3. කුසලාකුසලබලවතරපඤ්හො
3. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කතමං අධිමත්තං බලවතරං කුසලං වා අකුසලං වා’’ති? ‘‘කුසලං, මහාරාජ, අධිමත්තං බලවතරං, නො තථා අකුසල’න්ති. ‘‘නාහං, භන්තෙ නාගසෙන, තං වචනං සම්පටිච්ඡාමි ‘කුසලං අධිමත්තං බලවතරං, නො තථා අකුසල’න්ති, දිස්සන්ති, භන්තෙ නාගසෙන, ඉධ පාණාතිපාතිනො අදින්නාදායිනො කාමෙසුමිච්ඡාචාරිනො මුසාවාදිනො ගාමඝාතිකා පන්ථදූසකා නෙකතිකා වඤ්චනිකා, සබ්බෙ තෙ තාවතකෙන පාපෙන ලභන්ති හත්ථච්ඡෙදං පාදච්ඡෙදං හත්ථපාදච්ඡෙදං කණ්ණච්ඡෙදං නාසච්ඡෙදං කණ්ණනාසච්ඡෙදං බිලඞ්ගථාලිකං සඞ්ඛමුණ්ඩිකං රාහුමුඛං ජොතිමාලිකං හත්ථපජ්ජොතිකං එරකවත්තිකං චීරකවාසිකං එණෙය්‍යකං බළිසමංසිකං කහාපණිකං ඛාරාපතච්ඡිකං පලිඝපරිවත්තිකං පලාලපීඨකං තත්තෙනපි තෙලෙන ඔසිඤ්චනං සුනඛෙහිපි ඛාදාපනං ජීවසූලාරොපනං අසිනාපි සීසච්ඡෙදං, කෙචි රත්තිං පාපං කත්වා රත්තිං යෙව විපාකං අනුභවන්ති, කෙචි රත්තිං කත්වා දිවා යෙව අනුභවන්ති, කෙචි දිවා කත්වා දිවා යෙව අනුභවන්ති, කෙචි දිවා කත්වා රත්තිං යෙව අනුභවන්ති, කෙචි ද්වෙ තයො දිවසෙ වීතිවත්තෙ අනුභවන්ති, සබ්බෙපි තෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ විපාකං අනුභවන්ති. අත්ථි පන, භන්තෙ නාගසෙන, කොචි එකස්ස වා ද්වින්නං වා තිණ්ණං වා චතුන්නං වා පඤ්චන්නං වා දසන්නං වා සතස්ස වා සහස්සස්ස වා සතසහස්සස්ස වා සපරිවාරං දානං දත්වා දිට්ඨධම්මිකං භොගං වා යසං වා සුඛං වා අනුභවිතා සීලෙන වා උපොසථකම්මෙන වා’’ති?
‘‘අත්ථි, මහාරාජ, චත්තාරො පුරිසා දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ තෙනෙව සරීරදෙහෙන තිදසපුරෙ සමනුප්පත්තා’’ති [යසමනුපත්තාති (සී. පී.)]. ‘‘කො ච කො ච භන්තෙ’’ති? ‘‘මන්ධාතා, මහාරාජ, රාජා, නිමි රාජා, සාධීනො රාජා, ගුත්තිලො ච ගන්ධබ්බො’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අනෙකෙහි තං භවසහස්සෙහි අන්තරිතං, ද්වින්නම්පෙතං අම්හාකං [දීපිතං, අම්හාකම්පෙතං (ක.)] පරොක්ඛං, යදි සමත්ථොසි වත්තමානකෙ භවෙ භගවතො ධරමානකාලෙ කථෙහී’’ති? ‘‘වත්තමානකෙපි, මහාරාජ, භවෙ පුණ්ණකො දාසො ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස භොජනං දත්වා තදහෙව සෙට්ඨිට්ඨානං අජ්ඣුපගතො, සො එතරහි පුණ්ණකො සෙට්ඨීති පඤ්ඤායි, ගොපාලමාතා දෙවී අත්තනො කෙසෙ වික්කිණිත්වා ලද්ධෙහි අට්ඨහි කහාපණෙහි ථෙරස්ස මහාකච්චායනස්ස අත්තට්ඨමකස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා තදහෙව රඤ්ඤො චන්දපජ්ජොතස්ස [උදෙනස්ස (සී. පී.)] අග්ගමහෙසිට්ඨානං පත්තා. සුප්පියා උපාසිකා අඤ්ඤතරස්ස ගිලානභික්ඛුනො අත්තනො ඌරුමංසෙන පටිච්ඡාදනීයං දත්වා දුතියදිවසෙ යෙව රූළ්හවණා සඤ්ඡවී [සච්ඡවී (සී. පී.)] අරොගා ජාතා. මල්ලිකා දෙවී භගවතො ආභිදොසිකං කුම්මාසපිණ්ඩං දත්වා තදහෙව රඤ්ඤො කොසලස්ස අග්ගමහෙසී ජාතා. සුමනො මාලාකාරො අට්ඨහි සුමනපුප්ඵමුට්ඨීහි භගවන්තං පූජෙත්වා තං දිවසං යෙව මහාසම්පත්තිං පත්තො. එකසාටකො බ්‍රාහ්මණො උත්තරසාටකෙන භගවන්තං පූජෙත්වා තං දිවසං යෙව සබ්බට්ඨකං ලභි, සබ්බෙපෙතෙ, මහාරාජ, දිට්ඨධම්මිකං භොගඤ්ච යසඤ්ච අනුභවිංසූ’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, විචිනිත්වා පරියෙසිත්වා ඡ ජනෙ යෙව අද්දසාසී’’ති. ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, අකුසලං යෙව අධිමත්තං බලවතරං, නො තථා කුසලං. අහඤ්හි, භන්තෙ නාගසෙන, එකදිවසං යෙව දසපි පුරිසෙ පස්සාමි පාපස්ස කම්මස්ස විපාකෙන සූලෙසු ආරොපෙන්තෙ, වීසම්පි තිංසම්පි චත්තාලීසම්පි පඤ්ඤාසම්පි පුරිසසතම්පි පුරිසසහස්සම්පි පස්සාමි පාපස්ස කම්මස්ස විපාකෙන සූලෙසු ආරොපෙන්තෙ. නන්දකුලස්ස, භන්තෙ නාගසෙන, භද්දසාලො නාම සෙනාපතිපුත්තො අහොසි. තෙන ච රඤ්ඤා චන්දගුත්තෙන සඞ්ගාමො සමුපබ්‍යූළ්හො අහොසි. තස්මිං ඛො පන, භන්තෙ නාගසෙන, සඞ්ගාමෙ උභතො බලකායෙ අසීතිකබන්ධරූපානි අහෙසුං, එකස්මිං කිර සීසකබන්ධෙ පරිපාතෙ [පරිපුණ්ණෙ (සබ්බත්ථ)] එකං කබන්ධරූපං උට්ඨහති, සබ්බෙපෙතෙ පාපස්සෙව කම්මස්ස විපාකෙන අනයබ්‍යසනං ආපන්නා. ඉමිනාපි, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණෙන භණාමි අකුසලං යෙව අධිමත්තං බලවතරං, නො තථා කුසල’’න්ති.
‘‘සුය්‍යති, භන්තෙ නාගසෙන, ඉමස්මිං බුද්ධසාසනෙ කොසලෙන රඤ්ඤා අසදිසදානං දින්න’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, සුය්‍යතී’’ති. ‘‘අපි නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, කොසලරාජා තං අසදිසං දානං දත්වා තතොනිදානං කඤ්චි දිට්ඨධම්මිකං භොගං වා යසං වා සුඛං වා පටිලභී’’ති [පටිලභතීති (ක.)]? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති. ‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, කොසලරාජා එවරූපං අනුත්තරං දානං දත්වාපි න ලභි [න ලභති (ක.)] තතොනිදානං කඤ්චි දිට්ඨධම්මිකං භොගං වා යසං වා සුඛං වා, තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, අකුසලං යෙව අධිමත්තං බලවතරං, නො තථා කුසල’’න්ති.
‘‘පරිත්තත්තා, මහාරාජ, අකුසලං ඛිප්පං පරිණමති, විපුලත්තා කුසලං දීඝෙන කාලෙන පරිණමති, උපමායපි, මහාරාජ, එතං උපපරික්ඛිතබ්බං. යථා, මහාරාජ, අපරන්තෙ ජනපදෙ කුමුදභණ්ඩිකා නාම ධඤ්ඤජාති මාසලූනා [මාසපූරා (ක.)] අන්තොගෙහගතා හොති, සාලයො ඡප්පඤ්චමාසෙහි පරිණමන්ති, කිං පනෙත්ථ, මහාරාජ, අන්තරං කො විසෙසො කුමුදභණ්ඩිකාය ච සාලීනඤ්චා’’ති? ‘‘පරිත්තත්තා, භන්තෙ, කුමුදභණ්ඩිකාය, විපුලත්තා ච සාලීනං. සාලයො, භන්තෙ නාගසෙන, රාජාරහා රාජභොජනං, කුමුදභණ්ඩිකා දාසකම්මකරානං භොජන’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පරිත්තත්තා අකුසලං ඛිප්පං පරිණමති, විපුලත්තා කුසලං දීඝෙන කාලෙන පරිණමතී’’ති.
‘‘යං තත්ථ, භන්තෙ නාගසෙන, ඛිප්පං පරිණමති, තං නාම ලොකෙ අධිමත්තං බලවතරං, තස්මා අකුසලං බලවතරං, නො තථා කුසලං. යථා නාම, භන්තෙ නාගසෙන, යො කොචි යොධො මහතිමහායුද්ධං පවිසිත්වා පටිසත්තුං උපකච්ඡකෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වා ඛිප්පතරං සාමිනො උපනෙය්‍ය, සො යොධො ලොකෙ සමත්ථො සූරො නාම. යො ච භිසක්කො ඛිප්පං සල්ලං උද්ධරති රොගමපනෙති, සො භිසක්කො ඡෙකො නාම. යො ගණකො සීඝසීඝං ගණෙත්වා ඛිප්පං දස්සයති, සො ගණකො ඡෙකො නාම. යො මල්ලො ඛිප්පං පටිමල්ලං උක්ඛිපිත්වා උත්තානකං පාතෙති, සො මල්ලො සමත්ථො සූරො නාම. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, යං ඛිප්පං පරිණමති කුසලං වා අකුසලං වා, තං ලොකෙ අධිමත්තං බලවතර’’න්ති.
‘‘උභයම්පි තං, මහාරාජ, කම්මං සම්පරායවෙදනීයමෙව, අපි ච ඛො අකුසලං සාවජ්ජතාය ඛණෙන දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හොති, පුබ්බකෙහි, මහාරාජ, ඛත්තියෙහි ඨපිතො එසො නියමො ‘යො පාණං හනති, සො දණ්ඩාරහො…පෙ… යො අදින්නං ආදියති…පෙ… යො පරදාරං ගච්ඡති…පෙ… යො මුසා භණති…පෙ… යො ගාමං ඝාතෙති…පෙ… යො පන්ථං දූසෙති…පෙ… යො නිකතිං කරොති…පෙ… යො වඤ්චනං කරොති, සො දණ්ඩාරහො වධිතබ්බො ඡෙත්තබ්බො භෙත්තබ්බො හන්තබ්බො’ති. තං තෙ උපාදාය විචිනිත්වා විචිනිත්වා දණ්ඩෙන්ති වධෙන්ති ඡින්දන්ති භින්දන්ති හනන්ති ච, අපි නු, මහාරාජ, අත්ථි කෙහිචි ඨපිතො නියමො ‘යො දානං වා දෙති, සීලං වා රක්ඛති, උපොසථකම්මං වා කරොති, තස්ස ධනං වා යසං වා දාතබ්බ’න්ති; අපි නු තං විචිනිත්වා විචිනිත්වා ධනං වා යසං වා දෙන්ති, චොරස්ස කතකම්මස්ස වධබන්ධනං වියා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, දායකානං විචිනිත්වා විචිනිත්වා ධනං වා යසං වා දදෙය්‍යුං, කුසලම්පි දිට්ඨධම්මවෙදනීයං භවෙය්‍ය, යස්මා ච ඛො, මහාරාජ, දායකෙ න විචිනන්ති ‘ධනං වා යසං වා දස්සාමා’ති, තස්මා කුසලං න දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. ඉමිනා, මහාරාජ, කාරණෙන අකුසලං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං, සම්පරායෙව සො අධිමත්තං බලවතරං වෙදනං වෙදයතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, තවාදිසෙන බුද්ධිමන්තෙන විනා නෙසො පඤ්හො සුනිබ්බෙඨියො, ලොකිකං, භන්තෙ නාගසෙන, ලොකුත්තරෙන විඤ්ඤාපිත’’න්ති.
කුසලාකුසලබලවතරපඤ්හො තතියො.