5. අකම්මජාදිපඤ්හො
5. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, දිස්සන්ති ලොකෙ කම්මනිබ්බත්තා, දිස්සන්ති හෙතුනිබ්බත්තා, දිස්සන්ති උතුනිබ්බත්තා, යං ලොකෙ අකම්මජං අහෙතුජං අනුතුජං, තං මෙ කථෙහී’’ති. ‘‘ද්වෙමෙ, මහාරාජ, ලොකස්මිං අකම්මජා අහෙතුජා අනුතුජා. කතමෙ ද්වෙ? ආකාසො, මහාරාජ, අකම්මජො අහෙතුජො අනුතුජො; නිබ්බානං, මහාරාජ, අකම්මජං අහෙතුජං අනුතුජං. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, ද්වෙ අකම්මජා අහෙතුජා අනුතුජා’’ති.
‘‘මා, භන්තෙ නාගසෙන, ජිනවචනං මක්ඛෙහි, මා අජානිත්වා පඤ්හං බ්‍යාකරොහී’’ති. ‘‘කිං ඛො, මහාරාජ, අහං වදාමි, යං මං ත්වං එවං වදෙසි ‘මා, භන්තෙ නාගසෙන, ජිනවචනං මක්ඛෙහි, මා අජානිත්වා පඤ්හං බ්‍යාකරොහී’’’ති? ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යුත්තමිදං තාව වත්තුං ‘ආකාසො අකම්මජො අහෙතුජො අනුතුජො’ති. අනෙකසතෙහි පන, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණෙහි භගවතා සාවකානං නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය මග්ගො අක්ඛාතො, අථ ච පන ත්වං එවං වදෙසි ‘අහෙතුජං නිබ්බාන’’’න්ති. ‘‘සච්චං, මහාරාජ, භගවතා අනෙකසතෙහි කාරණෙහි සාවකානං නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය මග්ගො අක්ඛාතො, න ච පන නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු අක්ඛාතො’’ති.
‘‘එත්ථ මයං, භන්තෙ නාගසෙන, අන්ධකාරතො අන්ධකාරතරං පවිසාම, වනතො වනතරං පවිසාම, ගහනතො ගහනතරං [ගහනන්තරතො ගහනන්තරං (ක.)] පවිසාම, යත්‍ර හි නාම නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, තස්ස පන ධම්මස්ස උප්පාදාය හෙතු නත්ථි. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, තෙන හි නිබ්බානස්ස උප්පාදායපි හෙතු ඉච්ඡිතබ්බො.
‘‘යථා පන, භන්තෙ නාගසෙන, පුත්තස්ස පිතා අත්ථි, තෙන කාරණෙන පිතුනොපි පිතා ඉච්ඡිතබ්බො. යථා අන්තෙවාසිකස්ස ආචරියො අත්ථි, තෙන කාරණෙන ආචරියස්සපි ආචරියො ඉච්ඡිතබ්බො. යථා අඞ්කුරස්ස බීජං අත්ථි, තෙන කාරණෙන බීජස්සපි බීජං ඉච්ඡිතබ්බං. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, යදි නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, තෙන කාරණෙන නිබ්බානස්ස උප්පාදායපි හෙතු ඉච්ඡිතබ්බො.
‘‘යථා රුක්ඛස්ස වා ලතාය වා අග්ගෙ සති තෙන කාරණෙන මජ්ඣම්පි අත්ථි, මූලම්පි අත්ථි. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, යදි නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, තෙන කාරණෙන නිබ්බානස්ස උප්පාදායපි හෙතු ඉච්ඡිතබ්බො’’’ති.
‘‘අනුප්පාදනීයං, මහාරාජ, නිබ්බානං, තස්මා න නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු අක්ඛාතො’’ති. ‘‘ඉඞ්ඝ, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණං දස්සෙත්වා කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහි, යථාහං ජානෙය්‍යං නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු නත්ථී’’ති.
‘‘තෙන හි, මහාරාජ, සක්කච්චං සොතං ඔදහ, සාධුකං සුණොහි, වක්ඛාමි තත්ථ කාරණං, සක්කුණෙය්‍ය, මහාරාජ, පුරිසො පාකතිකෙන බලෙන ඉතො හිමවන්තං පබ්බතරාජං උපගන්තු’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘සක්කුණෙය්‍ය පන සො, මහාරාජ, පුරිසො පාකතිකෙන බලෙන හිමවන්තං පබ්බතරාජං ඉධ ආහරිතු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සක්කා නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය මග්ගො අක්ඛාතුං, න සක්කා නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු දස්සෙතුං.
‘‘සක්කුණෙය්‍ය, මහාරාජ, පුරිසො පාකතිකෙන බලෙන මහාසමුද්දං නාවාය උත්තරිත්වා පාරිමතීරං ගන්තු’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති? ‘‘සක්කුණෙය්‍ය පන සො, මහාරාජ, පුරිසො පාකතිකෙන බලෙන මහාසමුද්දස්ස පාරිමතීරං ඉධ ආහරිතු’’න්ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සක්කා නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය මග්ගො අක්ඛාතුං, න සක්කා නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු දස්සෙතුං. කිං කාරණා? අසඞ්ඛතත්තා ධම්මස්සා’’ති.
‘‘අසඞ්ඛතං, භන්තෙ නාගසෙන, නිබ්බාන’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, අසඞ්ඛතං නිබ්බානං න කෙහිචි කතං, නිබ්බානං, මහාරාජ, න වත්තබ්බං උප්පන්නන්ති වා අනුප්පන්නන්ති වා උප්පාදනීයන්ති වා අතීතන්ති වා අනාගතන්ති වා පච්චුප්පන්නන්ති වා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා ඝානවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා කායවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා’’ති. ‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, නිබ්බානං න උප්පන්නං න අනුප්පන්නං න උප්පාදනීයං න අතීතං න අනාගතං න පච්චුප්පන්නං න චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං න සොතවිඤ්ඤෙය්‍යං න ඝානවිඤ්ඤෙය්‍යං න ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යං න කායවිඤ්ඤෙය්‍යං, තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ නත්ථිධම්මං නිබ්බානං අපදිසථ ‘නත්ථි නිබ්බාන’න්ති. ‘‘අත්ථි, මහාරාජ, නිබ්බානං, මනොවිඤ්ඤෙය්‍යං නිබ්බානං, විසුද්ධෙන මානසෙන පණීතෙන උජුකෙන අනාවරණෙන නිරාමිසෙන සම්මාපටිපන්නො අරියසාවකො නිබ්බානං පස්සතී’’ති.
‘‘කීදිසං පන තං, භන්තෙ, නිබ්බානං, යං තං ඔපම්මෙහි ආදීපනීයං කාරණෙහි මං සඤ්ඤාපෙහි, යථා අත්ථිධම්මං ඔපම්මෙහි ආදීපනීය’’න්ති. ‘‘අත්ථි, මහාරාජ, වාතො නාමා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘ඉඞ්ඝ, මහාරාජ, වාතං දස්සෙහි වණ්ණතො වා සණ්ඨානතො වා අණුං වා ථූලං වා දීඝං වා රස්සං වා’’ති. ‘‘න සක්කා, භන්තෙ නාගසෙන, වාතො උපදස්සයිතුං, න සො වාතො හත්ථග්ගහණං වා නිම්මද්දනං වා උපෙති, අපි ච අත්ථි සො වාතො’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, න සක්කා වාතො උපදස්සයිතුං, තෙන හි නත්ථි වාතො’’ති? ‘‘ජානාමහං, භන්තෙ නාගසෙන, වාතො අත්ථීති මෙ හදයෙ අනුපවිට්ඨං, න චාහං සක්කොමි වාතං උපදස්සයිතු’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අත්ථි නිබ්බානං, න ච සක්කා නිබ්බානං උපදස්සයිතුං වණ්ණෙන වා සණ්ඨානෙන වා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, සූපදස්සිතං ඔපම්මං, සුනිද්දිට්ඨං කාරණං, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමි ‘අත්ථි නිබ්බාන’’’න්ති.
අකම්මජාදිපඤ්හො පඤ්චමො.