3. වෙස්සන්තරවග්ගො
1. වෙස්සන්තරපඤ්හො
1. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙව බොධිසත්තා පුත්තදාරං දෙන්ති, උදාහු වෙස්සන්තරෙනෙව රඤ්ඤා පුත්තදාරං දින්න’’න්ති? ‘‘සබ්බෙපි, මහාරාජ, බොධිසත්තා පුත්තදාරං දෙන්ති, න වෙස්සන්තරෙනෙව රඤ්ඤා පුත්තදාරං දින්න’’න්ති. ‘‘අපි ච ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, තෙසං අනුමතෙන දෙන්තී’’ති. ‘‘භරියා, මහාරාජ, අනුමතා, දාරකා පන බාලතාය විලපිංසු [ලාලපිංසු (සී. පී.)], යදි තෙ අත්ථතො ජානෙය්‍යුං, තෙපි අනුමොදෙය්‍යුං, න තෙ විලපෙය්‍යු’’න්ති.
‘‘දුක්කරං, භන්තෙ නාගසෙන, බොධිසත්තෙන කතං, යං සො අත්තනො ඔරසෙ පියෙ පුත්තෙ බ්‍රාහ්මණස්ස දාසත්ථාය අදාසි.
‘‘ඉදම්පි දුතියං දුක්කරතො දුක්කරතරං, යං සො අත්තනො ඔරසෙ පියෙ පුත්තෙ බාලකෙ තරුණකෙ ලතාය බන්ධිත්වා තෙන බ්‍රාහ්මණෙන ලතාය අනුමජ්ජීයන්තෙ දිස්වා අජ්ඣුපෙක්ඛි.
‘‘ඉදම්පි තතියං දුක්කරතො දුක්කරතරං, යං සො සකෙන බලෙන බන්ධනා මුච්චිත්වා ආගතෙ දාරකෙ සාරජ්ජමුපගතෙ පුනදෙව ලතාය බන්ධිත්වා අදාසි.
‘‘ඉදම්පි චතුත්ථං දුක්කරතො දුක්කරතරං, යං සො දාරකෙ ‘අයං ඛො, තාත, යක්ඛො ඛාදිතුං නෙති අම්හෙ’ති විලපන්තෙ ‘මා භායිත්ථා’ති න අස්සාසෙසි.
‘‘ඉදම්පි පඤ්චමං දුක්කරතො දුක්කරතරං, යං සො ජාලිස්ස කුමාරස්ස රුදමානස්ස පාදෙසු නිපතිත්වා ‘අලං, තාත, කණ්හාජිනං නිවත්තෙහි, අහමෙව ගච්ඡාමි යක්ඛෙන සහ, ඛාදතු මං යක්ඛො’ති යාචමානස්ස එවං න සම්පටිච්ඡි.
‘‘ඉදම්පි ඡට්ඨං දුක්කරතො දුක්කරතරං, යං සො ජාලිස්ස කුමාරස්ස ‘පාසාණසමං නූන තෙ, තාත, හදයං, යං ත්වං අම්හාකං දුක්ඛිතානං පෙක්ඛමානො නිම්මනුස්සකෙ බ්‍රහාරඤ්ඤෙ යක්ඛෙන නීයමානෙ න නිවාරෙසී’ති විලපමානස්ස කාරුඤ්ඤං නාකාසි.
‘‘ඉදම්පි සත්තමං දුක්කරතො දුක්කරතරං, යං තස්ස රුළරුළස්ස භීමභීමස්ස නීතෙ දාරකෙ අදස්සනං ගමිතෙ න ඵලි හදයං සතධා වා සහස්සධා වා, පුඤ්ඤකාමෙන මනුජෙන කිං පරදුක්ඛාපනෙන, නනු නාම සකදානං දාතබ්බං හොතී’’ති?
‘‘දුක්කරස්ස, මහාරාජ, කතත්තා බොධිසත්තස්ස කිත්තිසද්දො දසසහස්සියා ලොකධාතුයා සදෙවමනුස්සෙසු අබ්භුග්ගතො, දෙවා දෙවභවනෙ පකිත්තෙන්ති, අසුරා අසුරභවනෙ පකිත්තෙන්ති, ගරුළා ගරුළභවනෙ පකිත්තෙන්ති, නාගා නාගභවනෙ පකිත්තෙන්ති, යක්ඛා යක්ඛභවනෙ පකිත්තෙන්ති, අනුපුබ්බෙන තස්ස කිත්තිසද්දො පරම්පරාය අජ්ජෙතරහි ඉධ අම්හාකං සමයං අනුප්පත්තො, තං මයං දානං පකිත්තෙන්තා විකොපෙන්තා නිසින්නා සුදින්නං, උදාහු දුද්දින්නන්ති. සො ඛො පනායං, මහාරාජ, කිත්තිසද්දො නිපුණානං විඤ්ඤූනං විදූනං විභාවීනං බොධිසත්තානං දස ගුණෙ අනුදස්සති. කතමෙ දස? අගෙධතා නිරාලයතා චාගො පහානං අපුනරාවත්තිතා සුඛුමතා මහන්තතා දුරනුබොධතා දුල්ලභතා අසදිසතා බුද්ධධම්මස්ස, සො ඛො පනායං, මහාරාජ, කිත්තිසද්දො නිපුණානං විඤ්ඤූනං විදූනං විභාවීනං බොධිසත්තානං ඉමෙ දස ගුණෙ අනුදස්සතී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යො පරං දුක්ඛාපෙත්වා දානං දෙති, අපි නු තං දානං සුඛවිපාකං හොති සග්ගසංවත්තනික’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, කිං වත්තබ්බ’’න්ති. ‘‘ඉඞ්ඝ, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණං උපදස්සෙහී’’ති. ‘‘ඉධ, මහාරාජ, කොචි සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා සීලවා හොති කල්‍යාණධම්මො, සො භවෙය්‍ය පක්ඛහතො වා පීඨසප්පී වා අඤ්ඤතරං වා බ්‍යාධිං ආපන්නො, තමෙනං යො කොචි පුඤ්ඤකාමො යානං ආරොපෙත්වා පත්ථිතං දෙසමනුපාපෙය්‍ය, අපි නු ඛො, මහාරාජ, තස්ස පුරිසස්ස තතොනිදානං කිඤ්චි සුඛං නිබ්බත්තෙය්‍ය සග්ගසංවත්තනිකං තං කම්ම’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, කිං වත්තබ්බං? හත්ථියානං වා සො, භන්තෙ, පුරිසො ලභෙය්‍ය අස්සයානං වා රථයානං වා, ථලෙ ථලයානං ජලෙ ජලයානං දෙවෙසු දෙවයානං මනුස්සෙසු මනුස්සයානං, තදනුච්ඡවිකං තදනුලොමිකං භවෙ භවෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය, තදනුච්ඡවිකානි තදනුලොමිකානි චස්ස සුඛානි නිබ්බත්තෙය්‍යුං, සුගතිතො සුගතිං ගච්ඡෙය්‍ය, තෙනෙව කම්මාභිසන්දෙන ඉද්ධියානං අභිරුය්හ පත්ථිතං නිබ්බානනගරං පාපුණෙය්‍යා’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, පරදුක්ඛාපනෙන දින්නදානං සුඛවිපාකං හොති සග්ගසංවත්තනිකං, යං සො පුරිසො බලීබද්දෙ දුක්ඛාපෙත්වා එවරූපං සුඛං අනුභවති.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යථා පරදුක්ඛාපනෙන දින්නදානං සුඛවිපාකං හොති සග්ගසංවත්තනිකං. ඉධ, මහාරාජ, යො කොචි රාජා ජනපදතො ධම්මිකං බලිං උද්ධරාපෙත්වා ආණාපවත්තනෙන දානං දදෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, රාජා තතොනිදානං කිඤ්චි සුඛං අනුභවෙය්‍ය සග්ගසංවත්තනිකං තං දාන’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, කිං වත්තබ්බං, තතොනිදානං සො, භන්තෙ, රාජා උත්තරිං අනෙකසතසහස්සගුණං ලභෙය්‍ය. රාජූනං අතිරාජා භවෙය්‍ය, දෙවානං අතිදෙවො භවෙය්‍ය, බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා භවෙය්‍ය, සමණානං අතිසමණො භවෙය්‍ය, බ්‍රාහ්මණානං අතිබ්‍රාහ්මණො භවෙය්‍ය, අරහන්තානං අතිඅරහා [අතිඅරහන්තො (ස්‍යා. ක.)] භවෙය්‍යා’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, පරදුක්ඛාපනෙන දින්නදානං සුඛවිපාකං හොති සග්ගසංවත්තනිකං, යං සො රාජා බලිනා ජනං පීළෙත්වා දින්නදානෙන එවරූපං උත්තරිං යසසුඛං අනුභවතී’’ති.
‘‘අතිදානං, භන්තෙ නාගසෙන, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා දින්නං, යං සො සකං භරියං පරස්ස භරියත්ථාය අදාසි, සකෙ ඔරසෙ පුත්තෙ බ්‍රාහ්මණස්ස දාසත්ථාය අදාසි, අතිදානං නාම, භන්තෙ නාගසෙන, ලොකෙ විදූහි නින්දිතං ගරහිතං, යථා නාම, භන්තෙ නාගසෙන, අතිභාරෙන සකටස්ස අක්ඛො භිජ්ජති, අතිභාරෙන නාවා ඔසීදති, අතිභුත්තෙන භොජනං විසමං පරිණමති, අතිවස්සෙන ධඤ්ඤං විනස්සති, අතිදානෙන භොගක්ඛයං උපෙති, අතිතාපෙන පථවී උපඩය්හති, අතිරාගෙන උම්මත්තකො හොති, අතිදොසෙන වජ්ඣො හොති, අතිමොහෙන අනයං ආපජ්ජති, අතිලොභෙන චොරග්ගහණමුපගච්ඡති, අතිභයෙන නිරුජ්ඣති, අතිපූරෙන නදී උත්තරති, අතිවාතෙන අසනි පතති, අතිඅග්ගිනා ඔදනං උත්තරති, අතිසඤ්චරණෙන න චිරං ජීවති. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අතිදානං නාම ලොකෙ විදූහි නින්දිතං ගරහිතං, අතිදානං, භන්තෙ නාගසෙන, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා දින්නං, න තත්ථ කිඤ්චි ඵලං ඉච්ඡිතබ්බ’’න්ති.
‘‘අතිදානං, මහාරාජ, ලොකෙ විදූහි වණ්ණිතං ථුතං පසත්ථං, යෙ කෙචි යාදිසං කීදිසං දානං දෙන්ති [කෙචි යාදිසං තාදිසං දානං දෙන්ති (ස්‍යා.)], අතිදානදායී ලොකෙ කිත්තිං පාපුණාති. යථා, මහාරාජ, අතිපවරතාය දිබ්බං වනමූලං ගහිතම්පි හත්ථපාසෙ ඨිතානං පරජනානං න දස්සයති, අගදො අතිජච්චතාය [අතිඋසභතාය (ක.)] පීළාය සමුග්ඝාතකො රොගානං අන්තකරො, අග්ගි අතිජොතිතාය ඩහති, උදකං අතිසීතතාය නිබ්බාපෙති, පදුමං පරිසුද්ධතාය න උපලිම්පති වාරිකද්දමෙන, මණි අතිගුණතාය කාමදදො, වජිරං අතිතිඛිණතාය විජ්ඣති මණිමුත්තාඵලිකං, පථවී අතිමහන්තතාය නරොරගමිගපක්ඛිජලසෙලපබ්බතදුමෙ ධාරෙති, සමුද්දො අතිමහන්තතාය අපරිපූරණො, සිනෙරු අතිභාරතාය අචලො, ආකාසො අතිවිත්ථාරතාය අනන්තො, සූරියො අතිප්පභතාය තිමිරං ඝාතෙති, සීහො අතිජාතිතාය විගතභයො, මල්ලො අතිබලවතාය පටිමල්ලං ඛිප්පං උක්ඛිපති, රාජා අතිපුඤ්ඤතාය අධිපති, භික්ඛු අතිසීලවන්තතාය නාගයක්ඛනරමරූහි නමස්සනීයො, බුද්ධො අතිඅග්ගතාය [අතිවිසිට්ඨතාය (ස්‍යා.)] අනුපමො. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අතිදානං නාම ලොකෙ විදූහි වණ්ණිතං ථුතං පසත්ථං, යෙ කෙචි යාදිසං කීදිසං දානං දෙන්ති, අතිදානදායී ලොකෙ කිත්තිං පාපුණාති, අතිදානෙන වෙස්සන්තරො රාජා දසසහස්සියා ලොකධාතුයා වණ්ණිතො ථුතො පසත්ථො මහිතො කිත්තිතො, තෙනෙව අතිදානෙන වෙස්සන්තරො රාජා අජ්ජෙතරහි බුද්ධො ජාතො අග්ගො සදෙවකෙ ලොකෙ.
‘‘අත්ථි පන, මහාරාජ, ලොකෙ ඨපනීයං දානං, යං දක්ඛිණෙය්‍යෙ අනුප්පත්තෙ න දාතබ්බ’’න්ති? ‘‘දස ඛො පනිමානි, භන්තෙ නාගසෙන, දානානි, යානි ලොකෙ අදානසම්මතානි, යො තානි දානානි දෙති, සො අපායගාමී හොති. කතමානි දස? මජ්ජදානං, භන්තෙ නාගසෙන, ලොකෙ අදානසම්මතං, යො තං දානං දෙති, සො අපායගාමී හොති. සමජ්ජදානං…පෙ… ඉත්ථිදානං…පෙ… උසභදානං…පෙ… චිත්තකම්මදානං…පෙ… සත්ථදානං …පෙ… විසදානං…පෙ… සඞ්ඛලිකදානං…පෙ… කුක්කුටසූකරදානං…පෙ… තුලාකූටමානකූටදානං, භන්තෙ නාගසෙන, ලොකෙ අදානසම්මතං හොති, යො තං දානං දෙති, සො අපායගාමී හොති. ඉමානි ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, දස දානානි ලොකෙ අදානසම්මතානි, යො තානි දානානි දෙති, සො අපායගාමී හොතී’’ති.
‘‘නාහං තං, මහාරාජ, අදානසම්මතං පුච්ඡාමි, ඉමං ඛ්වාහං, මහාරාජ, තං පුච්ඡාමි ‘අත්ථි පන, මහාරාජ, ලොකෙ ඨපනීයං දානං, යං දක්ඛිණෙය්‍යෙ අනුප්පත්තෙ න දාතබ්බ’න්ති. ‘‘නත්ථි, භන්තෙ නාගසෙන, ලොකෙ ඨපනීයං දානං. යං දක්ඛිණෙය්‍යෙ අනුප්පත්තෙ න දාතබ්බං, චිත්තප්පසාදෙ උප්පන්නෙ කෙචි දක්ඛිණෙය්‍යානං භොජනං දෙන්ති, කෙචි අච්ඡාදනං, කෙචි සයනං, කෙචි ආවසථං, කෙචි අත්ථරණපාවුරණං, කෙචි දාසිදාසං, කෙචි ඛෙත්තවත්ථුං, කෙචි ද්විපදචතුප්පදං, කෙචි සතං සහස්සං සතසහස්සං, කෙචි මහාරජ්ජං, කෙචි ජීවිතම්පි දෙන්තී’’ති. ‘‘යදි පන, මහාරාජ, කෙචි ජීවිතම්පි දෙන්ති, කිං කාරණා වෙස්සන්තරං දානපතිං අතිබාළ්හං පරිපාතෙසි සුදින්නෙ පුත්තෙ ච දාරෙ ච?
‘‘අපි නු ඛො, මහාරාජ, අත්ථි ලොකපකති ලොකාචිණ්ණං, ලභති පිතා පුත්තං ඉණට්ටො වා ආජීවිකපකතො වා ආවපිතුං වා [ආධාපෙතුං වා (ස්‍යා.), ආධපිතුං වා (ක.)] වික්කිණිතුං වා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, ලභති පිතා පුත්තං ඉණට්ටො වා ආජීවිකපකතො වා ආවපිතුං වා වික්කිණිතුං වා’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, ලභති පිතා පුත්තං ඉණට්ටො වා ආජීවිකපකතො වා ආවපිතුං වා වික්කිණිතුං වා, වෙස්සන්තරොපි, මහාරාජ, රාජා අලභමානො සබ්බඤ්ඤුතඤාණං උපද්දුතො දුක්ඛිතො තස්ස ධම්මධනස්ස පටිලාභාය පුත්තදාරං ආවපෙසි ච වික්කිණි ච. ඉති, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා අඤ්ඤෙසං දින්නං යෙව දින්නං, කතං යෙව කතං. කිස්ස පන ත්වං, මහාරාජ, තෙන දානෙන වෙස්සන්තරං දානපතිං අතිබාළ්හං අපසාදෙසී’’ති?
‘‘නාහං, භන්තෙ නාගසෙන, වෙස්සන්තරස්ස දානපතිනො දානං ගරහාමි, අපි ච පුත්තදාරං යාචන්තෙ නිමිනිත්වා අත්තානං දාතබ්බ’’න්ති. ‘‘එතං ඛො, මහාරාජ, අසබ්භිකාරණං, යං පුත්තදාරං යාචන්තෙ අත්තානං දදෙය්‍ය, යං යං හි යාචන්තෙ තං තදෙව දාතබ්බං, එතං සප්පුරිසානං කම්මං. යථා, මහාරාජ, කොචි පුරිසො පානීයං ආහරාපෙය්‍ය, තස්ස යො භොජනං දදෙය්‍ය, අපි නු සො, මහාරාජ, පුරිසො තස්ස කිච්චකාරී අස්සා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, යං සො ආහරාපෙති, තමෙව තස්ස දෙන්තො කිච්චකාරී අස්සා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරො රාජා බ්‍රාහ්මණෙ පුත්තදාරං යාචන්තෙ පුත්තදාරං යෙව අදාසි. සචෙ, මහාරාජ, බ්‍රාහ්මණො වෙස්සන්තරස්ස සරීරං යාචෙය්‍ය, න සො, මහාරාජ, අත්තානං රක්ඛෙය්‍ය න කම්පෙය්‍ය න රජ්ජෙය්‍ය, තස්ස දින්නං පරිච්චත්තං යෙව සරීරං භවෙය්‍ය. සචෙ, මහාරාජ, කොචි වෙස්සන්තරං දානපතිං උපගන්ත්වා යාචෙය්‍ය ‘දාසත්තං මෙ උපෙහී’ති, දින්නං පරිච්චත්තං යෙවස්ස සරීරං භවෙය්‍ය, න සො දත්වා තපෙය්‍ය [ඨපෙය්‍ය (සී.)], රඤ්ඤො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරස්ස කායො බහුසාධාරණො.
‘‘යථා, මහාරාජ, පක්කා මංසපෙසි බහුසාධාරණා, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, රඤ්ඤො වෙස්සන්තරස්ස කායො බහුසාධාරණො. යථා වා පන, මහාරාජ, ඵලිතො [ඵලිනො (?)] රුක්ඛො නානාදිජගණසාධාරණො, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, රඤ්ඤො වෙස්සන්තරස්ස කායො බහුසාධාරණො. කිං කාරණා? ‘එවාහං පටිපජ්ජන්තො සම්මාසම්බොධිං පාපුණිස්සාමී’ති.
‘‘යථා, මහාරාජ, පුරිසො අධනො ධනත්ථිකො ධනපරියෙසනං චරමානො අජපථං සඞ්කුපථං වෙත්තපථං ගච්ඡති, ජලථලවාණිජ්ජං කරොති, කායෙන වාචාය මනසා ධනං ආරාධෙති, ධනප්පටිලාභාය වායමති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරො දානපති අධනො බුද්ධධනෙන සබ්බඤ්ඤුතඤාණරතනප්පටිලාභාය යාචකානං ධනධඤ්ඤං දාසිදාසං යානවාහනං සකලසාපතෙය්‍යං සකං පුත්තදාරං අත්තානඤ්ච චජිත්වා සම්මාසම්බොධිං යෙව පරියෙසති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, අමච්චො මුද්දකාමො මුද්දාධිකරණං යං කිඤ්චි ගෙහෙ ධනධඤ්ඤං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං, තං සබ්බං දත්වාපි මුද්දප්පටිලාභාය වායමති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරො දානපති සබ්බං තං බාහිරබ්භන්තරධනං දත්වා ජීවිතම්පි පරෙසං දත්වා සම්මාසම්බොධිං යෙව පරියෙසති.
‘‘අපි ච, මහාරාජ, වෙස්සන්තරස්ස දානපතිනො එවං අහොසි ‘යං සො බ්‍රාහ්මණො යාචති, තමෙවාහං තස්ස දෙන්තො කිච්චකාරී නාම හොමී’ති, එවං සො තස්ස පුත්තදාරමදාසි. න ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරො දානපති දෙස්සතාය බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තදාරමදාසි, න අදස්සනකාමතාය පුත්තදාරමදාසි, න අතිබහුකා මෙ පුත්තදාරා, ‘න සක්කොමි තෙ පොසෙතු’න්ති පුත්තදාරමදාසි, න උක්කණ්ඨිතො ‘අප්පියා මෙ’ති නීහරිතුකාමතාය පුත්තදාරමදාසි. අථ ඛො සබ්බඤ්ඤුතඤාණරතනස්සෙව පියත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤාණස්ස කාරණා වෙස්සන්තරො රාජා එවරූපං අතුලං විපුලමනුත්තරං පියං මනාපං දයිතං පාණසමං පුත්තදාරදානවරං බ්‍රාහ්මණස්ස අදාසි.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන චරියාපිටකෙ –
‘‘‘න මෙ දෙස්සා උභො පුත්තා, මද්දී දෙවී න දෙස්සියා;
සබ්බඤ්ඤුතං පියං මය්හං, තස්මා පියෙ අදාසහ’න්ති.
‘‘තස්මා, මහාරාජ, වෙස්සතරො රාජා පුත්තදානං [පුත්තදාරං (ක.)] දත්වා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා නිපජ්ජි. තස්ස අතිපෙමෙන දුක්ඛිතස්ස බලවසොකො උප්පජ්ජි, හදයවත්ථු උණ්හමහොසි. නාසිකාය අප්පහොන්තියා මුඛෙන උණ්හෙ අස්සාසපස්සාසෙ විස්සජ්ජෙසි, අස්සූනි පරිවත්තිත්වා ලොහිතබින්දූනි හුත්වා නෙත්තෙහි නික්ඛමිංසු. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, දුක්ඛෙන වෙස්සන්තරො රාජා බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තදාරමදාසි ‘මා මෙ දානපථො පරිහායී’ති.
‘‘අපි ච, මහාරාජ, වෙස්සන්තරො රාජා ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්ච බ්‍රාහ්මණස්ස ද්වෙ දාරකෙ අදාසි. කතමෙ ද්වෙ? දානපථො ච මෙ අපරිහීනො භවිස්සති, දුක්ඛිතෙ ච මෙ පුත්තකෙ වනමූලඵලෙහි ඉතොනිදානං අය්‍යකො මොචෙස්සතීති. ජානාති හි, මහාරාජ, වෙස්සන්තරො රාජා ‘න මෙ දාරකා සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං, ඉමෙ ච දාරකෙ අය්‍යකො නික්කිණිස්සති, එවං අම්හාකම්පි ගමනං භවිස්සතී’ති. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, ද්වෙ අත්ථවසෙ පටිච්ච බ්‍රාහ්මණස්ස ද්වෙ දාරකෙ අදාසි.
‘‘අපි ච, මහාරාජ, වෙස්සන්තරො රාජා ජානාති ‘අයං ඛො බ්‍රාහ්මණො ජිණ්ණො වුඩ්ඪො මහල්ලකො දුබ්බලො භග්ගො දණ්ඩපරායණො ඛීණායුකො පරිත්තපුඤ්ඤො, නෙසො සමත්ථො ඉමෙ දාරකෙ දාසභොගෙන භුඤ්ජිතු’න්ති. සක්කුණෙය්‍ය පන, මහාරාජ, පුරිසො පාකතිකෙන බලෙන ඉමෙ චන්දිමසූරියෙ එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ ගහෙත්වා පෙළාය වා සමුග්ගෙ වා පක්ඛිපිත්වා නිප්පභෙ කත්වා ථාලකපරිභොගෙන [පදීපපරිභොගෙන (ස්‍යා.)] පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඉමස්මිං ලොකෙ චන්දිමසූරියප්පටිභාගස්ස වෙස්සන්තරස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුන්ති.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන වෙස්සන්තරස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං. යථා, මහාරාජ, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස මණිරතනං සුභං ජාතිමන්තං අට්ඨංසං සුපරිකම්මකතං චතුහත්ථායාමං සකටනාභිපරිණාහං න සක්කා කෙනචි පිලොතිකාය වෙඨෙත්වා පෙළාය පක්ඛිපිත්වා සත්ථකනිසානපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතුං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ලොකෙ චක්කවත්තිරඤ්ඤො මණිරතනප්පටිභාගස්ස වෙස්සන්තරස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන වෙස්සන්තරස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං. යථා, මහාරාජ, තිධා පභින්නො සබ්බසෙතො සත්තප්පතිට්ඨිතො අට්ඨරතනුබ්බෙධො නවරතනායාමපරිණාහො පාසාදිකො දස්සනීයො උපොසථො නාගරාජා න සක්කා කෙනචි සුප්පෙන වා සරාවෙන වා පිදහිතුං, ගොවච්ඡකො විය වච්ඡකසාලාය පක්ඛිපිත්වා පරිහරිතුං වා, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ලොකෙ උපොසථනාගරාජප්පටිභාගස්ස වෙස්සන්තරස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන වෙස්සන්තරස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං. යථා, මහාරාජ, මහාසමුද්දො දීඝපුථුලවිත්ථිණ්ණො ගම්භීරො අප්පමෙය්‍යො දුරුත්තරො අපරියොගාළ්හො අනාවටො න සක්කා කෙනචි සබ්බත්ථ පිදහිත්වා එකතිත්ථෙන පරිභොගං කාතුං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ලොකෙ මහාසමුද්දප්පටිභාගස්ස වෙස්සන්තරස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන වෙස්සන්තරස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං. යථා, මහාරාජ, හිමවන්තො පබ්බතරාජා පඤ්චයොජනසතං අච්චුග්ගතො නභෙ තිසහස්සයොජනායාමවිත්ථාරො චතුරාසීතිකූටසහස්සප්පටිමණ්ඩිතො පඤ්චන්නං මහානදීසතානං පභවො මහාභූතගණාලයො නානාවිධගන්ධධරො දිබ්බොසධසතසමලඞ්කතො නභෙ වලාහකො විය අච්චුග්ගතො දිස්සති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ලොකෙ හිමවන්තපබ්බතරාජප්පටිභාගස්ස වෙස්සන්තරස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන වෙස්සන්තරස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං. යථා, මහාරාජ, රත්තන්ධකාරතිමිසායං උපරිපබ්බතග්ගෙ ජලමානො මහාඅග්ගික්ඛන්ධො සුවිදූරෙපි පඤ්ඤායති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරො රාජා පබ්බතග්ගෙ ජලමානො මහාඅග්ගික්ඛන්ධො විය සුවිදූරෙපි පාකටො පඤ්ඤායති, තස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන වෙස්සන්තරස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං. යථා, මහාරාජ, හිමවන්තෙ පබ්බතෙ නාගපුප්ඵසමයෙ උජුවාතෙ වායන්තෙ දස ද්වාදස යොජනානි පුප්ඵගන්ධො වායති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරස්ස රඤ්ඤො අපි යොජනසහස්සෙහිපි යාව අකනිට්ඨභවනං එත්ථන්තරෙ සුරාසුරගරුළගන්ධබ්බයක්ඛරක්ඛසමහොරගකින්නරඉන්දභවනෙසු කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො, සීලවරගන්ධො චස්ස සම්පවායති, තෙන තස්ස දාරකා න සක්කා කෙනචි දාසභොගෙන භුඤ්ජිතුං. අනුසිට්ඨො, මහාරාජ, ජාලී කුමාරො පිතරා වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා ‘අය්‍යකො තෙ, තාත, තුම්හෙ බ්‍රාහ්මණස්ස ධනං දත්වා නික්කිණන්තො තං නික්ඛසහස්සං දත්වා නික්කිණාතු, කණ්හාජිනං නික්කිණන්තො දාසසතං දාසිසතං හත්ථිසතං අස්සසතං ධෙනුසතං උසභසතං නික්ඛසතන්ති සබ්බසතං දත්වා නික්කිණාතු, යදි තෙ, තාත, අය්‍යකො තුම්හෙ බ්‍රාහ්මණස්ස හත්ථතො ආණාය බලසා මුධා ගණ්හාති, මා තුම්හෙ අය්‍යකස්ස වචනං කරිත්ථ, බ්‍රාහ්මණස්සෙව අනුයායිනො හොථා’ති, එවමනුසාසිත්වා පුත්තෙ පෙසෙසි, තතො ජාලීකුමාරො ගන්ත්වා අය්‍යකෙන පුට්ඨො කථෙසි –
‘‘‘සහස්සග්ඝං හි මං තාත, බ්‍රාහ්මණස්ස පිතා අදා;
අථො කණ්හාජිනං කඤ්ඤං, හත්ථීනඤ්ච සතෙන චා’’’ති.
‘‘සුනිබ්බෙඨිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො; සුභින්නං දිට්ඨිජාලං; සුමද්දිතො පරවාදො; සකසමයො සුදීපිතො; බ්‍යඤ්ජනං සුපරිසොධිතං; සුවිභත්තො අත්ථො; එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
වෙස්සන්තරපඤ්හො පඨමො.
2. දුක්කරකාරිකපඤ්හො
2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙව බොධිසත්තා දුක්කරකාරිකං කරොන්ති, උදාහු ගොතමෙනෙව බොධිසත්තෙන දුක්කරකාරිකා කතා’’ති? ‘‘නත්ථි, මහාරාජ, සබ්බෙසං බොධිසත්තානං දුක්කරකාරිකා, ගොතමෙනෙව බොධිසත්තෙන දුක්කරකාරිකා කතා’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යදි එවං අයුත්තං, යං බොධිසත්තානං බොධිසත්තෙහි වෙමත්තතා හොතී’’ති. ‘‘චතූහි, මහාරාජ, ඨානෙහි බොධිසත්තානං බොධිසත්තෙහි වෙමත්තතා හොති. කතමෙහි චතූහි? කුලවෙමත්තතා පධානවෙමත්තතා [අද්ධානවෙමත්තතා (සී. ස්‍යා. පී.)] ආයුවෙමත්තතා පමාණවෙමත්තතාති. ඉමෙහි ඛො, මහාරාජ, චතූහි ඨානෙහි බොධිසත්තානං බොධිසත්තෙහි වෙමත්තතා හොති. සබ්බෙසම්පි, මහාරාජ, බුද්ධානං රූපෙ සීලෙ සමාධිම්හි පඤ්ඤාය විමුත්තියා විමුත්තිඤාණදස්සනෙ චතුවෙසාරජ්ජෙ දසතථාගතබලෙ ඡඅසාධාරණඤාණෙ චුද්දසබුද්ධඤාණෙ අට්ඨාරසබුද්ධධම්මෙ කෙවලෙ ච බුද්ධගුණෙ [බුද්ධධම්මෙ (සී. පී.)] නත්ථි වෙමත්තතා, සබ්බෙපි බුද්ධා බුද්ධධම්මෙහි සමසමා’’ති.
‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙපි බුද්ධා බුද්ධධම්මෙහි සමසමා, කෙන කාරණෙන ගොතමෙනෙව බොධිසත්තෙන දුක්කරකාරිකා කතා’’ති? ‘‘අපරිපක්කෙ, මහාරාජ, ඤාණෙ අපරිපක්කාය බොධියා ගොතමො බොධිසත්තො නෙක්ඛම්මමභිනික්ඛන්තො අපරිපක්කං ඤාණං පරිපාචයමානෙන දුක්කරකාරිකා කතා’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කෙන කාරණෙන බොධිසත්තො අපරිපක්කෙ ඤාණෙ අපරිපක්කාය බොධියා මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තො, නනු නාම ඤාණං පරිපාචෙත්වා පරිපක්කෙ ඤාණෙ නික්ඛමිතබ්බ’’න්ති?
‘‘බොධිසත්තො, මහාරාජ, විපරීතං ඉත්ථාගාරං දිස්වා විප්පටිසාරී අහොසි, තස්ස විප්පටිසාරිස්ස අරති උප්පජ්ජි, අරතිචිත්තං උප්පන්නං දිස්වා අඤ්ඤතරො මාරකායිකො දෙවපුත්තො ‘අයං ඛො කාලො අරතිචිත්තස්ස විනොදනායා’ති වෙහාසෙ ඨත්වා ඉදං වචනමබ්‍රවි –
‘‘මාරිස, මා ඛො ත්වං උක්කණ්ඨිතො අහොසි, ඉතො තෙ සත්තමෙ දිවසෙ දිබ්බං චක්කරතනං පාතුභවිස්සති සහස්සාරං සනෙමිකං සනාභිකං සබ්බාකාරපරිපූරං, පථවිගතානි ච තෙ රතනානි ආකාසට්ඨානි ච සයමෙව උපගච්ඡිස්සන්ති, ද්විසහස්සපරිත්තදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු එකමුඛෙන ආණා පවත්තිස්සති, පරොසහස්සඤ්ච තෙ පුත්තා භවිස්සන්ති සූරා වීරඞ්ගරූපා පරසෙනප්පමද්දනා, තෙහි පුත්තෙහි පරිකිණ්ණො සත්තරතනසමන්නාගතො චතුද්දීපමනුසාසිස්සසී’ති.
‘‘යථා නාම දිවසසන්තත්තං අයොසූලං සබ්බත්ථ උපඩහන්තං කණ්ණසොතං පවිසෙය්‍ය, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තස්ස තං වචනං කණ්ණසොතං පවිසිත්ථ, ඉති සො පකතියාව උක්කණ්ඨිතො තස්සා දෙවතාය වචනෙන භිය්‍යොසොමත්තාය උබ්බිජ්ජි සංවිජ්ජි සංවෙගමාපජ්ජි.
‘‘යථා පන, මහාරාජ, මහතිමහාඅග්ගික්ඛන්ධො ජලමානො අඤ්ඤෙන කට්ඨෙන උපඩහිතො භිය්‍යොසොමත්තාය ජලෙය්‍ය, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තො පකතියාව උක්කණ්ඨිතො තස්සා දෙවතාය වචනෙන භිය්‍යොසොමත්තාය උබ්බිජ්ජි සංවිජ්ජි සංවෙගමාපජ්ජි.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, මහාපථවී පකතිතින්තා නිබ්බත්තහරිතසද්දලා ආසිත්තොදකා චික්ඛල්ලජාතා පුනදෙව මහාමෙඝෙ අභිවුට්ඨෙ භිය්‍යොසොමත්තාය චික්ඛල්ලතරා අස්ස, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තො පකතියාව උක්කණ්ඨිතො තස්සා දෙවතාය වචනෙන භිය්‍යොසොමත්තාය උබ්බිජ්ජි සංවිජ්ජි සංවෙගමාපජ්ජී’’ති.
‘‘අපි නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, බොධිසත්තස්ස යදි සත්තමෙ දිවසෙ දිබ්බං චක්කරතනං නිබ්බත්තෙය්‍ය, පටිනිවත්තෙය්‍ය බොධිසත්තො දිබ්බෙ චක්කරතනෙ නිබ්බත්තෙ’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජ, සත්තමෙ දිවසෙ බොධිසත්තස්ස දිබ්බං චක්කරතනං නිබ්බත්තෙය්‍ය, අපි ච පලොභනත්ථාය තාය දෙවතාය මුසා භණිතං, යදිපි, මහාරාජ, සත්තමෙ දිවසෙ දිබ්බං චක්කරතනං නිබ්බත්තෙය්‍ය, බොධිසත්තො න නිවත්තෙය්‍ය. කිං කාරණං? ‘අනිච්ච’න්ති, මහාරාජ, බොධිසත්තො දළ්හං අග්ගහෙසි, ‘දුක්ඛං අනත්තා’ති දළ්හං අග්ගහෙසි, උපාදානක්ඛයං පත්තො.
‘‘යථා, මහාරාජ, අනොතත්තදහතො උදකං ගඞ්ගං නදිං පවිසති, ගඞ්ගාය නදියා මහාසමුද්දං පවිසති, මහාසමුද්දතො පාතාලමුඛං පවිසති, අපි නු, මහාරාජ, තං උදකං පාතාලමුඛගතං පටිනිවත්තිත්වා මහාසමුද්දං පවිසෙය්‍ය, මහාසමුද්දතො ගඞ්ගං නදිං පවිසෙය්‍ය, ගඞ්ගාය නදියා පුන අනොතත්තං පවිසෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තෙන කප්පානං සතසහස්සං චතුරො ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ කුසලං පරිපාචිතං ඉමස්ස භවස්ස කාරණා, සොයං අන්තිමභවො අනුප්පත්තො පරිපක්කං බොධිඤාණං ඡහි වස්සෙහි බුද්ධො භවිස්සති සබ්බඤ්ඤූ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො, අපි නු ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තො චක්කරතනකාරණා [චක්කරතනස්ස කාරණා (සී. ස්‍යා. පී.)] පටිනිවත්තෙය්‍යා’’ති [පරිනිවත්තෙය්‍යාති (සී. පී. ක.)]? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති.
‘‘අපි ච, මහාරාජ, මහාපථවී පරිවත්තෙය්‍ය සකානනා සපබ්බතා, නත්වෙව බොධිසත්තො පටිනිවත්තෙය්‍ය අපත්වා සම්මාසම්බොධිං. ආරොහෙය්‍යපි චෙ, මහාරාජ, ගඞ්ගාය උදකං පටිසොතං, නත්වෙව බොධිසත්තො පටිනිවත්තෙය්‍ය අපත්වා සම්මාසම්බොධිං; විසුස්සෙය්‍යපි චෙ, මහාරාජ, මහාසමුද්දො අපරිමිතජලධරො ගොපදෙ උදකං විය, නත්වෙව බොධිසත්තො පටිනිවත්තෙය්‍ය අපත්වා සම්මාසම්බොධිං; ඵලෙය්‍යපි චෙ, මහාරාජ, සිනෙරුපබ්බතරාජා සතධා වා සහස්සධා වා, නත්වෙව බොධිසත්තො පටිනිවත්තෙය්‍ය අපත්වා සම්මාසම්බොධිං; පතෙය්‍යුම්පි චෙ, මහාරාජ, චන්දිමසූරියා සතාරකා ලෙඩ්ඩු විය ඡමායං, නත්වෙව බොධිසත්තො පටිනිවත්තෙය්‍ය අපත්වා සම්මාසම්බොධිං; සංවත්තෙය්‍යපි චෙ, මහාරාජ, ආකාසො කිලඤ්ජමිව, නත්වෙව බොධිසත්තො පටිනිවත්තෙය්‍ය අපත්වා සම්මාසම්බොධිං. කිං කාරණා? පදාලිතත්තා සබ්බබන්ධනාන’’න්ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කති ලොකෙ බන්ධනානී’’ති? ‘‘දස ඛො පනිමානි, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනානි, යෙහි බන්ධනෙහි බද්ධා සත්තා න නික්ඛමන්ති, නික්ඛමිත්වාපි පටිනිවත්තන්ති. කතමානි දස? මාතා, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, පිතා, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, භරියා, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, පුත්තා, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, ඤාතී, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, මිත්තං, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, ධනං, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, ලාභසක්කාරො, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, ඉස්සරියං, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, පඤ්ච කාමගුණා, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, ඉමානි ඛො මහාරාජ දස ලොකෙ බන්ධනානි, යෙහි බන්ධනෙහි බද්ධා සත්තා න නික්ඛමන්ති, නික්ඛමිත්වාපි පටිනිවත්තන්ති, තානි දස බන්ධනානි බොධිසත්තස්ස ඡින්නානි පදාලිතානි, තස්මා, මහාරාජ, බොධිසත්තො න පටිනිවත්තතී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යදි බොධිසත්තො උප්පන්නෙ අරතිචිත්තෙ දෙවතාය වචනෙන අපරිපක්කෙ ඤාණෙ අපරිපක්කාය බොධියා නෙක්ඛම්මමභිනික්ඛන්තො, කිං තස්ස දුක්කරකාරිකාය කතාය, නනු නාම සබ්බභක්ඛෙන භවිතබ්බං ඤාණපරිපාකං ආගමයමානෙනා’’ති?
‘‘දස ඛො පනිමෙ, මහාරාජ, පුග්ගලා ලොකස්මිං ඔඤ්ඤාතා අවඤ්ඤාතා හීළිතා ඛීළිතා ගරහිතා පරිභූතා අචිත්තීකතා. කතමෙ දස? ඉත්ථී, මහාරාජ, විධවා ලොකස්මිං ඔඤ්ඤාතා අවඤ්ඤාතා හීළිතා ඛීළිතා ගරහිතා පරිභූතා අචිත්තීකතා. දුබ්බලො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… අමිත්තඤාති, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… මහග්ඝසො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… අගරුකුලවාසිකො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… පාපමිත්තො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… ධනහීනො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… ආචාරහීනො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… කම්මහීනො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… පයොගහීනො, මහාරාජ, පුග්ගලො ලොකස්මිං ඔඤ්ඤාතො අවඤ්ඤාතො හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො පරිභූතො අචිත්තීකතො. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, දස පුග්ගලා ලොකස්මිං ඔඤ්ඤාතා අවඤ්ඤාතා හීළිතා ඛීළිතා ගරහිතා පරිභූතා අචිත්තීකතා. ඉමානි ඛො, මහාරාජ, දස ඨානානි අනුස්සරමානස්ස බොධිසත්තස්ස එවං සඤ්ඤා උප්පජ්ජි ‘මාහං කම්මහීනො අස්සං පයොගහීනො ගරහිතො දෙවමනුස්සානං, යංනූනාහං කම්මස්සාමී අස්සං කම්මගරු කම්මාධිපතෙය්‍යො කම්මසීලො කම්මධොරය්හො කම්මනිකෙතවා අප්පමත්තො විහරෙය්‍ය’න්ති, එවං ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තො ඤාණං පරිපාචෙන්තො දුක්කරකාරිකං අකාසී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, බොධිසත්තො දුක්කරකාරිකං කරොන්තො එවමාහ ‘න ඛො පනාහං ඉමාය කටුකාය දුක්කරකාරිකාය අධිගච්ඡාමි උත්තරිමනුස්සධම්මං අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසං, සියා නු ඛො අඤ්ඤො මග්ගො බොධායා’ති. අපි නු තස්මිං සමයෙ බොධිසත්තස්ස මග්ගං ආරබ්භ සතිසම්මොසො අහොසී’’ති?
‘‘පඤ්චවීසති ඛො පනිමෙ, මහාරාජ, චිත්තදුබ්බලීකරණා ධම්මා, යෙහි දුබ්බලීකතං චිත්තං න සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය. කතමෙ පඤ්චවීසති? කොධො, මහාරාජ, චිත්තදුබ්බලීකරණො ධම්මො, යෙන දුබ්බලීකතං චිත්තං න සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය, උපනාහො…පෙ… මක්ඛො…පෙ… පළාසො…පෙ… ඉස්සා…පෙ… මච්ඡරියං…පෙ… මායා…පෙ… සාඨෙය්‍යං…පෙ… ථම්භො…පෙ… සාරම්භො…පෙ… මානො…පෙ… අතිමානො …පෙ… මදො…පෙ… පමාදො…පෙ… ථිනමිද්ධං…පෙ… තන්දි [නන්දී (පී. ක.)] …පෙ… ආලස්‍යං…පෙ… පාපමිත්තතා…පෙ… රූපා…පෙ… සද්දා…පෙ… ගන්ධා…පෙ… රසා…පෙ… ඵොට්ඨබ්බා…පෙ… ඛුදාපිපාසා…පෙ… අරති, මහාරාජ, චිත්තදුබ්බලීකරණො ධම්මො, යෙන දුබ්බලීකතං චිත්තං න සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, පඤ්චවීසති චිත්තදුබ්බලීකරණා ධම්මා, යෙහි දුබ්බලීකතං චිත්තං න සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය.
බොධිසත්තස්ස ඛො, මහාරාජ, ඛුදාපිපාසා [ඛුදාපිපාසා (සී. පී. ක.)] කායං පරියාදියිංසු, කායෙ පරියාදින්නෙ චිත්තං න සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය. සතසහස්සං, මහාරාජ, කප්පානං [කප්පෙ (ක.)] චතුරො ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ කප්පෙ බොධිසත්තො චතුන්නං යෙව අරියසච්චානං අභිසමයං අන්වෙසි තාසු තාසු ජාතීසු, කිං පනස්ස පච්ඡිමෙ භවෙ අභිසමයජාතියං මග්ගං ආරබ්භ සතිසම්මොසො හෙස්සති? අපි ච, මහාරාජ, බොධිසත්තස්ස සඤ්ඤාමත්තං උප්පජ්ජි ‘සියා නු ඛො අඤ්ඤො මග්ගො බොධායා’ති. පුබ්බෙ ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තො එකමාසිකො සමානො පිතු සක්කස්ස කම්මන්තෙ සීතාය ජම්බුච්ඡායාය සිරිසයනෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො විවිච්චෙව කාමෙහි විචිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසි…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමි, ඤාණං පරිපාචෙන්තො බොධිසත්තො දුක්කරකාරිකං අකාසී’’ති.
දුක්කරකාරිකපඤ්හො දුතියො.
3. කුසලාකුසලබලවතරපඤ්හො
3. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කතමං අධිමත්තං බලවතරං කුසලං වා අකුසලං වා’’ති? ‘‘කුසලං, මහාරාජ, අධිමත්තං බලවතරං, නො තථා අකුසල’න්ති. ‘‘නාහං, භන්තෙ නාගසෙන, තං වචනං සම්පටිච්ඡාමි ‘කුසලං අධිමත්තං බලවතරං, නො තථා අකුසල’න්ති, දිස්සන්ති, භන්තෙ නාගසෙන, ඉධ පාණාතිපාතිනො අදින්නාදායිනො කාමෙසුමිච්ඡාචාරිනො මුසාවාදිනො ගාමඝාතිකා පන්ථදූසකා නෙකතිකා වඤ්චනිකා, සබ්බෙ තෙ තාවතකෙන පාපෙන ලභන්ති හත්ථච්ඡෙදං පාදච්ඡෙදං හත්ථපාදච්ඡෙදං කණ්ණච්ඡෙදං නාසච්ඡෙදං කණ්ණනාසච්ඡෙදං බිලඞ්ගථාලිකං සඞ්ඛමුණ්ඩිකං රාහුමුඛං ජොතිමාලිකං හත්ථපජ්ජොතිකං එරකවත්තිකං චීරකවාසිකං එණෙය්‍යකං බළිසමංසිකං කහාපණිකං ඛාරාපතච්ඡිකං පලිඝපරිවත්තිකං පලාලපීඨකං තත්තෙනපි තෙලෙන ඔසිඤ්චනං සුනඛෙහිපි ඛාදාපනං ජීවසූලාරොපනං අසිනාපි සීසච්ඡෙදං, කෙචි රත්තිං පාපං කත්වා රත්තිං යෙව විපාකං අනුභවන්ති, කෙචි රත්තිං කත්වා දිවා යෙව අනුභවන්ති, කෙචි දිවා කත්වා දිවා යෙව අනුභවන්ති, කෙචි දිවා කත්වා රත්තිං යෙව අනුභවන්ති, කෙචි ද්වෙ තයො දිවසෙ වීතිවත්තෙ අනුභවන්ති, සබ්බෙපි තෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ විපාකං අනුභවන්ති. අත්ථි පන, භන්තෙ නාගසෙන, කොචි එකස්ස වා ද්වින්නං වා තිණ්ණං වා චතුන්නං වා පඤ්චන්නං වා දසන්නං වා සතස්ස වා සහස්සස්ස වා සතසහස්සස්ස වා සපරිවාරං දානං දත්වා දිට්ඨධම්මිකං භොගං වා යසං වා සුඛං වා අනුභවිතා සීලෙන වා උපොසථකම්මෙන වා’’ති?
‘‘අත්ථි, මහාරාජ, චත්තාරො පුරිසා දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ තෙනෙව සරීරදෙහෙන තිදසපුරෙ සමනුප්පත්තා’’ති [යසමනුපත්තාති (සී. පී.)]. ‘‘කො ච කො ච භන්තෙ’’ති? ‘‘මන්ධාතා, මහාරාජ, රාජා, නිමි රාජා, සාධීනො රාජා, ගුත්තිලො ච ගන්ධබ්බො’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අනෙකෙහි තං භවසහස්සෙහි අන්තරිතං, ද්වින්නම්පෙතං අම්හාකං [දීපිතං, අම්හාකම්පෙතං (ක.)] පරොක්ඛං, යදි සමත්ථොසි වත්තමානකෙ භවෙ භගවතො ධරමානකාලෙ කථෙහී’’ති? ‘‘වත්තමානකෙපි, මහාරාජ, භවෙ පුණ්ණකො දාසො ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස භොජනං දත්වා තදහෙව සෙට්ඨිට්ඨානං අජ්ඣුපගතො, සො එතරහි පුණ්ණකො සෙට්ඨීති පඤ්ඤායි, ගොපාලමාතා දෙවී අත්තනො කෙසෙ වික්කිණිත්වා ලද්ධෙහි අට්ඨහි කහාපණෙහි ථෙරස්ස මහාකච්චායනස්ස අත්තට්ඨමකස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා තදහෙව රඤ්ඤො චන්දපජ්ජොතස්ස [උදෙනස්ස (සී. පී.)] අග්ගමහෙසිට්ඨානං පත්තා. සුප්පියා උපාසිකා අඤ්ඤතරස්ස ගිලානභික්ඛුනො අත්තනො ඌරුමංසෙන පටිච්ඡාදනීයං දත්වා දුතියදිවසෙ යෙව රූළ්හවණා සඤ්ඡවී [සච්ඡවී (සී. පී.)] අරොගා ජාතා. මල්ලිකා දෙවී භගවතො ආභිදොසිකං කුම්මාසපිණ්ඩං දත්වා තදහෙව රඤ්ඤො කොසලස්ස අග්ගමහෙසී ජාතා. සුමනො මාලාකාරො අට්ඨහි සුමනපුප්ඵමුට්ඨීහි භගවන්තං පූජෙත්වා තං දිවසං යෙව මහාසම්පත්තිං පත්තො. එකසාටකො බ්‍රාහ්මණො උත්තරසාටකෙන භගවන්තං පූජෙත්වා තං දිවසං යෙව සබ්බට්ඨකං ලභි, සබ්බෙපෙතෙ, මහාරාජ, දිට්ඨධම්මිකං භොගඤ්ච යසඤ්ච අනුභවිංසූ’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, විචිනිත්වා පරියෙසිත්වා ඡ ජනෙ යෙව අද්දසාසී’’ති. ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, අකුසලං යෙව අධිමත්තං බලවතරං, නො තථා කුසලං. අහඤ්හි, භන්තෙ නාගසෙන, එකදිවසං යෙව දසපි පුරිසෙ පස්සාමි පාපස්ස කම්මස්ස විපාකෙන සූලෙසු ආරොපෙන්තෙ, වීසම්පි තිංසම්පි චත්තාලීසම්පි පඤ්ඤාසම්පි පුරිසසතම්පි පුරිසසහස්සම්පි පස්සාමි පාපස්ස කම්මස්ස විපාකෙන සූලෙසු ආරොපෙන්තෙ. නන්දකුලස්ස, භන්තෙ නාගසෙන, භද්දසාලො නාම සෙනාපතිපුත්තො අහොසි. තෙන ච රඤ්ඤා චන්දගුත්තෙන සඞ්ගාමො සමුපබ්‍යූළ්හො අහොසි. තස්මිං ඛො පන, භන්තෙ නාගසෙන, සඞ්ගාමෙ උභතො බලකායෙ අසීතිකබන්ධරූපානි අහෙසුං, එකස්මිං කිර සීසකබන්ධෙ පරිපාතෙ [පරිපුණ්ණෙ (සබ්බත්ථ)] එකං කබන්ධරූපං උට්ඨහති, සබ්බෙපෙතෙ පාපස්සෙව කම්මස්ස විපාකෙන අනයබ්‍යසනං ආපන්නා. ඉමිනාපි, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණෙන භණාමි අකුසලං යෙව අධිමත්තං බලවතරං, නො තථා කුසල’’න්ති.
‘‘සුය්‍යති, භන්තෙ නාගසෙන, ඉමස්මිං බුද්ධසාසනෙ කොසලෙන රඤ්ඤා අසදිසදානං දින්න’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, සුය්‍යතී’’ති. ‘‘අපි නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, කොසලරාජා තං අසදිසං දානං දත්වා තතොනිදානං කඤ්චි දිට්ඨධම්මිකං භොගං වා යසං වා සුඛං වා පටිලභී’’ති [පටිලභතීති (ක.)]? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති. ‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, කොසලරාජා එවරූපං අනුත්තරං දානං දත්වාපි න ලභි [න ලභති (ක.)] තතොනිදානං කඤ්චි දිට්ඨධම්මිකං භොගං වා යසං වා සුඛං වා, තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, අකුසලං යෙව අධිමත්තං බලවතරං, නො තථා කුසල’’න්ති.
‘‘පරිත්තත්තා, මහාරාජ, අකුසලං ඛිප්පං පරිණමති, විපුලත්තා කුසලං දීඝෙන කාලෙන පරිණමති, උපමායපි, මහාරාජ, එතං උපපරික්ඛිතබ්බං. යථා, මහාරාජ, අපරන්තෙ ජනපදෙ කුමුදභණ්ඩිකා නාම ධඤ්ඤජාති මාසලූනා [මාසපූරා (ක.)] අන්තොගෙහගතා හොති, සාලයො ඡප්පඤ්චමාසෙහි පරිණමන්ති, කිං පනෙත්ථ, මහාරාජ, අන්තරං කො විසෙසො කුමුදභණ්ඩිකාය ච සාලීනඤ්චා’’ති? ‘‘පරිත්තත්තා, භන්තෙ, කුමුදභණ්ඩිකාය, විපුලත්තා ච සාලීනං. සාලයො, භන්තෙ නාගසෙන, රාජාරහා රාජභොජනං, කුමුදභණ්ඩිකා දාසකම්මකරානං භොජන’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පරිත්තත්තා අකුසලං ඛිප්පං පරිණමති, විපුලත්තා කුසලං දීඝෙන කාලෙන පරිණමතී’’ති.
‘‘යං තත්ථ, භන්තෙ නාගසෙන, ඛිප්පං පරිණමති, තං නාම ලොකෙ අධිමත්තං බලවතරං, තස්මා අකුසලං බලවතරං, නො තථා කුසලං. යථා නාම, භන්තෙ නාගසෙන, යො කොචි යොධො මහතිමහායුද්ධං පවිසිත්වා පටිසත්තුං උපකච්ඡකෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වා ඛිප්පතරං සාමිනො උපනෙය්‍ය, සො යොධො ලොකෙ සමත්ථො සූරො නාම. යො ච භිසක්කො ඛිප්පං සල්ලං උද්ධරති රොගමපනෙති, සො භිසක්කො ඡෙකො නාම. යො ගණකො සීඝසීඝං ගණෙත්වා ඛිප්පං දස්සයති, සො ගණකො ඡෙකො නාම. යො මල්ලො ඛිප්පං පටිමල්ලං උක්ඛිපිත්වා උත්තානකං පාතෙති, සො මල්ලො සමත්ථො සූරො නාම. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, යං ඛිප්පං පරිණමති කුසලං වා අකුසලං වා, තං ලොකෙ අධිමත්තං බලවතර’’න්ති.
‘‘උභයම්පි තං, මහාරාජ, කම්මං සම්පරායවෙදනීයමෙව, අපි ච ඛො අකුසලං සාවජ්ජතාය ඛණෙන දිට්ඨධම්මවෙදනීයං හොති, පුබ්බකෙහි, මහාරාජ, ඛත්තියෙහි ඨපිතො එසො නියමො ‘යො පාණං හනති, සො දණ්ඩාරහො…පෙ… යො අදින්නං ආදියති…පෙ… යො පරදාරං ගච්ඡති…පෙ… යො මුසා භණති…පෙ… යො ගාමං ඝාතෙති…පෙ… යො පන්ථං දූසෙති…පෙ… යො නිකතිං කරොති…පෙ… යො වඤ්චනං කරොති, සො දණ්ඩාරහො වධිතබ්බො ඡෙත්තබ්බො භෙත්තබ්බො හන්තබ්බො’ති. තං තෙ උපාදාය විචිනිත්වා විචිනිත්වා දණ්ඩෙන්ති වධෙන්ති ඡින්දන්ති භින්දන්ති හනන්ති ච, අපි නු, මහාරාජ, අත්ථි කෙහිචි ඨපිතො නියමො ‘යො දානං වා දෙති, සීලං වා රක්ඛති, උපොසථකම්මං වා කරොති, තස්ස ධනං වා යසං වා දාතබ්බ’න්ති; අපි නු තං විචිනිත්වා විචිනිත්වා ධනං වා යසං වා දෙන්ති, චොරස්ස කතකම්මස්ස වධබන්ධනං වියා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, දායකානං විචිනිත්වා විචිනිත්වා ධනං වා යසං වා දදෙය්‍යුං, කුසලම්පි දිට්ඨධම්මවෙදනීයං භවෙය්‍ය, යස්මා ච ඛො, මහාරාජ, දායකෙ න විචිනන්ති ‘ධනං වා යසං වා දස්සාමා’ති, තස්මා කුසලං න දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. ඉමිනා, මහාරාජ, කාරණෙන අකුසලං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං, සම්පරායෙව සො අධිමත්තං බලවතරං වෙදනං වෙදයතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, තවාදිසෙන බුද්ධිමන්තෙන විනා නෙසො පඤ්හො සුනිබ්බෙඨියො, ලොකිකං, භන්තෙ නාගසෙන, ලොකුත්තරෙන විඤ්ඤාපිත’’න්ති.
කුසලාකුසලබලවතරපඤ්හො තතියො.
4. පුබ්බපෙතාදිසපඤ්හො
4. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ඉමෙ දායකා දානං දත්වා පුබ්බපෙතානං ආදිසන්ති [උද්දිසන්ති (ක. සී.)] ‘ඉදං තෙසං පාපුණාතූ’ති, අපි නු තෙ කිඤ්චි තතොනිදානං විපාකං පටිලභන්තී’’ති? ‘‘කෙචි, මහාරාජ, පටිලභන්ති, කෙචි නප්පටිලභන්තී’’ති. ‘‘කෙ, භන්තෙ, පටිලභන්ති, කෙ නප්පටිලභන්තී’’ති? ‘‘නිරයූපපන්නා, මහාරාජ, නප්පටිලභන්ති, සග්ගගතා නප්පටිලභන්ති, තිරච්ඡානයොනිගතා නප්පටිලභන්ති, චතුන්නං පෙතානං තයො පෙතා නප්පටිලභන්ති වන්තාසිකා ඛුප්පිපාසිනො නිජ්ඣාමතණ්හිකා, ලභන්ති පෙතා පරදත්තූපජීවිනො, තෙපි සරමානා යෙව ලභන්තී’’ති.
‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, දායකානං දානං විසොසිතං [විසොතං (සී. පී.)] හොති අඵලං, යෙසං උද්දිස්ස කතං යදි තෙ නප්පටිලභන්තී’’ති? ‘‘න හි තං, මහාරාජ, දානං අඵලං හොති අවිපාකං, දායකා යෙව තස්ස ඵලං අනුභවන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහී’’ති. ‘‘ඉධ, මහාරාජ, කෙචි මනුස්සා මච්ඡමංසසුරාභත්තඛජ්ජකානි පටියාදෙත්වා ඤාතිකුලං ගච්ඡන්ති, යදි තෙ ඤාතකා තං උපායනං න සම්පටිච්ඡෙය්‍යුං, අපි නු තං උපායනං විසොසිතං ගච්ඡෙය්‍ය විනස්සෙය්‍ය වා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, සාමිකානං යෙව තං හොතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, දායකා යෙව තස්ස ඵලං අනුභවන්ති. යථා පන, මහාරාජ, පුරිසො ගබ්භං පවිට්ඨො අසති පුරතො නික්ඛමනමුඛෙ කෙන නික්ඛමෙය්‍යා’’ති. ‘‘පවිට්ඨෙනෙව භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, දායකා යෙව තස්ස ඵලං අනුභවන්තී’’ති. ‘‘හොතු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමි, දායකා යෙව තස්ස ඵලං අනුභවන්ති, න මයං තං කාරණං විලොමෙමාති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යදි ඉමෙසං දායකානං දින්නදානං පුබ්බපෙතානං පාපුණාති, තෙ ච තස්ස විපාකං අනුභවන්ති. තෙන හි යො පාණාතිපාතී ලුද්දො ලොහිතපාණී පදුට්ඨමනසඞ්කප්පො මනුස්සෙ ඝාතෙත්වා දාරුණං කම්මං කත්වා පුබ්බපෙතානං ආදිසෙය්‍ය ‘ඉමස්ස මෙ කම්මස්ස විපාකො පුබ්බපෙතානං පාපුණාතූ’ති, අපි නු තස්ස විපාකො පුබ්බපෙතානං පාපුණාතී’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කො තත්ථ හෙතු කිං කාරණං, යෙන කුසලං පාපුණාති අකුසලං න පාපුණාතී’’ති? ‘‘නෙසො, මහාරාජ, පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො, මා ච ත්වං, මහාරාජ, ‘විසජ්ජකො අත්ථී’ති අපුච්ඡිතබ්බං පුච්ඡි, ‘කිස්ස ආකාසො නිරාලම්බො, කිස්ස ගඞ්ගා උද්ධම්මුඛා න සන්දති, කිස්ස ඉමෙ මනුස්සා ච දිජා ච ද්විපදා මිගා චතුප්පදා’ති තම්පි මං ත්වං පුච්ඡිස්සසී’’ති. ‘‘නාහං තං, භන්තෙ නාගසෙන, විහෙසාපෙක්ඛො පුච්ඡාමි, අපි ච නිබ්බාහනත්ථාය [නිබ්බානත්ථාය (ක.)] සන්දෙහස්ස පුච්ඡාමි, බහූ මනුස්සා ලොකෙ වාමගාමිනො [පාපගාහිනො (ස්‍යා.)] විචක්ඛුකා, ‘කින්ති තෙ ඔතාරං න ලභෙය්‍යු’න්ති එවාහං තං පුච්ඡාමී’’ති. ‘‘න සක්කා, මහාරාජ, සහ අකතෙන අනනුමතෙන සහ පාපං කම්මං සංවිභජිතුං.
‘‘යථා, මහාරාජ, මනුස්සා උදකනිබ්බාහනෙන උදකං සුවිදූරම්පි හරන්ති, අපි නු, මහාරාජ, සක්කා ඝනමහාසෙලපබ්බතො [පබ්බතතො (ක.)] නිබ්බාහනෙන යථිච්ඡිතං හරිතු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සක්කා කුසලං සංවිභජිතුං, න සක්කා අකුසලං සංවිභජිතුං. යථා වා පන, මහාරාජ, සක්කා තෙලෙන පදීපො ජාලෙතුං, අපි නු, මහාරාජ, සක්කා උදකෙන පදීපො ජාලෙතු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සක්කා කුසලං සංවිභජිතුං, න සක්කා අකුසලං සංවිභජිතුං. යථා වා පන, මහාරාජ, කස්සකා තළාකතො උදකං නීහරිත්වා ධඤ්ඤං පරිපාචෙන්ති, අපි නු ඛො, මහාරාජ, සක්කා මහාසමුද්දතො උදකං නීහරිත්වා ධඤ්ඤං පරිපාචෙතු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සක්කා කුසලං සංවිභජිතුං, න සක්කා අකුසලං සංවිභජිතු’’න්ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කෙන කාරණෙන සක්කා කුසලං සංවිභජිතුං, න සක්කා අකුසලං සංවිභජිතුං. කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහි, නාහං අන්ධො අනාලොකො සුත්වා වෙදිස්සාමී’’ති. ‘‘අකුසලං, මහාරාජ, ථොකං, කුසලං බහුකං, ථොකත්තා අකුසලං කත්තාරං යෙව පරියාදියති, බහුකත්තා කුසලං සදෙවකං ලොකං අජ්ඣොත්ථරතී’’ති. ‘‘ඔපම්මං කරොහී’’ති.
‘‘යථා, මහාරාජ, පරිත්තං එකං උදකබින්දු පථවියං නිපතෙය්‍ය, අපි නු ඛො තං, මහාරාජ, උදකබින්දු දසපි ද්වාදසපි යොජනානි අජ්ඣොත්ථරෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, යත්ථ තං උදකබින්දු නිපතිතං, තත්ථෙව පරියාදියතී’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙන, මහාරාජා’’ති? ‘‘පරිත්තත්තා, භන්තෙ, උදකබින්දුස්සා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පරිත්තං අකුසලං පරිත්තත්තා කත්තාරං යෙව පරියාදියති, න සක්කා සංවිභජිතුං.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, මහතිමහාමෙඝො අභිවස්සෙය්‍ය තප්පයන්තො ධරණිතලං, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, මහාමෙඝො සමන්තතො ඔත්ථරෙය්‍යා’’ති. ‘‘ආම, භන්තෙ, පූරයිත්වා සො මහාමෙඝො සොබ්භසර සරිතසාඛාකන්දරපදරදහතළාක [මාතිකාතළාක (ක.)] උදපානපොක්ඛරණියො දසපි ද්වාදසපි යොජනානි අජ්ඣොත්ථරෙය්‍යා’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙන, මහාරාජා’’ති? ‘‘මහන්තත්තා, භන්තෙ, මෙඝස්සා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, කුසලං බහුකං, බහුකත්තා සක්කා දෙවමනුස්සෙහිපි සංවිභජිතු’’න්ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කෙන කාරණෙන අකුසලං ථොකං කුසලං බහුතර’’න්ති? ‘‘ඉධ, මහාරාජ, යො කොචි දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති, සො හට්ඨො පහට්ඨො හසිතො පමුදිතො පසන්නමානසො වෙදජාතො හොති, තස්ස අපරාපරං පීති උප්පජ්ජති, පීතිමනස්ස භිය්‍යො භිය්‍යො කුසලං පවඩ්ඪති.
‘‘යථා, මහාරාජ, උදපානෙ බහුසලිලසම්පුණ්ණෙ එකෙන දෙසෙන උදකං පවිසෙය්‍ය, එකෙන නික්ඛමෙය්‍ය, නික්ඛමන්තෙපි අපරාපරං උප්පජ්ජති, න සක්කා හොති ඛයං පාපෙතුං. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, කුසලං භිය්‍යො භිය්‍යො පවඩ්ඪති. වස්සසතෙපි චෙ, මහාරාජ, පුරිසො කතං කුසලං ආවජ්ජෙය්‍ය, ආවජ්ජිතෙ ආවජ්ජිතෙ භිය්‍යො භිය්‍යො කුසලං පවඩ්ඪති. තස්ස තං කුසලං සක්කා හොති යථිච්ඡකෙහි සද්ධිං සංවිභජිතුං, ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන කුසලං බහුතරං.
‘‘අකුසලං පන, මහාරාජ, කරොන්තො පච්ඡා විප්පටිසාරී හොති, විප්පටිසාරිනො චිත්තං පටිලීයති පටිකුටති පටිවත්තති න සම්පසාරීයති සොචති තප්පති හායති ඛීයති න පරිවඩ්ඪති තත්ථෙව පරියාදියති. යථා, මහාරාජ, සුක්ඛාය නදියා මහාපුළිනාය උන්නතාවනතාය කුටිලසඞ්කුටිලාය උපරිතො පරිත්තං උදකං ආගච්ඡන්තං හායති ඛීයති න පරිවඩ්ඪති තත්ථෙව පරියාදියති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අකුසලං කරොන්තස්ස චිත්තං පටිලීයති පටිකුටති පටිවත්තති න සම්පසාරීයති සොචති තප්පති හායති ඛීයති න පරිවඩ්ඪති තත්ථෙව පරියාදියති, ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන අකුසලං ථොක’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
පුබ්බපෙතාදිසපඤ්හො චතුත්ථො.
5. සුපිනපඤ්හො
5. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ඉමස්මිං ලොකෙ නරනාරියො සුපිනං පස්සන්ති කල්‍යාණම්පි පාපකම්පි, දිට්ඨපුබ්බම්පි අදිට්ඨපුබ්බම්පි, කතපුබ්බම්පි අකතපුබ්බම්පි, ඛෙමම්පි සභයම්පි, දූරෙපි සන්තිකෙපි, බහුවිධානිපි අනෙකවණ්ණසහස්සානි දිස්සන්ති, කිඤ්චෙතං සුපිනං නාම, කො චෙතං පස්සතී’’ති? ‘‘නිමිත්තමෙතං, මහාරාජ, සුපිනං නාම, යං චිත්තස්ස ආපාත [ආපාථ (සී. පී.)] මුපගච්ඡති. ඡයිමෙ, මහාරාජ, සුපිනං පස්සන්ති, වාතිකො සුපිනං පස්සති, පිත්තිකො සුපිනං පස්සති, සෙම්හිකො සුපිනං පස්සති, දෙවතූපසංහාරතො සුපිනං පස්සති, සමුදාචිණ්ණතො සුපිනං පස්සති, පුබ්බනිමිත්තතො සුපිනං පස්සති, තත්‍ර, මහාරාජ, යං පුබ්බනිමිත්තතො සුපිනං පස්සති, තං යෙව සච්චං, අවසෙසං මිච්ඡා’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යො පුබ්බනිමිත්තතො සුපිනං පස්සති, කිං තස්ස චිත්තං සයං ගන්ත්වා තං නිමිත්තං විචිනාති, තං වා නිමිත්තං චිත්තස්ස ආපාතමුපගච්ඡති, අඤ්ඤො වා ආගන්ත්වා තස්ස ආරොචෙතී’’ති? ‘‘න, මහාරාජ, තස්ස චිත්තං සයං ගන්ත්වා තං නිමිත්තං විචිනාති, නාපි අඤ්ඤො කොචි ආගන්ත්වා තස්ස ආරොචෙති, අථ ඛො තං යෙව නිමිත්තං චිත්තස්ස ආපාතමුපගච්ඡති. යථා, මහාරාජ, ආදාසො න සයං කුහිඤ්චි ගන්ත්වා ඡායං විචිනාති, නාපි අඤ්ඤො කොචි ඡායං ආනෙත්වා ආදාසං ආරොපෙති [ආරොචෙති (ක.)], අථ ඛො යතො කුතොචි ඡායා ආගන්ත්වා ආදාසස්ස ආපාතමුපගච්ඡති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, න තස්ස චිත්තං සයං ගන්ත්වා තං නිමිත්තං විචිනාති, නාපි අඤ්ඤො කොචි ආගන්ත්වා ආරොචෙති, අථ ඛො යතො කුතොචි නිමිත්තං ආගන්ත්වා චිත්තස්ස ආපාතමුපගච්ඡතී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යං තං චිත්තං සුපිනං පස්සති, අපි නු තං චිත්තං ජානාති ‘එවං නාම විපාකො භවිස්සති ඛෙමං වා භයං වා’ති? ‘‘න හි, මහාරාජ, තං චිත්තං ජානාති ‘එවංවිපාකො භවිස්සති ඛෙමං වා භයං වා’ති, නිමිත්තෙ පන උප්පන්නෙ අඤ්ඤෙසං කථෙති, තතො තෙ අත්ථං කථෙන්තී’’ති.
‘‘ඉඞ්ඝ, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණං මෙ දස්සෙහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, සරීරෙ තිලකා පීළකා දද්දූනි උට්ඨහන්ති ලාභාය වා අලාභාය වා, යසාය වා අයසාය වා, නින්දාය වා පසංසාය වා, සුඛාය වා දුක්ඛාය වා, අපි නු තා, මහාරාජ, පීළකා ජානිත්වා උප්පජ්ජන්ති ‘ඉමං නාම මයං අත්ථං නිප්ඵාදෙස්සාමා’’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, යාදිසෙ තා ඔකාසෙ පීළකා සම්භවන්ති, තත්ථ තා පීළකා දිස්වා නෙමිත්තකා බ්‍යාකරොන්ති ‘එවං නාම විපාකො භවිස්සතී’’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යං තං චිත්තං සුපිනං පස්සති, න තං චිත්තං ජානාති ‘එවං නාම විපාකො භවිස්සති ඛෙමං වා භයං වා’ති, නිමිත්තෙ පන උප්පන්නෙ අඤ්ඤෙසං කථෙති, තතො තෙ අත්ථං කථෙන්තී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යො සුපිනං පස්සති, සො නිද්දායන්තො, උදාහු ජාගරන්තො [ජග්ගන්තො (සී. පී.)] පස්සතී’’ති? ‘‘යො සො, මහාරාජ, සුපිනං පස්සති, න සො නිද්දායන්තො පස්සති, නාපි ජාගරන්තො පස්සති. අපි ච ඔක්කන්තෙ මිද්ධෙ අසම්පත්තෙ භවඞ්ගෙ එත්ථන්තරෙ සුපිනං පස්සති. මිද්ධසමාරූළ්හස්ස, මහාරාජ, චිත්තං භවඞ්ගගතං හොති, භවඞ්ගගතං චිත්තං නප්පවත්තති, අප්පවත්තං චිත්තං සුඛදුක්ඛං නප්පජානාති, අප්පටිවිජානන්තස්ස සුපිනො න හොති, පවත්තමානෙ චිත්තෙ සුපිනං පස්සති.
‘‘යථා, මහාරාජ, තිමිරෙ අන්ධකාරෙ අප්පභාසෙ සුපරිසුද්ධෙපි ආදාසෙ ඡායා න දිස්සති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, මිද්ධසමාරූළ්හෙ චිත්තෙ භවඞ්ගගතෙ තිට්ඨමානෙපි සරීරෙ චිත්තං අප්පවත්තං හොති, අප්පවත්තෙ චිත්තෙ සුපිනං න පස්සති. යථා, මහාරාජ, ආදාසො, එවං සරීරං දට්ඨබ්බං; යථා අන්ධකාරො, එවං මිද්ධං දට්ඨබ්බං; යථා ආලොකො, එවං චිත්තං දට්ඨබ්බං.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, මහිකොත්ථටස්ස සූරියස්ස පභා න දිස්සති සන්තා යෙව සූරියරස්මි අප්පවත්තා හොති, අප්පවත්තාය සූරියරස්මියා ආලොකො න හොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, මිද්ධසමාරූළ්හස්ස චිත්තං භවඞ්ගගතං හොති, භවඞ්ගගතං චිත්තං නප්පවත්තති, අප්පවත්තෙ චිත්තෙ සුපිනං න පස්සති. යථා, මහාරාජ, සූරියො, එවං සරීරං දට්ඨබ්බං; යථා මහිකොත්ථරණං, එවං මිද්ධං දට්ඨබ්බං; යථා සූරියරස්මි, එවං චිත්තං දට්ඨබ්බං.
‘‘ද්වින්නං, මහාරාජ, සන්තෙපි සරීරෙ චිත්තං අප්පවත්තං හොති, මිද්ධසමාරූළ්හස්ස භවඞ්ගගතස්ස සන්තෙපි සරීරෙ චිත්තං අප්පවත්තං හොති, නිරොධසමාපන්නස්ස සන්තෙපි සරීරෙ චිත්තං අප්පවත්තං හොති, ජාගරන්තස්ස, මහාරාජ, චිත්තං ලොලං හොති විවටං පාකටං අනිබද්ධං, එවරූපස්ස චිත්තෙ නිමිත්තං ආපාතං න උපෙති. යථා, මහාරාජ, පුරිසං විවටං පාකටං අකිරියං අරහස්සං රහස්සකාමා පරිවජ්ජෙන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ජාගරන්තස්ස දිබ්බො අත්ථො ආපාතං න උපෙති, තස්මා ජාගරන්තො සුපිනං න පස්සති. යථා වා පන, මහාරාජ, භික්ඛුං භින්නාජීවං අනාචාරං පාපමිත්තං දුස්සීලං කුසීතං හීනවීරියං කුසලා බොධිපක්ඛියා ධම්මා ආපාතං න උපෙන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ජාගරන්තස්ස දිබ්බො අත්ථො ආපාතං න උපෙති, තස්මා ජාගරන්තො සුපිනං න පස්සතී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අත්ථි මිද්ධස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසාන’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, අත්ථි මිද්ධස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසාන’’න්ති. ‘‘කතමං ආදි, කතමං මජ්ඣං, කතමං පරියොසාන’’න්ති? ‘‘යො, මහාරාජ, කායස්ස ඔනාහො පරියොනාහො දුබ්බල්‍යං මන්දතා අකම්මඤ්ඤතා කායස්ස, අයං මිද්ධස්ස ආදි; යො, මහාරාජ, කපිනිද්දාපරෙතො වොකිණ්ණකං ජග්ගති [වොකිණ්ණතං ගච්ඡති (නිස්‍ය)], ඉදං මිද්ධස්ස මජ්ඣං; භවඞ්ගගති පරියොසනං. මජ්ඣූපගතො, මහාරාජ, කපිනිද්දාපරෙතො සුපිනං පස්සති. යථා, මහාරාජ, කොචි යතචාරී සමාහිතචිත්තො ඨිතධම්මො අචලබුද්ධි පහීනකොතූහලසද්දං වනමජ්ඣොගාහිත්වා සුඛුමං අත්ථං චින්තයති, න ච සො තත්ථ මිද්ධං ඔක්කමති, සො තත්ථ සමාහිතො එකග්ගචිත්තො සුඛුමං අත්ථං පටිවිජ්ඣති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ජාගරො න මිද්ධසමාපන්නො, මජ්ඣූපගතො කපිනිද්දාපරෙතො සුපිනං පස්සති. යථා, මහාරාජ, කොතූහලසද්දො, එවං ජාගරං දට්ඨබ්බං; යථා විවිත්තං වනං, එවං කපිනිද්දාපරෙතො දට්ඨබ්බො; යථා සො කොතූහලසද්දං ඔහාය මිද්ධං විවජ්ජෙත්වා මජ්ඣත්තභූතො සුඛුමං අත්ථං පටිවිජ්ඣති, එවං ජාගරො න මිද්ධසමාපන්නො කපිනිද්දාපරෙතො සුපිනං පස්සතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
සුපිනපඤ්හො පඤ්චමො.
6. අකාලමරණපඤ්හො
6. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යෙ තෙ සත්තා මරන්ති, සබ්බෙ තෙ කාලෙ යෙව මරන්ති, උදාහු අකාලෙපි මරන්තී’’ති? ‘‘අත්ථි, මහාරාජ, කාලෙපි මරණං, අත්ථි අකාලෙපි මරණ’’න්ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කෙ කාලෙ මරන්ති, කෙ අකාලෙ මරන්තී’’ති? ‘‘දිට්ඨපුබ්බා පන, මහාරාජ, තයා අම්බරුක්ඛා වා ජම්බුරුක්ඛා වා, අඤ්ඤස්මා වා පන ඵලරුක්ඛා ඵලානි පතන්තානි ආමානි ච පක්කානි චා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘යානි තානි, මහාරාජ, ඵලානි රුක්ඛතො පතන්ති, සබ්බානි තානි කාලෙ යෙව පතන්ති, උදාහු අකාලෙපී’’ති? ‘‘යානි තානි, භන්තෙ නාගසෙන, ඵලානි පරිපක්කානි විලීනානි පතන්ති, සබ්බානි තානි කාලෙ පතන්ති. යානි පන තානි අවසෙසානි ඵලානි තෙසු කානිචි කිමිවිද්ධානි පතන්ති, කානිචි ලගුළහතානි [සකුණපහතා (ස්‍යා.), ලකුටහතානි (සී. පී. ක.)] පතන්ති, කානිචි වාතප්පහතානි පතන්ති, කානිචි අන්තොපූතිකානි හුත්වා පතන්ති, සබ්බානි තානි අකාලෙ පතන්තී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ ජරාවෙගහතා මරන්ති, තෙ යෙව කාලෙ මරන්ති, අවසෙසා කෙචි කම්මප්පටිබාළ්හා මරන්ති, කෙචි ගතිප්පටිබාළ්හා මරන්ති, කෙචි කිරියප්පටිබාළ්හා මරන්තී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යෙ තෙ කම්මප්පටිබාළ්හා මරන්ති, යෙපි තෙ ගතිප්පටිබාළ්හා මරන්ති, යෙපි තෙ කිරියප්පටිබාළ්හා මරන්ති, යෙපි තෙ ජරාවෙගප්පටිබාළ්හා මරන්ති, සබ්බෙ තෙ කාලෙ යෙව මරන්ති, යොපි මාතුකුච්ඡිගතො මරති, සො තස්ස කාලො, කාලෙ යෙව සො මරති. යොපි විජාතඝරෙ මරති, සො තස්ස කාලො, සොපි කාලෙ යෙව මරති. යොපි මාසිකො මරති…පෙ… යොපි වස්සසතිකො මරති, සො තස්ස කාලො, කාලෙ යෙව සො මරති, තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, අකාලෙ මරණං නාම න හොති, යෙ කෙචි මරන්ති, සබ්බෙ තෙ කාලෙ යෙව මරන්තී’’ති.
‘‘සත්තිමෙ, මහාරාජ, විජ්ජමානෙපි උත්තරිං ආයුස්මිං අකාලෙ මරන්ති. කතමෙ සත්ත? ජිඝච්ඡිතො, මහාරාජ, භොජනං අලභමානො උපහතබ්භන්තරො විජ්ජමානෙපි උත්තරිං ආයුස්මිං අකාලෙ මරති, පිපාසිතො, මහාරාජ, පානීයං අලභමානො පරිසුක්ඛහදයො විජ්ජමානෙපි උත්තරිං ආයුස්මිං අකාලෙ මරති, අහිනා දට්ඨො, මහාරාජ, විසවෙගාභිහතො තිකිච්ඡකං අලභමානො විජ්ජමානෙපි උත්තරිං ආයුස්මිං අකාලෙ මරති, විසමාසිතො, මහාරාජ, ඩය්හන්තෙසු අඞ්ගපච්චඞ්ගෙසු අගදං අලභමානො විජ්ජමානෙපි උත්තරිං ආයුස්මිං අකාලෙ මරති, අග්ගිගතො, මහාරාජ, ඣායමානො නිබ්බාපනං අලභමානො විජ්ජමානෙපි උත්තරිං ආයුස්මිං අකාලෙ මරති, උදකගතො, මහාරාජ, පතිට්ඨං අලභමානො විජ්ජමානෙපි උත්තරිං ආයුස්මිං අකාලෙ මරති, සත්තිහතො, මහාරාජ, ආබාධිකො භිසක්කං අලභමානො විජ්ජමානෙපි උත්තරිං ආයුස්මිං අකාලෙ මරති, ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, සත්ත විජ්ජමානෙපි උත්තරිං ආයුස්මිං අකාලෙ මරන්ති. තත්‍රාපාහං, මහාරාජ, එකංසෙන වදාමි.
‘‘අට්ඨවිධෙන, මහාරාජ, සත්තානං කාලඞ්කිරියා හොති, වාතසමුට්ඨානෙන පිත්තසමුට්ඨානෙන සෙම්හසමුට්ඨානෙන සන්නිපාතිකෙන උතුවිපරිණාමෙන විසමපරිහාරෙන ඔපක්කමිකෙන කම්මවිපාකෙන, මහාරාජ, සත්තානං කාලඞ්කිරියා හොති. තත්‍ර, මහාරාජ, යදිදං කම්මවිපාකෙන කාලඞ්කිරියා, සා යෙව තත්ථ සාමයිකා [සාමායිකා (ක.)] කාලඞ්කිරියා, අවසෙසා අසාමයිකා කාලඞ්කිරියාති. භවති ච –
‘‘‘ජිඝච්ඡාය පිපාසාය, අහිදට්ඨා [අහිදට්ඨො (සී.), අහිනා දට්ඨො (පී.)] විසෙන ච;
අග්ගිඋදකසත්තීහි, අකාලෙ තත්ථ මීයති;
වාතපිත්තෙන සෙම්හෙන, සන්නිපාතෙනුතූහි ච;
විසමොපක්කමකම්මෙහි, අකාලෙ තත්ථ මීයතී’ති.
‘‘කෙචි, මහාරාජ, සත්තා පුබ්බෙ කතෙන තෙන තෙන අකුසලකම්මවිපාකෙන මරන්ති. ඉධ, මහාරාජ, යො පුබ්බෙ පරෙ ජිඝච්ඡාය මාරෙති, සො බහූනි වස්සසතසහස්සානි ජිඝච්ඡාය පරිපීළිතො ඡාතො පරිකිලන්තො සුක්ඛමිලාතහදයො බුභුක්ඛිතො [සුක්ඛිතො (සී. පී. ක.)] විසුක්ඛිතො ඣායන්තො අබ්භන්තරං පරිඩය්හන්තො ජිඝච්ඡාය යෙව මරති දහරොපි මජ්ඣිමොපි මහල්ලකොපි, ඉදම්පි තස්ස සාමයිකමරණං.
‘‘යො පුබ්බෙ පරෙ පිපාසාය මාරෙති, සො බහූනි වස්සසතසහස්සානි පෙතො හුත්වා නිජ්ඣාමතණ්හිකො සමානො ලූඛො කිසො පරිසුක්ඛිතහදයො පිපාසාය යෙව මරති දහරොපි මජ්ඣිමොපි මහල්ලකොපි, ඉදම්පි තස්ස සාමයිකමරණං.
‘‘යො පුබ්බෙ පරෙ අහිනා ඩංසාපෙත්වා මාරෙති, සො බහූනි වස්සසතසහස්සානි අජගරමුඛෙනෙව අජගරමුඛං කණ්හසප්පමුඛෙනෙව කණ්හසප්පමුඛං පරිවත්තිත්වා තෙහි ඛායිතඛායිතො අහීහි දට්ඨො යෙව මරති දහරොපි මජ්ඣිමොපි මහල්ලකොපි, ඉදම්පි තස්ස සාමයිකමරණං.
‘‘යො පුබ්බෙ පරෙ විසං දත්වා මාරෙති, සො බහූනි වස්සසතසහස්සානි ඩය්හන්තෙහි අඞ්ගපච්චඞ්ගෙහි භිජ්ජමානෙන සරීරෙන කුණපගන්ධං වායන්තො විසෙනෙව මරති දහරොපි මජ්ඣිමොපි මහල්ලකොපි, ඉදම්පි තස්ස සාමයිකමරණං.
‘‘යො පුබ්බෙ පරෙ අග්ගිනා මාරෙති, සො බහූනි වස්සසතසහස්සානි අඞ්ගාරපබ්බතෙනෙව අඞ්ගාරපබ්බතං යමවිසයෙනෙව යමවිසයං පරිවත්තිත්වා දඩ්ඪවිදඩ්ඪගත්තො අග්ගිනා යෙව මරති දහරොපි මජ්ඣිමොපි මලල්ලකොපි, ඉදම්පි තස්ස සාමයිකමරණං.
‘‘යො පුබ්බෙ පරෙ උදකෙන මාරෙති, සො බහූනි වස්සසතසහස්සානි හතවිලුත්තභග්ගදුබ්බලගත්තො ඛුබ්භිතචිත්තො [ඛුභිතචිත්තො (සී. පී.)] උදකෙනෙව [උදකෙ යෙව (බහූසු)] මරති දහරොපි මජ්ඣිමොපි මහල්ලකොපි, ඉදම්පි තස්ස සාමයිකමරණං.
‘‘යො පුබ්බෙ පරෙ සත්තියා මාරෙති, සො බහූනි වස්සසතසහස්සානි ඡින්නභින්නකොට්ටිතවිකොට්ටිතො සත්තිමුඛසමාහතො සත්තියා යෙව මරති දහරොපි මජ්ඣිමොපි මහල්ලකොපි, ඉදම්පි තස්ස සාමයිකමරණං’’.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අකාලෙ මරණං අත්ථීති යං වදෙති, ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං තත්ථ කාරණං අතිදිසාති’’. ‘‘යථා, මහාරාජ, මහතිමහාඅග්ගික්ඛන්ධො ආදින්නතිණකට්ඨසාඛාපලාසො පරියාදින්නභක්ඛො උපාදානසඞ්ඛයා නිබ්බායති, සො අග්ගි වුච්චති ‘අනීතිකො අනුපද්දවො සමයෙ නිබ්බුතො නාමා’ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි බහූනි දිවසසහස්සානි ජීවිත්වා ජරාජිණ්ණො ආයුක්ඛයා අනීතිකො අනුපද්දවො මරති, සො වුච්චති ‘සමයෙ මරණමුපගතො’ති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, මහතිමහාඅග්ගික්ඛන්ධො ආදින්නතිණකට්ඨසාඛාපලාසො අස්ස, තං අපරියාදින්නෙ යෙව තිණකට්ඨසාඛාපලාසෙ මහතිමහාමෙඝො අභිප්පවස්සිත්වා නිබ්බාපෙය්‍ය, අපි නු ඛො, මහාරාජ, මහාඅග්ගික්ඛන්ධො සමයෙ නිබ්බුතො නාම හොතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන සො, මහාරාජ, පච්ඡිමො අග්ගික්ඛන්ධො පුරිමකෙන අග්ගික්ඛන්ධෙන සමසමගතිකො නාහොසී’’ති? ‘‘ආගන්තුකෙන, භන්තෙ, මෙඝෙන පටිපීළිතො සො අග්ගික්ඛන්ධො අසමයෙ නිබ්බුතො’’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි අකාලෙ මරති, සො ආගන්තුකෙන රොගෙන පටිපීළිතො වාතසමුට්ඨානෙන වා පිත්තසමුට්ඨානෙන වා සෙම්හසමුට්ඨානෙන වා සන්නිපාතිකෙන වා උතුපරිණාමජෙන වා විසමපරිහාරජෙන වා ඔපක්කමිකෙන වා ජිඝච්ඡාය වා පිපාසාය වා සප්පදට්ඨෙන වා විසමාසිතෙන වා අග්ගිනා වා උදකෙන වා සත්තිවෙගප්පටිපීළිතො වා අකාලෙ මරති. ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන අකාලෙ මරණං අත්ථි.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ගගනෙ මහතිමහාවලාහකො උට්ඨහිත්වා නින්නඤ්ච ථලඤ්ච පරිපූරයන්තො අභිවස්සති, සො වුච්චති ‘මෙඝො අනීතිකො අනුපද්දවො වස්සතී’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි චිරං ජීවිත්වා ජරාජිණ්ණො ආයුක්ඛයා අනීතිකො අනුපද්දවො මරති, සො වුච්චති ‘සමයෙ මරණමුපගතො’ති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ගගනෙ මහතිමහාවලාහකො උට්ඨහිත්වා අන්තරායෙව මහතා වාතෙන අබ්භත්ථං ගච්ඡෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, මහාවලාහකො සමයෙ විගතො නාම හොතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන සො, මහාරාජ, පච්ඡිමො වලාහකො පුරිමෙන වලාහකෙන සමසමගතිකො නාහොසී’’ති? ‘‘ආගන්තුකෙන, භන්තෙ, වාතෙන පටිපීළිතො සො වලාහකො අසමයප්පත්තො යෙව විගතො’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි අකාලෙ මරති, සො ආගන්තුකෙන රොගෙන පටිපීළිතො වාතසමුට්ඨානෙන වා…පෙ… සත්තිවෙගප්පටිපීළිතො වා අකාලෙ මරති. ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන අකාලෙ මරණං අත්ථීති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, බලවා ආසීවිසො කුපිතො කිඤ්චිදෙව පුරිසං ඩංසෙය්‍ය, තස්ස තං විසං අනීතිකං අනුපද්දවං මරණං පාපෙය්‍ය, තං විසං වුච්චති ‘අනීතිකමනුපද්දවං කොටිගත’න්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි චිරං ජීවිත්වා ජරාජිණ්ණො ආයුක්ඛයා අනීතිකො අනුපද්දවො මරති, සො වුච්චති ‘අනීතිකො අනුපද්දවො ජීවිතකොටිගතො සාමයිකං මරණමුපගතො’ති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, බලවතා ආසීවිසෙන දට්ඨස්ස අන්තරායෙව ආහිතුණ්ඩිකො අගදං දත්වා අවිසං කරෙය්‍ය, අපි නු ඛො තං, මහාරාජ, විසං සමයෙ විගතං නාම හොතී’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන තං, මහාරාජ, පච්ඡිමං විසං පුරිමකෙන විසෙන සමසමගතිකං නාහොසී’’ති? ‘‘ආගන්තුකෙන, භන්තෙ, අගදෙන පටිපීළිතං විසං අකොටිගතං යෙව විගත’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි අකාලෙ මරති, සො ආගන්තුකෙන රොගෙන පටිපීළිතො වාතසමුට්ඨානෙන වා…පෙ… සත්තිවෙගප්පටිපීළිතො වා අකාලෙ මරති. ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන අකාලෙ මරණං අත්ථීති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ඉස්සාසො සරං පාතෙය්‍ය, සචෙ සො සරො යථාගතිගමනපථමත්ථකං ගච්ඡති, සො සරො වුච්චති ‘අනීතිකො අනුපද්දවො යථාගතිගමනපථමත්ථකං ගතො නාමා’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි චිරං ජීවිත්වා ජරාජිණ්ණො ආයුක්ඛයා අනීතිකො අනුපද්දවො මරති, සො වුච්චති ‘අනීතිකො අනුපද්දවො සමයෙ මරණමුපගතො’ති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ඉස්සාසො සරං පාතෙය්‍ය, තස්ස තං සරං තස්මිං යෙව ඛණෙ කොචි ගණ්හෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, සරො යථාගතිගමනපථමත්ථකං ගතො නාම හොතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන සො, මහාරාජ, පච්ඡිමො සරො පුරිමකෙන සරෙන සමසමගතිකො නාහොසී’’ති? ‘‘ආගන්තුකෙන, භන්තෙ, ගහණෙන තස්ස සරස්ස ගමනං උපච්ඡින්න’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි අකාලෙ මරති, සො ආගන්තුකෙන රොගෙන පටිපීළිතො වාතසමුට්ඨානෙන වා…පෙ… සත්තිවෙගප්පටිපීළිතො වා අකාලෙ මරති. ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන අකාලෙ මරණං අත්ථීති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, යො කොචි ලොහමයං භාජනං ආකොටෙය්‍ය, තස්ස ආකොටනෙන සද්දො නිබ්බත්තිත්වා යථාගතිගමනපථමත්ථකං ගච්ඡති, සො සද්දො වුච්චති ‘අනීතිකො අනුපද්දවො යථාගතිගමනපථමත්ථකං ගතො නාමා’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි බහූනි දිවසසහස්සානි ජීවිත්වා ජරාජිණ්ණො ආයුක්ඛයා අනීතිකො අනුපද්දවො මරති, සො වුච්චති ‘අනීතිකො අනුපද්දවො සමයෙ මරණමුපාගතො’ති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, යො කොචි ලොහමයං භාජනං ආකොටෙය්‍ය, තස්ස ආකොටනෙන සද්දො නිබ්බත්තෙය්‍ය, නිබ්බත්තෙ සද්දෙ අදූරගතෙ කොචි ආමසෙය්‍ය, සහ ආමසනෙන සද්දො නිරුජ්ඣෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, සද්දො යථාගතිගමනපථමත්ථකං ගතො නාම හොතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන, මහාරාජ, පච්ඡිමො සද්දො පුරිමකෙන සද්දෙන සමසමගතිකො නාහොසී’’ති? ‘‘ආගන්තුකෙන, භන්තෙ, ආමසනෙන සො සද්දො උපරතො’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි අකාලෙ මරති, සො ආගන්තුකෙන රොගෙන පටිපීළිතො වාතසමුට්ඨානෙන වා…පෙ… සත්තිවෙගප්පටිපීළිතො වා අකාලෙ මරති. ඉදමෙත්ථ මහාරාජ කාරණං, යෙන කාරණෙන අකාලෙ මරණං අත්ථීති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ඛෙත්තෙ සුවිරූළ්හං ධඤ්ඤබීජං සම්මා පවත්තමානෙන වස්සෙන ඔතතවිතතආකිණ්ණබහුඵලං හුත්වා [උට්ඨිතආකිණ්ණබහුඵලං භවිත්වා (ස්‍යා.)] සස්සුට්ඨානසමයං පාපුණාති, තං ධඤ්ඤං වුච්චති ‘අනීතිකමනුපද්දවං සමයසම්පත්තං නාම හොතී’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි බහූනි දිවසසහස්සානි ජීවිත්වා ජරාජිණ්ණො ආයුක්ඛයා අනීතිකො අනුපද්දවො මරති, සො වුච්චති ‘අනීතිකො අනුපද්දවො සමයෙ මරණමුපගතො’ති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ඛෙත්තෙ සුවිරූළ්හං ධඤ්ඤබීජං උදකෙන විකලං මරෙය්‍ය, අපි නු ඛො තං, මහාරාජ, ධඤ්ඤං අසමයසම්පත්තං නාම හොතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන තං, මහාරාජ, පච්ඡිමං ධඤ්ඤං පුරිමකෙන ධඤ්ඤෙන සමසමගතිකං නාහොසී’’ති? ‘‘ආගන්තුකෙන, භන්තෙ, උණ්හෙන පටිපීළිතං තං ධඤ්ඤං මත’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි අකාලෙ මරති, සො ආගන්තුකෙන රොගෙන පටිපීළිතො වාතසමුට්ඨානෙන වා…පෙ… සත්තිවෙගප්පටිපීළිතො වා අකාලෙ මරති. ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන අකාලෙ මරණං අත්ථීති.
‘‘සුතපුබ්බං පන තයා, මහාරාජ, ‘සම්පන්නතරුණසස්සං කිමයො උට්ඨහිත්වා සමූලං නාසෙන්තී’’’ති? ‘‘සුතපුබ්බඤ්චෙව තං, භන්තෙ, අම්හෙහි දිට්ඨපුබ්බඤ්චා’’ති. ‘‘කිං නු ඛො තං, මහාරාජ, සස්සං කාලෙ නට්ඨං, උදාහු අකාලෙ නට්ඨ’’න්ති? ‘‘අකාලෙ, භන්තෙ, යදි ඛො තං, භන්තෙ, සස්සං කිමයො න ඛාදෙය්‍යුං, සස්සුද්ධරණසමයං පාපුණෙය්‍යා’’ති. ‘‘කිං පන, මහාරාජ, ආගන්තුකෙන උපඝාතෙන සස්සං විනස්සති, නිරුපඝාතං සස්සං සස්සුද්ධරණසමයං පාපුණාතී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි අකාලෙ මරති, සො ආගන්තුකෙන රොගෙන පටිපීළිතො වාතසමුට්ඨානෙන වා…පෙ… සත්තිවෙගප්පටිපීළිතො වා මරති. ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන අකාලෙ මරණං අත්ථීති.
‘‘සුතපුබ්බං පන තයා, මහාරාජ, ‘සම්පන්නෙ සස්සෙ ඵලභාරනමිතෙ මඤ්චරිතපත්තෙ කරකවස්සං නාම වස්සජාති නිපතිත්වා විනාසෙති අඵලං කරොතී’ති? ‘‘සුතපුබ්බඤ්චෙව තං, භන්තෙ, අම්හෙහි දිට්ඨපුබ්බඤ්චා’’ති. ‘‘අපි නු ඛො තං, මහාරාජ, සස්සං කාලෙ නට්ඨං, උදාහු අකාලෙ නට්ඨ’’න්ති? ‘‘අකාලෙ, භන්තෙ, යදි ඛො තං, භන්තෙ, සස්සං කරකවස්සං න වස්සෙය්‍ය සස්සුද්ධරණසමයං පාපුණෙය්‍යා’’ති. ‘‘කිං පන, මහාරාජ, ආගන්තුකෙන උපඝාතෙන සස්සං විනස්සති, නිරුපඝාතං සස්සං සස්සුද්ධරණසමයං පාපුණාතී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි අකාලෙ මරති, සො ආගන්තුකෙන රොගෙන පටිපීළිතො වාතසමුට්ඨානෙන වා පිත්තසමුට්ඨානෙන වා සෙම්හසමුට්ඨානෙන වා සන්නිපාතිකෙන වා උතුපරිණාමජෙන වා විසමපරිහාරජෙන වා ඔපක්කමිකෙන වා ජිඝච්ඡාය වා පිපාසාය වා සප්පදට්ඨෙන වා විසමාසිතෙන වා අග්ගිනා වා උදකෙන වා සත්තිවෙගප්පටිපීළිතො වා අකාලෙ මරති. යදි පන ආගන්තුකෙන රොගෙන පටිපීළිතො න භවෙය්‍ය, සමයෙව මරණං පාපුණෙය්‍ය. ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන අකාලෙ මරණං අත්ථී’’ති.
‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, අබ්භුතං භන්තෙ නාගසෙන, සුදස්සිතං කාරණං, සුදස්සිතං ඔපම්මං අකාලෙ මරණස්ස පරිදීපනාය, ‘අත්ථි අකාලෙ මරණ’න්ති උත්තානීකතං පාකටං කතං විභූතං කතං, අචිත්තවික්ඛිත්තකොපි, භන්තෙ නාගසෙන, මනුජො එකමෙකෙනපි තාව ඔපම්මෙන නිට්ඨං ගච්ඡෙය්‍ය ‘අත්ථි අකාලෙ මරණ’න්ති, කිං පන මනුජො සචෙතනො? පඨමොපම්මෙනෙවාහං, භන්තෙ, සඤ්ඤත්තො ‘අත්ථි අකාලෙ මරණ’න්ති, අපි ච අපරාපරං නිබ්බාහනං සොතුකාමො න සම්පටිච්ඡි’’න්ති.
අකාලමරණපඤ්හො ඡට්ඨො.
7. චෙතියපාටිහාරියපඤ්හො
7. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙසං පරිනිබ්බුතානං චෙතියෙ පාටිහීරං හොති, උදාහු එකච්චානං යෙව හොතී’’ති? ‘‘එකච්චානං, මහාරාජ, හොති, එකච්චානං න හොතී’’ති. ‘‘කතමෙසං, භන්තෙ, හොති, කතමෙසං න හොතී’’ති? ‘‘තිණ්ණන්නං, මහාරාජ, අඤ්ඤතරස්ස අධිට්ඨානා පරිනිබ්බුතස්ස චෙතියෙ පාටිහීරං හොති. කතමෙසං තිණ්ණන්නං? ඉධ, මහාරාජ, අරහා දෙවමනුස්සානං අනුකම්පාය තිට්ඨන්තොව අධිට්ඨාති ‘එවංනාම චෙතියෙ පාටිහීරං හොතූ’ති, තස්ස අධිට්ඨානවසෙන චෙතියෙ පාටිහීරං හොති, එවං අරහතො අධිට්ඨානවසෙන පරිනිබ්බුතස්ස චෙතියෙ පාටිහීරං හොති.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, දෙවතා මනුස්සානං අනුකම්පාය පරිනිබ්බුතස්ස චෙතියෙ පාටිහීරං දස්සෙන්ති ‘ඉමිනා පාටිහීරෙන සද්ධම්මො නිච්චසම්පග්ගහිතො භවිස්සති, මනුස්සා ච පසන්නා කුසලෙන අභිවඩ්ඪිස්සන්තී’ති, එවං දෙවතානං අධිට්ඨානවසෙන පරිනිබ්බුතස්ස චෙතියෙ පාටිහීරං හොති.
‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, ඉත්ථී වා පුරිසො වා සද්ධො පසන්නො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො මෙධාවී බුද්ධිසම්පන්නො යොනිසො චින්තයිත්වා ගන්ධං වා මාලං වා දුස්සං වා අඤ්ඤතරං වා කිඤ්චි අධිට්ඨහිත්වා චෙතියෙ උක්ඛිපති ‘එවංනාම හොතූ’ති, තස්සපි අධිට්ඨානවසෙන පරිනිබ්බුතස්ස චෙතියෙ පාටිහීරං හොති, එවං මනුස්සානං අධිට්ඨානවසෙන පරිනිබ්බුතස්ස චෙතියෙ පාටිහීරං හොති.
‘‘ඉමෙසං ඛො, මහාරාජ, තිණ්ණන්නං අඤ්ඤතරස්ස අධිට්ඨානවසෙන පරිනිබ්බුතස්ස චෙතියෙ පාටිහීරං හොති.
‘‘යදි, මහාරාජ, තෙසං අධිට්ඨානං න හොති, ඛීණාසවස්සපි ඡළභිඤ්ඤස්ස චෙතොවසිප්පත්තස්ස චෙතියෙ පාටිහීරං න හොති, අසතිපි, මහාරාජ, පාටිහීරෙ චරිතං දිස්වා සුපරිසුද්ධං ඔකප්පෙතබ්බං නිට්ඨං ගන්තබ්බං සද්දහිතබ්බං ‘සුපරිනිබ්බුතො අයං බුද්ධපුත්තො’’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
චෙතියපාටිහාරියපඤ්හො සත්තමො.
8. ධම්මාභිසමයපඤ්හො
8. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යෙ තෙ සම්මා පටිපජ්ජන්ති, තෙසං සබ්බෙසං යෙව ධම්මාභිසමයො හොති, උදාහු කස්සචි න හොතී’’ති? ‘‘කස්සචි, මහාරාජ, හොති, කස්සචි න හොතී’’ති. ‘‘කස්ස භන්තෙ හොති, කස්ස න හොතී’’ති? ‘‘තිරච්ඡානගතස්ස, මහාරාජ, සුප්පටිපන්නස්සාපි ධම්මාභිසමයො න හොති, පෙත්තිවිසයූපපන්නස්ස…පෙ… මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස…පෙ… කුහකස්ස…පෙ… මාතුඝාතකස්ස…පෙ… පිතුඝාතකස්ස…පෙ… අරහන්තඝාතකස්ස…පෙ… සඞ්ඝභෙදකස්ස…පෙ… ලොහිතුප්පාදකස්ස…පෙ… ථෙය්‍යසංවාසකස්ස…පෙ… තිත්ථියපක්කන්තස්ස…පෙ… භික්ඛුනිදූසකස්ස…පෙ… තෙරසන්නං ගරුකාපත්තීනං අඤ්ඤතරං ආපජ්ජිත්වා අවුට්ඨිතස්ස…පෙ… පණ්ඩකස්ස…පෙ… උභතොබ්‍යඤ්ජනකස්ස සුප්පටිපන්නස්සාපි ධම්මාභිසමයො න හොති…පෙ… යොපි මනුස්සදහරකො ඌනකසත්තවස්සිකො, තස්ස සුප්පටිපන්නස්සාපි ධම්මාභිසමයො න හොති. ඉමෙසං ඛො, මහාරාජ, සොළසන්නං පුග්ගලානං සුප්පටිපන්නානම්පි ධම්මාභිසමයො න හොතී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යෙ තෙ පන්නරස පුග්ගලා විරුද්ධා යෙව, තෙසං ධම්මාභිසමයො හොතු වා මා වා හොතු, අථ කෙන කාරණෙන මනුස්සදහරකස්ස ඌනකසත්තවස්සිකස්ස සුප්පටිපන්නස්සාපි ධම්මාභිසමයො න හොති? එත්ථ තාව පඤ්හො භවති ‘නනු නාම දහරකස්ස න රාගො හොති, න දොසො හොති, න මොහො හොති, න මානො හොති, න මිච්ඡාදිට්ඨි හොති, න අරති හොති, න කාමවිතක්කො හොති, අමිස්සිතො කිලෙසෙහි, සො නාම දහරකො යුත්තො ච පත්තො ච අරහති ච චත්තාරි සච්චානි එකපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣිතු’’’න්ති.
‘‘තඤ්ඤෙවෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙනාහං කාරණෙන භණාමි ‘ඌනකසත්තවස්සිකස්ස සුප්පටිපන්නස්සාපි ධම්මාභිසමයො න හොතී’ති. යදි, මහාරාජ, ඌනකසත්තවස්සිකො රජනීයෙ රජ්ජෙය්‍ය, දුස්සනීයෙ දුස්සෙය්‍ය, මොහනීයෙ මුය්හෙය්‍ය, මදනීයෙ මජ්ජෙය්‍ය, දිට්ඨිං විජානෙය්‍ය, රතිඤ්ච අරතිඤ්ච විජානෙය්‍ය, කුසලාකුසලං විතක්කෙය්‍ය, භවෙය්‍ය තස්ස ධම්මාභිසමයො, අපි ච, මහාරාජ, ඌනකසත්තවස්සිකස්ස චිත්තං අබලං දුබ්බලං පරිත්තං අප්පං ථොකං මන්දං අවිභූතං, අසඞ්ඛතා නිබ්බානධාතු ගරුකා භාරිකා විපුලා මහතී. ඌනකසත්තවස්සිකො, මහාරාජ, තෙන දුබ්බලෙන චිත්තෙන පරිත්තකෙන මන්දෙන අවිභූතෙන න සක්කොති ගරුකං භාරිකං විපුලං මහතිං අසඞ්ඛතං නිබ්බානධාතුං පටිවිජ්ඣිතුං.
‘‘යථා, මහාරාජ, සිනෙරුපබ්බතරාජා ගරුකො භාරිකො විපුලො මහන්තො, අපි නු ඛො තං, මහාරාජ, පුරිසො අත්තනො පාකතිකෙන ථාමබලවීරියෙන සක්කුණෙය්‍ය සිනෙරුපබ්බතරාජානං උද්ධරිතු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙන මහාරාජා’’ති? ‘‘දුබ්බලත්තා, භන්තෙ, පුරිසස්ස, මහන්තත්තා සිනෙරුපබ්බතරාජස්සා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඌනකසත්තවස්සිකස්ස චිත්තං අබලං දුබ්බලං පරිත්තං අප්පං ථොකං මන්දං අවිභූතං, අසඞ්ඛතා නිබ්බානධාතු ගරුකා භාරිකා විපුලා මහතී. ඌනකසත්තවස්සිකො තෙන දුබ්බලෙන චිත්තෙන පරිත්තෙන මන්දෙන අවිභූතෙන න සක්කොති ගරුකං භාරිකං විපුලං මහතිං අසඞ්ඛතං නිබ්බානධාතුං පටිවිජ්ඣිතුං, තෙන කාරණෙන ඌනකසත්තවස්සිකස්ස සුප්පටිපන්නස්සාපි ධම්මාභිසමයො න හොති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, අයං මහාපථවී දීඝා ආයතා පුථුලා විත්ථතා විසාලා විත්ථිණ්ණා විපුලා මහන්තා, අපි නු ඛො තං, මහාරාජ, මහාපථවිං සක්කා පරිත්තකෙන උදකබින්දුකෙන තෙමෙත්වා උදකචික්ඛල්ලං කාතු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙන, මහාරාජා’’ති? ‘‘පරිත්තත්තා, භන්තෙ, උදකබින්දුස්ස, මහන්තත්තා මහාපථවියා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඌනකසත්තවස්සිකස්ස චිත්තං අබලං දුබ්බලං පරිත්තං අප්පං ථොකං මන්දං අවිභූතං, අසඞ්ඛතා නිබ්බානධාතු දීඝා ආයතා පුථුලා විත්ථතා විසාලා විත්ථිණ්ණා විපුලා මහන්තා. ඌනකසත්තවස්සිකො තෙන දුබ්බලෙන චිත්තෙන පරිත්තකෙන මන්දෙන අවිභූතෙන න සක්කොති මහතිං අසඞ්ඛතං නිබ්බානධාතුං පටිවිජ්ඣිතුං, තෙන කාරණෙන ඌනකසත්තවස්සිකස්ස සුප්පටිපන්නස්සාපි ධම්මාභිසමයො න හොති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, අබලදුබ්බලපරිත්තඅප්පථොකමන්දග්ගි භවෙය්‍ය, අපි නු ඛො, මහාරාජ, තාවතකෙන මන්දෙන අග්ගිනා සක්කා සදෙවකෙ ලොකෙ අන්ධකාරං විධමිත්වා ආලොකං දස්සෙතු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙන මහාරාජා’’ති? ‘‘මන්දත්තා, භන්තෙ, අග්ගිස්ස, ලොකස්ස මහන්තත්තා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඌනකසත්තවස්සිකස්ස චිත්තං අබලං දුබ්බලං පරිත්තං අප්පං ථොකං මන්දං අවිභූතං, මහතා ච අවිජ්ජන්ධකාරෙන පිහිතං. තස්මා දුක්කරං ඤාණාලොකං දස්සයිතුං, තෙන කාරණෙන ඌනකසත්තවස්සිකස්ස සුප්පටිපන්නස්සාපි ධම්මාභිසමයො න හොති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ආතුරො කිසො අණුපරිමිතකායො සාලකකිමි හත්ථිනාගං තිධා පභින්නං නවායතං තිවිත්ථතං දසපරිණාහං අට්ඨරතනිකං සකට්ඨානමුපගතං දිස්වා ගිලිතුං පරිකඩ්ඪෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, සාලකකිමි සක්කුණෙය්‍ය තං හත්ථිනාගං ගිලිතු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙන, මහාරාජා’’ති? ‘‘පරිත්තත්තා, භන්තෙ, සාලකකිමිස්ස, මහන්තත්තා හත්ථිනාගස්සා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඌනකසත්තවස්සිකස්ස චිත්තං අබලං දුබ්බලං පරිත්තං අප්පං ථොකං මන්දං අවිභූතං, මහතී අසඞ්ඛතා නිබ්බානධාතු. සො තෙන දුබ්බලෙන චිත්තෙන පරිත්තකෙන මන්දෙන අවිභූතෙන න සක්කොති මහතිං අසඞ්ඛතං නිබ්බානධාතුං පටිවිජ්ඣිතුං, තෙන කාරණෙන ඌනකසත්තවස්සිකස්ස සුප්පටිපන්නස්සාපි ධම්මාභිසමයො න හොතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
ධම්මාභිසමයපඤ්හො අට්ඨමො.
9. එකන්තසුඛනිබ්බානපඤ්හො
9. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිං එකන්තසුඛං නිබ්බානං, උදාහු දුක්ඛෙන මිස්ස’’න්ති? ‘‘එකන්තසුඛං, මහාරාජ, නිබ්බානං, දුක්ඛෙන අමිස්ස’’න්ති.
‘‘න මයං තං, භන්තෙ නාගසෙන, වචනං සද්දහාම ‘එකන්තසුඛං නිබ්බාන’න්ති, එවමෙත්ථ මයං, භන්තෙ නාගසෙන, පච්චෙම ‘නිබ්බානං දුක්ඛෙන මිස්ස’න්ති, කාරණඤ්චෙත්ථ උපලභාම ‘නිබ්බානං දුක්ඛෙන මිස්ස’න්ති. කතමං එත්ථ කාරණං? යෙ තෙ, භන්තෙ නාගසෙන, නිබ්බානං පරියෙසන්ති, තෙසං දිස්සති කායස්ස ච චිත්තස්ස ච ආතාපො පරිතාපො ඨානචඞ්කමනිසජ්ජාසයනාහාරපරිග්ගහො මිද්ධස්ස ච උපරොධො ආයතනානඤ්ච පටිපීළනං ධනධඤ්ඤපියඤාතිමිත්තප්පජහනං. යෙ කෙචි ලොකෙ සුඛිතා සුඛසමප්පිතා, තෙ සබ්බෙපි පඤ්චහි කාමගුණෙහි ආයතනෙ රමෙන්ති බ්‍රූහෙන්ති, මනාපිකමනාපිකබහුවිධසුභනිමිත්තෙන රූපෙන චක්ඛුං රමෙන්ති බ්‍රූහෙන්ති, මනාපිකමනාපිකගීතවාදිතබහුවිධසුභනිමිත්තෙන සද්දෙන සොතං රමෙන්ති බ්‍රූහෙන්ති, මනාපිකමනාපිකපුප්ඵඵලපත්තතචමූලසාරබහුවිධසුභනිමිත්තෙන ගන්ධෙන ඝානං රමෙන්ති බ්‍රූහෙන්ති, මනාපිකමනාපිකඛජ්ජභොජ්ජලෙය්‍යපෙය්‍යසායනීයබහුවිධසුභනිමිත්තෙන රසෙන ජිව්හං රමෙන්ති බ්‍රුහෙන්ති, මනාපිකමනාපිකසණ්හසුඛුමමුදුමද්දවබහුවිධසුභනිමිත්තෙන ඵස්සෙන කායං රමෙන්ති බ්‍රූහෙන්ති, මනාපිකමනාපිකකල්‍යාණපාපකසුභාසුභබහුවිධවිතක්කමනසිකාරෙන මනං රමෙන්ති බ්‍රූහෙන්ති. තුම්හෙ තං චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායමනොබ්‍රූහනං හනථ උපහනථ, ඡින්දථ උපච්ඡින්දථ, රුන්ධථ උපරුන්ධථ. තෙන කායොපි පරිතපති, චිත්තම්පි පරිතපති, කායෙ පරිතත්තෙ කායිකදුක්ඛවෙදනං වෙදියති, චිත්තෙ පරිතත්තෙ චෙතසිකදුක්ඛවෙදනං වෙදයති. නනු මාගණ්ඩියොපි [මාගන්දියොපි (සී. පී.)] පරිබ්බාජකො භගවන්තං ගරහමානො එවමාහ ‘භූනහු [භූතහච්චො (පී.), භූනහච්චො (ක.)] සමණො ගොතමො’ති. ඉදමෙත්ථ කාරණං, යෙනාහං කාරණෙන බ්‍රූමි ‘නිබ්බානං දුක්ඛෙන මිස්ස’’’න්ති.
‘‘න හි, මහාරාජ, නිබ්බානං දුක්ඛෙන මිස්සං, එකන්තසුඛං නිබ්බානං. යං පන ත්වං, මහාරාජ, බ්‍රූසි ‘නිබ්බානං දුක්ඛ’න්ති, නෙතං දුක්ඛං නිබ්බානං නාම, නිබ්බානස්ස පන සච්ඡිකිරියාය පුබ්බභාගො එසො, නිබ්බානපරියෙසනං එතං, එකන්තසුඛං යෙව, මහාරාජ, නිබ්බානං, න දුක්ඛෙන මිස්සං. එත්ථ කාරණං වදාමි. අත්ථි, මහාරාජ, රාජූනං රජ්ජසුඛං නාමා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අත්ථි රාජූනං රජ්ජසුඛ’’න්ති. ‘‘අපි නු ඛො තං, මහාරාජ, රජ්ජසුඛං දුක්ඛෙන මිස්ස’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන තෙ, මහාරාජ, රාජානො පච්චන්තෙ කුපිතෙ තෙසං පච්චන්තනිස්සිතානං පටිසෙධාය අමච්චෙහි පරිණායකෙහි භටෙහි බලත්ථෙහි පරිවුතා පවාසං ගන්ත්වා ඩංසමකසවාතාතපපටිපීළිතා සමවිසමෙ පරිධාවන්ති, මහායුද්ධඤ්ච කරොන්ති, ජීවිතසංසයඤ්ච පාපුණන්තී’’ති? ‘‘නෙතං, භන්තෙ නාගසෙන, රජ්ජසුඛං නාම, රජ්ජසුඛස්ස පරියෙසනාය පුබ්බභාගො එසො, දුක්ඛෙන, භන්තෙ නාගසෙන, රාජානො රජ්ජං පරියෙසිත්වා රජ්ජසුඛං අනුභවන්ති, එවං, භන්තෙ නාගසෙන, රජ්ජසුඛං දුක්ඛෙන අමිස්සං, අඤ්ඤං තං රජ්ජසුඛං, අඤ්ඤං දුක්ඛ’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, එකන්තසුඛං නිබ්බානං, න දුක්ඛෙන මිස්සං. යෙ පන තං නිබ්බානං පරියෙසන්ති, තෙ කායඤ්ච චිත්තඤ්ච ආතාපෙත්වා ඨානචඞ්කමනිසජ්ජාසයනාහාරං පරිග්ගහෙත්වා මිද්ධං උපරුන්ධිත්වා ආයතනානි පටිපීළෙත්වා කායඤ්ච ජීවිතඤ්ච පරිච්චජිත්වා දුක්ඛෙන නිබ්බානං පරියෙසිත්වා එකන්තසුඛං නිබ්බානං අනුභවන්ති, නිහතපච්චාමිත්තා විය රාජානො රජ්ජසුඛං. එවං, මහාරාජ, එකන්තසුඛං නිබ්බානං, න දුක්ඛෙන මිස්සං, අඤ්ඤං නිබ්බානං, අඤ්ඤං දුක්ඛන්ති.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි එකන්තසුඛං නිබ්බානං, න දුක්ඛෙන මිස්සං, අඤ්ඤං දුක්ඛං, අඤ්ඤං නිබ්බානන්ති. අත්ථි, මහාරාජ, ආචරියානං සිප්පවන්තානං සිප්පසුඛං නාමා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අත්ථි ආචරියානං සිප්පවන්තානං සිප්පසුඛ’’න්ති. ‘‘අපි නු ඛො තං, මහාරාජ, සිප්පසුඛං දුක්ඛෙන මිස්ස’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන තෙ, මහාරාජ, ආචරියා [ඉදං පදං සී. පී. පොත්ථකෙසු නත්ථි] ආචරියානං අභිවාදනපච්චුට්ඨානෙන උදකාහරණඝරසම්මජ්ජනදන්තකට්ඨමුඛොදකානුප්පදානෙන උච්ඡිට්ඨපටිග්ගහණඋච්ඡාදනනහාපනපාදපරිකම්මෙන සකචිත්තං නික්ඛිපිත්වා පරචිත්තානුවත්තනෙන දුක්ඛසෙය්‍යාය විසමභොජනෙන කායං ආතාපෙන්තී’’ති? ‘‘නෙතං, භන්තෙ නාගසෙන, සිප්පසුඛං නාම, සිප්පපරියෙසනාය පුබ්බභාගො එසො, දුක්ඛෙන, භන්තෙ නාගසෙන, ආචරියා සිප්පං පරියෙසිත්වා සිප්පසුඛං අනුභවන්ති, එවං, භන්තෙ නාගසෙන, සිප්පසුඛං දුක්ඛෙන අමිස්සං, අඤ්ඤං තං සිප්පසුඛං, අඤ්ඤං දුක්ඛ’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, එකන්තසුඛං නිබ්බානං, න දුක්ඛෙන මිස්සං. යෙ පන තං නිබ්බානං පරියෙසන්ති, තෙ කායඤ්ච චිත්තඤ්ච ආතාපෙත්වා ඨානචඞ්කමනිසජ්ජාසයනාහාරං පරිග්ගහෙත්වා මිද්ධං උපරුන්ධිත්වා ආයතනානි පටිපීළෙත්වා කායඤ්ච ජීවිතඤ්ච පරිච්චජිත්වා දුක්ඛෙන නිබ්බානං පරියෙසිත්වා එකන්තසුඛං නිබ්බානං අනුභවන්ති, ආචරියා විය සිප්පසුඛං. එවං, මහාරාජ, එකන්තසුඛං නිබ්බානං, න දුක්ඛෙන මිස්සං, අඤ්ඤං දුක්ඛං, අඤ්ඤං නිබ්බාන’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
එකන්තසුඛනිබ්බානපඤ්හො නවමො.
10. නිබ්බානරූපසණ්ඨානපඤ්හො
10. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘නිබ්බානං නිබ්බාන’න්ති යං වදෙසි, සක්කා පන තස්ස නිබ්බානස්ස රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා උපදස්සයිතු’’න්ති? ‘‘අප්පටිභාගං, මහාරාජ, නිබ්බානං, න සක්කා නිබ්බානස්ස රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා උපදස්සයිතු’’න්ති. ‘‘එතම්පාහං, භන්තෙ නාගසෙන, න සම්පටිච්ඡාමි, යං අත්ථිධම්මස්ස නිබ්බානස්ස රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා අපඤ්ඤාපනං, කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහී’’ති. ‘‘හොතු, මහාරාජ, කාරණෙන තං සඤ්ඤාපෙස්සාමි. අත්ථි, මහාරාජ, මහාසමුද්දො නාමා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අත්ථෙසො මහාසමුද්දො’’ති. ‘‘සචෙ තං, මහාරාජ, කොචි එවං පුච්ඡෙය්‍ය ‘කිත්තකං, මහාරාජ, මහාසමුද්දෙ උදකං, කති පන තෙ සත්තා, යෙ මහාසමුද්දෙ පටිවසන්තී’ති, එවං පුට්ඨො ත්වං, මහාරාජ, කින්ති තස්ස බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, කොචි එවං පුච්ඡෙය්‍ය ‘කිත්තකං, මහාරාජ, මහාසමුද්දෙ උදකං, කති පන තෙ සත්තා, යෙ මහාසමුද්දෙ පටිවසන්තී’ති, තමහං, භන්තෙ, එවං වදෙය්‍යං ‘අපුච්ඡිතබ්බං මං ත්වං අම්භො පුරිස පුච්ඡසි, නෙසා පුච්ඡා කෙනචි පුච්ඡිතබ්බා, ඨපනීයො එසො පඤ්හො. අවිභත්තො ලොකක්ඛායිකෙහි මහාසමුද්දො, න සක්කා මහාසමුද්දෙ උදකං පරිමිනිතුං සත්තා වා යෙ තත්ථ වාසමුපගතාති එවාහං භන්තෙ තස්ස පටිවචනං දදෙය්‍ය’’’න්ති.