානඤ්ච පරිත්තං, මජ්ඣිමං, පණීතඤ්ච භාවෙත්වා පරිත්තාභාඅප්පමාණාභාආභස්සරෙසු උප්පජ්ජන්ති. තතියජ්ඣානං පරිත්තාදිවසෙන භාවෙත්වා පරිත්තසුභඅප්පමාණසුභසුභකිණ්හෙසු. චතුත්ථජ්ඣානං පන භාවෙත්වා ආරම්මණමනසිකාරඡන්දාධිමුත්තිආදිනානත්තතො කෙචි අසඤ්ඤීසු, කෙචි වෙහප්ඵලෙසු, කෙචි අවිහෙසු, අතප්පෙසු, සුදස්සෙසු, සුදස්සීසු, කෙචි අකනිට්ඨෙසු, ආකාසානඤ්චායතනාදීසු චතූසු ච යථාක්කමං උප්පජ්ජන්ති. තත්ථ හි එකච්චෙ තිත්ථියා ‘‘චිත්තං නිස්සාය රජ්ජනදුස්සනාදයො, තන්නිදානානි ච දුක්ඛානි සමුප්පජ්ජන්තී’’ති චිත්තෙ දොසං දිස්වා ‘‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානමෙත’’න්ති සඤ්ඤාවිරාගං ජනෙත්වා තත්‍රූපපත්තියා ඣානං භාවෙත්වා රූපකායමත්තා ඨිතා වා නිසින්නා වා නිපන්නා වා හුත්වා නිබ්බත්තිත්වා තත්ථෙව පඤ්චකප්පසතානි තිට්ඨන්තීති වෙදිතබ්බා.

අට්ඨසමාපත්තිලාභීනං කතරං ඣානං විපච්චතීති? පගුණං, සබ්බෙසු පගුණෙසු යස්ස විපාකභූමිං පත්ථෙති, තංපත්ථනාය ච අසති යං මරණසමයෙ සමාපජ්ජති, තං, තස්මිම්පි අසති උත්තමවසෙන නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං විපච්චති. සුද්ධාවාසෙසු ච අවිහාදීසු අනාගාමිවජ්ජිතා සත්තා න උප්පජ්ජන්ති, අනාගාමිනො පන අසඤ්ඤීවජ්ජිතබ්‍රහ්මලොකෙසු සබ්බත්ථ උප්පජ්ජිතුං ලභන්ති. සබ්බෙසම්පි ච අරියානං තත්‍රූපපත්තිතො උපරූපපත්තිපි, න හෙට්ඨූපපත්ති. තෙ හි පඨමජ්ඣානභූමියං නිබ්බත්තා අනාගාමිනො නව බ්‍රහ්මලොකෙ සොධෙත්වා මත්ථකෙ වෙහප්ඵලෙසු ඨිතා පරිනිබ්බන්ති, න නිවත්තන්ති අරියානං හෙට්ඨූපපත්තිඅභාවා. වෙහප්ඵලඅකනිට්ඨනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභවා තයොපි සෙට්ඨභවා නාම. ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු නිබ්බත්තා අනාගාමිනො නෙව උද්ධං ගච්ඡන්ති, න අධො. තත්ථෙව පරිනිබ්බායන්ති. මනුස්සලොකෙ ච සෙඛා ගිහිභාවෙ යාවජීවං තිට්ඨන්ති, න අසෙඛා. තෙ හි අරහත්තං පත්තදිවසෙ පබ්බජන්ති වා, පරිනිබ්බන්ති වා. භුම්මදෙවෙසු පන ඛීණාසවාපි යාවජීවං තිට්ඨන්ති. ඡසු කාමාවචරදෙවෙසු සොතාපන්නසකදාගාමිනොව තිට්ඨන්ති, අනාගාමිනො පන තදහෙව රූපභවං ගන්තුං වට්ටති ඛීණාසවෙන පරිනිබ්බාතුන්ති ගහෙතබ්බං. එවං ඉමාසු සත්තවීසතියා භූමීසු පරියාපන්නමනුස්සදෙවබ්‍රහ්මලොකෙසු නිබ්බත්තසත්තෙසු මනුස්සානං තාව ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙව වස්සසතං ආයුප්පමාණං, අප්පං වා භිය්‍යො. ආපායිකානං, භුම්මදෙවානඤ්ච කදාචි ආයුපරිච්ඡෙදො නත්ථි, කම්මමෙව පමාණං. තෙ හි සත්තාහෙනපි මරන්ති, කප්පම්පි තිට්ඨන්තීති.

චාතුමහාරාජිකානං පන මානුසකානි පඤ්ඤාස වස්සානි එකං රත්තින්දිවං, තාය රත්තියා තිංස රත්තියො මාසො, තෙන මාසෙන ද්වාදසමාසියො සංවච්ඡරො, තෙන සංවච්ඡරෙන දිබ්බානි පඤ්චවස්සසතානි ආයුප්පමාණං. තානි මනුස්සගණනාය නවුතිවස්සසතසහස්සානි හොන්ති. තාවතිංසානං මානුසකං වස්සසතං එකං රත්තින්දිවං කත්වා එවමාගතං දිබ්බං වස්සසහස්සං. එවං යාමාදීනං වස්සගණනඤ්ච දිගුණං කත්වා හෙට්ඨිමතො දිගුණචතුග්ගුණං ආයුප්පමාණං වෙදිතබ්බං.

බ්‍රහ්මෙසු පන බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං කප්පස්ස තතියො භාගො ආයුප්පමාණං, බ්‍රහ්මපුරොහිතානං උපඩ්ඪකප්පො, මහාබ්‍රහ්මානං එකො කප්පො, පරිත්තාභානං ද්වෙ කප්පාති එවං උපරූපරි දිගුණං කත්වා යාව සුභකිණ්හා යොජෙතබ්බං. සුභකිණ්හානං හි චතුසට්ඨිකප්පං ආයුප්පමාණං, අසඤ්ඤීනං, වෙහප්ඵලානඤ්ච පඤ්චකප්පසතානි, අවිහානං කප්පසහස්සන්ති උපරූපරි දිගුණවසෙන යාව අකනිට්ඨා යොජෙතබ්බං. අකනිට්ඨානං හි සොළසකප්පසහස්සානි, අරූපානං චතුන්නං යථාක්කමං වීසති, චත්තාරි, සට්ඨි, චතුරාසීති කප්පසහස්සානි ආයුප්පමාණන්ති.

උක්ඛිත්තා පුඤ්ඤතෙජෙන, කාමරූපගතිං ගතා;

භවග්ගතම්පි සම්පත්තා, පුනාගච්ඡන්ති දුග්ගතිං.

තාව දීඝායුකා සත්තා, චවන්ති ආයුසඞ්ඛයා;

නත්ථි කොචි භවො නිච්චො, ඉති වුත්තං මහෙසිනා.

තස්මා හි ධීරා නිපකා, නිපුණා අත්ථචින්තකා;

ජරාමරණමොක්ඛාය, භාවෙන්ති මග්ගමුත්තමං.

භාවයිත්වා සුචිං මග්ගං, නිබ්බානොගධගාමිනං;

සබ්බාසවෙ පරිඤ්ඤාය, පරිනිබ්බන්ති අනාසවාති. (විභ. 1029);

අයං ඡට්ඨවාරෙ නයො.

සත්තමො පන වාරො තෙසං ඛන්ධාදීනං අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභාවවිභාවනවසෙන පවත්තො. තත්ථ හි –

‘‘රූපක්ඛන්ධො අභිඤ්ඤෙය්‍යො, පරිඤ්ඤෙය්‍යො, න පහාතබ්බො, න භාවෙතබ්බො, න සච්ඡිකාතබ්බො. චත්තාරො ඛන්ධා අභිඤ්ඤෙය්‍යා පරිඤ්ඤෙය්‍යා, සියා පහාතබ්බා, සියා භාවෙතබ්බා, සියා සච්ඡිකාතබ්බා, සියා න පහාතබ්බා න භාවෙතබ්බා න සච්ඡිකාතබ්බා’’තිආදිනා –

ද්වාදසපි කොට්ඨාසා විත්ථාරතො විභත්තා. තත්ථ ලක්ඛණපරිග්ගාහිකාය පඤ්ඤාය ඛන්ධාදයො සබ්බෙ ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යා. ඤාතතීරණපහානපරිඤ්ඤාසු යථායොගං යාය කායචි පරිඤ්ඤාය වසෙන සබ්බෙපි ධම්මා පරිඤ්ඤෙය්‍යා. ලොකුත්තරධම්මාපි ඤාතපරිඤ්ඤෙය්‍යාව. අකුසලා පන පහාතබ්බා. මග්ගො භාවෙතබ්බො, ඵලං, නිබ්බානඤ්ච සච්ඡිකාතබ්බං. තත්ථ රූපක්ඛන්ධො ඤාතතීරණවසෙන පරිඤ්ඤෙය්‍යො. විපස්සනාවිසයෙ හි සබ්බං තීරණපරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤෙය්‍යන්ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභාවො වෙදිතබ්බො.

අට්ඨමො පන වාරො තෙසං සාරම්මණතාවිභාවනවසෙන පවත්තො, නවමො පනෙසං දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතෙසු සඞ්ගහදස්සනවසෙන. දසමො කුසලත්තිකාදීහි සරණදුකපරියොසානෙහි තිකදුකෙහි විභාගදස්සනවසෙන පවත්තො, තෙපි හෙට්ඨා වුත්තනයාවාති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පනෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. ආදිතො පට්ඨාය සබ්බත්ථ විභඞ්ගපාළිඅට්ඨකථාසු (විභ. 978 ආදයො; විභ. අට්ඨ. 978 ආදයො) ගහෙතබ්බොති.

ධම්මහදයවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මොහවිච්ඡෙදනියා අභිධම්මමාතිකත්ථවණ්ණනාය

විභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.