පටිසම්භිදාවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා

පටිසම්භිදාවිභඞ්ගමාතිකාය අත්ථතො තාව – චතස්සො පටිසම්භිදාති චත්තාරො පභෙදා. නිද්දෙසෙ පන ‘‘අත්ථෙ ඤාණං අත්ථප්පටිසම්භිදා’’තිආදිනා (විභ. 718) ඤාණවසෙන නිද්දිට්ඨත්තා ඤාණස්සෙව, න අඤ්ඤස්ස කස්සචීති වෙදිතබ්බං. අත්ථපටිසම්භිදාති අත්ථවිසයඤාණප්පභෙදා, අත්ථප්පභෙදසල්ලක්ඛණවිභාවනවවත්ථානකරණසමත්ථතාවසෙන අත්ථෙ පභෙදගතං ඤාණන්ති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච අත්ථොති හෙතුඵලං. සො හි හෙතුවසෙන අරණීයතො ගන්තබ්බතො, උප්පාදෙතබ්බතො ච ‘‘අත්ථො’’ති වුච්චති. පභෙදතො පනෙසොපි පඤ්චවිධො හොති යං කිඤ්චි පච්චයුප්පන්නං, නිබ්බානං, භාසිතත්ථො, විපාකො, කිරියාති.

ධම්මොති පච්චයො, සො හි ඵලං විදහති පවත්තෙති උප්පාදෙති චෙව පාපෙති චාති ‘‘ධම්මො’’ති වුච්චති. පභෙදතො පනෙසොපි පඤ්චවිධො හොති යො කොචි ඵලනිබ්බත්තකො හෙතු, අරියමග්ගො, භාසිතං, කුසලං, අකුසලන්ති.

නිරුත්තීති යථාවුත්තානං ධම්මානං, අත්ථානඤ්ච වාචකො සභාවනිරුත්තිසඞ්ඛාතො සද්දො. ඉමා ධම්මත්ථනිරුත්තියො ආරම්මණං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්තස්ස තත්ථ තත්ථ පභෙදගතං ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා නාම.

එත්ථ ච නිරුත්තිපටිසම්භිදා සද්දාරම්මණා, න පඤ්ඤත්තාරම්මණා, පටිසම්භිදාපත්තො හි ‘‘ඵස්සො වෙදනා’’තිආදිකං සද්දං සුත්වා ‘‘අයං සභාවනිරුත්තී’’ති ජානාති, ‘‘ඵස්සා වෙදනො’’තිආදිකං පන ‘‘න සභාවනිරුත්තී’’ති ජානාති. සභාවනිරුත්තීති (විභ. අට්ඨ. 718) ච මාගධිකා භාසා, යාය සම්මාසම්බුද්ධා තෙපිටකං බුද්ධවචනං තන්තිං ආරොපෙන්ති, බ්‍රහ්මානො ච අගාමකෙ අරඤ්ඤෙ කිඤ්චි වචනං අසුත්වා වඩ්ඪිතදාරකා ච අත්තනො ධම්මතාය භාසන්ති, යා ච අපායෙසු මනුස්සෙ දෙවලොකෙ චෙව මාගධභාසා උස්සන්නා, පච්ඡා ච තතො අන්ධකයොනකදමිළාදිදෙසභාසා චෙව සක්කතාදිඅට්ඨාරසමහාභාසා ච නිබ්බත්තා, සා හි යස්මා ඉතරාසු භාසාසු පරිවත්තන්තාසුපි න පරිවත්තති, සබ්බකාලං අත්තනො සභාවෙ එව තිට්ඨති, තස්මා ‘‘සභාවනිරුත්තී’’ති වුච්චති. යා බ්‍රහ්මවොහාරො, අරියවොහාරොති ච වුච්චති, තාය පන මාගධභාසාය තන්තිං ආරුළ්හස්ස බුද්ධවචනස්ස පටිසම්භිදාපත්තානං සොතපථාගමනමෙව පපඤ්චො. සොතෙ පන සඞ්ඝට්ටිතමත්තෙ එව නයසතෙන නයසහස්සෙන අත්ථො උපට්ඨාති. අඤ්ඤාය පන භාසාය තන්තිං ආරුළ්හං තං තෙසං චිත්තං සහසා නාරොහති, කිච්ඡෙන උග්ගහෙතබ්බං හොති, පුථුජ්ජනානඤ්ච සකලං බුද්ධවචනං උග්ගහෙත්වාපි පටිසම්භිදාපත්ති නාම නත්ථි, අරියසාවකො නො පටිසම්භිදාපත්තො නාම නත්ථි, පටිසම්භිදාපත්තො අඤ්ඤං සද්දං නාමාඛ්‍යාතොපසග්ගනිපාතභෙදතො ජානාති, න ජානාතීති? යදග්ගෙන සද්දං සුත්වා ‘‘අයං සභාවනිරුත්ති, අයං න සභාවනිරුත්තී’’ති ජානාති, තදග්ගෙන එතම්පි ජානිස්සති, න චෙතං පටිසම්භිදාකිච්චන්ති වෙදිතබ්බං.

පටිභානන්ති ධම්මත්ථාදිවිසයං සබ්බත්ථකඤාණං, තං ඤාණං ආරම්මණං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්තස්ස පභෙදගතං ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා නාම, ඉමා චතස්සොපි පටිසම්භිදා අධිගමෙන පරියත්තිඋග්ගහණෙන සක්කච්චධම්මස්සවනෙන අත්ථපරිපුච්ඡාය පුබ්බයොගෙනාති පඤ්චහි කාරණෙහි විසදා හොන්ති, සෙඛභූමියං, අසෙඛභූමියඤ්චාති ද්වීසු ඨානෙසු පභෙදං ගච්ඡන්තීති වෙදිතබ්බා. අයං තාවෙත්ථ පදත්ථො.

ධම්මභෙදො පනෙත්ථාපි විභඞ්ගනයෙ පාකටො භවිස්සති. විභඞ්ගනයෙසු හි තීසුපි ධම්මනිරුත්තිපටිභානපටිසම්භිදා තිස්සොපි කාමාවචරජවනසම්පයුත්තඤාණානං වසෙන තබ්බිසයප්පභෙදෙන සද්ධිං නානප්පකාරතො විභත්තා. අත්ථපටිසම්භිදා පන තෙසං ඤාණානඤ්චෙව අට්ඨලොකුත්තරචිත්තසම්පයුත්තානඤ්ච වසෙන තබ්බිසයප්පභෙදෙන සද්ධිං. ලොකුත්තරඤාණානිපි හි මග්ගප්පත්තබ්බතාය අත්ථභූතනිබ්බානාරම්මණත්තා ‘‘අත්ථපටිසම්භිදා’’ති වුච්චති.

පඤ්හාපුච්ඡකෙ පන සියා කුසලා, සියා අබ්‍යාකතා, තිස්සො පටිසම්භිදා සියා විපාකධම්මධම්මා, සියා නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මා, අත්ථපටිසම්භිදා තිධාපි, තිස්සො පටිසම්භිදා පරිත්තා, අත්ථපටිසම්භිදා සියා පරිත්තා, සියා අප්පමාණා, නිරුත්තිපටිසම්භිදා පරිත්තාරම්මණා, බහිද්ධාරම්මණා ච, සෙසා තිධාපි, නිරුත්තිපටිසම්භිදා පච්චුප්පන්නාරම්මණාව, අත්ථපටිසම්භිදා තිධාපි න වත්තබ්බා ච, අනිදස්සනඅප්පටිඝා, හෙතූ, සහෙතුකා, තිස්සො පටිසම්භිදා සඋත්තරා, අත්ථපටිසම්භිදා ද්විධාපි, අරණා චාති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

පටිසම්භිදාවිභඞ්ගමාතිකත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.