10. නිබ්බානරූපසණ්ඨානපඤ්හො

10. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘නිබ්බානං නිබ්බාන’න්ති යං වදෙසි, සක්කා පන තස්ස නිබ්බානස්ස රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා උපදස්සයිතු’’න්ති? ‘‘අප්පටිභාගං, මහාරාජ, නිබ්බානං, න සක්කා නිබ්බානස්ස රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා උපදස්සයිතු’’න්ති. ‘‘එතම්පාහං, භන්තෙ නාගසෙන, න සම්පටිච්ඡාමි, යං අත්ථිධම්මස්ස නිබ්බානස්ස රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා අපඤ්ඤාපනං, කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහී’’ති. ‘‘හොතු, මහාරාජ, කාරණෙන තං සඤ්ඤාපෙස්සාමි. අත්ථි, මහාරාජ, මහාසමුද්දො නාමා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අත්ථෙසො මහාසමුද්දො’’ති. ‘‘සචෙ තං, මහාරාජ, කොචි එවං පුච්ඡෙය්‍ය ‘කිත්තකං, මහාරාජ, මහාසමුද්දෙ උදකං, කති පන තෙ සත්තා, යෙ මහාසමුද්දෙ පටිවසන්තී’ති, එවං පුට්ඨො ත්වං, මහාරාජ, කින්ති තස්ස බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, කොචි එවං පුච්ඡෙය්‍ය ‘කිත්තකං, මහාරාජ, මහාසමුද්දෙ උදකං, කති පන තෙ සත්තා, යෙ මහාසමුද්දෙ පටිවසන්තී’ති, තමහං, භන්තෙ, එවං වදෙය්‍යං ‘අපුච්ඡිතබ්බං මං ත්වං අම්භො පුරිස පුච්ඡසි, නෙසා පුච්ඡා කෙනචි පුච්ඡිතබ්බා, ඨපනීයො එසො පඤ්හො. අවිභත්තො ලොකක්ඛායිකෙහි මහාසමුද්දො, න සක්කා මහාසමුද්දෙ උදකං පරිමිනිතුං සත්තා වා යෙ තත්ථ වාසමුපගතාති එවාහං භන්තෙ තස්ස පටිවචනං දදෙය්‍ය’’’න්ති.

‘‘කිස්ස පන, ත්වං මහාරාජ, අත්ථිධම්මෙ මහාසමුද්දෙ එවං පටිවචනං දදෙය්‍යාසි, නනු විගණෙත්වා [මිනිත්වා (ක.)] තස්ස ආචික්ඛිතබ්බං ‘එත්තකං මහාසමුද්දෙ උදකං, එත්තකා ච සත්තා මහාසමුද්දෙ පටිවසන්තී’’ති? ‘‘න සක්කා, භන්තෙ, අවිසයො එසො පඤ්හො’’ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, අත්ථිධම්මෙ යෙව මහාසමුද්දෙ න සක්කා උදකං පරිගණෙතුං [පරිමිනිතුං (ක.)] සත්තා වා යෙ තත්ථ වාසමුපගතා, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අත්ථිධම්මස්සෙව නිබ්බානස්ස න සක්කා රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා උපදස්සයිතුං, විගණෙය්‍ය, මහාරාජ, ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො මහාසමුද්දෙ උදකං තත්‍රාසයෙ ච සත්තෙ, න ත්වෙව සො ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො සක්කුණෙය්‍ය නිබ්බානස්ස රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා උපදස්සයිතුං.

‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, අත්ථිධම්මස්සෙව නිබ්බානස්ස න සක්කා රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා උපදස්සයිතුන්ති. අත්ථි, මහාරාජ, දෙවෙසු අරූපකායිකා නාම දෙවා’’ති. ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යති ‘අත්ථි දෙවෙසු අරූපකායිකා නාම දෙවා’’’ති. ‘‘සක්කා පන, මහාරාජ, තෙසං අරූපකායිකානං දෙවානං රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා උපදස්සයිතු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, නත්ථි අරූපකායිකා දෙවා’’ති? ‘‘අත්ථි, භන්තෙ, අරූපකායිකා දෙවා, න ච සක්කා තෙසං රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා උපදස්සයිතු’’න්ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, අත්ථිසත්තානං යෙව අරූපකායිකානං දෙවානං න සක්කා රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා උපදස්සයිතුං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අත්ථිධම්මස්සෙව නිබ්බානස්ස න සක්කා රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා උපදස්සයිතු’’න්ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, හොතු එකන්තසුඛං නිබ්බානං, න ච සක්කා තස්ස රූපං වා සණ්ඨානං වා වයං වා පමාණං වා ඔපම්මෙන වා කාරණෙන වා හෙතුනා වා නයෙන වා උපදස්සයිතුං. අත්ථි පන, භන්තෙ, නිබ්බානස්ස ගුණං අඤ්ඤෙහි අනුපවිට්ඨං කිඤ්චි ඔපම්මනිදස්සනමත්ත’’න්ති? ‘‘සරූපතො, මහාරාජ, නත්ථි, ගුණතො පන සක්කා කිඤ්චි ඔපම්මනිදස්සනමත්තං උපදස්සයිතු’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, යථාහං ලභාමි නිබ්බානස්ස ගුණතොපි එකදෙසපරිදීපනමත්තං, තථා සීඝං බ්‍රූහි, නිබ්බාපෙහි මෙ හදයපරිළාහං විනය සීතලමධුරවචනමාලුතෙනා’’ති.

‘‘පදුමස්ස, මහාරාජ, එකො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො, උදකස්ස ද්වෙ ගුණා, අගදස්ස තයො ගුණා, මහාසමුද්දස්ස චත්තාරො ගුණා, භොජනස්ස පඤ්ච ගුණා, ආකාසස්ස දස ගුණා, මණිරතනස්ස තයො ගුණා, ලොහිතචන්දනස්ස තයො ගුණා, සප්පිමණ්ඩස්ස තයො ගුණා, ගිරිසිඛරස්ස පඤ්ච ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘පදුමස්ස එකො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො’ති යං වදෙසි, කතමො පදුමස්ස එකො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, පදුමං අනුපලිත්තං උදකෙන, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං සබ්බකිලෙසෙහි අනුපලිත්තං. අයං, මහාරාජ, පදුමස්ස එකො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘උදකස්ස ද්වෙ ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’ති යං වදෙසි, කතමෙ උදකස්ස ද්වෙ ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, උදකං සීතලං පරිළාහනිබ්බාපනං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං සීතලං සබ්බකිලෙසපරිළාහනිබ්බාපනං. අයං, මහාරාජ, උදකස්ස පඨමො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, උදකං කිලන්තතසිතපිපාසිතඝම්මාභිතත්තානං ජනපසුපජානං පිපාසාවිනයනං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං කාමතණ්හාභවතණ්හාවිභවතණ්හාපිපාසාවිනයනං. අයං, මහාරාජ, උදකස්ස දුතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, උදකස්ස ද්වෙ ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘අගදස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’ති යං වදෙසි, කතමෙ අගදස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, අගදො විසපීළිතානං සත්තානං පටිසරණං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං කිලෙසවිසපීළිතානං සත්තානං පටිසරණං. අයං, මහාරාජ, අගදස්ස පඨමො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, අගදො රොගානං අන්තකරො, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං සබ්බදුක්ඛානං අන්තකරං. අයං, මහාරාජ, අගදස්ස දුතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, අගදො අමතං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං අමතං. අයං, මහාරාජ, අගදස්ස තතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, අගදස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘මහාසමුද්දස්ස චත්තාරො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’ති යං වදෙසි, කතමෙ මහාසමුද්දස්ස චත්තාරො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, මහාසමුද්දො සුඤ්ඤො සබ්බකුණපෙහි, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං සුඤ්ඤං සබ්බකිලෙසකුණපෙහි. අයං, මහාරාජ, මහාසමුද්දස්ස පඨමො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, මහාසමුද්දො මහන්තො අනොරපාරො, න පරිපූරති සබ්බසවන්තීහි, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං මහන්තං අනොරපාරං, න පූරති සබ්බසත්තෙහි. අයං, මහාරාජ, මහාසමුද්දස්ස දුතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, මහාසමුද්දො මහන්තානං භූතානං ආවාසො, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං මහන්තානං අරහන්තානං විමලඛීණාසවබලප්පත්තවසීභූතමහාභූතානං ආවාසො. අයං, මහාරාජ, මහාසමුද්දස්ස තතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, මහාසමුද්දො අපරිමිතවිවිධවිපුලවීචිපුප්ඵසංකුසුමිතො, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං අපරිමිතවිවිධවිපුලපරිසුද්ධවිජ්ජාවිමුත්තිපුප්ඵසංකුසුමිතං. අයං, මහාරාජ, මහාසමුද්දස්ස චතුත්ථො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, මහාසමුද්දස්ස චත්තාරො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘භොජනස්ස පඤ්ච ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’ති යං වදෙසි, කතමෙ භොජනස්ස පඤ්ච ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, භොජනං සබ්බසත්තානං ආයුධාරණං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං සච්ඡිකතං ජරාමරණනාසනතො ආයුධාරණං. අයං, මහාරාජ, භොජනස්ස පඨමො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, භොජනං සබ්බසත්තානං බලවඩ්ඪනං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං සච්ඡිකතං සබ්බසත්තානං ඉද්ධිබලවඩ්ඪනං. අයං, මහාරාජ, භොජනස්ස දුතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, භොජනං සබ්බසත්තානං වණ්ණජනනං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං සච්ඡිකතං සබ්බසත්තානං ගුණවණ්ණජනනං. අයං, මහාරාජ, භොජනස්ස තතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, භොජනං සබ්බසත්තානං දරථවූපසමනං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං සච්ඡිකතං සබ්බසත්තානං සබ්බකිලෙසදරථවූපසමනං. අයං, මහාරාජ, භොජනස්ස චතුත්ථො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, භොජනං සබ්බසත්තානං ජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපටිවිනොදනං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං සච්ඡිකතං සබ්බසත්තානං සබ්බදුක්ඛජිඝච්ඡාදුබ්බල්‍යපටිවිනොදනං. අයං, මහාරාජ, භොජනස්ස පඤ්චමො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, භොජනස්ස පඤ්ච ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘ආකාසස්ස දස ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’ති යං වදෙසි, කතමෙ ආකාසස්ස දස ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, ආකාසො න ජායති, න ජීයති, න මීයති, න චවති, න උප්පජ්ජති, දුප්පසහො, අචොරාහරණො, අනිස්සිතො, විහගගමනො, නිරාවරණො, අනන්තො. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං න ජායති, න ජීයති, න මීයති, න චවති, න උප්පජ්ජති, දුප්පසහං, අචොරාහරණං, අනිස්සිතං, අරියගමනං, නිරාවරණං, අනන්තං. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, ආකාසස්ස දස ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘මණිරතනස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’ති යං වදෙසි, කතමෙ මණිරතනස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, මණිරතනං කාමදදං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං කාමදදං. අයං, මහාරාජ, මණිරතනස්ස පඨමො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, මණිරතනං හාසකරං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං හාසකරං. අයං, මහාරාජ, මණිරතනස්ස දුතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, මණිරතනං උජ්ජොතත්තකරං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං උජ්ජොතත්තකරං [උජ්ජොතත්ථකරං (සී. පී.), උජ්ජොතිතත්ථකරං (ස්‍යා.)]. අයං, මහාරාජ, මණිරතනස්ස තතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, මණිරතනස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘ලොහිතචන්දනස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’ති යං වදෙසි, කතමෙ ලොහිතචන්දනස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, ලොහිතචන්දනං දුල්ලභං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං දුල්ලභං. අයං, මහාරාජ, ලොහිතචන්දනස්ස පඨමො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, ලොහිතචන්දනං අසමසුගන්ධං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං අසමසුගන්ධං. අයං, මහාරාජ, ලොහිතචන්දනස්ස දුතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, ලොහිතචන්දනං සජ්ජනපසත්ථං [සබ්බජනපසත්ථං (ස්‍යා.)], එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං අරියසජ්ජනපසත්ථං. අයං, මහාරාජ, ලොහිතචන්දනස්ස තතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, ලොහිතචන්දනස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘සප්පිමණ්ඩස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’ති යං වදෙසි, කතමෙ සප්පිමණ්ඩස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, සප්පිමණ්ඩො වණ්ණසම්පන්නො, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං ගුණවණ්ණසම්පන්නං. අයං, මහාරාජ, සප්පිමණ්ඩස්ස පඨමො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, සප්පිමණ්ඩො ගන්ධසම්පන්නො, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං සීලගන්ධසම්පන්නං. අයං, මහාරාජ, සප්පිමණ්ඩස්ස දුතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, සප්පිමණ්ඩො රසසම්පන්නො, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං රසසම්පන්නං. අයං, මහාරාජ, සප්පිමණ්ඩස්ස තතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, සප්පිමණ්ඩස්ස තයො ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘ගිරිසිඛරස්ස පඤ්ච ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’ති යං වදෙසි, කතමෙ ගිරිසිඛරස්ස පඤ්ච ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති? ‘‘යථා, මහාරාජ, ගිරිසිඛරං අච්චුග්ගතං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං අච්චුගතං. අයං, මහාරාජ, ගිරිසිඛරස්ස පඨමො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, ගිරිසිඛරං අචලං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං අචලං. අයං, මහාරාජ, ගිරිසිඛරස්ස දුතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, ගිරිසිඛරං දුරධිරොහං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං දුරධිරොහං සබ්බකිලෙසානං. අයං, මහාරාජ, ගිරිසිඛරස්ස තතියො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, ගිරිසිඛරං සබ්බබීජානං අවිරූහනං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං සබ්බකිලෙසානං අවිරූහනං. අයං, මහාරාජ, ගිරිසිඛරස්ස චතුත්ථො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. පුන චපරං, මහාරාජ, ගිරිසිඛරං අනුනයප්පටිඝවිප්පමුත්තං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිබ්බානං අනුනයප්පටිඝවිප්පමුත්තං. අයං, මහාරාජ, ගිරිසිඛරස්ස පඤ්චමො ගුණො නිබ්බානං අනුපවිට්ඨො. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, ගිරිසිඛරස්ස පඤ්ච ගුණා නිබ්බානං අනුපවිට්ඨා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

නිබ්බානරූපසණ්ඨානපඤ්හො දසමො.