12. ද්වයතානුපස්සනාසුත්තං

එවං මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති පුබ්බාරාමෙ මිගාරමාතුපාසාදෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ පුණ්ණාය පුණ්ණමාය රත්තියා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො අබ්භොකාසෙ නිසින්නො හොති. අථ ඛො භගවා තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතං භික්ඛුසඞ්ඝං අනුවිලොකෙත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි –

‘‘‘යෙ තෙ, භික්ඛවෙ, කුසලා ධම්මා අරියා නිය්‍යානිකා සම්බොධගාමිනො, තෙසං වො, භික්ඛවෙ, කුසලානං ධම්මානං අරියානං නිය්‍යානිකානං සම්බොධගාමීනං කා උපනිසා සවනායා’ති ඉති චෙ, භික්ඛවෙ, පුච්ඡිතාරො අස්සු, තෙ එවමස්සු වචනීයා – ‘යාවදෙව ද්වයතානං ධම්මානං යථාභූතං ඤාණායා’ති. කිඤ්ච ද්වයතං වදෙථ?

(1) ‘‘ඉදං දුක්ඛං, අයං දුක්ඛසමුදයොති අයමෙකානුපස්සනා. අයං දුක්ඛනිරොධො, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා ද්වයතානුපස්සිනො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵලං පාටිකඞ්ඛං – දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා, සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතා’’ති.

ඉදමවොච භගවා. ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

729. ‘‘යෙ දුක්ඛං නප්පජානන්ති, අථො දුක්ඛස්ස සම්භවං;

යත්ථ ච සබ්බසො දුක්ඛං, අසෙසං උපරුජ්ඣති;

තඤ්ච මග්ගං න ජානන්ති, දුක්ඛූපසමගාමිනං.

730. ‘‘චෙතොවිමුත්තිහීනා තෙ, අථො පඤ්ඤාවිමුත්තියා;

අභබ්බා තෙ අන්තකිරියාය, තෙ වෙ ජාතිජරූපගා.

731. ‘‘යෙ ච දුක්ඛං පජානන්ති, අථො දුක්ඛස්ස සම්භවං;

යත්ථ ච සබ්බසො දුක්ඛං, අසෙසං උපරුජ්ඣති;

තඤ්ච මග්ගං පජානන්ති, දුක්ඛූපසමගාමිනං.

732. ‘‘චෙතොවිමුත්තිසම්පන්නා, අථො පඤ්ඤාවිමුත්තියා;

භබ්බා තෙ අන්තකිරියාය, න තෙ ජාතිජරූපගා’’ති.

(2) ‘‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි පරියායෙන සම්මා ද්වයතානුපස්සනා’ති, ඉති චෙ, භික්ඛවෙ, පුච්ඡිතාරො අස්සු; ‘සියා’තිස්සු වචනීයා. කථඤ්ච සියා? යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති සබ්බං උපධිපච්චයාති, අයමෙකානුපස්සනා. උපධීනං ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

733. ‘‘උපධිනිදානා පභවන්ති දුක්ඛා, යෙ කෙචි ලොකස්මිමනෙකරූපා;

යො වෙ අවිද්වා උපධිං කරොති, පුනප්පුනං දුක්ඛමුපෙති මන්දො;

තස්මා පජානං උපධිං න කයිරා, දුක්ඛස්ස ජාතිප්පභවානුපස්සී’’ති.

(3) ‘‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි පරියායෙන සම්මා ද්වයතානුපස්සනා’ති, ඉති චෙ, භික්ඛවෙ, පුච්ඡිතාරො අස්සු; ‘සියා’තිස්සු වචනීයා. කථඤ්ච සියා? යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති සබ්බං අවිජ්ජාපච්චයාති, අයමෙකානුපස්සනා. අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

734. ‘‘ජාතිමරණසංසාරං, යෙ වජන්ති පුනප්පුනං;

ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, අවිජ්ජායෙව සා ගති.

735. ‘‘අවිජ්ජා හායං මහාමොහො, යෙනිදං සංසිතං චිරං;

විජ්ජාගතා ච යෙ සත්තා, න තෙ ගච්ඡන්ති [නාගච්ඡන්ති (සී. පී.)] පුනබ්භව’’න්ති.

(4) ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි…පෙ… කථඤ්ච සියා? යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති සබ්බං සඞ්ඛාරපච්චයාති, අයමෙකානුපස්සනා. සඞ්ඛාරානං ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

736. ‘‘යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති, සබ්බං සඞ්ඛාරපච්චයා;

සඞ්ඛාරානං නිරොධෙන, නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො.

737. ‘‘එතමාදීනවං ඤත්වා, දුක්ඛං සඞ්ඛාරපච්චයා;

සබ්බසඞ්ඛාරසමථා, සඤ්ඤානං උපරොධනා;

එවං දුක්ඛක්ඛයො හොති, එතං ඤත්වා යථාතථං.

738. ‘‘සම්මද්දසා වෙදගුනො, සම්මදඤ්ඤාය පණ්ඩිතා;

අභිභුය්‍ය මාරසංයොගං, න ගච්ඡන්ති [නාගච්ඡන්ති (සී. පී.)] පුනබ්භව’’න්ති.

(5) ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි…පෙ… කථඤ්ච සියා? යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති සබ්බං විඤ්ඤාණපච්චයාති, අයමෙකානුපස්සනා. විඤ්ඤාණස්ස ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

739. ‘‘යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති, සබ්බං විඤ්ඤාණපච්චයා;

විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන, නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො.

740. ‘‘එතමාදීනවං ඤත්වා, දුක්ඛං විඤ්ඤාණපච්චයා;

විඤ්ඤාණූපසමා භික්ඛු, නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතො’’ති.

(6) ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි…පෙ… කථඤ්ච සියා? යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති සබ්බං ඵස්සපච්චයාති, අයමෙකානුපස්සනා. ඵස්සස්ස ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

741. ‘‘තෙසං ඵස්සපරෙතානං, භවසොතානුසාරිනං;

කුම්මග්ගපටිපන්නානං, ආරා සංයොජනක්ඛයො.

742. ‘‘යෙ ච ඵස්සං පරිඤ්ඤාය, අඤ්ඤායුපසමෙ [පඤ්ඤාය උපසමෙ (ස්‍යා.)] රතා;

තෙ වෙ ඵස්සාභිසමයා, නිච්ඡාතා පරිනිබ්බුතා’’ති.

(7) ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි…පෙ… කථඤ්ච සියා? යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති සබ්බං වෙදනාපච්චයාති, අයමෙකානුපස්සනා. වෙදනානං ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

743. ‘‘සුඛං වා යදි වා දුක්ඛං, අදුක්ඛමසුඛං සහ;

අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, යං කිඤ්චි අත්ථි වෙදිතං.

744. ‘‘එතං දුක්ඛන්ති ඤත්වාන, මොසධම්මං පලොකිනං [පලොකිතං (සී.)];

ඵුස්ස ඵුස්ස වයං පස්සං, එවං තත්ථ විජානති [විරජ්ජති (ක. සී.)];

වෙදනානං ඛයා භික්ඛු, නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතො’’ති.

(8) ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි…පෙ… කථඤ්ච සියා? යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති සබ්බං තණ්හාපච්චයාති, අයමෙකානුපස්සනා. තණ්හාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

745. ‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො, දීඝමද්ධාන සංසරං;

ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තති.

746. ‘‘එතමාදීනවං ඤත්වා, තණ්හං [තණ්හා (බහූසු) ඉතිවුත්තකෙ 15 පස්සිතබ්බං] දුක්ඛස්ස සම්භවං;

වීතතණ්හො අනාදානො, සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’ති.

(9) ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි…පෙ… කථඤ්ච සියා? යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති සබ්බං උපාදානපච්චයාති, අයමෙකානුපස්සනා. උපාදානානං [උපාදානස්ස (ස්‍යා. ක.)] ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

747. ‘‘උපාදානපච්චයා භවො, භූතො දුක්ඛං නිගච්ඡති;

ජාතස්ස මරණං හොති, එසො දුක්ඛස්ස සම්භවො.

748. ‘‘තස්මා උපාදානක්ඛයා, සම්මදඤ්ඤාය පණ්ඩිතා;

ජාතික්ඛයං අභිඤ්ඤාය, න ගච්ඡන්ති පුනබ්භව’’න්ති.

(10) ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි…පෙ… කථඤ්ච සියා? යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති සබ්බං ආරම්භපච්චයාති, අයමෙකානුපස්සනා. ආරම්භානං ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

749. ‘‘යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති, සබ්බං ආරම්භපච්චයා;

ආරම්භානං නිරොධෙන, නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො.

750. ‘‘එතමාදීනවං ඤත්වා, දුක්ඛං ආරම්භපච්චයා;

සබ්බාරම්භං පටිනිස්සජ්ජ, අනාරම්භෙ විමුත්තිනො.

751. ‘‘උච්ඡින්නභවතණ්හස්ස, සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො;

වික්ඛීණො [විතිණ්ණො (සී.)] ජාතිසංසාරො, නත්ථි තස්ස පුනබ්භවො’’ති.

(11) ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි…පෙ… කථඤ්ච සියා? යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති සබ්බං ආහාරපච්චයාති, අයමෙකානුපස්සනා. ආහාරානං ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

752. ‘‘යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති, සබ්බං ආහාරපච්චයා;

ආහාරානං නිරොධෙන, නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො.

753. ‘‘එතමාදීනවං ඤත්වා, දුක්ඛං ආහාරපච්චයා;

සබ්බාහාරං පරිඤ්ඤාය, සබ්බාහාරමනිස්සිතො.

754. ‘‘ආරොග්‍යං සම්මදඤ්ඤාය, ආසවානං පරික්ඛයා;

සඞ්ඛාය සෙවී ධම්මට්ඨො, සඞ්ඛ්‍යං [සඞ්ඛං (සී. පී.)] නොපෙති වෙදගූ’’ති.

(12) ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි…පෙ… කථඤ්ච සියා? යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති සබ්බං ඉඤ්ජිතපච්චයාති, අයමෙකානුපස්සනා. ඉඤ්ජිතානං ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

755. ‘‘යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති, සබ්බං ඉඤ්ජිතපච්චයා;

ඉඤ්ජිතානං නිරොධෙන, නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො.

756. ‘‘එතමාදීනවං ඤත්වා, දුක්ඛං ඉඤ්ජිතපච්චයා;

තස්මා හි එජං වොස්සජ්ජ, සඞ්ඛාරෙ උපරුන්ධිය;

අනෙජො අනුපාදානො, සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’ති.

(13) ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි…පෙ… කථඤ්ච සියා? නිස්සිතස්ස චලිතං හොතීති, අයමෙකානුපස්සනා. අනිස්සිතො න චලතීති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

757. ‘‘අනිස්සිතො න චලති, නිස්සිතො ච උපාදියං;

ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, සංසාරං නාතිවත්තති.

758. ‘‘එතමාදීනවං ඤත්වා, නිස්සයෙසු මහබ්භයං;

අනිස්සිතො අනුපාදානො, සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’’ති.

(14) ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි…පෙ… කථඤ්ච සියා? රූපෙහි, භික්ඛවෙ, අරූපා [ආරුප්පා (සී. පී.)] සන්තතරාති, අයමෙකානුපස්සනා. අරූපෙහි නිරොධො සන්තතරොති, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

759. ‘‘යෙ ච රූපූපගා සත්තා, යෙ ච අරූපට්ඨායිනො [ආරුප්පවාසිනො (සී. පී.)];

නිරොධං අප්පජානන්තා, ආගන්තාරො පුනබ්භවං.

760. ‘‘යෙ ච රූපෙ පරිඤ්ඤාය, අරූපෙසු අසණ්ඨිතා [සුසණ්ඨිතා (සී. ස්‍යා. පී.)];

නිරොධෙ යෙ විමුච්චන්ති, තෙ ජනා මච්චුහායිනො’’ති.

(15) ‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි…පෙ… කථඤ්ච සියා? යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමාරකස්ස සබ්‍රහ්මකස්ස සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය ඉදං සච්චන්ති උපනිජ්ඣායිතං තදමරියානං එතං මුසාති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං, අයමෙකානුපස්සනා. යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සාය ඉදං මුසාති උපනිජ්ඣායිතං, තදමරියානං එතං සච්චන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා…පෙ… අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

761. ‘‘අනත්තනි අත්තමානිං [අත්තමානී (ස්‍යා.), අත්තමානං (පී. ක.)], පස්ස ලොකං සදෙවකං;

නිවිට්ඨං නාමරූපස්මිං, ඉදං සච්චන්ති මඤ්ඤති.

762. ‘‘යෙන යෙන හි මඤ්ඤන්ති, තතො තං හොති අඤ්ඤථා;

තඤ්හි තස්ස මුසා හොති, මොසධම්මඤ්හි ඉත්තරං.

763. ‘‘අමොසධම්මං නිබ්බානං, තදරියා සච්චතො විදූ;

තෙ වෙ සච්චාභිසමයා, නිච්ඡාතා පරිනිබ්බුතා’’ති.

(16) ‘‘‘සියා අඤ්ඤෙනපි පරියායෙන සම්මා ද්වයතානුපස්සනා’ති, ඉති චෙ, භික්ඛවෙ, පුච්ඡිතාරො අස්සු; ‘සියා’තිස්සු වචනීයා. කථඤ්ච සියා? යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමාරකස්ස සබ්‍රහ්මකස්ස සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය ඉදං සුඛන්ති උපනිජ්ඣායිතං, තදමරියානං එතං දුක්ඛන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං, අයමෙකානුපස්සනා. යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සාය ඉදං දුක්ඛන්ති උපනිජ්ඣායිතං තදමරියානං එතං සුඛන්ති යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං, අයං දුතියානුපස්සනා. එවං සම්මා ද්වයතානුපස්සිනො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵලං පාටිකඞ්ඛං – දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා, සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතාති. ඉදමවොච භගවා. ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

764. ‘‘රූපා සද්දා රසා ගන්ධා, ඵස්සා ධම්මා ච කෙවලා;

ඉට්ඨා කන්තා මනාපා ච, යාවතත්ථීති වුච්චති.

765. ‘‘සදෙවකස්ස ලොකස්ස, එතෙ වො සුඛසම්මතා;

යත්ථ චෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති, තං නෙසං දුක්ඛසම්මතං.

766. ‘‘සුඛන්ති දිට්ඨමරියෙහි, සක්කායස්සුපරොධනං;

පච්චනීකමිදං හොති, සබ්බලොකෙන පස්සතං.

767. ‘‘යං පරෙ සුඛතො ආහු, තදරියා ආහු දුක්ඛතො;

යං පරෙ දුක්ඛතො ආහු, තදරියා සුඛතො විදූ.

768. ‘‘පස්ස ධම්මං දුරාජානං, සම්පමූළ්හෙත්ථවිද්දසු [සම්පමූළ්හෙත්ථ අවිද්දසු (සී. පී.), සම්මූළ්හෙත්ථ අවිද්දසු (?)];

නිවුතානං තමො හොති, අන්ධකාරො අපස්සතං.

769. ‘‘සතඤ්ච විවටං හොති, ආලොකො පස්සතාමිව;

සන්තිකෙ න විජානන්ති, මග්ගා ධම්මස්ස කොවිදා.

770. ‘‘භවරාගපරෙතෙහි, භවසොතානුසාරිභි;

මාරධෙය්‍යානුපන්නෙහි, නායං ධම්මො සුසම්බුධො.

771. ‘‘කො නු අඤ්ඤත්‍රමරියෙහි, පදං සම්බුද්ධුමරහති;

යං පදං සම්මදඤ්ඤාය, පරිනිබ්බන්ති අනාසවා’’ති.

ඉදමවොච භගවා. අත්තමනා තෙ භික්ඛූ භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති. ඉමස්මිං ච [ඉමස්මිං ඛො (සී.)] පන වෙය්‍යාකරණස්මිං භඤ්ඤමානෙ සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූති.

ද්වයතානුපස්සනාසුත්තං ද්වාදසමං නිට්ඨිතං.

තස්සුද්දානං –

සච්චං උපධි අවිජ්ජා ච, සඞ්ඛාරෙ විඤ්ඤාණපඤ්චමං;

ඵස්සවෙදනියා තණ්හා, උපාදානාරම්භආහාරා;

ඉඤ්ජිතං චලිතං රූපං, සච්චං දුක්ඛෙන සොළසාති.

මහාවග්ගො තතියො නිට්ඨිතො.