5. අනුමානපඤ්හො
1. බුද්ධවග්ගො
1. ද්වින්නං බුද්ධානං අනුප්පජ්ජමානපඤ්හො
1. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධො අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’ති. දෙසෙන්තා ච, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙපි තථාගතා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ දෙසෙන්ති, කථයමානා ච චත්තාරි අරියසච්චානි කථෙන්ති, සික්ඛාපෙන්තා ච තීසු සික්ඛාසු සික්ඛාපෙන්ති, අනුසාසමානා ච අප්පමාදප්පටිපත්තියං අනුසාසන්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙසම්පි තථාගතානං එකා දෙසනා එකා කථා එකා සික්ඛා එකා අනුසිට්ඨි, කෙන කාරණෙන ද්වෙ තථාගතා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති? එකෙනපි තාව බුද්ධුප්පාදෙන අයං ලොකො ඔභාසජාතො, යදි දුතියො බුද්ධො භවෙය්‍ය, ද්වින්නං පභාය අයං ලොකො භිය්‍යොසොමත්තාය ඔභාසජාතො භවෙය්‍ය, ඔවදමානා ච ද්වෙ තථාගතා සුඛං ඔවදෙය්‍යුං, අනුසාසමානා ච සුඛං අනුසාසෙය්‍යුං, තත්ථ මෙ කාරණං බ්‍රූහි, යථාහං නිස්සංසයො භවෙය්‍ය’’න්ති.
‘‘අයං, මහාරාජ, දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය.
‘‘යථා, මහාරාජ, නාවා එකපුරිසසන්ධාරණී [එකපුරිසසන්තාරණී (සී. පී.)] භවෙය්‍ය, එකස්මිං පුරිසෙ අභිරූළ්හෙ සා නාවා සමුපාදිකා [සමුදකා (ක.)] භවෙය්‍ය. අථ දුතියො පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය තාදිසො ආයුනා වණ්ණෙන වයෙන පමාණෙන කිසථූලෙන සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගෙන, සො තං නාවං අභිරූහෙය්‍ය, අපි නු සා, මහාරාජ, නාවා ද්වින්නම්පි ධාරෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය, ඔසීදෙය්‍ය උදකෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො යාවදත්ථං භොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය ඡාදෙන්තං යාව කණ්ඨමභිපූරයිත්වා, සො ධාතො පීණිතො පරිපුණ්ණො නිරන්තරො තන්දිකතො අනොනමිතදණ්ඩජාතො පුනදෙව තත්තකං භොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, පුරිසො සුඛිතො භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, සකිං භුත්තොව මරෙය්‍යා’’ති [භුත්තො වමෙය්‍යාති (ක.)]. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍යා’’ති.
‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතී’’ති? ‘‘ඉධ, මහාරාජ, ද්වෙ සකටා රතනපරිපූරිතා භවෙය්‍යුං යාව මුඛසමා, එකස්මා සකටතො රතනං ගහෙත්වා එකස්මිං සකටෙ ආකිරෙය්‍යුං, අපි නු ඛො තං, මහාරාජ, සකටං ද්වින්නම්පි සකටානං රතනං ධාරෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, නාභිපි තස්ස ඵලෙය්‍ය, අරාපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යුං, නෙමිපි තස්ස ඔපතෙය්‍ය, අක්ඛොපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යා’’ති. ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, අතිරතනභාරෙන සකටං භිජ්ජතී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අතිධම්මභාරෙන පථවී චලති.
‘‘අපි ච, මහාරාජ, ඉමං කාරණං බුද්ධබලපරිදීපනාය ඔසාරිතං. අඤ්ඤම්පි තත්ථ අභිරූපං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධො එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘තුම්හාකං බුද්ධො, අම්හාකං බුද්ධො’ති, උභතො පක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං, යථා, මහාරාජ, ද්වින්නං බලවාමච්චානං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘තුම්හාකං අමච්චො, අම්හාකං අමච්චො’ති, උභතො පක්ඛජාතා හොන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යදි ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තෙසං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘තුම්හාකං බුද්ධො, අම්හාකං බුද්ධො’ති, උභතො පක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. ඉදං තාව, මහාරාජ, එකං කාරණං, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, ‘අග්ගො බුද්ධො’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය, ‘ජෙට්ඨො බුද්ධො’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය, ‘සෙට්ඨො බුද්ධො’ති, ‘විසිට්ඨො බුද්ධො’ති, ‘උත්තමො බුද්ධො’ති, ‘පවරො බුද්ධො’ති, ‘අසමො බුද්ධො’ති, ‘අසමසමො බුද්ධො’ති, ‘අප්පටිමො බුද්ධො’ති, ‘අප්පටිභාගො බුද්ධො’ති, ‘අප්පටිපුග්ගලො බුද්ධො’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. ඉදම්පි ඛො ත්වං, මහාරාජ, කාරණං අත්ථතො සම්පටිච්ඡ, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ නුප්පජ්ජන්ති.
‘‘අපි ච ඛො, මහාරාජ, බුද්ධානං භගවන්තානං සභාවපකති එසායං, එකො යෙව බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජති. කස්මා කාරණා? මහන්තතාය සබ්බඤ්ඤුබුද්ධගුණානං. අඤ්ඤම්පි, මහාරාජ, යං ලොකෙ මහන්තං, තං එකං යෙව හොති. පථවී, මහාරාජ, මහන්තී, සා එකා යෙව. සාගරො මහන්තො, සො එකො යෙව. සිනෙරු ගිරිරාජා මහන්තො, සො එකො යෙව. ආකාසො මහන්තො, සො එකො යෙව. සක්කො මහන්තො, සො එකො යෙව. මාරො මහන්තො, සො එකො යෙව. මහාබ්‍රහ්මා මහන්තො, සො එකො යෙව. තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො මහන්තො, සො එකො යෙව ලොකස්මිං. යත්ථ තෙ උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ අඤ්ඤස්ස ඔකාසො න හොති, තස්මා, මහාරාජ, තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො එකො යෙව ලොකස්මිං උප්පජ්ජතී’’ති.
‘‘සුකථිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො ඔපම්මෙහි කාරණෙහි. අනිපුණොපෙතං සුත්වා අත්තමනො භවෙය්‍ය, කිං පන මාදිසො මහාපඤ්ඤො. සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
ද්වින්නං බුද්ධානං අනුප්පජ්ජමානපඤ්හො පඨමො.
2. ගොතමිවත්ථදානපඤ්හො
2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා මාතුච්ඡාය මහාපජාපතියා ගොතමියා වස්සිකසාටිකාය දීයමානාය ‘සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චා’ති. කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො සඞ්ඝරතනතො න භාරිකො න ගරුකො න දක්ඛිණෙය්‍යො, යං තථාගතො සකාය මාතුච්ඡාය සයං පිඤ්ජිතං [පිච්ඡිතං (සී. පී.)] සයං ලුඤ්චිතං සයං පොථිතං සයං කන්තිතං සයං වායිතං වස්සිකසාටිකං අත්තනො දීයමානං සඞ්ඝස්ස දාපෙසි. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො සඞ්ඝරතනතො උත්තරො භවෙය්‍ය අධිකො වා විසිට්ඨො වා, ‘මයි දින්නෙ මහප්ඵලං භවිස්සතී’ති න තථාගතො මාතුච්ඡාය සයං පිඤ්ජිතං සයං ලුඤ්චිතං සයං පොථිතං වස්සිකසාටිකං සඞ්ඝෙ දාපෙය්‍ය, යස්මා ච ඛො භන්තෙ නාගසෙන තථාගතො අත්තානං න පත්ථයති [න පත්ථීයති (සී. පී.)] න උපනිස්සයති, තස්මා තථාගතො මාතුච්ඡාය තං වස්සිකසාටිකං සඞ්ඝස්ස දාපෙසී’’ති.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා මාතුච්ඡාය මහාපජාපතියා ගොතමියා වස්සිකසාටිකාය දීයමානාය ‘සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චා’ති. තං පන න අත්තනො පතිමානනස්ස අවිපාකතාය න අදක්ඛිණෙය්‍යතාය, අපි ච ඛො, මහාරාජ, හිතත්ථාය අනුකම්පාය අනාගතමද්ධානං සඞ්ඝො මමච්චයෙන චිත්තීකතො භවිස්සතීති විජ්ජමානෙ යෙව ගුණෙ පරිකිත්තයන්තො එවමාහ ‘සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පූජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චා’ති.
‘‘යථා, මහාරාජ, පිතා ධරමානො යෙව අමච්චභටබලදොවාරිකඅනීකට්ඨපාරිසජ්ජජනමජ්ඣෙ රඤ්ඤො සන්තිකෙ පුත්තස්ස විජ්ජමානං යෙව ගුණං පකිත්තෙති [පරිකිත්තෙති (ක.)] ‘ඉධ ඨපිතො අනාගතමද්ධානං ජනමජ්ඣෙ පූජිතො භවිස්සතී’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො හිතත්ථාය අනුකම්පාය අනාගතමද්ධානං සඞ්ඝො මමච්චයෙන චිත්තීකතො භවිස්සතීති විජ්ජමානෙ යෙව ගුණෙ පකිත්තයන්තො එවමාහ ‘සඞ්ඝෙ ගොතමි දෙහි, සඞ්ඝෙ තෙ දින්නෙ අහඤ්චෙව පුජිතො භවිස්සාමි සඞ්ඝො චා’ති.
‘‘න ඛො, මහාරාජ, තාවතකෙන වස්සිකසාටිකානුප්පදානමත්තකෙන සඞ්ඝො තථාගතතො අධිකො නාම හොති විසිට්ඨො වා. යථා, මහාරාජ, මාතාපිතරො පුත්තානං උච්ඡාදෙන්ති පරිමද්දන්ති නහාපෙන්ති සම්බාහෙන්ති, අපි නු ඛො, මහාරාජ, තාවතකෙන උච්ඡාදනපරිමද්දනනහාපනසම්බාහනමත්තකෙන ‘පුත්තො මාතාපිතූහි අධිකො නාම හොති විසිට්ඨො වා’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, අකාමකරණීයා භන්තෙ පුත්තා මාතාපිතූනං, තස්මා මාතාපිතරො පුත්තානං උච්ඡාදනපරිමද්දනනහාපනසම්බාහනං කරොන්තී’’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, න තාවතකෙන වස්සිකසාටිකානුප්පදානමත්තකෙන සඞ්ඝො තථාගතතො අධිකො නාම හොති විසිට්ඨො වාති. අපි ච තථාගතො අකාමකරණීයං කරොන්තො මාතුච්ඡාය තං වස්සිකසාටිකං සඞ්ඝස්ස දාපෙසි.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො රඤ්ඤො උපායනං ආහරෙය්‍ය, තං රාජා උපායනං අඤ්ඤතරස්ස භටස්ස වා බලස්ස වා සෙනාපතිස්ස වා පුරොහිතස්ස වා දදෙය්‍ය. අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, පුරිසො තාවතකෙන උපායනපටිලාභමත්තකෙන රඤ්ඤා අධිකො නාම හොති විසිට්ඨො වා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, රාජභත්තිකො, භන්තෙ, සො පුරිසො රාජූපජීවී, තට්ඨානෙ ඨපෙන්තො රාජා උපායනං දෙතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, න තාවතකෙන වස්සිකසාටිකානුප්පදානමත්තකෙන සඞ්ඝො තථාගතතො අධිකො නාම හොති විසිට්ඨො වා, අථ ඛො තථාගතභත්තිකො තථාගතූපජීවී. තට්ඨානෙ ඨපෙන්තො තථාගතො සඞ්ඝස්ස වස්සිකසාටිකං දාපෙසි.
‘‘අපි ච, මහාරාජ, තථාගතස්ස එවං අහොසි ‘සභාවපටිපූජනීයො සඞ්ඝො, මම සන්තකෙන සඞ්ඝං පටිපූජෙස්සාමී’ති සඞ්ඝස්ස වස්සිකසාටිකං දාපෙසි, න, මහාරාජ, තථාගතො අත්තනො යෙව පටිපූජනං වණ්ණෙති, අථ ඛො යෙ ලොකෙ පටිපූජනාරහා, තෙසම්පි තථාගතො පටිපූජනං වණ්ණෙති.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන මජ්ඣිමනිකායවරලඤ්ඡකෙ ධම්මදායාදධම්මපරියායෙ අප්පිච්ඡප්පටිපත්තිං පකිත්තයමානෙන ‘අසු යෙව මෙ පුරිමො භික්ඛු පුජ්ජතරො ච පාසංසතරො චා’ති. ‘‘නත්ථි, මහාරාජ, භවෙසු කොචි සත්තො තථාගතතො දක්ඛිණෙය්‍යො වා උත්තරො වා අධිකො වා විසිට්ඨො වා, තථාගතොව උත්තරො අධිකො විසිට්ඨො.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, සංයුත්තනිකායවරෙ මාණවගාමිකෙන දෙවපුත්තෙන භගවතො පුරතො ඨත්වා දෙවමනුස්සමජ්ඣෙ –
‘‘‘විපුලො රාජගහීයානං [රාජගහිකානං (ක.) සං. නි. 1.111 පස්සිතබ්බං], ගිරි සෙට්ඨො පවුච්චති;
සෙතො හිමවතං සෙට්ඨො, ආදිච්චො අඝගාමිනං.
‘‘‘සමුද්දො උදධිනං සෙට්ඨො, නක්ඛත්තානඤ්ච චන්දිමා;
සදෙවකස්ස ලොකස්ස, බුද්ධො අග්ගො පවුච්චතී’ති.
‘‘තා ඛො පනෙතා, මහාරාජ, මාණවගාමිකෙන දෙවපුත්තෙන ගාථා සුගීතා න දුග්ගීතා, සුභාසිතා න දුබ්භාසිතා, අනුමතා ච භගවතා, නනු, මහාරාජ, ථෙරෙනපි සාරිපුත්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා භණිතං –
‘‘‘එකො මනොපසාදො; සරණගමනමඤ්ජලිපණාමො වා;
උස්සහතෙ තාරයිතුං, මාරබලනිසූදනෙ බුද්ධෙ’ති.
‘‘භගවතා ච භණිතං දෙවාතිදෙවෙන ‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. කතමො එකපුග්ගලො? තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… දෙවමනුස්සාන’’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
ගොතමිවත්ථදානපඤ්හො දුතියො.
3. ගිහිපබ්බජිතසම්මාපටිපත්තිපඤ්හො
[3] ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘ගිහිනො වාහං, භික්ඛවෙ, පබ්බජිතස්ස වා සම්මාපටිපත්තිං වණ්ණෙමි, ගිහී වා භික්ඛවෙ පබ්බජිතො වා සම්මාපටිපන්නො සම්මාපටිපත්තාධිකරණහෙතු ආරාධකො හොති ඤායං ධම්මං කුසල’’න්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, ගිහී ඔදාතවසනො කාමභොගී පුත්තදාරසම්බාධසයනං අජ්ඣාවසන්තො කාසිකචන්දනං පච්චනුභොන්තො මාලාගන්ධවිලෙපනං ධාරෙන්තො ජාතරූපරජතං සාදියන්තො මණිකුණ්ඩල [මණිකනක (සී. පී.)] විචිත්තමොළිබද්ධො සම්මාපටිපන්නො ආරාධකො හොති ඤායං ධම්මං කුසලං, පබ්බජිතොපි භණ්ඩුකාසාවවත්ථවසනො පරපිණ්ඩමජ්ඣුපගතො චතූසු සීලක්ඛන්ධෙසු සම්මාපරිපූරකාරී දියඩ්ඪෙසු සික්ඛාපදසතෙසු සමාදාය වත්තන්තො තෙරසසු ධුතගුණෙසු අනවසෙසං වත්තන්තො සම්මාපටිපන්නො ආරාධකො හොති ඤායං ධම්මං කුසලං. තත්ථ, භන්තෙ, කො විසෙසො ගිහිනො වා පබ්බජිතස්ස වා? අඵලං හොති තපොකම්මං, නිරත්ථකා පබ්බජ්ජා. වඤ්ඣා සික්ඛාපදගොපනා, මොඝං ධුතගුණසමාදානං, කිං තත්ථ දුක්ඛමනුචිණ්ණෙන, නනු නාම සුඛෙනෙව සුඛං අධිගන්තබ්බ’’න්ති.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘ගිහිනො වාහං, භික්ඛවෙ, පබ්බජිතස්ස වා සම්මාපටිපත්තිං වණ්ණෙමි, ගිහී වා, භික්ඛවෙ, පබ්බජිතො වා සම්මාපටිපන්නො සම්මාපටිපත්තාධිකරණහෙතු ආරාධකො හොති ඤායං ධම්මං කුසල’’න්ති. එවමෙතං, මහාරාජ, සම්මාපටිපන්නොව සෙට්ඨො, පබ්බජිතොපි, මහාරාජ, ‘පබ්බජිතොම්හී’ති න සම්මා පටිපජ්ජෙය්‍ය, අථ ඛො සො ආරකාව සාමඤ්ඤා, ආරකාව බ්‍රහ්මඤ්ඤා, පගෙව ගිහී ඔදාතවසනො. ගිහීපි, මහාරාජ, සම්මාපටිපන්නො ආරාධකො හොති ඤායං ධම්මං කුසලං, පබ්බජිතොපි, මහාරාජ, සම්මාපටිපන්නො ආරාධකො හොති ඤායං ධම්මං කුසලං.
‘‘අපි ච ඛො, මහාරාජ, පබ්බජිතොව සාමඤ්ඤස්ස ඉස්සරො අධිපති; පබ්බජ්ජා, මහාරාජ, බහුගුණා අනෙකගුණා අප්පමාණගුණා, න සක්කා පබ්බජ්ජාය ගුණං පරිමාණං කාතුං.
‘‘යථා, මහාරාජ, කාමදදස්ස මණිරතනස්ස න සක්කා ධනෙන අග්ඝො පරිමාණං කාතුං ‘එත්තකං මණිරතනස්ස මූල’න්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පබ්බජ්ජා බහුගුණා අනෙකගුණා අප්පමාණගුණා, න සක්කා පබ්බජ්ජාය ගුණං පරිමාණං කාතුං.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, මහාසමුද්දෙ ඌමියො න සක්කා පරිමාණං කාතුං ‘එත්තකා මහාසමුද්දෙ ඌමියො’ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පබ්බජ්ජා බහුගුණා අනෙකගුණා අප්පමාණගුණා, න සක්කා පබ්බජ්ජාය ගුණං පරිමාණං කාතුං.
‘‘පබ්බජිතස්ස, මහාරාජ, යං කිඤ්චි කරණීයං, සබ්බං තං ඛිප්පමෙව සමිජ්ඣති නො චිරරත්තාය. කිං කාරණා? පබ්බජිතො, මහාරාජ, අප්පිච්ඡො හොති සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො ආරද්ධවීරියො නිරාලයො අනිකෙතො පරිපුණ්ණසීලො සල්ලෙඛිතාචාරො ධුතප්පටිපත්තිකුසලො හොති, තං කාරණා පබ්බජිතස්ස යං කිඤ්චි කරණීයං, සබ්බං තං ඛිප්පමෙව සමිජ්ඣති නො චිරරත්තාය. යථා, මහාරාජ, නිග්ගණ්ඨිසමසුධොතඋජුවිමලනාරාචො සුසජ්ජිතො සම්මා වහති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පබ්බජිතස්ස යං කිඤ්චි කරණීයං, සබ්බං තං ඛිප්පමෙව සමිජ්ඣති නො චිරරත්තායා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
ගිහිපබ්බජිතසම්මාපටිපත්තිපඤ්හො තතියො.
4. පටිපදාදොසපඤ්හො
4. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යදා බොධිසත්තො දුක්කරකාරිකං අකාසි, නෙතාදිසො අඤ්ඤත්‍ර ආරම්භො අහොසි නික්කමො කිලෙසයුද්ධං මච්චුසෙනං විධමනං ආහාරපරිග්ගහො දුක්කරකාරිකා, එවරූපෙ පරක්කමෙ කිඤ්චි අස්සාදං අලභිත්වා තමෙව චිත්තං පරිහාපෙත්වා එවමවොච ‘න ඛො පනාහං ඉමාය කටුකාය දුක්කරකාරිකාය අධිගච්ඡාමි උත්තරිමනුස්සධම්මං අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසං, සියා නු ඛො අඤ්ඤො මග්ගො බොධායා’ති, තතො නිබ්බින්දිත්වා අඤ්ඤෙන මගෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, පුන තාය පටිපදාය සාවකෙ අනුසාසති සමාදපෙති.
‘‘‘ආරම්භථ නික්ඛමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ;
ධුනාථ මච්චුනො සෙනං, නළාගාරංව කුඤ්ජරො’ති [සං. නි. 1.185].
‘‘කෙන න ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණෙන තථාගතො යාය පටිපදාය අත්තනා නිබ්බින්නො විරත්තරූපො, තත්ථ සාවකෙ අනුසාසති සමාදපෙතී’’ති?
‘‘තදාපි, මහාරාජ, එතරහිපි සා යෙව පටිපදා, තං යෙව පටිපදං පටිපජ්ජිත්වා බොධිසත්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො. අපි ච, මහාරාජ, බොධිසත්තො අතිවීරියං කරොන්තො නිරවසෙසතො ආහාරං උපරුන්ධි. තස්ස ආහාරූපරොධෙන චිත්තදුබ්බල්‍යං උප්පජ්ජි. සො තෙන දුබ්බල්‍යෙන නාසක්ඛි සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිතුං, සො මත්තමත්තං කබළීකාරාහාරං සෙවන්තො තායෙව පටිපදාය නචිරස්සෙව සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණි. සො යෙව, මහාරාජ, පටිපදා සබ්බෙසං තථාගතානං සබ්බඤ්ඤුතඤාණප්පටිලාභාය.
‘‘යථා, මහාරාජ, සබ්බෙසං සත්තානං ආහාරො උපත්ථම්භො, ආහාරූපනිස්සිතා සබ්බෙ සත්තා සුඛං අනුභවන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සා යෙව පටිපදා සබ්බෙසං තථාගතානං සබ්බඤ්ඤුතඤාණප්පටිලාභාය, නෙසො, මහාරාජ, දොසො ආරම්භස්ස, න නික්කමස්ස, න කිලෙසයුද්ධස්ස, යෙන තථාගතො තස්මිං සමයෙ න පාපුණි සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, අථ ඛො ආහාරූපරොධස්සෙවෙසො දොසො, සදා පටියත්තා යෙවෙසා පටිපදා.
‘‘යථා, මහාරාජ, පුරිසො අද්ධානං අතිවෙගෙන ගච්ඡෙය්‍ය, තෙන සො පක්ඛහතො වා භවෙය්‍ය පීඨසප්පී වා අසඤ්චරො පථවිතලෙ. අපි නු ඛො, මහාරාජ, මහාපථවියා දොසො අත්ථි, යෙන සො පුරිසො පක්ඛහතො අහොසී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ; සදා පටියත්තා, භන්තෙ, මහාපථවී, කුතො තස්සා දොසො? වායාමස්සෙවෙසො දොසො, යෙන සො පුරිසො පක්ඛහතො අහොසී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නෙසො දොසො ආරම්භස්ස, න නික්කමස්ස, න කිලෙසයුද්ධස්ස, යෙන තථාගතො තස්මිං සමයෙ න පාපුණි සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, අථ ඛො ආහාරූපරොධස්සෙවෙසො දොසො සදා පටියත්තා යෙවෙසා පටිපදා.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො කිලිට්ඨං සාටකං නිවාසෙය්‍ය, න සො තං ධොවාපෙය්‍ය, නෙසො දොසො උදකස්ස, සදා පටියත්තං උදකං. පුරිසස්සෙවෙසො දොසො. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නෙසො දොසො ආරම්භස්ස, න නික්කමස්ස, න කිලෙසයුද්ධස්ස, යෙන තථාගතො තස්මිං සමයෙ න පාපුණි සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, අථ ඛො ආහාරූපරොධස්සෙවෙසො දොසො, සදා පටියත්තා යෙවෙසා පටිපදා, තස්මා තථාගතො තායෙව පටිපදාය සාවකෙ අනුසාසති සමාදපෙති, එවං ඛො, මහාරාජ, සදා පටියත්තා අනවජ්ජා සා පටිපදා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
පටිපදාදොසපඤ්හො චතුත්ථො.
5. හීනායාවත්තනපඤ්හො
5. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, මහන්තං ඉදං තථාගතසාසනං සාරං වරං සෙට්ඨං පවරං අනුපමං පරිසුද්ධං විමලං පණ්ඩරං අනවජ්ජං, න යුත්තං ගිහිං තාවතකං පබ්බජෙතුං, ගිහී යෙව [ගිහිං යෙව (සී. පී.)] එකස්මිං ඵලෙ විනෙත්වා යදා අපුනරාවත්තී හොති තදා සො පබ්බාජෙතබ්බො. කිං කාරණා? ඉමෙ දුජ්ජනා තාව තත්ථ සාසනෙ විසුද්ධෙ පබ්බජිත්වා පටිනිවත්තිත්වා හීනායාවත්තන්ති, තෙසං පච්චාගමනෙන අයං මහාජනො එවං විචින්තෙති ‘තුච්ඡකං වත භො එතං සමණස්ස ගොතමස්ස සාසනං භවිස්සති, යං ඉමෙ පටිනිවත්තන්තී’ති, ඉදමෙත්ථ කාරණ’’න්ති.
‘‘යථා, මහාරාජ, තළාකො භවෙය්‍ය සම්පුණ්ණසුචිවිමලසීතලසලිලො, අථ යො කොචි කිලිට්ඨො මලකද්දමගතො තං තළාකං ගන්ත්වා අනහායිත්වා කිලිට්ඨොව පටිනිවත්තෙය්‍ය, තත්ථ, මහාරාජ, කතමං ජනො ගරහෙය්‍ය කිලිට්ඨං වා තළාකං වා’’ති? ‘‘කිලිට්ඨං, භන්තෙ, ජනො ගරහෙය්‍ය ‘අයං තළාකං ගන්ත්වා අනහායිත්වා කිලිට්ඨොව පටිනිවත්තො, කිං ඉමං අනහායිතුකාමං තළාකො සයං නහාපෙස්සති, කො දොසො තළාකස්සා’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො විමුත්තිවරසලිලසම්පුණ්ණං සද්ධම්මවරතළාකං මාපෙසි ‘යෙ කෙචි කිලෙසමලකිලිට්ඨා සචෙතනා බුධා, තෙ ඉධ නහායිත්වා සබ්බකිලෙසෙ පවාහයිස්සන්තී’ති. යදි කොචි තං සද්ධම්මවරතළාකං ගන්ත්වා අනහායිත්වා සකිලෙසොව පටිනිවත්තිත්වා හීනායාවත්තති තං යෙව ජනො ගරහිස්සති ‘අයං ජිනසාසනෙ පබ්බජිත්වා තත්ථ පතිට්ඨං අලභිත්වා හීනායාවත්තො, කිං ඉමං අප්පටිපජ්ජන්තං ජිනසාසනං සයං බොධෙස්සති, කො දොසො ජිනසාසනස්සා’ති?
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො පරමබ්‍යාධිතො රොගුප්පත්තිකුසලං අමොඝධුවසිද්ධකම්මං භිසක්කං සල්ලකත්තං දිස්වා අතිකිච්ඡාපෙත්වා සබ්‍යාධිකොව පටිනිවත්තෙය්‍ය, තත්ථ කතමං ජනො ගරහෙය්‍ය ආතුරං වා භිසක්කං වා’’ති? ‘‘ආතුරං, භන්තෙ, ජනො ගරහෙය්‍ය ‘අයං රොගුප්පත්තිකුසලං අමොඝධුවසිද්ධකම්මං භිසක්කං සල්ලකත්තං දිස්වා අතිකිච්ඡාපෙත්වා සබ්‍යාධිකොව පටිනිවත්තො, කිං ඉමං අතිකිච්ඡාපෙන්තං භිසක්කො සයං තිකිච්ඡිස්සති, කො දොසො භිසක්කස්සා’’’ති? ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො අන්තොසාසනසමුග්ගෙ කෙවලං සකලකිලෙසබ්‍යාධිවූපසමනසමත්ථං අමතොසධං පක්ඛිපි, ‘යෙ කෙචි කිලෙසබ්‍යාධිපීළිතා සචෙතනා බුධා, තෙ ඉමං අමතොසධං පිවිත්වා සබ්බකිලෙසබ්‍යාධිං වූපසමෙස්සන්තී’ති. යදි කොචි යං අමතොසධං අපිවිත්වා සකිලෙසොව පටිනිවත්තිත්වා හීනායාවත්තති, තං යෙව ජනො ගරහිස්සති ‘අයං ජිනසාසනෙ පබ්බජිත්වා තත්ථ පතිට්ඨං අලභිත්වා හීනායාවත්තො, කිං ඉමං අප්පටිපජ්ජන්තං ජිනසාසනං සයං බොධෙස්සති, කො දොසො ජිනසාසනස්සා’ති?
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ඡාතො පුරිසො මහතිමහාපුඤ්ඤභත්තපරිවෙසනං ගන්ත්වා තං භත්තං අභුඤ්ජිත්වා ඡාතොව පටිනිවත්තෙය්‍ය, තත්ථ කතමං ජනො ගරහෙය්‍ය ඡාතං වා පුඤ්ඤභත්තං වා’’ති? ‘‘ඡාතං, භන්තෙ, ජනො ගරහෙය්‍ය ‘අයං ඛුදාපීළිතො පුඤ්ඤභත්තං පටිලභිත්වා අභුඤ්ජිත්වා ඡාතොව පටිනිවත්තො, කිං ඉමස්ස අභුඤ්ජන්තස්ස භොජනං සයං මුඛං පවිසිස්සති, කො දොසො භොජනස්සා’’’ති? ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො අන්තොසාසනසමුග්ගෙ පරමපවරං සන්තං සිවං පණීතං අමතං පරමමධුරං කායගතාසතිභොජනං ඨපෙසි ‘යෙ කෙචි කිලෙසඡාතජ්ඣත්තා තණ්හාපරෙතමානසා සචෙතනා බුධා, තෙ ඉමං භොජනං භුඤ්ජිත්වා කාමරූපාරූපභවෙසු සබ්බං තණ්හමපනෙස්සන්තී’ති. යදි කොචි තං භොජනං අභුඤ්ජිත්වා තණ්හාසිතොව පටිනිවත්තිත්වා හීනායාවත්තති, තඤ්ඤෙව ජනො ගරහිස්සති ‘අයං ජිනසාසනෙ පබ්බජිත්වා තත්ථ පතිට්ඨං අලභිත්වා හීනායාවත්තො, කිං ඉමං අප්පටිපජ්ජන්තං ජිනසාසනං සයං බොධෙස්සසි, කො දොසො ජිනසාසනස්සා’ති.
‘‘යදි, මහාරාජ, තථාගතො ගිහිං යෙව එකස්මිං ඵලෙ විනීතං පබ්බාජෙය්‍ය, න නාමායං පබ්බජ්ජා කිලෙසප්පහානාය විසුද්ධියා වා, නත්ථි පබ්බජ්ජාය කරණීයං. යථා, මහාරාජ, පුරිසො අනෙකසතෙන කම්මෙන තළාකං ඛණාපෙත්වා පරිසාය එවමනුස්සාවෙය්‍ය ‘මා මෙ, භොන්තො, කෙචි සංකිලිට්ඨා ඉමං තළාකං ඔතරථ, පවාහිතරජොජල්ලා පරිසුද්ධා විමලමට්ඨා ඉමං තළාකං ඔතරථා’ති. අපි නු ඛො, මහාරාජ, තෙසං පවාහිතරජොජල්ලානං පරිසුද්ධානං විමලමට්ඨානං තෙන තළාකෙන කරණීයං භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, යස්සත්ථාය තෙ තං තළාකං උපගච්ඡෙය්‍යුං, තං අඤ්ඤත්‍රෙව තෙසං කතං කරණීයං, කිං තෙසං තෙන තළාකෙනා’’ති? ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යදි තථාගතො ගිහිං යෙව එකස්මිං ඵලෙ විනීතං පබ්බාජෙය්‍ය, තත්ථෙව තෙසං කතං කරණීයං, කිං තෙසං පබ්බජ්ජාය.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, සභාවඉසිභත්තිකො සුතමන්තපදධරො අතක්කිකො රොගුප්පත්තිකුසලො අමොඝධුවසිද්ධකම්මො භිසක්කො සල්ලකත්තො සබ්බරොගූපසමභෙසජ්ජං සන්නිපාතෙත්වා පරිසාය එවමනුස්සාවෙය්‍ය ‘මා ඛො, භොන්තො, කෙචි සබ්‍යාධිකා මම සන්තිකෙ උපගච්ඡථ, අබ්‍යාධිකා අරොගා මම සන්තිකෙ උපගච්ඡථා’ති. අපි නු ඛො, මහාරාජ, තෙසං අබ්‍යාධිකානං අරොගානං පරිපුණ්ණානං උදග්ගානං තෙන භිසක්කෙන කරණීයං භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, යස්සත්ථාය තෙ තං භිසක්කං සල්ලකත්තං උපගච්ඡෙය්‍යුං, තං අඤ්ඤත්‍රෙව තෙසං කතං කරණීයං, කිං තෙසං තෙන භිසක්කෙනා’’ති? ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යදි තථාගතො ගිහිං යෙව එකස්මිං ඵලෙ විනීතං පබ්බාජෙය්‍ය, තත්ථෙව තෙසං කතං කරණීයං, කිං තෙසං පබ්බජ්ජාය?
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කොචි පුරිසො අනෙකථාලිපාකසතං භොජනං පටියාදාපෙත්වා පරිසාය එවමනුස්සාවෙය්‍ය ‘මා මෙ, භොන්තො, කෙචි ඡාතා ඉමං පරිවෙසනං උපගච්ඡථ, සුභුත්තා තිත්තා සුහිතා ධාතා පීණිතා පරිපුණ්ණා ඉමං පරිවෙසනං උපගච්ඡථා’’ති. අපි නු ඛො මහාරාජ, තෙසං භුත්තාවීනං තිත්තානං සුහිතානං ධාතානං පීණිතානං පරිපුණ්ණානං තෙන භොජනෙන කරණීයං භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, යස්සත්ථාය තෙ තං පරිවෙසනං උපගච්ඡෙය්‍යුං, තං අඤ්ඤත්‍රෙව තෙසං කතං කරණීයං, කිං තෙසං තාය පරිවෙසනායා’’ති? ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යදි තථාගතො ගිහිං යෙව එකස්මිං ඵලෙ විනීතං පබ්බාජෙය්‍ය, තත්ථෙව තෙසං කතං කරණීයං, කිං තෙසං පබ්බජ්ජාය?
‘‘අපි ච, මහාරාජ, යෙ හීනායාවත්තන්ති, තෙ ජිනසාසනස්ස පඤ්ච අතුලියෙ ගුණෙ දස්සෙන්ති. කතමෙ පඤ්ච? භූමිමහන්තභාවං දස්සෙන්ති, පරිසුද්ධවිමලභාවං දස්සෙන්ති, පාපෙහි අසංවාසියභාවං දස්සෙන්ති, දුප්පටිවෙධභාවං දස්සෙන්ති, බහුසංවරරක්ඛියභාවං දස්සෙන්ති.
‘‘කථං භූමිමහන්තභාවං දස්සෙන්ති? යථා, මහාරාජ, පුරිසො අධනො හීනජච්චො නිබ්බිසෙසො බුද්ධිපරිහීනො මහාරජ්ජං පටිලභිත්වා න චිරස්සෙව පරිපතති පරිධංසති පරිහායති යසතො, න සක්කොති ඉස්සරියං සන්ධාරෙතුං. කිං කාරණං? මහන්තත්තා ඉස්සරියස්ස. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ කෙචි නිබ්බිසෙසා අකතපුඤ්ඤා බුද්ධිපරිහීනා ජිනසාසනෙ පබ්බජන්ති, තෙ තං පබ්බජ්ජං පවරුත්තමං සන්ධාරෙතුං අවිසහන්තා න චිරස්සෙව ජිනසාසනා පරිපතිත්වා පරිධංසිත්වා පරිහායිත්වා හීනායාවත්තන්ති, න සක්කොන්ති ජිනසාසනං සන්ධාරෙතුං. කිං කාරණං? මහන්තත්තා ජිනසාසනභූමියා. එවං භූමිමහන්තභාවං දස්සෙන්ති.
‘‘කථං පරිසුද්ධවිමලභාවං දස්සෙන්ති? යථා, මහාරාජ, වාරි පොක්ඛරපත්තෙ විකිරති විධමති විධංසෙති, න ඨානමුපගච්ඡති නූපලිම්පති. කිං කාරණං? පරිසුද්ධවිමලත්තා පදුමස්ස. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ කෙචි සඨා කූටා වඞ්කා කුටිලා විසමදිට්ඨිනො ජිනසාසනෙ පබ්බජන්ති, තෙ පරිසුද්ධවිමලනික්කණ්ටකපණ්ඩරවරප්පවරසාසනතො න චිරස්සෙව විකිරිත්වා විධමිත්වා විධංසෙත්වා අසණ්ඨහිත්වා අනුපලිම්පිත්වා හීනායාවත්තන්ති. කිං කාරණං? පරිසුද්ධවිමලත්තා ජිනසාසනස්ස. එවං පරිසුද්ධවිමලභාවං දස්සෙන්ති.
‘‘කථං පාපෙහි අසංවාසියභාවං දස්සෙන්ති? යථා, මහාරාජ, මහාසමුද්දො න මතෙන කුණපෙන සංවසති, යං හොති මහාසමුද්දෙ මතං කුණපං, තං ඛිප්පමෙව තීරං උපනෙති ථලං වා උස්සාරෙති. කිං කාරණං? මහාභූතානං භවනත්තා මහාසමුද්දස්ස. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ කෙචි පාපකා අසංවුතා අහිරිකා අකිරියා ඔසන්නවීරියා කුසීතා කිලිට්ඨා දුජ්ජනා මනුස්සා ජිනසාසනෙ පබ්බජන්ති, තෙ න චිරස්සෙව ජිනසාසනතො අරහන්තවිමලඛීණාසවමහාභූතභවනතො නික්ඛමිත්වා අසංවසිත්වා හීනායාවත්තන්ති. කිං කාරණං? පාපෙහි අසංවාසියත්තා ජිනසාසනස්ස. එවං පාපෙහි අසංවාසියභාවං දස්සෙන්ති.
‘‘කථං දුප්පටිවෙධභාවං දස්සෙන්ති? යථා, මහාරාජ, යෙ කෙචි අඡෙකා අසික්ඛිතා අසිප්පිනො මතිවිප්පහීනා ඉස්සාසා [ඉස්සත්ථා (සී. ස්‍යා. පී.)] වාලග්ගවෙධං අවිසහන්තා විගළන්ති පක්කමන්ති. කිං කාරණං? සණ්හසුඛුමදුප්පටිවෙධත්තා වාලග්ගස්ස. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ කෙචි දුප්පඤ්ඤා ජළා එළමූගා මූළ්හා දන්ධගතිකා ජනා ජිනසාසනෙ පබ්බජන්ති, තෙ තං පරමසණ්හසුඛුමචතුසච්චප්පටිවෙධං පටිවිජ්ඣිතුං අවිසහන්තා ජිනසාසනා විගළිත්වා පක්කමිත්වා න චිරස්සෙව හීනායාවත්තන්ති. කිං කාරණං? පරමසණ්හසුඛුමදුප්පටිවෙධතාය සච්චානං. එවං දුප්පටිවෙධභාවං දස්සෙන්ති.
‘‘කථං බහුසංවරරක්ඛියභාවං දස්සෙන්ති? යථා, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො මහතිමහායුද්ධභූමිමුපගතො පරසෙනාය දිසාවිදිසාහි සමන්තා පරිවාරිතො සත්තිහත්ථං ජනමුපෙන්තං දිස්වා භීතො ඔසක්කති පටිනිවත්තති පලායති. කිං කාරණං? බහුවිධයුද්ධමුඛරක්ඛණභයා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ කෙචි පාපකා අසංවුතා අහිරිකා අකිරියා අක්ඛන්තී චපලා චලිතා ඉත්තරා බාලජනා ජිනසාසනෙ පබ්බජන්ති, තෙ බහුවිධං සික්ඛාපදං පරිරක්ඛිතුං අවිසහන්තා ඔසක්කිත්වා පටිනිවත්තිත්වා පලායිත්වා න චිරස්සෙව හීනායාවත්තන්ති. කිං කාරණං? බහුවිධසංවරරක්ඛියභාවත්තා ජිනසාසනස්ස. එවං බහුවිධසංවරරක්ඛියභාවං දස්සෙන්ති.
‘‘ථලජුත්තමෙපි, මහාරාජ, වස්සිකාගුම්බෙ කිමිවිද්ධානි පුප්ඵානි හොන්ති, තානි අඞ්කුරානි සඞ්කුටිතානි අන්තරා යෙව පරිපතන්ති, න ච තෙසු පරිපතිතෙසු වස්සිකාගුම්බො හීළිතො නාම හොති. යානි තත්ථ ඨිතානි පුප්ඵානි, තානි සම්මා ගන්ධෙන දිසාවිදිසං අභිබ්‍යාපෙන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ ජිනසාසනෙ පබ්බජිත්වා හීනායාවත්තන්ති, තෙ ජිනසාසනෙ කිමිවිද්ධානි වස්සිකාපුප්ඵානි විය වණ්ණගන්ධරහිතා නිබ්බණ්ණාකාරසීලා අභබ්බා වෙපුල්ලාය, න ච තෙසං හීනායාවත්තනෙන ජිනසාසනං හීළිතං නාම හොති. යෙ තත්ථ ඨිතා භික්ඛූ, තෙ සදෙවකං ලොකං සීලවරගන්ධෙන අභිබ්‍යාපෙන්ති.
‘‘සාලීනම්පි, මහාරාජ, නිරාතඞ්කානං ලොහිතකානං අන්තරෙ කරුම්භකං නාම සාලිජාති උප්පජ්ජිත්වා අන්තරා යෙව විනස්සති, න ච තස්සා විනට්ඨත්තා ලොහිතකසාලී හීළිතා නාම හොන්ති. යෙ තත්ථ ඨිතා සාලී, තෙ රාජූපභොගා හොන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ ජිනසාසනෙ පබ්බජිත්වා හීනායාවත්තන්ති, තෙ ලොහිතකසාලීනමන්තරෙ කරුම්භකා විය ජිනසාසනෙ න වඩ්ඪිත්වා වෙපුල්ලතං න පාපුණිත්වා [වඩ්ඪිත්වා වෙපුල්ලතං අපාපුණිත්වා (සී. ක.)] අන්තරා යෙව හීනායාවත්තන්ති, න ච තෙසං හීනායාවත්තනෙන ජිනසාසනං හීළිතං නාම හොති. යෙ තත්ථ ඨිතා භික්ඛූ තෙ අරහත්තස්ස අනුච්ඡවිකා හොන්ති.
‘‘කාමදදස්සාපි, මහාරාජ, මණිරතනස්ස එකදෙසං [එකදෙසෙ (ක.)] කක්කසං උප්පජ්ජති, න ච තත්ථ කක්කසුප්පන්නත්තා මණිරතනං හීළිතං නාම හොති. යං තත්ථ පරිසුද්ධං මණිරතනස්ස, තං ජනස්ස හාසකරං හොති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ ජිනසාසනෙ පබ්බජිත්වා හීනායාවත්තන්ති, කක්කසා තෙ ජිනසාසනෙ පපටිකා, න ච තෙසං හීනායාවත්තනෙන ජිනසාසනං හීළිතං නාම හොති. යෙ තත්ථ ඨිතා භික්ඛූ, තෙ දෙවමනුස්සානං හාසජනකා හොන්ති.
‘‘ජාතිසම්පන්නස්සපි, මහාරාජ, ලොහිතචන්දනස්ස එකදෙසං පූතිකං හොති අප්පගන්ධං. න තෙන ලොහිතචන්දනං හීළිතං නාම හොති. යං තත්ථ අපූතිකං සුගන්ධං, තං සමන්තා විධූපෙති අභිබ්‍යාපෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ ජිනසාසනෙ පබ්බජිත්වා හීනායාවත්තන්ති, තෙ ලොහිතචන්දනසාරන්තරෙ පූතිකදෙසමිව ඡඩ්ඩනීයා ජිනසාසනෙ, න ච තෙසං හීනායාවත්තනෙන ජිනසාසනං හීළිතං නාම හොති. යෙ තත්ථ ඨිතා භික්ඛූ, තෙ සදෙවකං ලොකං සීලවරචන්දනගන්ධෙන අනුලිම්පයන්තී’’ති.
‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, තෙන තෙන අනුච්ඡවිකෙන තෙන තෙන සදිසෙන කාරණෙන නිරවජ්ජමනුපාපිතං ජිනසාසනං සෙට්ඨභාවෙන පරිදීපිතං, හීනායාවත්තමානාපි තෙ ජිනසාසනස්ස සෙට්ඨභාවං යෙව පරිදීපෙන්තී’’ති.
හීනායාවත්තනපඤ්හො පඤ්චමො.
6. අරහන්තවෙදනාවෙදියනපඤ්හො
6. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘අරහා එකං වෙදනං වෙදයති කායිකං, න චෙතසික’න්ති. කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අරහතො චිත්තං යං කායං නිස්සාය පවත්තති, තත්ථ අරහා අනිස්සරො අස්සාමී අවසවත්තී’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘න ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, යුත්තමෙතං, යං සො සකචිත්තස්ස පවත්තමානෙ කායෙ අනිස්සරො හොති අස්සාමී අවසවත්තී; සකුණොපි තාව, භන්තෙ, යස්මිං කුලාවකෙ පටිවසති, තත්ථ සො ඉස්සරො හොති සාමී වසවත්තී’’ති.
‘‘දසයිමෙ, මහාරාජ, කායානුගතා ධම්මා භවෙ භවෙ කායං අනුධාවන්ති අනුපරිවත්තන්ති. කතමෙ දස? සීතං උණ්හං ජිඝච්ඡා පිපාසා උච්චාරො පස්සාවො මිද්ධං ජරා බ්‍යාධි මරණං. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, දස කායානුගතා ධම්මා භවෙ භවෙ කායං අනුධාවන්ති අනුපරිවත්තන්ති, තත්ථ අරහා අනිස්සරො අස්සාමී අවසවත්තී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කෙන කාරණෙන අරහතො කායෙ ආණා නප්පවත්තති ඉස්සරියං වා, තත්ථ මෙ කාරණං බ්‍රූහී’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, යෙ කෙචි පථවිනිස්සිතා සත්තා, සබ්බෙ තෙ පථවිං නිස්සාය චරන්ති විහරන්ති වුත්තිං කප්පෙන්ති, අපි නු ඛො, මහාරාජ, තෙසං පථවියා ආණා පවත්තති ඉස්සරියං වා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අරහතො චිත්තං කායං නිස්සාය පවත්තති, න ච අරහතො කායෙ ආණා පවත්තති ඉස්සරියං වා’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කෙන කාරණෙන පුථුජ්ජනො කායිකම්පි චෙතසිකම්පි වෙදනං වෙදයතී’’ති? ‘‘අභාවිතත්තා, මහාරාජ, චිත්තස්ස පුථුජ්ජනො කායිකම්පි චෙතසිකම්පි වෙදනං වෙදයති. යථා, මහාරාජ, ගොණො ඡාතො පරිතසිතො අබලදුබ්බලපරිත්තකතිණෙසු වා ලතාය වා උපනිබද්ධො අස්ස, යදා සො ගොණො පරිකුපිතො හොති, තදා සහ උපනිබන්ධනෙන පක්කමති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අභාවිතචිත්තස්ස වෙදනා උප්පජ්ජිත්වා චිත්තං පරිකොපෙති, චිත්තං පරිකුපිතං කායං ආභුජති නිබ්භුජති සම්පරිවත්තකං කරොති. අථ ඛො සො අභාවිතචිත්තො තසති රවති භෙරවරාවමභිරවති, ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන පුථුජ්ජනො කායිකම්පි චෙතසිකම්පි වෙදනං වෙදයතී’’ති.
‘‘කිං පන තං කාරණං, යෙන කාරණෙන අරහා එකං වෙදනං වෙදයති කායිකං, න චෙතසික’’න්ති? ‘‘අරහතො, මහාරාජ, චිත්තං භාවිතං හොති සුභාවිතං දන්තං සුදන්තං අස්සවං වචනකරං, සො දුක්ඛාය වෙදනාය ඵුට්ඨො සමානො ‘අනිච්ච’න්ති දළ්හං ගණ්හාති, සමාධිථම්භෙ චිත්තං උපනිබන්ධති, තස්ස තං චිත්තං සමාධිථම්භෙ උපනිබන්ධනං න වෙධති න චලති, ඨිතං හොති අවික්ඛිත්තං, තස්ස වෙදනාවිකාරවිප්ඵාරෙන කායො ආභුජති නිබ්භුජති සම්පරිවත්තති, ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන අරහා එකං වෙදනං වෙදයති කායිකං, න චෙතසික’’න්ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තං නාම ලොකෙ අච්ඡරියං යං කායෙ චලමානෙ චිත්තං න චලති, තත්ථ මෙ කාරණං බ්‍රූහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, මහතිමහාරුක්ඛෙ ඛන්ධසාඛාපලාසසම්පන්නෙ අනිලබලසමාහතෙ සාඛා චලති, අපි නු තස්ස ඛන්ධොපි චලතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අරහා දුක්ඛාය වෙදනාය ඵුට්ඨො සමානො ‘අනිච්ච’න්ති දළ්හං ගණ්හාති, සමාධිථම්භෙ චිත්තං උපනිබන්ධති, තස්ස තං චිත්තං සමාධිථම්භෙ උපනිබන්ධනං න වෙධති න චලති, ඨිතං හොති අවික්ඛිත්තං, තස්ස වෙදනාවිකාරවිප්ඵාරෙන කායො ආභුජති නිබ්භුජති සම්පරිවත්තති, චිත්තං පන තස්ස න වෙධති න චලති ඛන්ධො විය මහාරුක්ඛස්සා’’ති. ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, අබ්භුතං, භන්තෙ නාගසෙන, න මෙ එවරූපො සබ්බකාලිකො ධම්මපදීපො දිට්ඨපුබ්බො’’ති.
අරහන්තවෙදනාවෙදියනපඤ්හො ඡට්ඨො.
7. අභිසමයන්තරායකරපඤ්හො
7. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ඉධ යො කොචි ගිහී පාරාජිකං අජ්ඣාපන්නො භවෙය්‍ය, සො අපරෙන සමයෙන පබ්බාජෙය්‍ය, අත්තනාපි සො න ජානෙය්‍ය ‘ගිහිපාරාජිකං අජ්ඣාපන්නොස්මී’ති, නපි තස්ස අඤ්ඤො කොචි ආචික්ඛෙය්‍ය ‘ගිහිපාරාජිකං අජ්ඣාපන්නොසී’ති. සො ච තථත්තාය පටිපජ්ජෙය්‍ය, අපි නු තස්ස ධම්මාභිසමයො භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති. ‘‘කෙන, භන්තෙ, කාරණෙනා’’ති? ‘‘යො තස්ස හෙතු ධම්මාභිසමයාය, සො තස්ස සමුච්ඡින්නො, තස්මා ධම්මාභිසමයො න භවතී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘ජානන්තස්ස කුක්කුච්චං හොති, කුක්කුච්චෙ සති ආවරණං හොති, ආවටෙ චිත්තෙ ධම්මාභිසමයො න හොතී’ති. ඉමස්ස පන අජානන්තස්ස අකුක්කුච්චජාතස්ස සන්තචිත්තස්ස විහරතො කෙන කාරණෙන ධම්මාභිසමයො න හොති, විසමෙන විසමෙනෙසො පඤ්හො ගච්ඡති, චින්තෙත්වා විසජ්ජෙථා’’ති.
‘‘රුහති, මහාරාජ, සුකට්ඨෙ සුකලලෙ මණ්ඩඛෙත්තෙ සාරදං සුඛසයිතං බීජ’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘අපි නු, මහාරාජ, තඤ්ඤෙව බීජං ඝනසෙලසිලාතලෙ රුහෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන, මහාරාජ, තඤ්ඤෙව බීජං කලලෙ රුහති, කිස්ස ඝනසෙලෙ න රුහතී’’ති? ‘‘නත්ථි, භන්තෙ, තස්ස බීජස්ස රුහනාය ඝනසෙලෙ හෙතු, අහෙතුනා බීජං න රුහතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙන හෙතුනා තස්ස ධම්මාභිසමයො භවෙය්‍ය, සො තස්ස හෙතු සමුච්ඡින්නො, අහෙතුනා ධම්මාභිසමයො න හොති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, දණ්ඩලෙඩ්ඩුලගුළමුග්ගරා පථවියා ඨානමුපගච්ඡන්ති, අපි නු, මහාරාජ, තෙ යෙව දණ්ඩලෙඩ්ඩුලගුළමුග්ගරා ගගනෙ ඨානමුපගච්ඡන්තී’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං පනෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන තෙ යෙව දණ්ඩලෙඩ්ඩුලගුළමුග්ගරා පථවියා ඨානමුපගච්ඡන්ති, කෙන කාරණෙන ගගනෙ න තිට්ඨන්තී’’ති? ‘‘නත්ථි, භන්තෙ, තෙසං දණ්ඩලෙඩ්ඩුලගුළමුග්ගරානං පතිට්ඨානාය ආකාසෙ හෙතු, අහෙතුනා න තිට්ඨන්තී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තස්ස තෙන දොසෙන අභිසමයහෙතු සමුච්ඡින්නො, හෙතුසමුග්ඝාතෙ අහෙතුනා අභිසමයො න හොතීති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ථලෙ අග්ගි ජලති, අපි නු ඛො, මහාරාජ, සො යෙව අග්ගි උදකෙ ජලතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං පනෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන සො යෙව අග්ගි ථලෙ ජලති, කෙන කාරණෙන උදකෙ න ජලතී’’ති? ‘‘නත්ථි, භන්තෙ, අග්ගිස්ස ජලනාය උදකෙ හෙතු, අහෙතුනා න ජලතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තස්ස තෙන දොසෙන අභිසමයහෙතු සමුච්ඡින්නො, හෙතුසමුග්ඝාතෙ අහෙතුනා ධම්මාභිසමයො න හොතී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, පුනපෙතං අත්ථං චින්තෙහි, න මෙ තත්ථ චිත්තසඤ්ඤත්ති භවති, අජානන්තස්ස අසති කුක්කුච්චෙ ආවරණං හොතීති, කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහී’’ති. ‘‘අපි නු, මහාරාජ, විසං හලාහලං අජානන්තෙන ඛායිතං ජීවිතං හරතී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අජානන්තෙනපි කතං පාපං අභිසමයන්තරායකරං හොති.
‘‘අපි නු, මහාරාජ, අග්ගි අජානිත්වා අක්කමන්තං ඩහතී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අජානන්තෙනපි කතං පාපං අභිසමයන්තරායකරං හොති.
‘‘අපි නු, මහාරාජ, අජානන්තං ආසීවිසො ඩංසිත්වා ජීවිතං හරතී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අජානන්තෙනපි කතං පාපං අභිසමයන්තරායකරං හොති.
‘‘නනු, මහාරාජ, කාලිඞ්ගරාජා සමණකොලඤ්ඤො සත්තරතනපරිකිණ්ණො හත්ථිරතනමභිරුය්හ කුලදස්සනාය ගච්ඡන්තො අජානන්තොපි නාසක්ඛි බොධිමණ්ඩස්ස උපරිතො ගන්තුං, ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන අජානන්තෙනපි කතං පාපං අභිසමයන්තරායකරං හොතී’’ති? ‘‘ජිනභාසිතං, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණං න සක්කා පටික්කොසිතුං, එසොවෙතස්ස අත්ථො තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
අභිසමයන්තරායකරපඤ්හො සත්තමො.
8. දුස්සීලපඤ්හො
8. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ගිහිදුස්සීලස්ස ච සමණදුස්සීලස්ස ච කො විසෙසො, කිං නානාකරණං, උභොපෙතෙ සමසමගතිකා, උභින්නම්පි සමසමො විපාකො හොති, උදාහු කිඤ්චි නානාකාරණං අත්ථී’’ති?
‘‘දස යිමෙ, මහාරාජ, ගුණා සමණදුස්සීලස්ස ගිහිදුස්සීලතො විසෙසෙන අතිරෙකා, දසහි ච කාරණෙහි උත්තරිං දක්ඛිණං විසොධෙති.
‘‘කතමෙ දස ගුණා සමණදුස්සීලස්ස ගිහිදුස්සීලතො විසෙසෙන අතිරෙකා? ඉධ, මහාරාජ, සමණදුස්සීලො බුද්ධෙ සගාරවො හොති, ධම්මෙ සගාරවො හොති, සඞ්ඝෙ සගාරවො හොති, සබ්‍රහ්මචාරීසු සගාරවො හොති, උද්දෙසපරිපුච්ඡාය වායමති, සවනබහුලො හොති, භින්නසීලොපි, මහාරාජ, දුස්සීලො පරිසගතො ආකප්පං උපට්ඨපෙති, ගරහභයා කායිකං වාචසිකං රක්ඛති, පධානාභිමුඛඤ්චස්ස හොති චිත්තං, භික්ඛුසාමඤ්ඤං උපගතො හොති. කරොන්තොපි, මහාරාජ, සමණදුස්සීලො පාපං පටිච්ඡන්නං ආචරති. යථා, මහාරාජ, ඉත්ථී සපතිකා නිලීයිත්වා රහස්සෙනෙව පාපමාචරති; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, කරොන්තොපි සමණදුස්සීලො පාපං පටිච්ඡන්නං ආචරති. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, දස ගුණා සමණදුස්සීලස්ස ගිහිදුස්සීලතො විසෙසෙන අතිරෙකා.
‘‘කතමෙහි දසහි කාරණෙහි උත්තරිං දක්ඛිණං විසොධෙති? අනවජ්ජකවචධාරණතායපි දක්ඛිණං විසොධෙති, ඉසිසාමඤ්ඤභණ්ඩුලිඞ්ගධාරණතොපි දක්ඛිණං විසොධෙති, සඞ්ඝසමයමනුප්පවිට්ඨතායපි දක්ඛිණං විසොධෙති, බුද්ධධම්මසඞ්ඝසරණගතතායපි දක්ඛිණං විසොධෙති, පධානාසයනිකෙතවාසිතායපි දක්ඛිණං විසොධෙති, ජිනසාසනධර [ජිනසාසනධන (සී. පී.)] පරියෙසනතොපි දක්ඛිණං විසොධෙති, පවරධම්මදෙසනතොපි දක්ඛිණං විසොධෙති, ධම්මදීපගතිපරායණතායපි දක්ඛිණං විසොධෙති, ‘අග්ගො බුද්ධො’ති එකන්තඋජුදිට්ඨිතායපි දක්ඛිණං විසොධෙති, උපොසථසමාදානතොපි දක්ඛිණං විසොධෙති. ඉමෙහි ඛො, මහාරාජ, දසහි කාරණෙහි උත්තරිං දක්ඛිණං විසොධෙති.
‘‘සුවිපන්නොපි හි, මහාරාජ, සමණදුස්සීලො දායකානං දක්ඛිණං විසොධෙති. යථා, මහාරාජ, උදකං සුබහලම්පි කලලකද්දමරජොජල්ලං අපනෙති; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සුවිපන්නොපි සමණදුස්සීලො දායකානං දක්ඛිණං විසොධෙති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, උණ්හොදකං සුකුධිතම්පි [සුකඨිතම්පි (සී. පී), සුඛුඨිතම්පි (ස්‍යා.)] ජ්ජලන්තං මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සුවිපන්නොපි සමණදුස්සීලො දායකානං දක්ඛිණං විසොධෙති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, භොජනං විරසම්පි ඛුදාදුබ්බල්‍යං අපනෙති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සුවිපන්නොපි සමණදුස්සීලො දායකානං දක්ඛිණං විසොධෙති.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, තථාගතෙන දෙවාතිදෙවෙන මජ්ඣිමනිකායවරලඤ්ඡකෙ දක්ඛිණවිභඞ්ගෙ වෙය්‍යාකරණෙ –
‘‘‘යො සීලවා දුස්සීලෙසු දදාති දානං, ධම්මෙන ලද්ධං සුපසන්නචිත්තො;
අභිසද්දහං කම්මඵලං උළාරං, සා දක්ඛිණා දායකතො විසුජ්ඣතී’’’ති [ම. නි. 3.382].
‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, අබ්භුතං, භන්තෙ නාගසෙන, තාවතකං මයං පඤ්හං අපුච්ඡිම්හ, තං ත්වං ඔපම්මෙහි කාරණෙහි විභාවෙන්තො අමතමධුරං සවනූපගං අකාසි. යථා නාම, භන්තෙ, සූදො වා සූදන්තෙවාසී වා තාවතකං මංසං ලභිත්වා නානාවිධෙහි සම්භාරෙහි සම්පාදෙත්වා රාජූපභොගං කරොති; එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, තාවතකං මයං පඤ්හං අපුච්ඡිම්හ, තං ත්වං ඔපම්මෙහි කාරණෙහි විභාවෙත්වා අමතමධුරං සවනූපගං අකාසී’’ති.
දුස්සීලපඤ්හො අට්ඨමො.
9. උදකසත්තජීවපඤ්හො
9. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ඉමං උදකං අග්ගිම්හි තප්පමානං චිච්චිටායති චිටිචිටායති සද්දායති බහුවිධං, කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, උදකං ජීවති, කිං කීළමානං සද්දායති, උදාහු අඤ්ඤෙන පටිපීළිතං සද්දායතී’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජ, උදකං ජීවති, නත්ථි උදකෙ ජීවො වා සත්තො වා, අපි ච, මහාරාජ, අග්ගිසන්තාපවෙගස්ස මහන්තතාය උදකං චිච්චිටායති චිටිචිටායති සද්දායති බහුවිධ’’න්ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ඉධෙකච්චෙ තිත්ථියා උදකං ජීවතීති සීතොදකං පටික්ඛිපිත්වා උදකං තාපෙත්වා වෙකතිකවෙකතිකං පරිභුඤ්ජන්ති, තෙ තුම්හෙ ගරහන්ති පරිභවන්ති ‘එකින්ද්‍රියං සමණා සක්‍යපුත්තියා ජීවං විහෙඨෙන්තී’ති, තං තෙසං ගරහං පරිභවං විනොදෙහි අපනෙහි නිච්ඡාරෙහී’’ති. ‘‘න හි, මහාරාජ, උදකං ජීවති, නත්ථි, මහාරාජ, උදකෙ ජීවො වා සත්තො වා, අපි ච, මහාරාජ, අග්ගිසන්තාපවෙගස්ස මහන්තතාය උදකං චිච්චිටායති චිටිචිටායති සද්දායති බහුවිධං.
‘‘යථා, මහාරාජ, උදකං සොබ්භසරසරිතදහතළාකකන්දරපදරඋදපානනින්නපොක්ඛරණිගතං වාතාතපවෙගස්ස මහන්තතාය පරියාදියති පරික්ඛයං ගච්ඡති, අපි නු තත්ථ උදකං චිච්චිටායති චිටිචිටායති සද්දායති බහුවිධ’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, උදකං ජීවෙය්‍ය, තත්ථාපි උදකං සද්දායෙය්‍ය, ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන ජානාහි ‘නත්ථි උදකෙ ජීවො වා සත්තො වා, අග්ගිසන්තාපවෙගස්ස මහන්තතාය උදකං චිච්චිටායති චිටිචිටායති සද්දායති බහුවිධ’න්ති.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි ‘නත්ථි උදකෙ ජීවො වා සත්තො වා, අග්ගිසන්තාපවෙගස්ස මහන්තතාය උදකං සද්දායතී’ති. යදා පන, මහාරාජ, උදකං තණ්ඩුලෙහි සම්මිස්සිතං භාජනගතං හොති පිහිතං උද්ධනෙ අඨපිතං, අපි නු තත්ථ උදකං සද්දායතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, අචලං හොති සන්තසන්ත’’න්ති. ‘‘තං යෙව පන, මහාරාජ, උදකං භාජනගතං අග්ගිං උජ්ජාලෙත්වා උද්ධනෙ ඨපිතං හොති, අපි නු තත්ථ උදකං අචලං හොති සන්තසන්ත’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, චලති ඛුබ්භති ලුළති ආවිලති ඌමිජාතං හොති, උද්ධමධො දිසාවිදිසං ගච්ඡති, උත්තරති පතරති ඵෙණමාලී හොතීති. කිස්ස පන තං, මහාරාජ, පාකතිකං උදකං න චලති සන්තසන්තං හොති, කිස්ස පන අග්ගිගතං චලති ඛුබ්භති ලුළති ආවිලති ඌමිජාතං හොති, උද්ධමධො දිසාවිදිසං ගච්ඡති, උත්තරති පතරති ඵෙණමාලී හොතී’’ති? ‘‘පාකතිකං, භන්තෙ, උදකං න චලති, අග්ගිකතං පන උදකං අග්ගිසන්තාපවෙගස්ස මහන්තතාය චිච්චිටායති චිටිචිටායති සද්දායති බහුවිධ’’න්ති. ‘‘ඉමිනාපි මහාරාජ, කාරණෙන ජානාහි ‘නත්ථි උදකෙ ජීවො වා සත්තො වා, අග්ගිසන්තාපවෙගස්ස මහන්තතාය උදකං සද්දායතී’ති.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරං කාරණං සුණොහි, නත්ථි උදකෙ ජීවො වා සත්තො වා, අග්ගිසන්තාපවෙගස්ස මහන්තතාය උදකං සද්දායති. හොති තං, මහාරාජ, උදකං ඝරෙ ඝරෙ උදකවාරකගතං පිහිත’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘අපි නු තං, මහාරාජ, උදකං චලති ඛුබ්භති ලුළති ආවිලති ඌමිජාතං හොති, උද්ධමධො දිසාවිදිසං ගච්ඡති, උත්තරති පතරති ඵෙණමාලී හොතී’’ති. ‘‘න හි, භන්තෙ, අචලං තං හොති පාකතිකං උදකවාරකගතං උදක’’න්ති.
‘‘සුතපුබ්බං පන තයා, මහාරාජ, ‘මහාසමුද්දෙ උදකං චලති ඛුබ්භති ලුළති ආවිලති ඌමිජාතං හොති, උද්ධමධො දිසාවිදිසං ගච්ඡති, උත්තරති පතරති ඵෙණමාලී හොති, උස්සක්කිත්වා ඔස්සක්කිත්වා [ඔස්සක්කිත්වා’’ති පදං සී. පී. පොත්ථකෙසු නත්ථි] වෙලාය පහරති සද්දායති බහුවිධ’’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුතපුබ්බං එතං මයා දිට්ඨපුබ්බඤ්ච ‘මහාසමුද්දෙ උදකං හත්ථසතම්පි ද්වෙපි හත්ථසතානි ගගනෙ උස්සක්කතී’’’ති. ‘‘කිස්ස, මහාරාජ, උදකවාරකගතං උදකං න චලති න සද්දායති, කිස්ස පන මහාසමුද්දෙ උදකං චලති සද්දායතී’’ති? ‘‘වාතවෙගස්ස මහන්තතාය, භන්තෙ, මහාසමුද්දෙ උදකං චලති සද්දායති, උදකවාරකගතං උදකං අඝට්ටිතං කෙහිචි න චලති න සද්දායතී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, වාතවෙගස්ස මහන්තතාය මහාසමුද්දෙ උදකං චලති සද්දායති එවමෙව අග්ගිසන්තාපවෙගස්ස මහන්තතාය උදකං සද්දායතී’’ති.
‘‘නනු, මහාරාජ, භෙරිපොක්ඛරං සුක්ඛං සුක්ඛෙන ගොචම්මෙන ඔනන්ධන්තී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’. ‘‘අපි නු, මහාරාජ, භෙරියා ජීවො වා සත්තො වා අත්ථී’’ති. ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන, මහාරාජ, භෙරී සද්දායතී’’ති? ‘‘ඉත්ථියා වා, භන්තෙ, පුරිසස්ස වා තජ්ජෙන වායාමෙනා’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, ඉත්ථියා වා පුරිසස්ස වා තජ්ජෙන වායාමෙන භෙරී සද්දායති, එවමෙව අග්ගිසන්තාපවෙගස්ස මහන්තතාය උදකං සද්දායති. ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන ජානාහි ‘නත්ථි උදකෙ ජීවො වා සත්තො වා, අග්ගිසන්තාපවෙගස්ස මහන්තතාය උදකං සද්දායතී’ති.
‘‘මය්හම්පි තාව, මහාරාජ, තව පුච්ඡිතබ්බං අත්ථි, එවමෙසො පඤ්හො සුවිනිච්ඡිතො හොති, කිං නු ඛො, මහාරාජ, සබ්බෙහිපි භාජනෙහි උදකං තප්පමානං සද්දායති, උදාහු එකච්චෙහි යෙව භාජනෙහි තප්පමානං සද්දායතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, සබ්බෙහිපි භාජනෙහි උදකං තප්පමානං සද්දායති, එකච්චෙහි යෙව භාජනෙහි උදකං තප්පමානං සද්දායතී’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, ජහිතොසි සකසමයං, පච්චාගතොසි මම විසයං, නත්ථි උදකෙ ජීවො වා සත්තො වා. යදි, මහාරාජ, සබ්බෙහිපි භාජනෙහි උදකං තප්පමානං සද්දායෙය්‍ය, යුත්තමිදං ‘උදකං ජීවතී’ති වත්තුං. න හි, මහාරාජ, උදකං ද්වයං හොති, යං සද්දායති, තං ජීවති, යං න සද්දායති, තං න ජීවතීති. යදි, මහාරාජ, උදකං ජීවෙය්‍ය, මහන්තානං හත්ථිනාගානං උස්සන්නකායානං පභින්නානං සොණ්ඩාය උස්සිඤ්චිත්වා මුඛෙ පක්ඛිපිත්වා කුච්ඡිං පවෙසයන්තානං, තම්පි උදකං තෙසං දන්තන්තරෙ චිප්පියමානං සද්දායෙය්‍ය. හත්ථසතිකාපි මහානාවා ගරුකා භාරිකා අනෙකසතසහස්සභාරපරිපූරා මහාසමුද්දෙ විචරන්ති, තාහිපි චිප්පියමානං උදකං සද්දායෙය්‍ය. මහතිමහන්තාපි මච්ඡා අනෙකසතයොජනිකකායා තිමී තිමිඞ්ගලා තිමිරපිඞ්ගලා අබ්භන්තරෙ නිමුග්ගා මහාසමුද්දෙ නිවාසට්ඨානතාය පටිවසන්තා මහාඋදකධාරා ආචමන්ති ධමන්ති ච, තෙසම්පි තං දන්තන්තරෙපි උදරන්තරෙපි චිප්පියමානං උදකං සද්දායෙය්‍ය. යස්මා ච ඛො, මහාරාජ, එවරූපෙහි එවරූපෙහි මහන්තෙහි පටිපීළනෙහි පටිපීළිතං උදකං න සද්දායති තස්මාපි නත්ථි උදකෙ ජීවො වා සත්තො වාති, එවමෙතං, මහාරාජ, ධාරෙහී’’ති.
‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, දොසාගතො පඤ්හො අනුච්ඡවිකාය විභත්තියා විභත්තො, යථා නාම, භන්තෙ නාගසෙන, මහග්ඝං මණිරතනං ඡෙකං ආචරියං කුසලං සික්ඛිතං මණිකාරං පාපුණිත්වා කිත්තිං ලභෙය්‍ය ථොමනං පසංසං, මුත්තාරතනං වා මුත්තිකං දුස්සරතනං වා දුස්සිකං, ලොහිතචන්දනං වා ගන්ධිකං පාපුණිත්වා කිත්තිං ලභෙය්‍ය ථොමනං පසංසං. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, දොසාගතො [දෙසාගතො (සී. පී.)] පඤ්හො අනුච්ඡවිකාය විභත්තියා විභත්තො, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
උදකසත්තජීවපඤ්හො නවමො.
බුද්ධවග්ගො පඨමො.
ඉමස්මිං වග්ගෙ නව පඤ්හා.
2. නිප්පපඤ්චවග්ගො
1. නිප්පපඤ්චපඤ්හො
1. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘නිප්පපඤ්චාරාමා, භික්ඛවෙ, විහරථ නිප්පපඤ්චරතිනො’ති, කතමං තං නිප්පපඤ්ච’’න්ති? ‘‘සොතාපත්තිඵලං, මහාරාජ, නිප්පපඤ්චං, සකදාගාමිඵලං නිප්පපඤ්චං, අනාගාමිඵලං නිප්පපඤ්චං, අරහත්තඵලං නිප්පපඤ්ච’’න්ති.
‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සොතාපත්තිඵලං නිප්පපඤ්චං, සකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත්තඵලං නිප්පපඤ්චං, කිස්ස පන ඉමෙ භික්ඛූ උද්දිසන්ති පරිපුච්ඡන්ති සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණං ගාථං උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ලං, නවකම්මෙන පලිබුජ්ඣන්ති දානෙන ච පූජාය ච, නනු තෙ ජිනප්පටික්ඛිත්තං කම්මං කරොතී’’ති?
‘‘යෙ තෙ, මහාරාජ, භික්ඛූ උද්දිසන්ති පරිපුච්ඡන්ති සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණං ගාථං උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ලං, නවකම්මෙන පලිබුජ්ඣන්ති දානෙන ච පූජාය ච, සබ්බෙ තෙ නිප්පපඤ්චස්ස පත්තියා කරොන්ති. යෙ තෙ, මහාරාජ, සභාවපරිසුද්ධා පුබ්බෙ වාසිතවාසනා, තෙ එකචිත්තක්ඛණෙන නිප්පපච හොන්ති. යෙ පන තෙ භික්ඛූ මහාරජක්ඛා, තෙ ඉමෙහි පයොගෙහි නිප්පපඤ්චා හොන්ති.
‘‘යථා, මහාරාජ, එකො පුරිසො ඛෙත්තෙ බීජං රොපෙත්වා අත්තනො යථාබලවීරියෙන විනා පාකාරවතියා ධඤ්ඤං උද්ධරෙය්‍ය, එකො පුරිසො ඛෙත්තෙ බීජං රොපෙත්වා වනං පවිසිත්වා කට්ඨඤ්ච සාඛඤ්ච ඡින්දිත්වා වතිපාකාරං කත්වා ධඤ්ඤං උද්ධරෙය්‍ය. යා තත්ථ තස්ස වතිපාකාරපරියෙසනා, සා ධඤ්ඤත්ථාය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ සභාවපරිසුද්ධා පුබ්බෙ වාසිතවාසනා, තෙ එකචිත්තක්ඛණෙන නිප්පපඤ්චා හොන්ති, විනා වතිපාකාරං පුරිසො විය ධඤ්ඤුද්ධාරො. යෙ පන තෙ භික්ඛූ මහාරජක්ඛා, තෙ ඉමෙහි පයොගෙහි නිප්පපඤ්චා හොන්ති, වතිපාකාරං කත්වා පුරිසො විය ධඤ්ඤුද්ධාරො.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො මහතිමහන්තෙ අම්බරුක්ඛමත්ථකෙ ඵලපිණ්ඩි භවෙය්‍ය, අථ තත්ථ යො කොචි ඉද්ධිමා ආගන්ත්වා තස්ස ඵලං හරෙය්‍ය, යො පන තත්ථ අනිද්ධිමා, සො කට්ඨඤ්ච වල්ලිඤ්ච ඡින්දිත්වා නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා තාය තං රුක්ඛං අභිරුහිත්වා ඵලං හරෙය්‍ය. යා තත්ථ තස්ස නිස්සෙණිපරියෙසනා, සා ඵලත්ථාය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ සභාවපරිසුද්ධා පුබ්බෙ වාසිතවාසනා, තෙ එකචිත්තක්ඛණෙන නිප්පපඤ්චා හොන්ති, ඉද්ධිමා විය රුක්ඛඵලං හරන්තො. යෙ පන තෙ භික්ඛූ මහාරජක්ඛා, තෙ ඉමිනා පයොගෙන සච්චානි අභිසමෙන්ති, නිස්සෙණියා විය පුරිසො රුක්ඛඵලං හරන්තො.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, එකො පුරිසො අත්ථකරණිකො එකකො යෙව සාමිකං උපගන්ත්වා අත්ථං සාධෙති. එකො ධනවා ධනවසෙන පරිසං වඩ්ඪෙත්වා පරිසාය අත්ථං සාධෙති. යා තත්ථ තස්ස පරිසපරියෙසනා, සා අත්ථත්ථාය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ සභාවපරිසුද්ධා පුබ්බෙ වාසිතවාසනා, තෙ එකචිත්තක්ඛණෙන ඡසු අභිඤ්ඤාසු වසිභාවං පාපුණන්ති, පුරිසො විය එකකො අත්ථසිද්ධිං කරොන්තො. යෙ පන තෙ භික්ඛූ මහාරජක්ඛා, තෙ ඉමෙහි පයොගෙහි සාමඤ්ඤත්ථමභිසාධෙන්ති, පරිසාය විය පුරිසො අත්ථසිද්ධිං කරොන්තො.
‘‘උද්දෙසොපි, මහාරාජ, බහුකාරො, පරිපුච්ඡාපි බහුකාරා, නවකම්මම්පි බහුකාරං, දානම්පි බහුකාරං, පූජාපි බහුකාරා තෙසු තෙසු කරණීයෙසු. යථා, මහාරාජ, පුරිසො රාජූපසෙවී කතාවී අමච්චභටබලදොවාරිකඅනීකට්ඨපාරිසජ්ජජනෙහි, තෙ තස්ස කරණීයෙ අනුප්පත්තෙ සබ්බෙපි උපකාරා හොන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, උද්දෙසොපි බහුකාරො, පරිපුච්ඡාපි බහුකාරා, නවකම්මම්පි බහුකාරං, දානම්පි බහුකාරං, පූජාපි බහුකාරා තෙසු තෙසු කරණීයෙසු. යදි, මහාරාජ, සබ්බෙපි අභිජාතිපරිසුද්ධා භවෙය්‍යුං, අනුසාසනෙන [අනුසාසකෙන (සී. පී.)] කරණීයං න භවෙය්‍ය. යස්මා ච ඛො, මහාරාජ, සවනෙන කරණීයං හොති, ථෙරො, මහාරාජ, සාරිපුත්තො අපරිමිතමසඞ්ඛෙය්‍යකප්පං උපාදාය උපචිතකුසලමූලො පඤ්ඤාය කොටිං ගතො, සොපි විනා සවනෙන නාසක්ඛි ආසවක්ඛයං පාපුණිතුං. තස්මා, මහාරාජ, බහුකාරං සවනං, තථා උද්දෙසොපි පරිපුච්ඡාපි. තස්මා උද්දෙසපරිපුච්ඡාපි නිප්පපඤ්චා සඞ්ඛතා’’ති. ‘‘සුනිජ්ඣාපිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
නිප්පපඤ්චපඤ්හො පඨමො.
2. ඛීණාසවභාවපඤ්හො
2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘යො ගිහී අරහත්තං පත්තො, ද්වෙ වාස්ස ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා, තස්මිං යෙව දිවසෙ පබ්බජති වා පරිනිබ්බායති වා. න සො දිවසො සක්කා අතික්කමෙතු’න්ති. සචෙ සො, භන්තෙ නාගසෙන, තස්මිං දිවසෙ ආචරියං වා උපජ්ඣායං වා පත්තචීවරං වා න ලභෙථ, අපි නු ඛො සො අරහා සයං වා පබ්බජෙය්‍ය දිවසං වා අතික්කමෙය්‍ය, අඤ්ඤො කොචි අරහා ඉද්ධිමා ආගන්ත්වා තං පබ්බාජෙය්‍ය වා පරිනිබ්බායෙය්‍ය වා’’ති? ‘‘න සො, මහාරාජ, අරහා සයං පබ්බජෙය්‍ය, සයං පබ්බජන්තො ථෙය්‍යං ආපජ්ජති, න ච දිවසං අතික්කමෙය්‍ය, අඤ්ඤස්ස අරහන්තස්ස ආගමනං භවෙය්‍ය වා න වා භවෙය්‍ය, තස්මිං යෙව දිවසෙ පරිනිබ්බායෙය්‍යා’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, අරහත්තස්ස සන්තභාවො විජහිතො හොති, යෙන අධිගතස්ස ජීවිතහාරො භවතී’’ති.
‘‘විසමං, මහාරාජ, ගිහිලිඞ්ගං, විසමෙ ලිඞ්ගෙ ලිඞ්ගදුබ්බලතාය අරහත්තං පත්තො ගිහී තස්මිං යෙව දිවසෙ පබ්බජති වා පරිනිබ්බායති වා. නෙසො, මහාරාජ, දොසො අරහත්තස්ස, ගිහිලිඞ්ගස්සෙවෙසො දොසො යදිදං ලිඞ්ගදුබ්බලතා.
‘‘යථා, මහාරාජ, භොජනං සබ්බසත්තානං ආයුපාලකං ජීවිතරක්ඛකං විසමකොට්ඨස්ස මන්දදුබ්බලගහණිකස්ස අවිපාකෙන ජීවිතං හරති. නෙසො, මහාරාජ, දොසො භොජනස්ස, කොට්ඨස්සෙවෙසො දොසො යදිදං අග්ගිදුබ්බලතා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, විසමෙ ලිඞ්ගෙ ලිඞ්ගදුබ්බලතාය අරහත්තං පත්තො ගිහී තස්මිං යෙව දිවසෙ පබ්බජති වා පරිනිබ්බායති වා. නෙසො, මහාරාජ, දොසො අරහත්තස්ස, ගිහිලිඞ්ගස්සෙවෙසො දොසො යදිදං ලිඞ්ගදුබ්බලතා.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පරිත්තං තිණසලාකං උපරි ගරුකෙ පාසාණෙ ඨපිතෙ දුබ්බලතාය භිජ්ජිත්වා පතති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අරහත්තං පත්තො ගිහී තෙන ලිඞ්ගෙන අරහත්තං ධාරෙතුං අසක්කොන්තො තස්මිං යෙව දිවසෙ පබ්බජති වා පරිනිබ්බායති වා.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො අබලො දුබ්බලො නිහීනජච්චො පරිත්තපුඤ්ඤො මහතිමහාරජ්ජං ලභිත්වා ඛණෙන පරිපතති පරිධංසති ඔසක්කති, න සක්කොති ඉස්සරියං ධාරෙතුං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අරහත්තං පත්තො ගිහී තෙන ලිඞ්ගෙන අරහත්තං ධාරෙතුං න සක්කොති, තෙන කාරණෙන තස්මිං යෙව දිවසෙ පබ්බජති වා පරිනිබ්බායති වා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
ඛීණාසවභාවපඤ්හො දුතියො.
3. ඛීණාසවසතිසම්මොසපඤ්හො
3. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අත්ථි අරහතො සතිසම්මොසො’’ති? ‘‘විගතසතිසම්මොසා ඛො, මහාරාජ, අරහන්තො, නත්ථි අරහන්තානං සතිසම්මොසො’’ති. ‘‘ආපජ්ජෙය්‍ය පන, භන්තෙ, අරහා ආපත්ති’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘කිස්මිං වත්ථුස්මි’’න්ති? ‘‘කුටිකාරෙ, මහාරාජ, සඤ්චරිත්තෙ, විකාලෙ කාලසඤ්ඤාය, පවාරිතෙ අප්පවාරිතසඤ්ඤාය, අනතිරිත්තෙ අතිරිත්තසඤ්ඤායා’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘යෙ ආපත්තිං ආපජ්ජන්ති, තෙ ද්වීහි කාරණෙහි ආපජ්ජන්ති අනාදරියෙන වා අජානනෙන වා’ති. අපි නු ඛො, භන්තෙ, අරහතො අනාදරියං හොති, යං අරහා ආපත්තිං ආපජ්ජතී’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති.
‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, අරහා ආපත්තිං ආපජ්ජති, නත්ථි ච අරහතො අනාදරියං, තෙන හි අත්ථි අරහතො සතිසම්මොසො’’ති? ‘‘නත්ථි, මහාරාජ, අරහතො සතිසම්මොසො, ආපත්තිඤ්ච අරහා ආපජ්ජතී’’ති.
‘‘තෙන හි, භන්තෙ, කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහි, කිං තත්ථ කාරණ’’න්ති? ‘‘ද්වෙමෙ, මහාරාජ, කිලෙසා ලොකවජ්ජං පණ්ණත්තිවජ්ජඤ්චාති. කතමං, මහාරාජ, ලොකවජ්ජං? දස අකුසලකම්මපථා, ඉදං වුච්චති ලොකවජ්ජං. කතමං පණ්ණත්තිවජ්ජං? යං ලොකෙ අත්ථි සමණානං අනනුච්ඡවිකං අනනුලොමිකං, ගිහීනං අනවජ්ජං. තත්ථ භගවා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙති ‘යාවජීවං අනතික්කමනීය’න්ති. විකාලභොජනං, මහාරාජ, ලොකස්ස අනවජ්ජං, තං ජිනසාසනෙ වජ්ජං. භූතගාමවිකොපනං, මහාරාජ, ලොකස්ස අනවජ්ජං, තං ජිනසාසනෙ වජ්ජං. උදකෙ හස්සධම්මං, මහාරාජ, ලොකස්ස අනවජ්ජං, තං ජිනසාසනෙ වජ්ජං. ඉති එවරූපානි එවරූපානි, මහාරාජ, ජිනසාසනෙ වජ්ජානි, ඉදං වුච්චති පණ්ණත්තිවජ්ජං.
‘‘ලොකවජ්ජං අභබ්බො ඛීණාසවො තං අජ්ඣාචරිතුං, යං කිලෙසං පණ්ණත්තිවජ්ජං, තං අජානන්තො ආපජ්ජෙය්‍ය. අවිසයො, මහාරාජ, එකච්චස්ස අරහතො සබ්බං ජානිතුං, න හි තස්ස බලං අත්ථි සබ්බං ජානිතුං. අනඤ්ඤාතං, මහාරාජ, අරහතො ඉත්ථිපුරිසානං නාමම්පි ගොත්තම්පි, මග්ගොපි තස්ස මහියා අනඤ්ඤාතො; විමුත්තිං යෙව, මහාරාජ, එකච්චො අරහා ජානෙය්‍ය; ඡළභිඤ්ඤො අරහා සකවිසයං ජානෙය්‍ය; සබ්බඤ්ඤූ, මහාරාජ, තථාගතොව සබ්බං ජානාතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
ඛීණාසවසතිසම්මොසපඤ්හො තතියො.
4. ලොකෙ නත්ථිභාවපඤ්හො
4. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, දිස්සන්ති ලොකෙ බුද්ධා, දිස්සන්ති පච්චෙකබුද්ධා, දිස්සන්ති තථාගතස්ස සාවකා, දිස්සන්ති චක්කවත්තිරාජානො, දිස්සන්ති පදෙසරාජානො, දිස්සන්ති දෙවමනුස්සා, දිස්සන්ති සධනා, දිස්සන්ති අධනා, දිස්සන්ති සුගතා, දිස්සන්ති දුග්ගතා, දිස්සති පුරිසස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභූතං, දිස්සති ඉත්ථියා පුරිසලිඞ්ගං පාතුභූතං, දිස්සති සුකතං දුක්කතං කම්මං, දිස්සන්ති කල්‍යාණපාපකානං කම්මානං විපාකූපභොගිනො සත්තා, අත්ථි ලොකෙ සත්තා අණ්ඩජා ජලාබුජා සංසෙදජා ඔපපාතිකා, අත්ථි සත්තා අපදා ද්විපදා චතුප්පදා බහුප්පදා, අත්ථි ලොකෙ යක්ඛා රක්ඛසා කුම්භණ්ඩා අසුරා දානවා ගන්ධබ්බා පෙතා පිසාචා, අත්ථි කින්නරා මහොරගා නාගා සුපණ්ණා සිද්ධා විජ්ජාධරා, අත්ථි හත්ථී අස්සා ගාවො මහිංසා [මහිසා (සී. පී.)] ඔට්ඨා ගද්‍රභා අජා එළකා මිගා සූකරා සීහා බ්‍යග්ඝා දීපී අච්ඡා කොකා තරච්ඡා සොණා සිඞ්ගාලා, අත්ථි බහුවිධා සකුණා, අත්ථි සුවණ්ණං රජතං මුත්තා මණි සඞ්ඛො සිලා පවාළං ලොහිතඞ්කො මසාරගල්ලං වෙළුරියො වජිරං ඵලිකං කාළලොහං තම්බලොහං වට්ටලොහං කංසලොහං, අත්ථි ඛොමං කොසෙය්‍යං කප්පාසිකං සාණං භඞ්ගං කම්බලං, අත්ථි සාලි වීහි යවො කඞ්ගු කුද්‍රූසො වරකො ගොධූමො මුග්ගො, මාසො තිලං කුලත්ථං, අත්ථි මූලගන්ධො සාරගන්ධො ඵෙග්ගුගන්ධො තචගන්ධො පත්තගන්ධො පුප්ඵගන්ධො ඵලගන්ධො සබ්බගන්ධො, අත්ථි තිණ ලතා ගච්ඡ රුක්ඛ ඔසධි වනප්පති නදී පබ්බත සමුද්ද මච්ඡකච්ඡපා සබ්බං ලොකෙ අත්ථි. යං, භන්තෙ, ලොකෙ නත්ථි, තං මෙ කථෙහී’’ති.
‘‘තීණිමානි, මහාරාජ, ලොකෙ නත්ථි. කතමානි තීණි? සචෙතනා වා අචෙතනා වා අජරාමරා ලොකෙ නත්ථි, සඞ්ඛාරානං නිච්චතා නත්ථි, පරමත්ථෙන සත්තූපලද්ධි නත්ථි, ඉමානි ඛො, මහාරාජ, තීණි ලොකෙ නත්ථී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
ලොකෙ නත්ථිභාවපඤ්හො චතුත්ථො.
5. අකම්මජාදිපඤ්හො
5. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, දිස්සන්ති ලොකෙ කම්මනිබ්බත්තා, දිස්සන්ති හෙතුනිබ්බත්තා, දිස්සන්ති උතුනිබ්බත්තා, යං ලොකෙ අකම්මජං අහෙතුජං අනුතුජං, තං මෙ කථෙහී’’ති. ‘‘ද්වෙමෙ, මහාරාජ, ලොකස්මිං අකම්මජා අහෙතුජා අනුතුජා. කතමෙ ද්වෙ? ආකාසො, මහාරාජ, අකම්මජො අහෙතුජො අනුතුජො; නිබ්බානං, මහාරාජ, අකම්මජං අහෙතුජං අනුතුජං. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, ද්වෙ අකම්මජා අහෙතුජා අනුතුජා’’ති.
‘‘මා, භන්තෙ නාගසෙන, ජිනවචනං මක්ඛෙහි, මා අජානිත්වා පඤ්හං බ්‍යාකරොහී’’ති. ‘‘කිං ඛො, මහාරාජ, අහං වදාමි, යං මං ත්වං එවං වදෙසි ‘මා, භන්තෙ නාගසෙන, ජිනවචනං මක්ඛෙහි, මා අජානිත්වා පඤ්හං බ්‍යාකරොහී’’’ති? ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යුත්තමිදං තාව වත්තුං ‘ආකාසො අකම්මජො අහෙතුජො අනුතුජො’ති. අනෙකසතෙහි පන, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණෙහි භගවතා සාවකානං නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය මග්ගො අක්ඛාතො, අථ ච පන ත්වං එවං වදෙසි ‘අහෙතුජං නිබ්බාන’’’න්ති. ‘‘සච්චං, මහාරාජ, භගවතා අනෙකසතෙහි කාරණෙහි සාවකානං නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය මග්ගො අක්ඛාතො, න ච පන නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු අක්ඛාතො’’ති.
‘‘එත්ථ මයං, භන්තෙ නාගසෙන, අන්ධකාරතො අන්ධකාරතරං පවිසාම, වනතො වනතරං පවිසාම, ගහනතො ගහනතරං [ගහනන්තරතො ගහනන්තරං (ක.)] පවිසාම, යත්‍ර හි නාම නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, තස්ස පන ධම්මස්ස උප්පාදාය හෙතු නත්ථි. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, තෙන හි නිබ්බානස්ස උප්පාදායපි හෙතු ඉච්ඡිතබ්බො.
‘‘යථා පන, භන්තෙ නාගසෙන, පුත්තස්ස පිතා අත්ථි, තෙන කාරණෙන පිතුනොපි පිතා ඉච්ඡිතබ්බො. යථා අන්තෙවාසිකස්ස ආචරියො අත්ථි, තෙන කාරණෙන ආචරියස්සපි ආචරියො ඉච්ඡිතබ්බො. යථා අඞ්කුරස්ස බීජං අත්ථි, තෙන කාරණෙන බීජස්සපි බීජං ඉච්ඡිතබ්බං. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, යදි නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, තෙන කාරණෙන නිබ්බානස්ස උප්පාදායපි හෙතු ඉච්ඡිතබ්බො.
‘‘යථා රුක්ඛස්ස වා ලතාය වා අග්ගෙ සති තෙන කාරණෙන මජ්ඣම්පි අත්ථි, මූලම්පි අත්ථි. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, යදි නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, තෙන කාරණෙන නිබ්බානස්ස උප්පාදායපි හෙතු ඉච්ඡිතබ්බො’’’ති.
‘‘අනුප්පාදනීයං, මහාරාජ, නිබ්බානං, තස්මා න නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු අක්ඛාතො’’ති. ‘‘ඉඞ්ඝ, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණං දස්සෙත්වා කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහි, යථාහං ජානෙය්‍යං නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු නත්ථී’’ති.
‘‘තෙන හි, මහාරාජ, සක්කච්චං සොතං ඔදහ, සාධුකං සුණොහි, වක්ඛාමි තත්ථ කාරණං, සක්කුණෙය්‍ය, මහාරාජ, පුරිසො පාකතිකෙන බලෙන ඉතො හිමවන්තං පබ්බතරාජං උපගන්තු’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘සක්කුණෙය්‍ය පන සො, මහාරාජ, පුරිසො පාකතිකෙන බලෙන හිමවන්තං පබ්බතරාජං ඉධ ආහරිතු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සක්කා නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය මග්ගො අක්ඛාතුං, න සක්කා නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු දස්සෙතුං.