2. දුක්කරකාරිකපඤ්හො
2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙව බොධිසත්තා දුක්කරකාරිකං කරොන්ති, උදාහු ගොතමෙනෙව බොධිසත්තෙන දුක්කරකාරිකා කතා’’ති? ‘‘නත්ථි, මහාරාජ, සබ්බෙසං බොධිසත්තානං දුක්කරකාරිකා, ගොතමෙනෙව බොධිසත්තෙන දුක්කරකාරිකා කතා’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යදි එවං අයුත්තං, යං බොධිසත්තානං බොධිසත්තෙහි වෙමත්තතා හොතී’’ති. ‘‘චතූහි, මහාරාජ, ඨානෙහි බොධිසත්තානං බොධිසත්තෙහි වෙමත්තතා හොති. කතමෙහි චතූහි? කුලවෙමත්තතා පධානවෙමත්තතා [අද්ධානවෙමත්තතා (සී. ස්‍යා. පී.)] ආයුවෙමත්තතා පමාණවෙමත්තතාති. ඉමෙහි ඛො, මහාරාජ, චතූහි ඨානෙහි බොධිසත්තානං බොධිසත්තෙහි වෙමත්තතා හොති. සබ්බෙසම්පි, මහාරාජ, බුද්ධානං රූපෙ සීලෙ සමාධිම්හි පඤ්ඤාය විමුත්තියා විමුත්තිඤාණදස්සනෙ චතුවෙසාරජ්ජෙ දසතථාගතබලෙ ඡඅසාධාරණඤාණෙ චුද්දසබුද්ධඤාණෙ අට්ඨාරසබුද්ධධම්මෙ කෙවලෙ ච බුද්ධගුණෙ [බුද්ධධම්මෙ (සී. පී.)] නත්ථි වෙමත්තතා, සබ්බෙපි බුද්ධා බුද්ධධම්මෙහි සමසමා’’ති.
‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙපි බුද්ධා බුද්ධධම්මෙහි සමසමා, කෙන කාරණෙන ගොතමෙනෙව බොධිසත්තෙන දුක්කරකාරිකා කතා’’ති? ‘‘අපරිපක්කෙ, මහාරාජ, ඤාණෙ අපරිපක්කාය බොධියා ගොතමො බොධිසත්තො නෙක්ඛම්මමභිනික්ඛන්තො අපරිපක්කං ඤාණං පරිපාචයමානෙන දුක්කරකාරිකා කතා’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කෙන කාරණෙන බොධිසත්තො අපරිපක්කෙ ඤාණෙ අපරිපක්කාය බොධියා මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තො, නනු නාම ඤාණං පරිපාචෙත්වා පරිපක්කෙ ඤාණෙ නික්ඛමිතබ්බ’’න්ති?
‘‘බොධිසත්තො, මහාරාජ, විපරීතං ඉත්ථාගාරං දිස්වා විප්පටිසාරී අහොසි, තස්ස විප්පටිසාරිස්ස අරති උප්පජ්ජි, අරතිචිත්තං උප්පන්නං දිස්වා අඤ්ඤතරො මාරකායිකො දෙවපුත්තො ‘අයං ඛො කාලො අරතිචිත්තස්ස විනොදනායා’ති වෙහාසෙ ඨත්වා ඉදං වචනමබ්‍රවි –
‘‘මාරිස, මා ඛො ත්වං උක්කණ්ඨිතො අහොසි, ඉතො තෙ සත්තමෙ දිවසෙ දිබ්බං චක්කරතනං පාතුභවිස්සති සහස්සාරං සනෙමිකං සනාභිකං සබ්බාකාරපරිපූරං, පථවිගතානි ච තෙ රතනානි ආකාසට්ඨානි ච සයමෙව උපගච්ඡිස්සන්ති, ද්විසහස්සපරිත්තදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු එකමුඛෙන ආණා පවත්තිස්සති, පරොසහස්සඤ්ච තෙ පුත්තා භවිස්සන්ති සූරා වීරඞ්ගරූපා පරසෙනප්පමද්දනා, තෙහි පුත්තෙහි පරිකිණ්ණො සත්තරතනසමන්නාගතො චතුද්දීපමනුසාසිස්සසී’ති.
‘‘යථා නාම දිවසසන්තත්තං අයොසූලං සබ්බත්ථ උපඩහන්තං කණ්ණසොතං පවිසෙය්‍ය, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තස්ස තං වචනං කණ්ණසොතං පවිසිත්ථ, ඉති සො පකතියාව උක්කණ්ඨිතො තස්සා දෙවතාය වචනෙන භිය්‍යොසොමත්තාය උබ්බිජ්ජි සංවිජ්ජි සංවෙගමාපජ්ජි.
‘‘යථා පන, මහාරාජ, මහතිමහාඅග්ගික්ඛන්ධො ජලමානො අඤ්ඤෙන කට්ඨෙන උපඩහිතො භිය්‍යොසොමත්තාය ජලෙය්‍ය, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තො පකතියාව උක්කණ්ඨිතො තස්සා දෙවතාය වචනෙන භිය්‍යොසොමත්තාය උබ්බිජ්ජි සංවිජ්ජි සංවෙගමාපජ්ජි.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, මහාපථවී පකතිතින්තා නිබ්බත්තහරිතසද්දලා ආසිත්තොදකා චික්ඛල්ලජාතා පුනදෙව මහාමෙඝෙ අභිවුට්ඨෙ භිය්‍යොසොමත්තාය චික්ඛල්ලතරා අස්ස, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තො පකතියාව උක්කණ්ඨිතො තස්සා දෙවතාය වචනෙන භිය්‍යොසොමත්තාය උබ්බිජ්ජි සංවිජ්ජි සංවෙගමාපජ්ජී’’ති.
‘‘අපි නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, බොධිසත්තස්ස යදි සත්තමෙ දිවසෙ දිබ්බං චක්කරතනං නිබ්බත්තෙය්‍ය, පටිනිවත්තෙය්‍ය බොධිසත්තො දිබ්බෙ චක්කරතනෙ නිබ්බත්තෙ’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජ, සත්තමෙ දිවසෙ බොධිසත්තස්ස දිබ්බං චක්කරතනං නිබ්බත්තෙය්‍ය, අපි ච පලොභනත්ථාය තාය දෙවතාය මුසා භණිතං, යදිපි, මහාරාජ, සත්තමෙ දිවසෙ දිබ්බං චක්කරතනං නිබ්බත්තෙය්‍ය, බොධිසත්තො න නිවත්තෙය්‍ය. කිං කාරණං? ‘අනිච්ච’න්ති, මහාරාජ, බොධිසත්තො දළ්හං අග්ගහෙසි, ‘දුක්ඛං අනත්තා’ති දළ්හං අග්ගහෙසි, උපාදානක්ඛයං පත්තො.
‘‘යථා, මහාරාජ, අනොතත්තදහතො උදකං ගඞ්ගං නදිං පවිසති, ගඞ්ගාය නදියා මහාසමුද්දං පවිසති, මහාසමුද්දතො පාතාලමුඛං පවිසති, අපි නු, මහාරාජ, තං උදකං පාතාලමුඛගතං පටිනිවත්තිත්වා මහාසමුද්දං පවිසෙය්‍ය, මහාසමුද්දතො ගඞ්ගං නදිං පවිසෙය්‍ය, ගඞ්ගාය නදියා පුන අනොතත්තං පවිසෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තෙන කප්පානං සතසහස්සං චතුරො ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ කුසලං පරිපාචිතං ඉමස්ස භවස්ස කාරණා, සොයං අන්තිමභවො අනුප්පත්තො පරිපක්කං බොධිඤාණං ඡහි වස්සෙහි බුද්ධො භවිස්සති සබ්බඤ්ඤූ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො, අපි නු ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තො චක්කරතනකාරණා [චක්කරතනස්ස කාරණා (සී. ස්‍යා. පී.)] පටිනිවත්තෙය්‍යා’’ති [පරිනිවත්තෙය්‍යාති (සී. පී. ක.)]? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති.
‘‘අපි ච, මහාරාජ, මහාපථවී පරිවත්තෙය්‍ය සකානනා සපබ්බතා, නත්වෙව බොධිසත්තො පටිනිවත්තෙය්‍ය අපත්වා සම්මාසම්බොධිං. ආරොහෙය්‍යපි චෙ, මහාරාජ, ගඞ්ගාය උදකං පටිසොතං, නත්වෙව බොධිසත්තො පටිනිවත්තෙය්‍ය අපත්වා සම්මාසම්බොධිං; විසුස්සෙය්‍යපි චෙ, මහාරාජ, මහාසමුද්දො අපරිමිතජලධරො ගොපදෙ උදකං විය, නත්වෙව බොධිසත්තො පටිනිවත්තෙය්‍ය අපත්වා සම්මාසම්බොධිං; ඵලෙය්‍යපි චෙ, මහාරාජ, සිනෙරුපබ්බතරාජා සතධා වා සහස්සධා වා, නත්වෙව බොධිසත්තො පටිනිවත්තෙය්‍ය අපත්වා සම්මාසම්බොධිං; පතෙය්‍යුම්පි චෙ, මහාරාජ, චන්දිමසූරියා සතාරකා ලෙඩ්ඩු විය ඡමායං, නත්වෙව බොධිසත්තො පටිනිවත්තෙය්‍ය අපත්වා සම්මාසම්බොධිං; සංවත්තෙය්‍යපි චෙ, මහාරාජ, ආකාසො කිලඤ්ජමිව, නත්වෙව බොධිසත්තො පටිනිවත්තෙය්‍ය අපත්වා සම්මාසම්බොධිං. කිං කාරණා? පදාලිතත්තා සබ්බබන්ධනාන’’න්ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කති ලොකෙ බන්ධනානී’’ති? ‘‘දස ඛො පනිමානි, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනානි, යෙහි බන්ධනෙහි බද්ධා සත්තා න නික්ඛමන්ති, නික්ඛමිත්වාපි පටිනිවත්තන්ති. කතමානි දස? මාතා, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, පිතා, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, භරියා, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, පුත්තා, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, ඤාතී, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, මිත්තං, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, ධනං, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, ලාභසක්කාරො, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, ඉස්සරියං, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, පඤ්ච කාමගුණා, මහාරාජ, ලොකෙ බන්ධනං, ඉමානි ඛො මහාරාජ දස ලොකෙ බන්ධනානි, යෙහි බන්ධනෙහි බද්ධා සත්තා න නික්ඛමන්ති, නික්ඛමිත්වාපි පටිනිවත්තන්ති, තානි දස බන්ධනානි බොධිසත්තස්ස ඡින්නානි පදාලිතානි, තස්මා, මහාරාජ, බොධිසත්තො න පටිනිවත්තතී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යදි බොධිසත්තො උප්පන්නෙ අරතිචිත්තෙ දෙවතාය වචනෙන අපරිපක්කෙ ඤාණෙ අපරිපක්කාය බොධියා නෙක්ඛම්මමභිනික්ඛන්තො, කිං තස්ස දුක්කරකාරිකාය කතාය, නනු නාම සබ්බභක්ඛෙන භවිතබ්බං ඤාණපරිපාකං ආගමයමානෙනා’’ති?
‘‘දස ඛො පනිමෙ, මහාරාජ, පුග්ගලා ලොකස්මිං ඔඤ්ඤාතා අවඤ්ඤාතා හීළිතා ඛීළිතා ගරහිතා පරිභූතා අචිත්තීකතා. කතමෙ දස? ඉත්ථී, මහාරාජ, විධවා ලොකස්මිං ඔඤ්ඤාතා අවඤ්ඤාතා හීළිතා ඛීළිතා ගරහිතා පරිභූතා අචිත්තීකතා. දුබ්බලො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… අමිත්තඤාති, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… මහග්ඝසො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… අගරුකුලවාසිකො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… පාපමිත්තො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… ධනහීනො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… ආචාරහීනො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… කම්මහීනො, මහාරාජ, පුග්ගලො…පෙ… පයොගහීනො, මහාරාජ, පුග්ගලො ලොකස්මිං ඔඤ්ඤාතො අවඤ්ඤාතො හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො පරිභූතො අචිත්තීකතො. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, දස පුග්ගලා ලොකස්මිං ඔඤ්ඤාතා අවඤ්ඤාතා හීළිතා ඛීළිතා ගරහිතා පරිභූතා අචිත්තීකතා. ඉමානි ඛො, මහාරාජ, දස ඨානානි අනුස්සරමානස්ස බොධිසත්තස්ස එවං සඤ්ඤා උප්පජ්ජි ‘මාහං කම්මහීනො අස්සං පයොගහීනො ගරහිතො දෙවමනුස්සානං, යංනූනාහං කම්මස්සාමී අස්සං කම්මගරු කම්මාධිපතෙය්‍යො කම්මසීලො කම්මධොරය්හො කම්මනිකෙතවා අප්පමත්තො විහරෙය්‍ය’න්ති, එවං ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තො ඤාණං පරිපාචෙන්තො දුක්කරකාරිකං අකාසී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, බොධිසත්තො දුක්කරකාරිකං කරොන්තො එවමාහ ‘න ඛො පනාහං ඉමාය කටුකාය දුක්කරකාරිකාය අධිගච්ඡාමි උත්තරිමනුස්සධම්මං අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසං, සියා නු ඛො අඤ්ඤො මග්ගො බොධායා’ති. අපි නු තස්මිං සමයෙ බොධිසත්තස්ස මග්ගං ආරබ්භ සතිසම්මොසො අහොසී’’ති?
‘‘පඤ්චවීසති ඛො පනිමෙ, මහාරාජ, චිත්තදුබ්බලීකරණා ධම්මා, යෙහි දුබ්බලීකතං චිත්තං න සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය. කතමෙ පඤ්චවීසති? කොධො, මහාරාජ, චිත්තදුබ්බලීකරණො ධම්මො, යෙන දුබ්බලීකතං චිත්තං න සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය, උපනාහො…පෙ… මක්ඛො…පෙ… පළාසො…පෙ… ඉස්සා…පෙ… මච්ඡරියං…පෙ… මායා…පෙ… සාඨෙය්‍යං…පෙ… ථම්භො…පෙ… සාරම්භො…පෙ… මානො…පෙ… අතිමානො …පෙ… මදො…පෙ… පමාදො…පෙ… ථිනමිද්ධං…පෙ… තන්දි [නන්දී (පී. ක.)] …පෙ… ආලස්‍යං…පෙ… පාපමිත්තතා…පෙ… රූපා…පෙ… සද්දා…පෙ… ගන්ධා…පෙ… රසා…පෙ… ඵොට්ඨබ්බා…පෙ… ඛුදාපිපාසා…පෙ… අරති, මහාරාජ, චිත්තදුබ්බලීකරණො ධම්මො, යෙන දුබ්බලීකතං චිත්තං න සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, පඤ්චවීසති චිත්තදුබ්බලීකරණා ධම්මා, යෙහි දුබ්බලීකතං චිත්තං න සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය.
බොධිසත්තස්ස ඛො, මහාරාජ, ඛුදාපිපාසා [ඛුදාපිපාසා (සී. පී. ක.)] කායං පරියාදියිංසු, කායෙ පරියාදින්නෙ චිත්තං න සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය. සතසහස්සං, මහාරාජ, කප්පානං [කප්පෙ (ක.)] චතුරො ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙ කප්පෙ බොධිසත්තො චතුන්නං යෙව අරියසච්චානං අභිසමයං අන්වෙසි තාසු තාසු ජාතීසු, කිං පනස්ස පච්ඡිමෙ භවෙ අභිසමයජාතියං මග්ගං ආරබ්භ සතිසම්මොසො හෙස්සති? අපි ච, මහාරාජ, බොධිසත්තස්ස සඤ්ඤාමත්තං උප්පජ්ජි ‘සියා නු ඛො අඤ්ඤො මග්ගො බොධායා’ති. පුබ්බෙ ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තො එකමාසිකො සමානො පිතු සක්කස්ස කම්මන්තෙ සීතාය ජම්බුච්ඡායාය සිරිසයනෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො විවිච්චෙව කාමෙහි විචිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසි…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමි, ඤාණං පරිපාචෙන්තො බොධිසත්තො දුක්කරකාරිකං අකාසී’’ති.
දුක්කරකාරිකපඤ්හො දුතියො.