ඤාණවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

ඤාණවිභඞ්ගමාතිකාය පන අත්ථතො තාව – එකවිධෙනාති එකප්පකාරෙන, එකකොට්ඨාසෙන වා. ඤාණවත්ථූති එත්ථ පන ඤාණඤ්ච තං වත්ථු ච නානප්පකාරානං සම්පත්තීනන්ති ඤාණවත්ථු. පඤ්ච විඤ්ඤාණාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි පඤ්ච. න හෙතූ අහෙතුකාතිආදීසු හෙට්ඨා හෙතුදුකාදීසු වුත්තනයානුසාරෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපිච හෙතුදුකාදීසු පඤ්ච විඤ්ඤාණා හෙතූ ධම්මාති වා සහෙතුකා ධම්මාති වා න වත්තබ්බා, එකන්තෙන පන න හෙතූ එව, අහෙතුකා එවාති. එවං ‘‘යාථාවකවත්ථුවිභාවනා පඤ්ඤා’’ති ඉමිනා උපරි එකවිධපරිච්ඡෙදාවසානෙ වක්ඛමානෙන සම්බන්ධොති. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ යථානුරූපං අත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ච අචෙතසිකාති චිත්තානි එව පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තානං ඉධ අපරාමට්ඨත්තා.

උප්පන්නවත්ථුකා උප්පන්නාරම්මණාති ඛණපච්චුප්පන්නවසෙන අනාගතපටික්ඛෙපො. න හි තානි අනාගතෙසු පඤ්චසු වත්ථාරම්මණෙසු උප්පජ්ජන්ති. පුරෙජාතවත්ථුකා පුරෙජාතාරම්මණාති සහුප්පත්තිපටික්ඛෙපො. න හි තානි සහුප්පන්නං වත්ථාරම්මණං පටිච්ච උප්පජ්ජන්ති. අජ්ඣත්තිකවත්ථුකාති අජ්ඣත්තජ්ඣත්තභූතෙ පඤ්ච පසාදෙ වත්ථුං කත්වා උප්පජ්ජනකා. එත්ථ ච පඤ්ච විඤ්ඤාණා සයම්පි අජ්ඣත්තිකා, අජ්ඣත්තිකවත්ථුකා ච, මනොවිඤ්ඤාණං හදයනිස්සිතං අජ්ඣත්තිකං, බාහිරවත්ථුකං, පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තයො ඛන්ධා බාහිරා, අජ්ඣත්තිකවත්ථුකා, මනොවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තයො ඛන්ධා බාහිරා, බාහිරවත්ථුකාති එවං චතුක්කං වෙදිතබ්බං.

අසම්භින්නවත්ථුකා අසම්භින්නාරම්මණාති අනිරුද්ධවත්ථාරම්මණා. න හි තානි නිරුද්ධවත්ථාරම්මණං පටිච්ච උප්පජ්ජන්ති. නානාවත්ථුකා නානාරම්මණාති තානි යථාක්කමං චක්ඛුරූපාදිනියතෙකෙකවත්ථාරම්මණතාය අඤ්ඤමඤ්ඤං භින්නවත්ථුකා, භින්නාරම්මණා ච. න හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණං චක්ඛුං මුඤ්චිත්වා සොතාදීසු අඤ්ඤතරං වත්ථුං කත්වා රූපං මුඤ්චිත්වා සද්දාදීසු අඤ්ඤතරාරම්මණං පටිච්ච උප්පජ්ජති, න ඉතරානි චෙතරානි. න අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ගොචරවිසයං පච්චනුභොන්තීති ඉමිනා ච නෙසං නානාරම්මණතංයෙව විභාවෙති. න අසමන්නාහාරා උප්පජ්ජන්තීති අනාවජ්ජනෙ න උප්පජ්ජන්ති, පඤ්චද්වාරාවජ්ජනෙන අනාවජ්ජිතෙ විසයෙ න උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො. න අමනසිකාරාති තමෙවෙත්ථ පරියායන්තරෙන විභාවෙති. න අබ්බොකිණ්ණාති අඤ්ඤමඤ්ඤං නිරන්තරා හුත්වා න උප්පජ්ජන්ති. න අපුබ්බං අචරිමන්ති එකක්ඛණෙපි සහ න උප්පජ්ජන්ති. න කෙවලඤ්ච එතානි, අඤ්ඤානිපි විඤ්ඤාණානි ද්වෙ වා තදුත්තරිං වා එකතො න උප්පජ්ජන්ති, එකෙකමෙව පන විඤ්ඤාණං උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. යථාහ – ‘‘අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං, අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣතී’’තිආදි (දී. නි. අට්ඨ. 1.214; ම. නි. අට්ඨ. 1.109; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.368; විභ. අට්ඨ. 523). න අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සමනන්තරාති ඉමිනා අනබ්බොකිණ්ණතාය එව විභාවනා.

අනාභොගාති අනාවජ්ජනභූතා ආවජ්ජනට්ඨානෙ ඨත්වා ආවජ්ජනකිච්චං කාතුං න සමත්ථාති අත්ථො. න කඤ්චි ධම්මං පටිවිජානාතීති ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2) එවං වුත්තං එකම්පි කුසලාකුසලං ධම්මං කොචිපි පුග්ගලො න පටිවිජානාති, තෙහි විඤ්ඤාණෙහි න සාධෙතීති අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර අභිනිපාතමත්තාති ඨපෙත්වා රූපාදිආරම්මණානං අභිනිපාතමත්තං ආපාථගමනමත්තං, බ්‍යත්තතරොපි පුග්ගලො පඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි ආපාථගතාරම්මණපටිවිජානනමත්තතො අඤ්ඤං කුසලාකුසලපටිවිජානනං කාතුං න සක්කොතීති අත්ථො.

පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං සමනන්තරාපීති මනොධාතුයාපි. අපි-සද්දො චෙත්ථ සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන න කෙවලං මනොධාතුයාව, තතො පරෙහිපි පඤ්චද්වාරිකවිඤ්ඤාණෙහි තදාරම්මණපරියොසානෙහි න කිඤ්චි කුසලාකුසලං ධම්මං පටිවිජානාතීති අයමත්ථො දස්සිතොති ගහෙතබ්බො. කිඤ්චාපි පඤ්චද්වාරෙ කුසලාකුසලාදීනි ජවනානි උප්පජ්ජන්ති, තථාපි තානි මොඝපුප්ඵානි විය අබ්බොහාරිකානීති දට්ඨබ්බානි. න කඤ්චි ඉරියාපථං කප්පෙතීතිආදීසුපි එසෙව නයො. න හි පඤ්චද්වාරිකවිඤ්ඤාණෙහි ගමනාදීසු කඤ්චි ඉරියාපථං කප්පෙති, න කායවචීකම්මං පට්ඨපෙති, න විඤ්ඤත්තිං වා සමුට්ඨාපෙති, න කුසලාකුසලං ධම්මං සමාදියති, න ලොකියලොකුත්තරං සමාධිං සමාපජ්ජති, න තතො වුට්ඨාති, න භවතො චවති, න භවන්තරෙ උප්පජ්ජති, සබ්බම්පෙතං කිච්චං මනොද්වාරිකචිත්තෙනෙව හොති. යථා චෙතෙසං එතානි කිච්චානි නත්ථි, එවං නියාමොක්කමනාදීනිපි. න හි කොචි පඤ්චද්වාරිකජවනෙහි මිච්ඡත්තනියාමං, සම්මත්තනියාමං වා ඔක්කමති, න චෙතානි නාමගොත්තං වා කසිණාදිපඤ්ඤත්තිං වා තිලක්ඛණාදිං වා ආරබ්භ භවන්ති. න සුපතීතිආදීසු සබ්බෙහි පඤ්චද්වාරිකචිත්තෙහි න නිද්දං ඔක්කමති, න කිඤ්චි සුපිනං පස්සති. නිද්දායන්තස්ස හි ඉන්ද්‍රියෙසු මහාපදීපතුරියසද්දාදිඔළාරිකෙහිපි රූපාදිපඤ්චාරම්මණෙහි ඝට්ටිතෙසු පඨමං පඤ්චද්වාරිකානි ආවජ්ජනානි භවඞ්ගං ආවට්ටෙතුං න සක්කොන්ති, මනොද්වාරිකමෙව ආවජ්ජනං සක්කොති, තස්මිඤ්ච උප්පන්නෙ මනොද්වාරිකජවනං ජවිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ පන පඤ්චද්වාරිකආවජ්ජනෙසු යං කිඤ්චි යථාරහං භවඞ්ගං ආවට්ටෙති, තතො තදාරම්මණපරියොසානානි තංතංද්වාරිකවීථිචිත්තානි යථාක්කමං පවත්තිත්වා භවඞ්ගං ඔතරන්ති. තතියවාරෙ පන මනොද්වාරිකාවජ්ජනජවනානි පවත්තන්ති, තස්මිං ඛණෙ රූපාදිපඤ්චාරම්මණවවත්ථානං හොති, සත්තො ච නිද්දාය පටිබුද්ධොති, එවං මනොද්වාරිකචිත්තෙනෙව පටිබුජ්ඣති.

සුපිනම්පි හි තෙනෙව පස්සති, න පඤ්චද්වාරිකෙන, තඤ්ච පනෙතං සුපිනං පස්සන්තො චතූහි කාරණෙහි පස්සති ධාතුක්ඛොභතො වා අනුභූතපුබ්බතො වා දෙවතොපසංහාරතො වා පුබ්බනිමිත්තතො වා. ඉමෙසං පන සංසග්ගසන්නිපාතතොපි බහුධා පපඤ්චෙන්ති. තත්ථ යං වාතපිත්තාදිධාතුක්ඛොභතො, අනුභූතපුබ්බතො ච සුපිනං පස්සති, න තං සච්චං. යං දෙවතොපසංහාරතො පස්සති, තං සච්චං වා හොති අලිකං වා. කුද්ධා හි දෙවතා විපරීතම්පි කත්වා දස්සෙන්ති. යං පුබ්බනිමිත්තතො පස්සති, තං එකන්තසච්චමෙව බොධිසත්තකොසලරාජාදීනං පඤ්චසොළසමහාසුපිනානි විය. තඤ්ච පනෙතං චතුබ්බිධං සුපිනං සෙඛපුථුජ්ජනාව පස්සන්ති, න අසෙඛා පහීනවිපල්ලාසත්තා. කිං පනෙතං පස්සන්තො සුත්තො පස්සති පටිබුද්ධො වා? කිඤ්චෙත්ථ, යදි සුත්තො පස්සති, සුපිනස්ස කුසලාදිසභාවතො, භවඞ්ගස්ස ච තදභාවා අභිධම්මවිරොධො ආපජ්ජති. අථ පටිබුද්ධො, සුපිනං පස්සන්තෙන කතස්ස අබ්බොහාරිකස්සාපි වීතික්කමස්ස සබ්බොහාරිකස්සෙව එකන්තසාවජ්ජත්තා අනාපත්ති න සියාති විනයවිරොධො ආපජ්ජති. පකාරන්තරො ච නත්ථි, යෙන සුපිනං පස්සෙය්‍යාති සුපිනස්ස අභාවොව ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති. කස්මා? යස්මා කපිමිද්ධපරෙතො පස්සති ‘‘කපිමිද්ධපරෙතො ඛො, මහාරාජ, සුපිනං පස්සතී’’ති (මි. ප. 5.3.5) වචනතො, යා පන නිද්දා මක්කටනිද්දා විය පුනප්පුනං කුසලාදිචිත්තවොකිණ්ණත්තා ලහුපරිවත්තා, තං කපිමිද්ධං, තෙන සුත්තො සුපිනං පස්සති, තස්මා සුපිනො කුසලොපි හොති අකුසලොපි, ආවජ්ජනතදාරම්මණවසෙන අබ්‍යාකතොපි, සුපිනෙ ච කතං කුසලාකුසලදුබ්බලතාය පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං න සක්කොති, පවත්තෙ වෙදනීයං පන හොති. ‘‘යාථාවකවත්ථුවිභාවනා පඤ්ඤා’’ති එත්ථ යො පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං යථාවුත්තො න හෙතුකට්ඨො, අහෙතුකට්ඨො…පෙ… න සුපිනං පස්සනට්ඨො, සො යාථාවට්ඨො, තංතංයාථාවත්ථුං විභාවෙතීති යාථාවකවත්ථුවිභාවනා පඤ්ඤා. එවං එකවිධෙන ඤාණවත්ථූති එවං වුත්තෙන එකෙන පකාරෙන එකෙන ආකාරෙන, එකකොට්ඨාසෙන ඤාණවත්ථු හොතීති.

එකකං නිට්ඨිතං.

දුකෙසු අත්ථජාපිකාති එත්ථ අත්ථපටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ වුත්තෙසු පඤ්චසු අත්ථෙසු යථානුරූපං අත්ථං ජාපෙති ජනෙති පවත්තෙතීති අත්ථජාපිකා, චතුභූමකකුසලචිත්තෙසු චෙව අසෙඛානං අභිඤ්ඤාසමාපත්තීනං පරිකම්මාදිභූතකාමාවචරකිරියාචිත්තෙසු ච සම්පයුත්තා පඤ්ඤා. තාසු හි යස්මා කුසලසම්පයුත්තාව පඤ්ඤා අත්තනො අත්තනො භූමිපරියාපන්නං විපාකසඞ්ඛාතං අත්ථං ජාපෙති ජනෙති. කාමාවචරකිරියාසම්පයුත්තා පන පරිකම්මාදිභූතා අභිඤ්ඤාසමාපත්තිකිරියා අරහත්තඵලසඞ්ඛාතං අත්ථං ජාපෙති ජනෙති, තස්මා එතා අත්ථජාපිකාති වුත්තා. අට්ඨකථාසු පන පාළියං අවුත්තාපි තීසු භූමීසු කිරියජවනපඤ්ඤා අනන්තරාදිපච්චයවසෙන අත්තනො අනන්තරං කිරියත්ථං ජාපෙතීති ‘‘අත්ථජාපිකා’’ත්වෙව වුත්තා. ජාපිතත්ථා පඤ්ඤාති සහජාතං විපාකත්ථං ජාපෙත්වා ඨිතා, අත්තනො වා කාරණෙහි ජාපිතා ජනිතා පවත්තිතා සයම්පි අත්ථභූතාති ජාපිතත්ථා. චතුභූමකවිපාකෙසු ච කිරියාභිඤ්ඤාසමාපත්තීසු ච සම්පයුත්තා පඤ්ඤා. අට්ඨකථාසු පන පාළියං අවුත්තා සෙසකිරියාසම්පයුත්තාපි පඤ්ඤා යථාසකං කාරණෙහි ජාපිතා, සයඤ්ච අත්ථභූතාති ‘‘ජාපිතත්ථා’’ත්වෙව වුත්තා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

දුකං නිට්ඨිතං.

තිකෙසු පන චින්තාමයත්තිකෙ පරතො අදිස්වා අසුත්වාව අත්තනො ධම්මතාය ‘‘එවං සති එවං භවිස්සතී’’ති එවං චින්තාමයඅනුබුද්ධියා උප්පාදිතා අනවජ්ජකම්මායතනසිප්පායතනවිජ්ජාට්ඨානෙසු පඤ්ඤා චෙව කම්මස්සකතඤාණං, සච්චානුලොමිකඤාණඤ්ච චින්තාමයා නාම පඤ්ඤා. තත්ථ වඩ්ඪකිකම්මපුප්ඵඡඩ්ඩකකම්මාදි හීනඤ්චෙව කසිවාණිජ්ජාදි උක්කට්ඨඤ්ච කම්මමෙව කම්මායතනං. නළකාරපෙසකාරසිප්පාදි හීනඤ්චෙව මුද්දාගණනාලෙඛාදි උක්කට්ඨඤ්ච සිප්පමෙව සිප්පායතනං. නාගමණ්ඩලපරිත්තාදි ධම්මිකවිජ්ජාව විජ්ජාට්ඨානං. තෙසු චින්තාබලෙනෙව උප්පන්නා පඤ්ඤා. බොධිසත්තාදයො හි සත්තහිතාය අදිට්ඨං අසුතං තංතංඅනවජ්ජකම්මසිප්පතදුපකරණකරණප්පකාරඤ්ච ඤාණබලෙන චින්තෙත්වා නිප්ඵාදෙන්ති. නාගමණ්ඩලපරිත්තාදිවිජ්ජම්පි උප්පාදෙන්ති, එවං කතානිපි තානි පුබ්බෙ උග්ගණ්හිත්වා කරොන්තෙහි කතසිප්පසදිසානෙව හොන්ති. කම්මස්සකතඤාණං නාම කුසලකම්මං සත්තානං සකං, අකුසලං නො සකන්ති එවං ජානනපඤ්ඤා. අථ වා කුසලකම්මමෙව සත්තානං සකං තදායත්ථවුත්තිතාය, නාඤ්ඤන්ති එවං ජානනපඤ්ඤාපි. සච්චානුලොමිකං ඤාණන්ති විපස්සනාඤාණං. තං හි මග්ගසච්චස්ස පරමත්ථසච්චස්ස අනුලොමනතො ‘‘සච්චානුලොමික’’න්ති වුච්චති. ඉදම්පි හි ඤාණද්වයං පරතො අසුත්වා චින්තාබලෙන උප්පාදිතං චින්තාමයඤාණමෙව හොති. ඉදඤ්ච න යෙසං කෙසඤ්චි සත්තානං උප්පජ්ජති, අභිඤ්ඤාතානං පන පුඤ්ඤවන්තානං මහාසත්තානමෙව උප්පජ්ජති. තත්ථාපි සච්චානුලොමිකඤාණං පච්ඡිමභවිකානං ද්වින්නඤ්ඤෙව බොධිසත්තානං උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. සුතමයා පඤ්ඤාති පරතො සුත්වා සුතවසෙන උප්පාදිතා යථාවුත්තකම්මායතනාදිපඤ්ඤාව. පරතො අසුත්වා පන කම්මායතනාදි පරෙන කයිරමානං, කතං වා දිස්වා උග්ගහෙත්වා වා පටිලද්ධාපි පඤ්ඤා ‘‘සුතමයා’’ත්වෙව වුච්චති. තදුභයාපි චින්තාමයා, සුතමයා ච කාමාවචරාව. භාවනාමයා පන පඤ්ඤා චින්තාමයවසෙන, සුතමයවසෙන වා පවත්තිතකාමාවචරපුබ්බභාගභාවනානිප්ඵත්තියා සමුප්පන්නා මහග්ගතලොකුත්තරජවනපඤ්ඤා.

දානමයත්තිකෙ දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගවසෙන පවත්තා දානමයා, සීලපූරණවසෙන පවත්තා සීලමයා, තදුභයාපි කාමාවචරාව. භාවනාමයා පනෙත්ථ සමථවිපස්සනාවසෙන පවත්තා චතුභූමකපඤ්ඤා. නිද්දෙසෙ පනස්ස කිඤ්චාපි ‘‘සමාපන්නස්ස පඤ්ඤා’’ති (විභ. 768) එවං මහග්ගතලොකුත්තරපඤ්ඤාව වුත්තා, තථාපි තං උක්කට්ඨවසෙන වුත්තං. කාමාවචරානං පන පුබ්බභාගභාවනානං, අනුස්සතිඋපචාරභාවනානඤ්ච භාවනාමයෙ සඞ්ගහොති දට්ඨබ්බං. පුරිමත්තිකෙ පනෙතාසං චින්තාමයෙ සඞ්ගහිතත්තා භාවනාමයෙ අසඞ්ගහො, තත්ථාපි භාවනාබලනිප්ඵන්නානමෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

අධිසීලත්තිකෙ පාතිමොක්ඛසංවරසීලං විපස්සනාහෙතුත්තා සෙසසීලතො අධිකං සීලන්ති අධිසීලං, තස්මිං සම්පයුත්තා පඤ්ඤා අධිසීලෙ පඤ්ඤා. විපස්සනාපාදිකා පන අට්ඨ සමාපත්තියො සෙසචිත්තෙහි අධිකත්තා අධිචිත්තං, තස්මිං පඤ්ඤා අධිචිත්තෙ පඤ්ඤා, චිත්තසීසෙන චෙත්ථ සමාධි නිද්දිට්ඨො. සවිපස්සනා පන මග්ගඵලපඤ්ඤා සෙසාහි අධිකත්තා අධිපඤ්ඤා නාම. සා ච අධිපඤ්ඤාය පඤ්ඤාති දෙසනාය සමරසතාය වුත්තා. සීලාදයො ‘‘සීලං චිත්තං පඤ්ඤා, අධිසීලං අධිචිත්තං අධිපඤ්ඤා’’ති පච්චෙකං දුවිධා හොන්ති. තෙසු පුරිමා පඤ්චසීලදසසීලානි, වට්ටපාදිකඅට්ඨසමාපත්තියො, නිබ්බෙධභාගියකම්මස්සකතපඤ්ඤා ච යථාක්කමං හොන්ති. තෙ ච ධම්මා අනුප්පන්නෙපි තථාගතෙ බොධිසත්තානං, තාපසපරිබ්බාජකානං, චක්කවත්තිරාජාදීනඤ්ච කාලෙ පවත්තන්ති, පච්ඡිමා පන වුත්තාවසෙසා උප්පන්නෙ එව තථාගතෙ විත්ථාරිකා හොන්ති, නො අනුප්පන්නෙති වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච රතනත්තයෙ දානාපචායනාදිවසෙන, සරණගමනසද්ධම්මසවනාදිවසෙන ච පවත්තා විවට්ටූපනිස්සයභූතා කුසලධම්මාපි අධිසීලඅධිපඤ්ඤාසු ගහිතා එවාති ගහෙතබ්බා.

ආයකොසල්ලත්තිකෙ ආයොති වඩ්ඪි, සා අකුසලාදිඅනත්ථහානිතො, කුසලාදිඅත්ථුප්පත්තිතො ච දුවිධා. අපායොති අවඩ්ඪි, සාපි කුසලාදිඅත්ථහානිතො, අකුසලාදිඅනත්ථුප්පත්තිතො ච දුවිධා. තෙසු කොසල්ලං, කුසලසභාවා පඤ්ඤා. අපායකොසල්ලං පඤ්ඤවතො එව ‘‘එවං මනසිකාරාදිප්පවත්තියං අවඩ්ඪි උප්පජ්ජති, වඩ්ඪි පරිහායතී’’ති ඤත්වා තදුභයපටිපත්තිසම්භවතො. උපායකොසල්ලන්ති අත්‍ර උපායො අච්චායිකකිච්චාදීසු ඨානුප්පත්තිකඋපායජානනපඤ්ඤා, තිවිධාපි චෙතා කාමාවචරපඤ්ඤාති වෙදිතබ්බා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

තිකං නිට්ඨිතං.

චතුක්කෙසු පන පඨමෙ කම්මස්සකතඤාණං සච්චානුලොමිකං ඤාණඤ්ච වුත්තමෙව, ඉධ පන ඨපෙත්වා සච්චානුලොමිකඤාණං සබ්බාපි සාසවා කුසලා පඤ්ඤා කම්මස්සකතඤාණන්ති වෙදිතබ්බං. චතූසු මග්ගෙසු, ඵලෙසු ච පඤ්ඤාව මග්ගසමඞ්ගිස්ස ඤාණං, ඵලසමඞ්ගිස්ස ඤාණඤ්චාති.

සච්චචතුක්කෙ අරියමග්ගඵලපඤ්ඤාව චතූසු සච්චෙසු එකපටිවෙධවසෙන ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදිනා චතූසු ඨානෙසු ගහිතා. කිඤ්චාපි හි කාමාවචරඤාණම්පි චතූසු සච්චෙසු ආරම්මණවසෙන පවත්තති, පටිවෙධකිච්චවසෙන පන ඉධාධිප්පෙතත්තා පාළියං තං න ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං.

ධම්මචතුක්කෙ මග්ගඵලෙසු පඤ්ඤා ධම්මෙ ඤාණං නාම. තෙසු හි මග්ගඤාණං තාව චතුසච්චධම්මානං එකපටිවෙධවසෙන ජානනතො ‘‘ධම්මෙ ඤාණ’’න්ති වුච්චති. ඵලඤාණං පන නිරොධසච්චවසෙන ධම්මෙ ඤාණන්ති වෙදිතබ්බං. මග්ගානුභාවනිබ්බත්තං පන අතීතානාගතෙසු සච්චපටිවෙධනයසඞ්ගහණවසෙන පවත්තං පච්චවෙක්ඛණඤාණං අන්වයෙ ඤාණං නාම. තස්ස ච යෙහි නයෙහි අරියා අතීතමද්ධානං චතුසච්චධම්මං ජානිංසු, තෙපි ඉමඤ්ඤෙව චතුසච්චං එවමෙව ජානිංසු, අනාගතමද්ධානම්පි ජානිස්සන්තීති එවං ජානනවසෙන පවත්ති ආකාරො වෙදිතබ්බො. සරාගාදිවසෙන පරචිත්තපරිච්ඡෙදඤාණං පරියෙ ඤාණං නාම. ධම්මන්වයපරියඤාණානි පන ඨපෙත්වා සබ්බලොකියපඤ්ඤාඤාණන්ති සම්මතත්තා සම්මුතිම්හි ඤාණන්ති සම්මුතිඤාණං නාම.

ආචයචතුක්කෙ කාමාවචරකුසලෙ පඤ්ඤා ආචයාය නො අපචයාය. සා හි චුතිපටිසන්ධිං ආචිනොති එව, නො අපචිනොති. මග්ගපඤ්ඤා පන අපචයාය නො ආචයාය. රූපාරූපකුසලපඤ්ඤා ආචයාය චෙව අපචයාය ච. සා හි වික්ඛම්භනවසෙන කිලෙසෙ ච තම්මූලකෙ ච විපාකධම්මෙ අපචිනොති. සෙසා අබ්‍යාකතා පඤ්ඤා නෙවාචයාය නො අපචයාය.

නිබ්බිදාචතුක්කෙ රූපාවචරපඨමජ්ඣානපඤ්ඤා නිබ්බිදාය නො පටිවෙධාය. සා හි කාමවිවෙකෙන පත්තබ්බත්තා කිලෙසනිබ්බිදාය පවත්තති, අභිඤ්ඤාපාදකභාවං පන අප්පත්තතාය නෙවාභිඤ්ඤාපටිවෙධාය සංවත්තති. චතුත්ථජ්ඣානපඤ්ඤා පටිවෙධාය නො නිබ්බිදාය. සා හි අභිඤ්ඤාපාදකභාවෙනාපි අභිඤ්ඤාභාවප්පත්තියාපි පටිවෙධාය සංවත්තති. පඨමජ්ඣානක්ඛණෙ එව නීවරණනිබ්බින්දනත්තා නො නිබ්බිදාය. දුතියතතියජ්ඣානපඤ්ඤා පන සොමනස්සසහගතතාය පඨමජ්ඣානසන්නිස්සිතා වා අවිතක්කතාය චතුත්ථජ්ඣානසන්නිස්සිතා වා කාතබ්බා. මග්ගපඤ්ඤා පන නිබ්බිදාය චෙව පටිවෙධාය ච. එත්ථ හි චතුසච්චපටිවෙධවසෙන නිබ්බිදාය චෙවෙතාසං ඡළභිඤ්ඤාප්පත්තියා පටිවෙධාය ච සංවත්තනං වෙදිතබ්බං. සෙසා ලොකියලොකුත්තරා පඤ්ඤා නෙව නිබ්බිදාය නො පටිවෙධාය.

හානභාගියචතුක්කෙ හානං භජතීති හානභාගිනී, එවං සෙසෙසුපි. නිබ්බෙධොති චෙත්ථ අරියමග්ගො තන්නිබ්බත්තකවිපස්සනාපාදකත්තා. නිබ්බෙධභාගිනීති චතූසුපි ඨානෙසු රූපාරූපකුසලපඤ්ඤාව වුත්තා. තානි හි අත්තනො සභාවා පරිහායිත්වා හෙට්ඨා ඔරොහණපච්චයභූතා හානභාගිනී. උපනිජ්ඣානපච්චයභූතා විසෙසභාගිනී, තං පන ඣානනිකන්තියා බලවතාය විසෙසං, හානිං වා අනුස්සුක්කිත්වා ඨිතිකොට්ඨාසිකා ඨිතිභාගිනී, අරියමග්ගපදට්ඨානවිපස්සනාපාදකභූතාව නිබ්බෙධභාගිනී ච හොන්තීති වෙදිතබ්බා.

චතස්සො පටිසම්භිදාති අත්ථධම්මනිරුත්තිපටිභානපටිසම්භිදාව. චතස්සො පටිපදාති දුක්ඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදයො හෙට්ඨා වුත්තාව. චත්තාරි ආරම්මණානීති පරිත්තා, පරිත්තාරම්මණාතිආදිකා හෙට්ඨා වුත්තනයාව. ජරාමරණාදිචතුක්කෙසුපි මග්ගඤාණවසෙනෙව චතස්සො යොජනා වුත්තා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

චතුක්කං නිට්ඨිතං.

පඤ්චකෙසු පන පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධීති පීතිඵරණතා සුඛඵරණතා චෙතොඵරණතා ආලොකඵරණතා පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තන්ති එවං පාළියං වුත්තෙහි පඤ්චහි ඤාණඞ්ගෙහි සමන්නාගතො සමාධි. තත්ථ පීතිං ඵරමානා උප්පජ්ජතීති ද්වීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා පීතිඵරණතා නාම, සුඛං ඵරමානා උප්පජ්ජතීති තීසු ඣානෙසු පඤ්ඤා සුඛඵරණතා නාම. පරෙසං චෙතොඵරමානා උප්පජ්ජතීති චෙතොපරියඤාණං චෙතොඵරණතා නාම. ආලොකඵරණෙ උප්පජ්ජතීති දිබ්බචක්ඛුඤාණං ආලොකඵරණතා නාම. පච්චවෙක්ඛණඤාණං පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං නාම. එත්ථ ච පීතිඵරණතා, සුඛඵරණතා ච ද්වෙ පාදා විය, චෙතොඵරණතා, ආලොකඵරණතා ච ද්වෙ හත්ථා විය, පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තං සීසං විය, අභිඤ්ඤාපාදකජ්ඣානං මජ්ඣිමකායො විය. ඉති භගවා පඤ්චඞ්ගිකං සම්මාසමාධිං අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පන්නං පුරිසං විය කත්වා දස්සෙති. ඉමිනා ච සමාධිනා අඞ්ගානි පඤ්ච ඤාණඞ්ගානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි.

පඤ්චඤාණිකො සම්මාසමාධීති –

‘‘‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්නසුඛො චෙව ආයතිඤ්ච සුඛවිපාකො’ති පච්චත්තඤ්ඤෙව ඤාණං උප්පජ්ජති, ‘අයං සමාධි අරියො නිරාමිසො’ති…පෙ… ‘මහාපුරිසසෙවිතො’ති…පෙ… ‘සන්තො පණීතො පටිපස්සද්ධිලද්ධො එකොදිභාවාධිගතො න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො’ති…පෙ… ‘සො ඛො පනාහං ඉමං සමාධිං සතොව සමාපජ්ජාමි, සතො වුට්ඨහාමී’ති පච්චත්තඤ්ඤෙව ඤාණං උප්පජ්ජතී’’ති (විභ. 804) –

එවං පාළියං වුත්තෙහි පඤ්චහි පච්චවෙක්ඛණඤාණෙහි යුත්තො අරහත්තඵලසඞ්ඛාතො සමාපත්තිඵලසමාධි. සො එවං හි අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ සුඛත්තා පච්චුප්පන්නසුඛො, පුරිමො පුරිමො පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස සමාධිසුඛස්ස චෙව අත්තනා සමුට්ඨාපිතම්පි පණීතරූපෙන ඵුට්ඨසකලකායතාය ඵලසමාපත්තිතො වුට්ඨිතකාලෙ අතිපණීතං කායවිඤ්ඤාණසුඛස්ස පච්චයත්තා ආයතිං සුඛවිපාකො උප්පජ්ජති, ඉමිනාපි පරියායෙන ආයතිං සුඛවිපාකොති එකං අඞ්ගං, කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියො කාමාමිසවට්ටාමිසලොකාමිසානං අභාවා නිරාමිසොති එකං, බුද්ධාදීහි මහාපුරිසෙහි සෙවිතත්තා අකාපුරිසසෙවිසොති එකං, අඞ්ගාරම්මණෙ සන්තතාය, සබ්බකිලෙසදරථසන්තතාය ච සන්තො අතප්පනීයට්ඨෙන පණීතො කිලෙසපටිපස්සද්ධිභාවස්ස ලද්ධත්තා පටිපස්සද්ධලද්ධො එකොදිභාවෙන ච අධිගතො අප්පගුණසාසවසමාධි විය සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන පච්චනීකධම්මෙ නිග්ගය්හ කිලෙසෙ වාරෙත්වා අනධිගතත්තා න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. පුග්ගලස්සායං සමාධීති එවං ඛීණාසවස්ස සතිවෙපුල්ලප්පත්තියා යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන ඉමං සමාධිං සතොව සමාපජ්ජති, උට්ඨහති චාති එකමඞ්ගන්ති ඉමෙහි පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සබ්බාකාරතො යුත්තත්තා ‘‘පඤ්චඤාණිකො සම්මාසමාධී’’ති වුච්චති.

පඤ්චකං නිට්ඨිතං.

ඡක්කෙ ඡසු අභිඤ්ඤාසු පඤ්ඤාති ඉද්ධිවිධෙ ඤාණං, දිබ්බසොතධාතුයා ඤාණං, චෙතොපරියෙ ඤාණං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතියං ඤාණං, චුතූපපාතෙ ඤාණං, ආසවානං ඛයෙ ඤාණන්ති එවං වුත්තානි ඡළභිඤ්ඤාචිත්තසම්පයුත්තානි ඤාණානි. තෙසු පච්ඡිමං ලොකුත්තරං, සෙසානි රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානිකානීති.

ඡක්කං නිට්ඨිතං.

සත්තකෙ සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනීති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති පච්චවෙක්ඛණඤාණං එකං, ‘‘අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරා’’ති එකන්ති ද්වෙ ඤාණානි, එවං අතීතෙපි ද්වෙ, අනාගතෙපි ද්වෙති ඡ, තං ඡබ්බිධම්පි ඤාණං ‘‘ඛයධම්ම’’න්තිආදිනා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන සද්ධිං සත්ත ඤාණානි. එවං සෙසෙසුපි ජාතිපරියොසානෙසු චාති එවං එකාදසසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු පච්චෙකං කාලත්තයෙපි අන්වයබ්‍යතිරෙකඤාණං තෙසං වයදස්සනඤාණස්ස ච වසෙන සත්ත සත්ත කත්වා සත්තසත්තති ඤාණානි.

සත්තකං නිට්ඨිතං.

අට්ඨකං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

නවකෙ නවසු අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තීසු පඤ්ඤාති නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තස්ස අනුපටිපාටියා විහාතබ්බතො උප්පාදෙතබ්බතො අනුපුබ්බවිහාරසඞ්ඛාතාසු රූපාරූපසමාපත්තීසු සම්පයුත්තා අට්ඨ පඤ්ඤා චෙව තදනන්තරං නිරොධං ඵුසිත්වා වුට්ඨිතස්ස නිරොධං සන්තතො පච්චවෙක්ඛණඤාණඤ්චාති නව.

නවකං නිට්ඨිතං.

දසකෙ තථාගතස්සාති යථා විපස්සීආදයො පුබ්බකා ඉසයො ආගතා, තථා ආගතස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස. තථාගතබලානීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානි තථාගතස්සෙව බලානි, යථා වා පුබ්බබුද්ධානං බලානි පුඤ්ඤුස්සයසම්පත්තියා ආගතානි, තථා ආගතානි බලානීතිපි අත්ථො. තත්ථ දුවිධං තථාගතස්ස බලං කායබලං, ඤාණබලඤ්ච. තෙසු කායබලං හත්ථිකුලානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. වුත්තං හෙතං පොරාණෙහි –

‘‘කාළාවකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං;

ගන්ධමඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථඡද්දන්තිමෙ දසා’’ති. (විභ. අට්ඨ. 760; ම. නි. අට්ඨ. 1.148; සං. නි. අට්ඨ. 2.2.22; අ. නි. 10.21; උදා. අට්ඨ. 75; බු. වං. අට්ඨ. 1.39; පටි. ම. අට්ඨ. 2.2.44; චූළනි. අට්ඨ. 81);

ඉමානි හි දස හත්ථිකුලානි. තත්ථ කාළාවකන්ති පකතිහත්ථිකුලං, යං දසන්නං පුරිසානං කායබලං, තං එකස්ස කාළාවකහත්ථිනො බලං, යං තෙසං දසන්නං බලං, තං එකස්ස ගඞ්ගෙය්‍යස්ස, තෙසං දසන්නං පණ්ඩරස්ස, තෙසං දසන්නං තම්බස්ස, තෙසං දසන්නං පිඞ්ගලස්ස, තෙසං දසන්නං ගන්ධහත්ථිනො, තෙසං දසන්නං මඞ්ගලස්ස, තෙසං දසන්නං හෙමස්ස, තෙසං දසන්නං උපොසථස්ස, තෙසං දසන්නං බලං ඡද්දන්තස්ස, යං දසන්නං ඡද්දන්තානං බලං, තං තථාගතස්ස නාරායණබලන්ති වුච්චති. තදෙතං පකතිහත්ථිගණනාය හත්ථීනං කොටිසහස්සං, පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං හොති. ඉදං තාව තථාගතස්ස කායබලං. යානි පන දසබලචතුවෙසාරජ්ජාදීනි අනෙකානි ඤාණසහස්සානි, එතං ඤාණබලං නාම. ඉධාපි ඤාණබලමෙව අධිප්පෙතං. ඤාණඤ්හි අකම්පියට්ඨෙන, උපත්ථම්භනට්ඨෙන ච බලන්ති වුත්තං.

යෙහි බලෙහි සමන්නාගතොති යෙහි දසහි ඤාණබලෙහි උපෙතො. ආසභණ්ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං. අපිච ගවසතජෙට්ඨකො උසභො, ගවසහස්සජෙට්ඨකො වසභො. වජසතජෙට්ඨකො වා උසභො, වජසහස්සජෙට්ඨකො වසභො, සබ්බගවසෙට්ඨො නිසභො, සෙතො පාසාදිකො මහාභාරවහො සබ්බපරිස්සයසහො අසනිසතසද්දෙහිපි අකම්පනීයො නිසභො, සො ඉධ උසභොති අධිප්පෙතො. ඉදම්පි හි තස්ස පරියායවචනං. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං. ඨානන්ති තස්ස නිසභබලසමන්නාගතස්ස චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානං, ඉදං පන ආසභං වියාති ආසභං. යථෙව හි නිසභසඞ්ඛාතො උසභො උසභබලෙන සමන්නාගතො චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තථාගතොපි හි දසබලසමන්නාගතො චතුවෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි අප්පධංසියො අචලෙන ඨානෙන තිට්ඨති, තඤ්චෙස පටිජානාති උපගච්ඡති න පච්චක්ඛාති අත්තනි ආරොපෙති, තෙන වුත්තං ‘‘ආසභං ඨානං පටිජානාතී’’ති (විභ. 760).

පරිසාසූති අට්ඨසු පරිසාසු. සීහනාදං නදතීති සෙට්ඨනාදං අභීතනාදං, සීහනාදසදිසං වා නාදං නදති. අයමත්ථො සීහනාදසුත්තෙන දීපෙතබ්බො. යථා වා සීහො සහනතො ච හනනතො ච ‘‘සීහො’’ති වුච්චති, එවං තථාගතොපි ලොකධම්මානං සහනතො, පරප්පවාදානඤ්ච හනනතො ‘‘සීහො’’ති වුච්චති, තස්ස නාදං නදති.

බ්‍රහ්මචක්කන්තිආදීසු බ්‍රහ්මන්ති උත්තමං විසුද්ධං. චක්ක-සද්දො පනායං ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සාන’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.31) සම්පත්තියං දිස්සති. ‘‘පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.35; 3.204; ම. නි. 2.386) ලක්ඛණෙ. ‘‘චක්කංව වහතො පද’’න්ති (ධ. ප. 1) එත්ථ රථඞ්ගෙ. ‘‘චතුචක්කං නවද්වාර’’න්ති (සං. නි. 1.29) එත්ථ ඉරියාපථෙ. ‘‘චක්කං පවත්තය සබ්බපාණින’’න්ති (ජා. 1.7.149) එත්ථ දානෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසී’’ති (දී. නි. 3.85) එත්ථ රතනචක්කෙ. ‘‘ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති (ජා. 1.1.104; 1.5.103) එත්ථ උරචක්කෙ. ‘‘ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙනා’’ති (දී. නි. 1.166) එත්ථ පහරණචක්කෙ. ‘‘අසනිචක්ක’’න්ති (දී. නි. 3.61; සං. නි. 2.162) එත්ථ අසනිමණ්ඩලෙ. ‘‘මයා පවත්තිතං චක්ක’’න්ති (සු. නි. 562) එත්ථ ධම්මචක්කෙ. ඉධ පන ධම්මචක්කෙ පවත්තති.

ධම්මචක්කඤ්ච දුවිධං හොති පටිවෙධඤාණඤ්ච දෙසනාඤාණඤ්ච. තත්ථ පඤ්ඤාපභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං ලොකුත්තරං පටිවෙධඤාණං, කරුණාපභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං කාමාවචරං දෙසනාඤාණං, උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං බුද්ධානඤ්ඤෙව ඔරසඤාණං, තං පවත්තෙති උප්පාදෙති විභාවෙති විත්ථාරිකං කරොතීති අත්ථො.

ඉදානි යානි දස ඤාණානි ආදිතො ‘‘තථාගතබලානී’’ති නික්ඛිත්තානි, තානි විත්ථාරෙතුං ‘‘කතමානි දස? ඉධ තථාගතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඨානඤ්ච ඨානතොති කාරණඤ්ච කාරණතො. කාරණං හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති. අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතොති අකාරණඤ්ච අකාරණතො. යම්පීති යෙන ඤාණෙන යථාභූතං පජානාති, ඉදම්පි ඨානාඨානඤාණං තථාගතස්ස තථාගතබලං නාම හොතීති අත්ථො. එවං උපරිපි සබ්බත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. කථං පනෙත්ථ භගවා ඨානඤ්ච ඨානතො, අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාතීති? අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍ය…පෙ… කඤ්චි ධම්මං අත්තතො උපගච්ඡෙය්‍ය, මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, පිතරං…පෙ… අරහන්තං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය, පදුට්ඨචිත්තෙන තථාගතස්ස ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය, සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය, අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසෙය්‍ය, අට්ඨමං භවං නිබ්බත්තෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජති, පුථුජ්ජනො පනෙතං සබ්බං කරෙය්‍යාති ඨානමෙතං විජ්ජතීති පජානාති, තථා යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තථා ද්වෙ රාජානො චක්කවත්තී උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජති, එකො පන උප්පජ්ජති, ඨානමෙතං විජ්ජතීති පජානාති, තථා යං කායදුච්චරිතාදීනං තිණ්ණං දුච්චරිතානං ඉට්ඨො විපාකො, සුචරිතානඤ්ච අනිට්ඨො විපාකො නිබ්බත්තෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති, තබ්බිපරීතො පන නෙසං විපාකො නිබ්බත්තෙය්‍යාති ඨානමෙතං විජ්ජතීති, යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං හෙතූ පච්චයා උප්පාදාය, තං තං ඨානං, ඉතරෙ අට්ඨානන්ති යථාභූතං පජානාති, එත්ථ පනායං සඞ්ඛෙපතො අට්ඨකථාවිනිච්ඡයො. ‘‘සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍යා’’ති ඉදං ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා’’තිආදිනා (ම. නි. 3.27) දිට්ඨිවිපල්ලාසවසෙන සුඛතො ගාහං සන්ධාය වුත්තං, සඤ්ඤාචිත්තවිපල්ලාසවසෙන පන අරියසාවකොපි කිලෙසපරිළාහාභිභූතො මත්තහත්ථිපරිතාසිතො විය, සුචිකාමො ගූථකූපං විය කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතො උපගච්ඡති, අත්තතො උපගමනවාරෙ කසිණාදිපණ්ණත්තියා, නිබ්බානස්ස ච සඞ්ගණ්හනත්ථං ‘‘සඞ්ඛාර’’න්ති අවත්වා ‘‘කඤ්චි ධම්ම’’න්ති වුත්තං.

මාතරන්තිආදීසු කිඤ්චාපි අරියසාවකො සීසච්ඡෙදං පාපුණන්තොපි කුන්ථකිපිල්ලිකං උපාදාය පාණාතිපාතං, අදින්නාදානාදීසු වා යංකිඤ්චි දුච්චරිතං අපායහෙතුභූතං කාතුං භවන්තරෙපි න සක්කොති, පුථුජ්ජනභාවස්ස පන මහාසාවජ්ජතාදස්සනත්ථමෙත්ථ පඤ්චානන්තරියානෙව උද්ධටානි. සාවජ්ජො හි පුථුජ්ජනභාවො, යත්‍ර හි නාම ආනන්තරියානිපි කරිස්සතීති. එත්ථ ච මනුස්සභූතස්සෙව මනුස්සභූතං ජනිකං මාතරං, පිතරං වා අපි පරිවත්තලිඞ්ගං ජීවිතා වොරොපෙන්තස්ස කම්මං ආනන්තරියං හොති. තිරච්ඡානභූතං පන මාතරං, පිතරං වා සයං වා තිරච්ඡානභූතො මනුස්සභූතං, තිරච්ඡානභූතං වා ජීවිතා වොරොපෙන්තො ආනන්තරියං න ඵුසති, කම්මං පන භාරියං, ආනන්තරියං ආහච්චෙව තිට්ඨති. අරහන්තම්පි මනුස්සභූතමෙව ඝාතෙන්තො ආනන්තරියං ඵුසති. තස්ස ච පුථුජ්ජනකාලෙ පහාරං දත්වා අරහත්තං පත්වා තස්මිං තෙනෙව රොගෙන මතෙපි අරහන්තඝාතකො හොති, න යක්ඛභූතං අරහන්තං, සෙසඅරියපුග්ගලෙ වා මනුස්සභූතෙපි ඝාතෙන්තො, කම්මං පන ආනන්තරියසදිසං හොති. යං පන පුථුජ්ජනකාලෙ දින්නං දානං අරහත්තං පත්වා පරිභුඤ්ජති, පුථුජ්ජනස්සෙව තං දින්නං හොති, සෙසඅරියපුග්ගලෙ මාරෙන්තස්ස ආනන්තරියං නත්ථි, කම්මං පන ගරුකං හොති. එත්ථ ච එළකාදිචතුක්කං වෙදිතබ්බං – ‘‘එළකං මාරෙමී’’ති හි අභිසන්ධිනා එළකට්ඨානෙ නිපන්නං මාතරං, පිතරං, අරහන්තං වා මාරෙන්තො ආනන්තරියං ඵුසති, එළකාභිසන්ධිනා වා මාතාදිඅභිසන්ධිනා වා එළකං මාරෙන්තො ආනන්තරියං න ඵුසති, මාතාදිඅභිසන්ධිනා තෙ එව මාරෙන්තො ඵුසතෙව. එස නයො චොරචතුක්කාදීසුපි.

ලොහිතුප්පාදෙ තථාගතස්ස අභෙජ්ජකායතාය කුද්ධචිත්තස්ස පරස්ස උපක්කමෙන චම්මච්ඡෙදො, ලොහිතපග්ඝරණං වා නත්ථි, දෙවදත්තෙන පන පවිද්ධසිලාතො භිජ්ජිත්වා ගතසක්ඛලිකප්පහාරෙන විය සරීරස්ස අන්තොයෙව එකස්මිං ඨානෙ යථා ඛුද්දිකමක්ඛිකාපිවනමත්තම්පි ලොහිතං විසමං සමොසරති, තථා කරොන්තස්ස ආනන්තරියං හොති, න පන ජීවකස්සෙව මුදුචිත්තෙන දුට්ඨලොහිතං නීහරිත්වා ඵාසුකං කරොන්තස්ස, පුඤ්ඤමෙව පනස්ස හොති, පරිනිබ්බුතෙ භගවති චෙතියං භින්දන්තස්ස, බොධිං ඡින්දන්තස්ස, ධාතූසු උපක්කමන්තස්ස ච ආනන්තරියං න හොති, කම්මං පන ආනන්තරියසදිසං හොති. බොධිරුක්ඛස්ස පන ථූපං වා සධාතුකං පටිමං වා බාධයමානං සාඛං, චෙතියවත්ථුං භින්දිත්වා ගච්ඡන්තං බොධිමූලඤ්ච ඡින්දිත්වා හරිතුං වට්ටති. සචෙපි සාඛාය නිලීනා සකුණා චෙතියෙ වච්චං පාතෙන්ති, ඡින්දිතුං වට්ටති. පරිභොගචෙතියතො හි සරීරචෙතියමෙව මහන්තතරං. ධාතුනිධානරහිතං පටිමාඝරං වා බොධිඝරං වා බාධෙන්තං සාඛං ඡින්දිතුං න වට්ටති, ඔජොහරණසාඛං, පනස්ස පූතිට්ඨානං වා ඡින්දිතුං වට්ටති, සරීරපටිජග්ගනෙ විය පුඤ්ඤමෙව හොති.

සඞ්ඝභෙදෙ සමානසංවාසසීමාය සමානසංවාසකෙ සඞ්ඝෙ එකතො ඨිතෙ විසුං වග්ගසඞ්ඝං ගහෙත්වා පඤ්චහි කාරණෙහි සඞ්ඝං භින්දන්තස්ස සඞ්ඝභෙදො හොති ආනන්තරියකම්මඤ්ච. වුත්තං හෙතං ‘‘පඤ්චහි, උපාලි, ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජති. කතමෙහි පඤ්චහි? කම්මෙන උද්දෙසෙන වොහරන්තො අනුස්සාවනෙන සලාකග්ගාහෙනා’’ති (පරි. 458). තත්ථ කම්මෙනාති අපලොකනාදීසු චතූසු අඤ්ඤතරෙන කම්මෙන. උද්දෙසෙනාති පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙන. වොහරන්තො කථයන්තො තාහි තාහි උපපත්තීහි ‘‘අධම්මං ධම්මො’’තිආදීනි අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි දීපෙන්තො. අනුස්සාවනෙනාති ‘‘නනු තුම්හෙ ජානාථ මය්හං බහුස්සුතාදිභාවං, කථං හි නාම මාදිසො උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං ගාහෙය්‍ය, කිමහං අපායතො න භායාමී’’තිආදිනා නයෙන කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වා අනුස්සාවනෙන. සලාකග්ගාහෙනාති එවං වොහාරානුස්සාවනෙහි තෙසං චිත්තං උපත්ථම්භෙත්වා අනිවත්තිධම්මං කත්වා ‘‘ගණ්හථ ඉමං සලාක’’න්ති සලාකග්ගාහෙන.

එත්ථ ච කම්මමෙව උද්දෙසො වා පමාණං, වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහා පන පුබ්බභාගා. තෙසු නිප්ඵන්නෙසුපි අභින්නොව හොති සඞ්ඝො. යදා පන වොහාරානුස්සාවනෙහි චත්තාරො වා අතිරෙකෙ වා භික්ඛූ සලාකං ගාහෙත්වා වග්ගං සඞ්ඝං ගහෙත්වා විසුං කම්මං වා උද්දෙසං වා කරොති, තදා සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති. අභෙදපුරෙක්ඛාරස්ස පන සමග්ගසඤ්ඤාය වට්ටති. සමග්ගසඤ්ඤාය හි කරොන්තස්ස නෙව භෙදො හොති, න ආනන්තරියං, තථා තතො ඌනපරිසාය කරොන්තස්ස. වුත්තං හෙතං ‘‘එකතො, උපාලි, චත්තාරො හොන්ති එකතො චත්තාරො, නවමො අනුස්සාවෙතී’’තිආදි (චූළව. 351).

ඉමෙසු පන පඤ්චසු ආනන්තරියෙසු සඞ්ඝභෙදො වචීකම්මං, සෙසානි කායකම්මානි, සබ්බානෙව ඛො තානි කායද්වාරතොපි වචීද්වාරතොපි සමුට්ඨහන්ති. සඞ්ඝභෙදොපි හි හත්ථමුද්දාය භෙදං කරොන්තස්ස කායද්වාරතොපි සමුට්ඨාති, සඞ්ඝභෙදො චෙත්ථ කප්පට්ඨිතියො. කප්පවිනාසෙ එව හි සඞ්ඝභෙදතො මුච්චති, සෙසානං පන තථා නියමො නත්ථි. යෙන ච පඤ්චපෙතානි කම්මානි කතානි හොන්ති, තස්ස සඞ්ඝභෙදොව නිරයෙ විපච්චති, සෙසානි ‘‘අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො’’ති එවමාදීසු සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. සඞ්ඝභෙදාභාවෙ ලොහිතුප්පාදො, තදභාවෙ අරහන්තඝාතො, තදභාවෙ මාතුඝාතො, පිතුඝාතො වා, තස්මිම්පි සීලසම්පන්නතරෙ. පුරිමානි චෙත්ථ චත්තාරි සබ්බෙසං ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණානි, සඞ්ඝභෙදො පන පකතත්තස්ස භික්ඛුනොව, අසාධාරණො අඤ්ඤෙසං, භික්ඛුනීපි හි සඞ්ඝං න භින්දති, පගෙව ඉතරෙ. පඤ්චපි චෙතානි දුක්ඛවෙදනාසම්පයුත්තානි, දොසමූලානි චාති වෙදිතබ්බානි.

අට්ඨමං භවං නිබ්බත්තෙය්‍යාති එත්ථ අරියසාවකස්ස අට්ඨමභවාගහණං කෙන නියාමිතන්ති? විපස්සනාය. යස්ස හි සා තික්ඛා, සො එකං එව භවං නිබ්බත්තිත්වා අරහත්තං පත්වා එකබීජී නාම හොති. යස්ස මන්දා, සො දුතියෙ…පෙ… ඡට්ඨෙ වා භවෙ අරහත්තං පත්වා කොලංකොලො නාම හොති. යස්ස පන අතිමන්දා, සො සත්තමං භවං නාතික්කමති, තත්ථ නියමෙන අරහත්තං පාපුණිත්වා සත්තක්ඛත්තුපරමො නාම හොති. සචෙපි හිස්ස සත්තමෙ භවෙ නිද්දං ඔක්කන්තස්ස මත්ථකෙ අසනි වා පබ්බතකූටො වා පතෙය්‍ය, තස්මිම්පි කාලෙ අරහත්තං පත්වාව පරිනිබ්බාති. උත්තමකොටියා හි සත්තමභවානතික්කමනඤ්ඤෙව සන්ධායෙව ‘‘නියතො සම්බොධිපරායණො’’ති (ම. නි. 1.66; 2.169; සං. නි. 5.998) වුත්තොති.

එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධාතිආදීසු දසසහස්සචක්කවාළසඞ්ඛාතං ජාතිඛෙත්තං එකා ලොකධාතු නාම ආණාවිසයඛෙත්තෙසු බුද්ධුප්පත්තිසඞ්කාය එවාභාවතො. තත්ථ ද්වින්නං බුද්ධානං උප්පත්තිපටිසෙධං අකත්වා ජාතිඛෙත්තෙ එව කතො. ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළං අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා න උප්පජ්ජන්ති බුද්ධත්තහෙතූනං අනාදිබුද්ධපරම්පරාදීනං තථාභාවා. තතො එව හි සත්තා නිරවසෙසතො නිබ්බුතිං න පාපුණන්ති. යදි හි සබ්බචක්කවාළෙසු බුද්ධා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, සබ්බෙ සත්තා ඉතො පුබ්බෙ නිරවසෙසතො නිබ්බුතිං පාපුණෙය්‍යුං, න ච තං අත්ථි, තස්මා අනාදිබුද්ධපරම්පරාය විවට්ටූපනිස්සයසම්පන්නානං නිවාසභූතෙ ඉමස්මිං චක්කවාළෙ එව උප්පජ්ජන්තීති වෙදිතබ්බා. තෙ චෙත්ථාපි දුල්ලභා, තෙසං දුල්ලභත්තා එවෙත්ථ කප්පානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යම්පි බුද්ධුප්පාදරහිතං හොති. යදි ච තෙ සුලභා භවෙය්‍යුං, එකස්මිං විවට්ටට්ඨායිඅසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ චතුසට්ඨිබුද්ධානම්පි උප්පජ්ජිතුං සක්කා භවෙය්‍ය අන්තරකප්පස්ස බුද්ධන්තරත්තා. භද්දකප්පෙසු චෙත්ථ පඤ්ච බුද්ධා එව උප්පජ්ජන්ති. කථං පනෙත්ථාපි දුල්ලභතරා චක්කවාළන්තරෙසු උප්පජ්ජෙය්‍යුං, බුද්ධානඤ්ච දුල්ලභතා කාරණදුල්ලභතාය, තස්මා ඉමස්මිඤ්ඤෙව චක්කවාළෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්ති? එත්ථාපි න දෙවබ්‍රහ්මලොකෙසු, මනුස්සලොකෙ එව පන උප්පජ්ජන්ති එත්ථෙව සබ්බසො තිවිධසද්ධම්මාධාරස්ස සඞ්ඝරතනස්ස පාතුභාවතො, ඉතරලොකෙසු නිරවසෙසතො පකාරාසම්භවතො ච.

යදි හි බුද්ධා දෙවලොකාදීසු උප්පජ්ජෙය්‍යුං, මනුස්සා භයෙන උපසඞ්කමිතුමෙව න සක්කොන්ති, පගෙව ධම්මසවනපබ්බජ්ජාදිං කාතුං, තෙනෙව අම්හාකං බොධිසත්තො අත්තනො රූපකායානුභාවාදිසම්පත්තියා උප්පන්නඅමනුස්සසඞ්කාකුතූහලං ජනං නිජ්ඣාපෙතුං උත්තානසෙය්‍යකාදිනියාමෙන වඩ්ඪිත්වා දාරපරිග්ගහාදිං අකාසි, එවං කත්වා පබ්බජිතම්පි නං රාජගහෙ පිණ්ඩාය පවිසිත්වා පණ්ඩවපබ්බතපස්සෙ නිසීදිත්වා පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජන්තං බිම්බිසාරො නානප්පකාරතො මනුස්සභාවං විචිනිත්වාව උපසඞ්කමිතුං විසහි, නො අඤ්ඤථා. ලොකනිත්ථාරණත්ථාය හි බුද්ධා උප්පජ්ජන්ති, න අත්තනො සක්කාරාදිඅත්ථාය, තස්මා මනුස්සෙසු එව උප්පජ්ජන්තීති වෙදිතබ්බො. තත්ථාපි ඉමස්මිං ජම්බුදීපෙ එව, තත්ථාපි ඉමස්මිං මජ්ඣිමපදෙසෙ එව. න කෙවලඤ්ච බුද්ධාව, පච්චෙකබුද්ධා, අග්ගසාවකමහාසාවකා ච චක්කවත්තිආදයො ච අඤ්ඤෙපි පුඤ්ඤවන්තසත්තා එත්ථෙව උප්පජ්ජන්ති.

අපුබ්බං අචරිමන්ති එත්ථ මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණතො පුරෙ පුබ්බං නාම, ධාතුඅන්තරධානතො පච්ඡා චරිමං නාම, උභින්නමන්තරා අපුබ්බං අචරිමං නාම. එත්ථන්තරෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නිවාරිතා, ධාතුඅන්තරධානෙ පන ජාතෙ අඤ්ඤස්ස උප්පත්ති න නිවාරිතා. කිඤ්චාපි න නිවාරිතා, අන්තරකප්පං පන ඛෙපෙත්වාව උප්පජ්ජන්තීති වෙදිතබ්බං.

පඤ්ච හි අන්තරධානානි නාම අධිගමඅන්තරධානං පටිපත්තිඅන්තරධානං පරියත්තිඅන්තරධානං ලිඞ්ගඅන්තරධානං ධාතුඅන්තරධානන්ති. තත්ථ අධිගමොති මග්ගඵලාභිඤ්ඤාපටිසම්භිදායො, සො පරිහායමානො පටිසම්භිදාතො පට්ඨාය පරිහායති. පරිනිබ්බානතො හි වස්සසහස්සමෙව පටිසම්භිදා නිබ්බත්තෙතුං සක්කොන්ති, තතො පරං අභිඤ්ඤා, තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවා හොන්ති, තතො අනාගාමිනො, තතො සකදාගාමිනො, සොතාපන්නා ච හොන්ති, තෙසු ධරන්තෙසුපි අධිගමො අනන්තරහිතොව හොති, පච්ඡිමකස්ස පන සොතාපන්නස්ස ජීවිතක්ඛයෙන අධිගමො අන්තරහිතො නාම හොති. ඉදං අධිගමඅන්තරධානං.

තතො මග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා ‘‘නත්ථි දානි නො අරියධම්මපටිවෙධො’’ති ඣානවිපස්සනාසු වොසානං ආපජ්ජිත්වා කොසජ්ජබහුලා චතුපාරිසුද්ධිසීලමත්තං රක්ඛන්තො අඤ්ඤමඤ්ඤං න චොදෙන්ති, න සාරෙන්ති, අකුක්කුච්චකා හොන්ති, තතො පට්ඨාය ඛුද්දානුඛුද්දකානි මද්දන්ති, තතො ගරුකාපත්තිං ආපජ්ජන්ති, පාරාජිකමත්තමෙව රක්ඛන්ති, තෙසු ධරන්තෙසුපි පටිපත්ති අනන්තරහිතාව හොති, පච්ඡිමකස්ස පන භික්ඛුනො සීලභෙදෙන වා ජීවිතක්ඛයෙන වා පටිපත්ති අන්තරහිතා නාම හොති. ඉදං පටිපත්තිඅන්තරධානං නාම.

පරියත්තීති සාට්ඨකථං තෙපිටකං බුද්ධවචනං, ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ අධම්මිකෙහි කලියුගරාජාදීහි විපන්නසස්සාදිසම්පත්තිතාය පච්චයදායකා දුග්ගතා හොන්ති, භික්ඛූ ච පච්චයෙහි කිලමන්තා අන්තෙවාසිකෙ ගහෙතුං න සක්කොන්ති. තතො අට්ඨකථා පරිහායති, පාළිවසෙනෙව පරියත්තිං ධාරෙන්ති, තතො පාළිං සකලං ධාරෙතුං න සක්කොන්ති, පඨමං අභිධම්මපිටකං පරිහායති, තඤ්චස්ස පරිහායනං මත්ථකතො පඨාය. පඨමමෙව හි මහාපකරණං පරිහායති, තතො යමකං කථාවත්ථු පුග්ගලපඤ්ඤත්ති ධාතුකථා විභඞ්ගො ධම්මසඞ්ගහො ච අනුක්කමෙන පරිහායන්ති, තතො මත්ථකතො පට්ඨාය සුත්තන්තපිටකං පරිහායති, පඨමං හි අඞ්ගුත්තරනිකායො එකාදසකනිපාතතො පට්ඨාය යාවඑකකනිපාතා පරිහායති, තතො මත්ථකතො පට්ඨාය සංයුත්තනිකායො, පඨමං හි මහාවග්ගො පරිහායති, තතො සළායතනවග්ගො ඛන්ධකවග්ගො නිදානවග්ගො සගාථාවග්ගොති, එවං මජ්ඣිමනිකායදීඝනිකායාදයො ච මත්ථකතො පට්ඨාය පරිහායන්ති, තතො විනයපිටකමෙව තිට්ඨති, තම්පි පරිවාරතො පට්ඨාය යාව මහාවිභඞ්ගා පරිහායති, තතො උපොසථක්ඛන්ධකතො මාතිකාමත්තමෙව ධාරෙන්ති, තදාපි යාව චතුප්පදිකාපි ගාථා මනුස්සෙසු පවත්තති, තාව පරියත්ති අනන්තරහිතාව හොති, තාය අන්තරහිතාය පරියත්ති අන්තරහිතා නාම හොති. ඉදං පරියත්තිඅන්තරධානං නාම.

ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ පත්තචීවරග්ගහණාදිආකප්පං න පාසාදිකං හොති, නිගණ්ඨාදයො විය අලාබුපත්තාදිං අග්ගබාහාය පක්ඛිපිත්වාපි ඔලම්බිත්වාපි සික්කාය ඔලග්ගෙත්වාපි විචරන්ති, චීවරරජනම්පි න සාරුප්පං, ඔට්ඨට්ඨිකවණ්ණං කත්වා ධාරෙන්ති, තතො රජනම්පි ඔවට්ටිකවිජ්ඣනම්පි න හොති, දසා ඡෙත්වා පරිබ්බාජකා විය කාසාවමත්තමෙව ධාරෙන්ති, තතො පරික්ඛීණෙ කාලෙ ඛුද්දකකාසාවඛණ්ඩං හත්ථෙ වා ගීවාය වා බන්ධිත්වා කසිකම්මාදීනි කත්වා දාරභරණාදිං කරොන්ති, තදා දක්ඛිණං දෙන්තො ජනො සඞ්ඝං උද්දිස්ස එතෙසං දෙති, ඉදං සන්ධාය භගවතා වුත්තං ‘‘භවිස්සන්ති ඛො පනානන්ද, අනාගතමද්ධානං ගොත්‍රභුනො කාසාවකණ්ඨා දුස්සීලා පාපධම්මා, තෙසු දුස්සීලෙසු සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං දස්සන්ති, තදාපහං, ආනන්ද, සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අප්පමෙය්‍යං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.380). තතො ‘‘පපඤ්චො එස, කිං ඉමිනා අම්හාක’’න්ති තං කාසාවඛණ්ඩං ඡින්දිත්වා අරඤ්ඤෙ ඛිපන්ති, එතස්මිං කාලෙ ලිඞ්ගං අන්තරහිතං නාම හොති. ඉදං ලිඞ්ගඅන්තරධානං නාම.

තතො තත්ථ තත්ථ සක්කාරසම්මානං අලභමානා ධාතුයො බුද්ධානං අධිට්ඨානබලෙන සක්කාරසම්මානලබ්භමානකට්ඨානං ගමිස්සන්ති, තතො සබ්බත්ථ අලභමානා සබ්බධාතුයො මහාබොධිමණ්ඩමෙව ගමිස්සන්ති. සාසපමත්තාපි හි ධාතු න අන්තරා නස්සිස්සති, තා පන බොධිමණ්ඩෙ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නබුද්ධසරීරසිරිං, යමකපාටිහාරියඤ්ච දස්සෙස්සන්ති, තතො ධාතුසරීරතො තෙජො සමුට්ඨාය තං සරීරං අපණ්ණත්තිකභාවං ගමෙති, තදා දසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවතා පරිනිබ්බානදිවසෙ විය පරිදෙවිත්වා පූජාසක්කාරං කත්වා පක්කමන්ති. ඉදං ධාතුඅන්තරධානං නාම.

ඉමස්ස පඤ්චවිධස්ස අන්තරධානස්ස පරියත්තිඅන්තරධානමෙව මූලං. පරියත්තියං හි සති පටිවෙධාදයොපි නට්ඨා නාම න හොන්ති, අසති නට්ඨාති. යථා ච නිධිකුම්භියා ජානනත්ථාය පාසාණපිට්ඨෙ උපනිබද්ධඅක්ඛරෙසු ධරන්තෙසු නිධිකුම්භි නට්ඨා නාම න හොති, අක්ඛරෙසු පන නට්ඨෙසු නට්ඨා, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. යථාහ –

‘‘යාව තිට්ඨන්ති සුත්තන්තා,

විනයො යාව දිප්පති;

තාව දක්ඛන්ති ආලොකං,

සූරියෙ අබ්භුට්ඨිතෙ යථා.

‘‘සුත්තන්තෙසු අසන්තෙසු,

පමුට්ඨෙ විනයම්හි ච;

තමො භවිස්සති ලොකෙ,

සූරියෙ අත්ථඞ්ගතෙ යථා.

‘‘සුත්තන්තෙ රක්ඛිතෙ සන්තෙ,

පටිපත්ති හොති රක්ඛිතා;

පටිපත්තියං ඨිතො ධීරො,

යොගක්ඛෙමා න ධංසතී’’ති; (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.130; සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.438);

එවමිමෙසු පඤ්චසු අන්තරධානෙසු ධාතුඅන්තරධානතො පච්ඡා චරිමං නාමාති වෙදිතබ්බං.

කස්මා පන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං න උප්පජ්ජන්තීති? නිරත්ථකතොව. එකොව හි සම්මාසම්බුද්ධො අනන්තෙසු චක්කවාළෙසු සබ්බසත්තානම්පි යදි උපනිස්සයො භවෙය්‍ය, එකක්ඛණෙ සපාටිහාරියං සබ්බානුකූලං ධම්මං දෙසෙත්වා තෙ විනෙතුං සක්කොති, කිමඞ්ගං පන නානක්ඛණෙසු, තස්මා එකස්මිං කාලෙ අනෙකෙසං සම්මාසම්බුද්ධානං උප්පත්ති නිරත්ථිකාව. අනත්ථකතා පන අනච්ඡරියඅගාරවවිවාදාදිදොසතො චෙව මහාපථවියා ද්වින්නං බුද්ධානං ධාරණෙ අසමත්ථතාය විකිරණාදිදොසතො ච වෙදිතබ්බා. චක්කවත්තිනො පන එකස්මිං චක්කවාළෙ ද්වෙ එකතො න උප්පජ්ජන්ති, එකොව උප්පජ්ජති. නානාචක්කවාළෙසු පන බහූපි එකතො උප්පජ්ජන්තීති වෙදිතබ්බා. එත්ථ හි ‘‘එකිස්සා ලොකධාතුයා’’ති එතස්ස එකස්මිං චක්කවාළෙති අත්ථො ගහෙතබ්බො. අපුබ්බං අචරිමඤ්චෙත්ථ චක්කරතනපාතුභාවඅන්තරධානානං වෙමජ්ඣං වෙදිතබ්බං. අන්තරධානඤ්චස්ස චක්කවත්තිනො කාලකිරියතො, පබ්බජ්ජාතො වා සත්තමෙ දිවසෙ හොති, තස්ස ච ආනුභාවෙන ද්වින්නං එකත්ථ සහඅනුප්පත්ති ච වෙදිතබ්බා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. ඨානාඨානඤාණබලං පඨමං.

දුතියෙ කම්මසමාදානානන්ති සමාදියිත්වා කතානං කුසලාකුසලානං, කම්මමෙව වා කම්මසමාදානං. ඨානසො හෙතුසොති පච්චයතො චෙව හෙතුසඞ්ඛාතකාරණතො ච. තත්ථ ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස පච්චයා, කම්මං හෙතු. තදුභයතො කම්මවිපාකං යථාභූතං පජානාති. කථං? භගවා හි ‘‘එකච්චස්ස බහූනි පාපකම්මානි ගතිඋපධිකාලපයොගානං සම්පත්තියා පටිබාහිතානි න විපච්චන්ති, තෙසං විපත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති, එකච්චස්ස බහූනි කල්‍යාණකම්මානි තෙසං විපත්තියා පටිබාහිතානි න විපච්චන්ති, තෙසං සම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චන්තී’’ති පජානාති.

තත්ථ ගතිවිපත්තීති චත්තාරො අපායා. ගතිසම්පත්තීති මනුස්සදෙවගතියො. උපධීති අත්තභාවො. තස්ස සමිද්ධි සම්පත්ති නාම, අසමිද්ධි විපත්ති නාම. කාලසම්පත්තීති සුරාජසුමනුස්සකාලසඞ්ඛාතො සම්පන්නකාලො, තප්පටිපක්ඛො කාලවිපත්ති නාම. තස්ස තස්ස පන කම්මස්ස සම්මාපයොගො පයොගසම්පත්ති, මිච්ඡාපයොගො පයොගවිපත්ති නාම. තත්ථ හි එකච්චස්ස කුසලකම්මෙන දෙවගතිආදීසු ගතියං නිබ්බත්තස්ස තං ගතිසම්පත්තිං ආගම්ම කුසලානි එව විපච්චන්ති. තාය පන ගතිසම්පත්තියා පටිබාහිතානි අකුසලානි තත්ථ විපච්චිතුං න සක්කොන්ති. තානි පුන නිරයාදීසු අපායෙසු නිබ්බත්තස්ස තං ගතිවිපත්තිං ආගම්ම යථාසුඛං විපච්චන්ති. තාය පන ගතිවිපත්තියා පටිබාහිතානි කුසලානි තත්ථ විපච්චිතුං න සක්කොන්ති. එකච්චස්ස දස්සනීයෙනාභිරූපෙන කායෙන සමන්නාගතස්ස යදිපි සො දාසො වා හොති හීනජච්චො වා, තං උපධිසම්පත්තිං ආගම්ම කුසලානි එවස්ස විපච්චන්ති. තාදිසං හි සුරූපං ‘‘අයං කිලිට්ඨකම්මස්ස නානුච්ඡවිකො’’ති උච්චෙසු අමච්චාදිට්ඨානෙසු ඨපෙන්ති, චණ්ඩාලිම්පි සුරූපං අග්ගමහෙසිආදිට්ඨානෙසු ඨපෙන්ති. තාය පන උපධිසම්පත්තියා පටිබාහිතානි අකුසලානස්ස විපච්චිතුං න සක්කොන්ති. තානි පන උපධිවිපත්තියං ච ඨිතස්ස යථාසුඛං විපච්චන්ති. රාජකුලාදීසු හි උප්පන්නම්පි දුරූපං හීනෙසු ඨපෙන්ති. එකච්චස්ස පන පඨමකප්පිකානං වා චක්කවත්තිරඤ්ඤො වා බුද්ධානං වා සුරාජසුමනුස්සානං සම්පන්නෙ කාලෙ නිබ්බත්තස්ස තං කාලසම්පත්තිං ආගම්ම කුසලානි එව විපච්චන්ති, න අකුසලානි. තානි පුන දුරාජදුමනුස්සානං විපන්නෙ කාලෙ තං කාලවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති, න පන කුසලානි තාය කාලවිපත්තියා පටිබාහිතත්තා. එකච්චස්ස පන සීලසංයමාදිඅනවජ්ජපයොගෙන චෙව සාවජ්ජෙන වා අනවජ්ජෙන වා දෙසකාලානුසාරෙන ආයුධසිප්පාදිපයොගසාමත්ථියෙන ච සමන්නාගතස්ස තං පයොගසම්පත්තිං ආගම්ම කුසලානි එව විපච්චන්ති, න අකුසලානි. තානි පුන යථාවුත්තවිපරීතපයොගවිපත්තිං ආගම්ම විපච්චන්ති, න පන කුසලානි තාය පටිබාහිතත්තා. යුද්ධාදීසු හි පාණාතිපාතාදිඅකුසලං කරොන්තාපි තංතංආයුධසිප්පාදිපයොගසම්පත්තිං නිස්සායෙව සෙනාපතිට්ඨානාදිමහාසම්පත්තිං ලභන්ති, න පන තං අකුසලං නිස්සාය. යථා දානවෙය්‍යාවච්චාදීසු කුසලං කරොන්තාපි අධිමත්තවායාමාදිපයොගවිපත්තිං නිස්සාය අනයබ්‍යසනම්පි පාපුණන්ති, න පන තං කුසලං නිස්සාය. එවමෙතාහි චතූහි සම්පත්තීහි, විපත්තීහි ච කුසලාකුසලානං විපච්චනාවිපච්චනවිභාගං භගවා යථාභූතං පජානාති. අයං තාවෙත්ථ විභඞ්ගනයෙන දුතියබලස්ස විභාවනා.

අපරෙන චස්ස –

‘‘අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, අහොසි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං නත්ථි කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, අත්ථි කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං භවිස්සති කම්මවිපාකො, භවිස්සති කම්මං න භවිස්සති කම්මවිපාකො’’ති (පටි. ම. 1.234) –

ඉමිනා පටිසම්භිදායං වුත්තෙනාපි නයෙන විභාවනා වෙදිතබ්බා. තත්ථ යං අතීතත්තභාවෙ ආයූහිතං කම්මං වුත්තං, හෙතුපච්චයං ආගම්ම තත්ථෙව විපාකං අදාසි. ඉදං සන්ධාය ‘‘අහොසි කම්මං අහොසි කම්මවිපාකො’’ති පඨමං පදං වුත්තං. යං අතීතෙසු පන දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදීසු බහූසු එකං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං ලද්ධපච්චයං විපාකං දෙති, සෙසානි අවිපාකානි. එකං උපපජ්ජවෙදනීයං පන පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති, එකං ආනන්තරියං නිරයපටිසන්ධිං දෙති, සෙසානි අවිපාකානි. අට්ඨසු සමාපත්තීසු එකාය බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති, සෙසා අවිපාකා. ඉදං සන්ධාය ‘‘අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො’’ති දුතියං පදං වුත්තං. යං අතීතං කම්මං එතරහි විපාකං දෙති, ඉදං සන්ධාය තතියං. යං පුරිමනයෙන න විපච්චති, ඉදං සන්ධාය චතුත්ථං. යං අනාගතෙ විපාකං දස්සති, ඉදං සන්ධාය පඤ්චමං. යං න විපච්චති, ඉදං සන්ධාය ඡට්ඨං. යං එතරහි ආයූහිතං කම්මං එතරහෙව විපාකං දෙති, ඉදං සන්ධාය සත්තමං. යං න විපච්චති, ඉදං සන්ධාය අට්ඨමං. ඉමිනා නයෙන සෙසපදානම්පි අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉදං තථාගතස්සාති ඉදං සබ්බෙහි එතෙහි පකාරෙහි අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං කම්මන්තරවිපාකන්තරානං යථාභූතතො ජානනඤාණන්ති අත්ථො. දුතියබලං.

තතියෙ සබ්බත්ථගාමිනින්ති සබ්බගතිගාමිනිඤ්ච අගතිගාමිනිඤ්ච. පටිපදන්ති මග්ගං. යථාභූතං පජානාතීති බහූසුපි මනුස්සෙසු පාණාතිපාතාදීසු එකමෙව අකුසලං එකතො කරොන්තෙසු ඉමස්ස චෙතනා නිරයගාමිනී භවිස්සති, ඉමස්ස තිරච්ඡානයොනිගාමිනී, ඉමස්ස පෙත්තිවිසයගාමිනී, නිරයාදීසුපි පනෙසා එවරූපෙ එවරූපෙ ඨානෙ එවඤ්චෙවඤ්ච විපාකං දස්සති, ඉමස්ස පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං න සක්කොති, අඤ්ඤෙන කම්මෙන දින්නපටිසන්ධිකස්ස දුබ්බලං උපධිවෙපක්කං භවිස්සති. බහූසු වා එකතො දානාදිකුසලං, විපස්සනං වා පට්ඨපෙන්තෙසු ඉමස්ස චෙතනා මනුස්සගතිගාමිනී භවිස්සති, ඉමස්ස දෙවගතිගාමිනී, තත්ථාපි එවඤ්චෙවඤ්ච විපාකං දස්සති, ඉමස්ස වා විපස්සනා එකං මග්ගං ද්වෙ වා තයො වා චත්තාරො වා පටිසම්භිදාදිසහිතෙ වා රහිතෙ වා නිප්ඵාදෙස්සති, ඉමස්ස න කඤ්චි පටිවෙධං සාධෙස්සතීතිආදිනා අනන්තෙහි ආකාරෙහි එකවත්ථුස්මිම්පි උප්පන්නං කුසලාකුසලසඞ්ඛාතං සබ්බත්ථගාමිනිපටිපදං අවිපරීතතො පජානාතීති. තතියබලං.

චතුත්ථෙ අනෙකධාතුන්ති චක්ඛුධාතුආදීහි, කාමධාතුආදීහි වා බහුධාතුං. නානාධාතුන්ති තාසඤ්ඤෙව ධාතූනං විලක්ඛණත්තා නානප්පකාරං ධාතුං. ලොකන්ති ඛන්ධායතනධාතුලොකං. යථාභූතං පජානාතීති තාසං තාසං ධාතූනං ඛන්ධායතනධාතුවිභඞ්ගාදීසු වුත්තනයෙන අනන්තප්පභෙදං නානත්තං අවිපරීතතො පජානාති. න කෙවලඤ්ච තථාගතො උපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්සෙව නානත්තං පජානාති, අථ ඛො අනුපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්සාපි පච්චෙකබුද්ධාදීහි පටිවිජ්ඣිතුං අසක්කුණෙය්‍යං නානත්තං පජානාතියෙව. තෙහි උපාදින්නකලොකස්සාපි නානත්තං එකදෙසතොව ජානන්ති, අනුපාදින්නස්ස පන නෙව ජානන්ති, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්සෙවෙතං විසයො. එවං හි ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නාය ඉමෙසං රුක්ඛගච්ඡලතාදීනං, ඛන්ධදණ්ඩවල්ලිතචපත්තපුප්ඵඵලාදිනො සණ්ඨානවණ්ණගන්ධරසඔජාහි, දෙසකාලෙහි ච අනන්තප්පභෙදං නානත්තං, පථවීපබ්බතාදීනඤ්ච නානත්තං හොතීති අනන්තෙහි ආකාරෙහි ජානිතුං සක්කොති, නාඤ්ඤෙති. චතුත්ථබලං.

පඤ්චමෙ නානාධිමුත්තිකන්ති හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාවං. යථාභූතං පජානාතීති තීසුපි කාලෙසු හීනාධිමුත්තිකා හීනාධිමුත්තිකෙ එව සෙවන්ති, පණීතාධිමුත්තිකා ච පණීතාධිමුත්තිකෙ. තත්ථාපි අස්සද්ධා අස්සද්ධෙ, දුස්සීලා දුස්සීලෙ, මිච්ඡාදිට්ඨිකා මිච්ඡාදිට්ඨිකෙ, සද්ධා සද්ධෙ, සීලසුතචාගපඤ්ඤාදිසම්පන්නා ච තෙ තෙ එව සෙවන්තීති නානප්පකාරතො ජානාති. සද්ධාසීලාදිසම්පන්නා හි තබ්බිරහිතෙ අත්තනො ආචරියුපජ්ඣායෙපි න සෙවන්ති, තෙපි ඉතරෙ, අත්තනා අත්තනා පන සදිසෙ එව සෙවන්තීති. පඤ්චමබලං.

ඡට්ඨෙ පරසත්තානන්ති පධානසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති තතො පරෙසං හීනසත්තානං. එකත්ථමෙව වා එතං පදද්වයං වෙනෙය්‍යවසෙන ද්විධා වුත්තං. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තන්ති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරභාවඤ්ච අපරභාවඤ්ච, වුද්ධිඤ්ච හානිඤ්චාති අත්ථො. යථාභූතන්ති සබ්බෙසං සත්තානං ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදීහි සද්ධාදි තික්ඛින්ද්‍රියමුදින්ද්‍රියතං සබ්බාකාරතො ජානාති. තත්ථ ආසයොති නිවාසට්ඨානං, යත්ථ සත්තානං චිත්තසන්තානං නිච්චං නිවසති. සො දුවිධො වට්ටාසයො විවට්ටාසයො ච. තත්ථ සස්සතුච්ඡෙදවසෙන පවත්තං සබ්බං දිට්ඨිගතං වට්ටාසයො නාම. සප්පච්චයනාමරූපපරිග්ගහතො පට්ඨාය සබ්බං විපස්සනාඤාණං, මග්ගඤාණඤ්ච විවට්ටාසයො නාම. මග්ගඤාණම්පි හි ‘‘දසයිමෙ, භික්ඛවෙ, අරියාවාසා, යදරියා ආවසිංසූ’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 10.19) ආසයොව. ඉමං පන භගවා සත්තානං ආසයං ජානන්තො උභින්නං දිට්ඨිඤාණානං අප්පවත්තික්ඛණෙපි ජානාති එව. කාමරාගාදිකිලෙසාධිමුත්තඤ්ඤෙව හි පුග්ගලං භගවා තථෙව ජානාති. ‘‘අයං නෙක්ඛම්මාදිඅභිරතො විවට්ටාසයො’’ති නෙක්ඛම්මාදිං සෙවන්තඤ්ඤෙව ජානාති, ‘‘අයං කාමාදිඅභිරතො වට්ටාසයො’’ති අනුසයචරිතාදිජානනෙපි එසෙව නයො. තත්ථ අනුසයො කාමරාගානුසයාදිතො සත්තවිධො. චරිතන්ති තීහි ද්වාරෙහි අභිසඞ්ඛතලොකියකුසලාකුසලං. අධිමුත්තීති අජ්ඣාසයො. එවමෙත්ථ ආසයානුසයඤාණං, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණඤ්චාති ද්වෙ ඤාණානි එකතො හුත්වා එකං බලඤාණං නාම ජාතන්ති. ඡට්ඨබලං.

සත්තමෙ ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානං, ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං, සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං, පඨමජ්ඣානසමාපත්තිආදීනං නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. සංකිලෙසන්ති හානභාගියධම්මං. වොදානන්ති විසෙසභාගියං ධම්මං. වුට්ඨානන්ති යෙන කාරණෙන ඣානාදීහි වුට්ඨහන්ති, තං කාරණං. තං පන දුවිධං වොදානම්පි භවඞ්ගම්පි. හෙට්ඨිමං හි පගුණං ඣානං අත්තනො වොදානවසෙන උපරිමස්ස ඣානස්ස පදට්ඨානතො ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති වුච්චති, තම්හා තම්හා පන සමාධිම්හා භවඞ්ගවසෙනෙව වුට්ඨානතො භවඞ්ගම්පි. නිරොධතො පන ඵලසමාපත්තියාව වුට්ඨහන්ති. ඉදං පාළිමුත්තකවුට්ඨානං නාම, තං සබ්බං භගවා යථාභූතං සබ්බාකාරෙන පජානාති. සත්තමබලං.

අට්ඨමෙ පුබ්බෙනිවාසානුස්සතීති පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධානුස්සරණං, තං නාමගොත්තවණ්ණාහාරසුඛදුක්ඛාදීහි තත්ථ තත්ථ භවෙ විජ්ජමානෙහි අනන්තෙහි ආකාරෙහි යථාභූතං පජානාතීති. අට්ඨමබලං.

නවමෙ චුතූපපාතන්ති චුතිඤ්ච උපපාතඤ්ච, තං චවමානඋපපජ්ජමානහීනපණීතසුවණ්ණදුබ්බණ්ණාදිතො අනන්තපභෙදෙ යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ දිබ්බචක්ඛුඤාණෙන වණ්ණායතනග්ගහණමුඛෙන දිස්වා සබ්බාකාරතො පජානාතීති. නවමබලං.

දසමෙ ආසවානං ඛයන්ති ආසවනිරොධං නිබ්බානං, තං අරහත්තමග්ගඤාණෙන චතුසච්චපටිවෙධතො පජානාතීති. දසමබලං.

ඉමානීති යානි හෙට්ඨා ‘‘තථාගතස්ස දස තථාගතබලානී’’ති අවොච, ඉමානි තානීති අප්පනං කරොති. යස්මා චෙතොපරියඤාණාදීනි සාවකාදීනම්පි යථාරහං විජ්ජමානානිපි සවිසයං කිඤ්චිදෙව ජානන්ති, න ච සබ්බාකාරතො. බුද්ධානං පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විය සබ්බධම්මෙසු යථාසකං විසයෙ සබ්බත්ථ සබ්බාකාරතො එකක්ඛණෙ අප්පටිහතං පවත්තති, තස්මා ‘‘තථාගතබලානී’’ති වුච්චන්ති. යදි එවං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙවායං පභෙදො හොති, කස්මා පන ‘‘දසබලඤාණානී’’ති විසුං විභත්තානීති? විසයකිච්චභූමිභෙදතො නෙසං අඤ්ඤත්තා. දසබලඤාණෙසු හි පඨමං කාරණාකාරණමෙව ජානාති, දුතියං කම්මන්තරවිපාකන්තරමෙව ජානාති, තතියං කම්මපරිච්ඡෙදමෙව, චතුත්ථං නානත්තකාරණමෙව, පඤ්චමං සත්තානං අජ්ඣාසයාධිමුත්තිමෙව, ඡට්ඨං ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවමෙව, සත්තමං ඣානාදීහි සද්ධිං තෙසං සංකිලෙසාදිමෙව, අට්ඨමං පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තතිමෙව, නවමං සත්තානං චුතිපටිසන්ධිමෙව, දසමං සච්චපරිච්ඡෙදමෙව, නාඤ්ඤං.

සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන එතෙහි ජානිතබ්බඤ්ච තතො උත්තරිඤ්ච සබ්බං අතීතාදිභෙදං එකක්ඛණෙ සබ්බාකාරතො ජානාති, එතෙසං පන කිච්චං න සබ්බං කරොති. තං හි ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං, ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුං, මග්ගො හුත්වා කිලෙසෙ ඛෙපෙතුං න සක්කොති. දසබලඤාණානි පන තං සබ්බං යථාරහං කාතුං සක්කොන්ති. තෙසු ච පටිපාටියා සත්ත ඤාණානි කාමාවචරානි, තතො ද්වෙ රූපාවචරානි, අවසානෙ එකං ලොකුත්තරං. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන කාමාවචරමෙවාති එවං විසයකිච්චභූමිභෙදතො අඤ්ඤමෙව දසබලඤාණං. අඤ්ඤං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණන්ති. අයං තාව පදත්ථානුසාරතො විනිච්ඡයො. ධම්මභෙදාදිතො පන සබ්බොපි විනිච්ඡයො එකවිධකොට්ඨාසතො පට්ඨාය එත්ථ වුත්තානුසාරතොව ඤාතබ්බො, සුත්තන්තභාජනීයාදයො හි විභඞ්ගනයභෙදා එත්ථ, ඉතො පරෙසු ච විභඞ්ගෙසු නත්ථීති.

ඤාණවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.