2. නිප්පපඤ්චවග්ගො

1. නිප්පපඤ්චපඤ්හො

1. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘නිප්පපඤ්චාරාමා, භික්ඛවෙ, විහරථ නිප්පපඤ්චරතිනො’ති, කතමං තං නිප්පපඤ්ච’’න්ති? ‘‘සොතාපත්තිඵලං, මහාරාජ, නිප්පපඤ්චං, සකදාගාමිඵලං නිප්පපඤ්චං, අනාගාමිඵලං නිප්පපඤ්චං, අරහත්තඵලං නිප්පපඤ්ච’’න්ති.

‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සොතාපත්තිඵලං නිප්පපඤ්චං, සකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත්තඵලං නිප්පපඤ්චං, කිස්ස පන ඉමෙ භික්ඛූ උද්දිසන්ති පරිපුච්ඡන්ති සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණං ගාථං උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ලං, නවකම්මෙන පලිබුජ්ඣන්ති දානෙන ච පූජාය ච, නනු තෙ ජිනප්පටික්ඛිත්තං කම්මං කරොතී’’ති?

‘‘යෙ තෙ, මහාරාජ, භික්ඛූ උද්දිසන්ති පරිපුච්ඡන්ති සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණං ගාථං උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ලං, නවකම්මෙන පලිබුජ්ඣන්ති දානෙන ච පූජාය ච, සබ්බෙ තෙ නිප්පපඤ්චස්ස පත්තියා කරොන්ති. යෙ තෙ, මහාරාජ, සභාවපරිසුද්ධා පුබ්බෙ වාසිතවාසනා, තෙ එකචිත්තක්ඛණෙන නිප්පපච හොන්ති. යෙ පන තෙ භික්ඛූ මහාරජක්ඛා, තෙ ඉමෙහි පයොගෙහි නිප්පපඤ්චා හොන්ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, එකො පුරිසො ඛෙත්තෙ බීජං රොපෙත්වා අත්තනො යථාබලවීරියෙන විනා පාකාරවතියා ධඤ්ඤං උද්ධරෙය්‍ය, එකො පුරිසො ඛෙත්තෙ බීජං රොපෙත්වා වනං පවිසිත්වා කට්ඨඤ්ච සාඛඤ්ච ඡින්දිත්වා වතිපාකාරං කත්වා ධඤ්ඤං උද්ධරෙය්‍ය. යා තත්ථ තස්ස වතිපාකාරපරියෙසනා, සා ධඤ්ඤත්ථාය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ සභාවපරිසුද්ධා පුබ්බෙ වාසිතවාසනා, තෙ එකචිත්තක්ඛණෙන නිප්පපඤ්චා හොන්ති, විනා වතිපාකාරං පුරිසො විය ධඤ්ඤුද්ධාරො. යෙ පන තෙ භික්ඛූ මහාරජක්ඛා, තෙ ඉමෙහි පයොගෙහි නිප්පපඤ්චා හොන්ති, වතිපාකාරං කත්වා පුරිසො විය ධඤ්ඤුද්ධාරො.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො මහතිමහන්තෙ අම්බරුක්ඛමත්ථකෙ ඵලපිණ්ඩි භවෙය්‍ය, අථ තත්ථ යො කොචි ඉද්ධිමා ආගන්ත්වා තස්ස ඵලං හරෙය්‍ය, යො පන තත්ථ අනිද්ධිමා, සො කට්ඨඤ්ච වල්ලිඤ්ච ඡින්දිත්වා නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා තාය තං රුක්ඛං අභිරුහිත්වා ඵලං හරෙය්‍ය. යා තත්ථ තස්ස නිස්සෙණිපරියෙසනා, සා ඵලත්ථාය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ සභාවපරිසුද්ධා පුබ්බෙ වාසිතවාසනා, තෙ එකචිත්තක්ඛණෙන නිප්පපඤ්චා හොන්ති, ඉද්ධිමා විය රුක්ඛඵලං හරන්තො. යෙ පන තෙ භික්ඛූ මහාරජක්ඛා, තෙ ඉමිනා පයොගෙන සච්චානි අභිසමෙන්ති, නිස්සෙණියා විය පුරිසො රුක්ඛඵලං හරන්තො.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, එකො පුරිසො අත්ථකරණිකො එකකො යෙව සාමිකං උපගන්ත්වා අත්ථං සාධෙති. එකො ධනවා ධනවසෙන පරිසං වඩ්ඪෙත්වා පරිසාය අත්ථං සාධෙති. යා තත්ථ තස්ස පරිසපරියෙසනා, සා අත්ථත්ථාය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ සභාවපරිසුද්ධා පුබ්බෙ වාසිතවාසනා, තෙ එකචිත්තක්ඛණෙන ඡසු අභිඤ්ඤාසු වසිභාවං පාපුණන්ති, පුරිසො විය එකකො අත්ථසිද්ධිං කරොන්තො. යෙ පන තෙ භික්ඛූ මහාරජක්ඛා, තෙ ඉමෙහි පයොගෙහි සාමඤ්ඤත්ථමභිසාධෙන්ති, පරිසාය විය පුරිසො අත්ථසිද්ධිං කරොන්තො.

‘‘උද්දෙසොපි, මහාරාජ, බහුකාරො, පරිපුච්ඡාපි බහුකාරා, නවකම්මම්පි බහුකාරං, දානම්පි බහුකාරං, පූජාපි බහුකාරා තෙසු තෙසු කරණීයෙසු. යථා, මහාරාජ, පුරිසො රාජූපසෙවී කතාවී අමච්චභටබලදොවාරිකඅනීකට්ඨපාරිසජ්ජජනෙහි, තෙ තස්ස කරණීයෙ අනුප්පත්තෙ සබ්බෙපි උපකාරා හොන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, උද්දෙසොපි බහුකාරො, පරිපුච්ඡාපි බහුකාරා, නවකම්මම්පි බහුකාරං, දානම්පි බහුකාරං, පූජාපි බහුකාරා තෙසු තෙසු කරණීයෙසු. යදි, මහාරාජ, සබ්බෙපි අභිජාතිපරිසුද්ධා භවෙය්‍යුං, අනුසාසනෙන [අනුසාසකෙන (සී. පී.)] කරණීයං න භවෙය්‍ය. යස්මා ච ඛො, මහාරාජ, සවනෙන කරණීයං හොති, ථෙරො, මහාරාජ, සාරිපුත්තො අපරිමිතමසඞ්ඛෙය්‍යකප්පං උපාදාය උපචිතකුසලමූලො පඤ්ඤාය කොටිං ගතො, සොපි විනා සවනෙන නාසක්ඛි ආසවක්ඛයං පාපුණිතුං. තස්මා, මහාරාජ, බහුකාරං සවනං, තථා උද්දෙසොපි පරිපුච්ඡාපි. තස්මා උද්දෙසපරිපුච්ඡාපි නිප්පපඤ්චා සඞ්ඛතා’’ති. ‘‘සුනිජ්ඣාපිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

නිප්පපඤ්චපඤ්හො පඨමො.

2. ඛීණාසවභාවපඤ්හො

2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘යො ගිහී අරහත්තං පත්තො, ද්වෙ වාස්ස ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා, තස්මිං යෙව දිවසෙ පබ්බජති වා පරිනිබ්බායති වා. න සො දිවසො සක්කා අතික්කමෙතු’න්ති. සචෙ සො, භන්තෙ නාගසෙන, තස්මිං දිවසෙ ආචරියං වා උපජ්ඣායං වා පත්තචීවරං වා න ලභෙථ, අපි නු ඛො සො අරහා සයං වා පබ්බජෙය්‍ය දිවසං වා අතික්කමෙය්‍ය, අඤ්ඤො කොචි අරහා ඉද්ධිමා ආගන්ත්වා තං පබ්බාජෙය්‍ය වා පරිනිබ්බායෙය්‍ය වා’’ති? ‘‘න සො, මහාරාජ, අරහා සයං පබ්බජෙය්‍ය, සයං පබ්බජන්තො ථෙය්‍යං ආපජ්ජති, න ච දිවසං අතික්කමෙය්‍ය, අඤ්ඤස්ස අරහන්තස්ස ආගමනං භවෙය්‍ය වා න වා භවෙය්‍ය, තස්මිං යෙව දිවසෙ පරිනිබ්බායෙය්‍යා’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, අරහත්තස්ස සන්තභාවො විජහිතො හොති, යෙන අධිගතස්ස ජීවිතහාරො භවතී’’ති.

‘‘විසමං, මහාරාජ, ගිහිලිඞ්ගං, විසමෙ ලිඞ්ගෙ ලිඞ්ගදුබ්බලතාය අරහත්තං පත්තො ගිහී තස්මිං යෙව දිවසෙ පබ්බජති වා පරිනිබ්බායති වා. නෙසො, මහාරාජ, දොසො අරහත්තස්ස, ගිහිලිඞ්ගස්සෙවෙසො දොසො යදිදං ලිඞ්ගදුබ්බලතා.

‘‘යථා, මහාරාජ, භොජනං සබ්බසත්තානං ආයුපාලකං ජීවිතරක්ඛකං විසමකොට්ඨස්ස මන්දදුබ්බලගහණිකස්ස අවිපාකෙන ජීවිතං හරති. නෙසො, මහාරාජ, දොසො භොජනස්ස, කොට්ඨස්සෙවෙසො දොසො යදිදං අග්ගිදුබ්බලතා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, විසමෙ ලිඞ්ගෙ ලිඞ්ගදුබ්බලතාය අරහත්තං පත්තො ගිහී තස්මිං යෙව දිවසෙ පබ්බජති වා පරිනිබ්බායති වා. නෙසො, මහාරාජ, දොසො අරහත්තස්ස, ගිහිලිඞ්ගස්සෙවෙසො දොසො යදිදං ලිඞ්ගදුබ්බලතා.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පරිත්තං තිණසලාකං උපරි ගරුකෙ පාසාණෙ ඨපිතෙ දුබ්බලතාය භිජ්ජිත්වා පතති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අරහත්තං පත්තො ගිහී තෙන ලිඞ්ගෙන අරහත්තං ධාරෙතුං අසක්කොන්තො තස්මිං යෙව දිවසෙ පබ්බජති වා පරිනිබ්බායති වා.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො අබලො දුබ්බලො නිහීනජච්චො පරිත්තපුඤ්ඤො මහතිමහාරජ්ජං ලභිත්වා ඛණෙන පරිපතති පරිධංසති ඔසක්කති, න සක්කොති ඉස්සරියං ධාරෙතුං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අරහත්තං පත්තො ගිහී තෙන ලිඞ්ගෙන අරහත්තං ධාරෙතුං න සක්කොති, තෙන කාරණෙන තස්මිං යෙව දිවසෙ පබ්බජති වා පරිනිබ්බායති වා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

ඛීණාසවභාවපඤ්හො දුතියො.

3. ඛීණාසවසතිසම්මොසපඤ්හො

3. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අත්ථි අරහතො සතිසම්මොසො’’ති? ‘‘විගතසතිසම්මොසා ඛො, මහාරාජ, අරහන්තො, නත්ථි අරහන්තානං සතිසම්මොසො’’ති. ‘‘ආපජ්ජෙය්‍ය පන, භන්තෙ, අරහා ආපත්ති’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘කිස්මිං වත්ථුස්මි’’න්ති? ‘‘කුටිකාරෙ, මහාරාජ, සඤ්චරිත්තෙ, විකාලෙ කාලසඤ්ඤාය, පවාරිතෙ අප්පවාරිතසඤ්ඤාය, අනතිරිත්තෙ අතිරිත්තසඤ්ඤායා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘යෙ ආපත්තිං ආපජ්ජන්ති, තෙ ද්වීහි කාරණෙහි ආපජ්ජන්ති අනාදරියෙන වා අජානනෙන වා’ති. අපි නු ඛො, භන්තෙ, අරහතො අනාදරියං හොති, යං අරහා ආපත්තිං ආපජ්ජතී’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති.

‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, අරහා ආපත්තිං ආපජ්ජති, නත්ථි ච අරහතො අනාදරියං, තෙන හි අත්ථි අරහතො සතිසම්මොසො’’ති? ‘‘නත්ථි, මහාරාජ, අරහතො සතිසම්මොසො, ආපත්තිඤ්ච අරහා ආපජ්ජතී’’ති.

‘‘තෙන හි, භන්තෙ, කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහි, කිං තත්ථ කාරණ’’න්ති? ‘‘ද්වෙමෙ, මහාරාජ, කිලෙසා ලොකවජ්ජං පණ්ණත්තිවජ්ජඤ්චාති. කතමං, මහාරාජ, ලොකවජ්ජං? දස අකුසලකම්මපථා, ඉදං වුච්චති ලොකවජ්ජං. කතමං පණ්ණත්තිවජ්ජං? යං ලොකෙ අත්ථි සමණානං අනනුච්ඡවිකං අනනුලොමිකං, ගිහීනං අනවජ්ජං. තත්ථ භගවා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙති ‘යාවජීවං අනතික්කමනීය’න්ති. විකාලභොජනං, මහාරාජ, ලොකස්ස අනවජ්ජං, තං ජිනසාසනෙ වජ්ජං. භූතගාමවිකොපනං, මහාරාජ, ලොකස්ස අනවජ්ජං, තං ජිනසාසනෙ වජ්ජං. උදකෙ හස්සධම්මං, මහාරාජ, ලොකස්ස අනවජ්ජං, තං ජිනසාසනෙ වජ්ජං. ඉති එවරූපානි එවරූපානි, මහාරාජ, ජිනසාසනෙ වජ්ජානි, ඉදං වුච්චති පණ්ණත්තිවජ්ජං.

‘‘ලොකවජ්ජං අභබ්බො ඛීණාසවො තං අජ්ඣාචරිතුං, යං කිලෙසං පණ්ණත්තිවජ්ජං, තං අජානන්තො ආපජ්ජෙය්‍ය. අවිසයො, මහාරාජ, එකච්චස්ස අරහතො සබ්බං ජානිතුං, න හි තස්ස බලං අත්ථි සබ්බං ජානිතුං. අනඤ්ඤාතං, මහාරාජ, අරහතො ඉත්ථිපුරිසානං නාමම්පි ගොත්තම්පි, මග්ගොපි තස්ස මහියා අනඤ්ඤාතො; විමුත්තිං යෙව, මහාරාජ, එකච්චො අරහා ජානෙය්‍ය; ඡළභිඤ්ඤො අරහා සකවිසයං ජානෙය්‍ය; සබ්බඤ්ඤූ, මහාරාජ, තථාගතොව සබ්බං ජානාතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

ඛීණාසවසතිසම්මොසපඤ්හො තතියො.

4. ලොකෙ නත්ථිභාවපඤ්හො

4. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, දිස්සන්ති ලොකෙ බුද්ධා, දිස්සන්ති පච්චෙකබුද්ධා, දිස්සන්ති තථාගතස්ස සාවකා, දිස්සන්ති චක්කවත්තිරාජානො, දිස්සන්ති පදෙසරාජානො, දිස්සන්ති දෙවමනුස්සා, දිස්සන්ති සධනා, දිස්සන්ති අධනා, දිස්සන්ති සුගතා, දිස්සන්ති දුග්ගතා, දිස්සති පුරිසස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගං පාතුභූතං, දිස්සති ඉත්ථියා පුරිසලිඞ්ගං පාතුභූතං, දිස්සති සුකතං දුක්කතං කම්මං, දිස්සන්ති කල්‍යාණපාපකානං කම්මානං විපාකූපභොගිනො සත්තා, අත්ථි ලොකෙ සත්තා අණ්ඩජා ජලාබුජා සංසෙදජා ඔපපාතිකා, අත්ථි සත්තා අපදා ද්විපදා චතුප්පදා බහුප්පදා, අත්ථි ලොකෙ යක්ඛා රක්ඛසා කුම්භණ්ඩා අසුරා දානවා ගන්ධබ්බා පෙතා පිසාචා, අත්ථි කින්නරා මහොරගා නාගා සුපණ්ණා සිද්ධා විජ්ජාධරා, අත්ථි හත්ථී අස්සා ගාවො මහිංසා [මහිසා (සී. පී.)] ඔට්ඨා ගද්‍රභා අජා එළකා මිගා සූකරා සීහා බ්‍යග්ඝා දීපී අච්ඡා කොකා තරච්ඡා සොණා සිඞ්ගාලා, අත්ථි බහුවිධා සකුණා, අත්ථි සුවණ්ණං රජතං මුත්තා මණි සඞ්ඛො සිලා පවාළං ලොහිතඞ්කො මසාරගල්ලං වෙළුරියො වජිරං ඵලිකං කාළලොහං තම්බලොහං වට්ටලොහං කංසලොහං, අත්ථි ඛොමං කොසෙය්‍යං කප්පාසිකං සාණං භඞ්ගං කම්බලං, අත්ථි සාලි වීහි යවො කඞ්ගු කුද්‍රූසො වරකො ගොධූමො මුග්ගො, මාසො තිලං කුලත්ථං, අත්ථි මූලගන්ධො සාරගන්ධො ඵෙග්ගුගන්ධො තචගන්ධො පත්තගන්ධො පුප්ඵගන්ධො ඵලගන්ධො සබ්බගන්ධො, අත්ථි තිණ ලතා ගච්ඡ රුක්ඛ ඔසධි වනප්පති නදී පබ්බත සමුද්ද මච්ඡකච්ඡපා සබ්බං ලොකෙ අත්ථි. යං, භන්තෙ, ලොකෙ නත්ථි, තං මෙ කථෙහී’’ති.

‘‘තීණිමානි, මහාරාජ, ලොකෙ නත්ථි. කතමානි තීණි? සචෙතනා වා අචෙතනා වා අජරාමරා ලොකෙ නත්ථි, සඞ්ඛාරානං නිච්චතා නත්ථි, පරමත්ථෙන සත්තූපලද්ධි නත්ථි, ඉමානි ඛො, මහාරාජ, තීණි ලොකෙ නත්ථී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

ලොකෙ නත්ථිභාවපඤ්හො චතුත්ථො.

5. අකම්මජාදිපඤ්හො

5. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, දිස්සන්ති ලොකෙ කම්මනිබ්බත්තා, දිස්සන්ති හෙතුනිබ්බත්තා, දිස්සන්ති උතුනිබ්බත්තා, යං ලොකෙ අකම්මජං අහෙතුජං අනුතුජං, තං මෙ කථෙහී’’ති. ‘‘ද්වෙමෙ, මහාරාජ, ලොකස්මිං අකම්මජා අහෙතුජා අනුතුජා. කතමෙ ද්වෙ? ආකාසො, මහාරාජ, අකම්මජො අහෙතුජො අනුතුජො; නිබ්බානං, මහාරාජ, අකම්මජං අහෙතුජං අනුතුජං. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, ද්වෙ අකම්මජා අහෙතුජා අනුතුජා’’ති.

‘‘මා, භන්තෙ නාගසෙන, ජිනවචනං මක්ඛෙහි, මා අජානිත්වා පඤ්හං බ්‍යාකරොහී’’ති. ‘‘කිං ඛො, මහාරාජ, අහං වදාමි, යං මං ත්වං එවං වදෙසි ‘මා, භන්තෙ නාගසෙන, ජිනවචනං මක්ඛෙහි, මා අජානිත්වා පඤ්හං බ්‍යාකරොහී’’’ති? ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යුත්තමිදං තාව වත්තුං ‘ආකාසො අකම්මජො අහෙතුජො අනුතුජො’ති. අනෙකසතෙහි පන, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණෙහි භගවතා සාවකානං නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය මග්ගො අක්ඛාතො, අථ ච පන ත්වං එවං වදෙසි ‘අහෙතුජං නිබ්බාන’’’න්ති. ‘‘සච්චං, මහාරාජ, භගවතා අනෙකසතෙහි කාරණෙහි සාවකානං නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය මග්ගො අක්ඛාතො, න ච පන නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු අක්ඛාතො’’ති.

‘‘එත්ථ මයං, භන්තෙ නාගසෙන, අන්ධකාරතො අන්ධකාරතරං පවිසාම, වනතො වනතරං පවිසාම, ගහනතො ගහනතරං [ගහනන්තරතො ගහනන්තරං (ක.)] පවිසාම, යත්‍ර හි නාම නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, තස්ස පන ධම්මස්ස උප්පාදාය හෙතු නත්ථි. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, තෙන හි නිබ්බානස්ස උප්පාදායපි හෙතු ඉච්ඡිතබ්බො.

‘‘යථා පන, භන්තෙ නාගසෙන, පුත්තස්ස පිතා අත්ථි, තෙන කාරණෙන පිතුනොපි පිතා ඉච්ඡිතබ්බො. යථා අන්තෙවාසිකස්ස ආචරියො අත්ථි, තෙන කාරණෙන ආචරියස්සපි ආචරියො ඉච්ඡිතබ්බො. යථා අඞ්කුරස්ස බීජං අත්ථි, තෙන කාරණෙන බීජස්සපි බීජං ඉච්ඡිතබ්බං. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, යදි නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, තෙන කාරණෙන නිබ්බානස්ස උප්පාදායපි හෙතු ඉච්ඡිතබ්බො.

‘‘යථා රුක්ඛස්ස වා ලතාය වා අග්ගෙ සති තෙන කාරණෙන මජ්ඣම්පි අත්ථි, මූලම්පි අත්ථි. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, යදි නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, තෙන කාරණෙන නිබ්බානස්ස උප්පාදායපි හෙතු ඉච්ඡිතබ්බො’’’ති.

‘‘අනුප්පාදනීයං, මහාරාජ, නිබ්බානං, තස්මා න නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු අක්ඛාතො’’ති. ‘‘ඉඞ්ඝ, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණං දස්සෙත්වා කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහි, යථාහං ජානෙය්‍යං නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය හෙතු අත්ථි, නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු නත්ථී’’ති.

‘‘තෙන හි, මහාරාජ, සක්කච්චං සොතං ඔදහ, සාධුකං සුණොහි, වක්ඛාමි තත්ථ කාරණං, සක්කුණෙය්‍ය, මහාරාජ, පුරිසො පාකතිකෙන බලෙන ඉතො හිමවන්තං පබ්බතරාජං උපගන්තු’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘සක්කුණෙය්‍ය පන සො, මහාරාජ, පුරිසො පාකතිකෙන බලෙන හිමවන්තං පබ්බතරාජං ඉධ ආහරිතු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සක්කා නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය මග්ගො අක්ඛාතුං, න සක්කා නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු දස්සෙතුං.

‘‘සක්කුණෙය්‍ය, මහාරාජ, පුරිසො පාකතිකෙන බලෙන මහාසමුද්දං නාවාය උත්තරිත්වා පාරිමතීරං ගන්තු’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති? ‘‘සක්කුණෙය්‍ය පන සො, මහාරාජ, පුරිසො පාකතිකෙන බලෙන මහාසමුද්දස්ස පාරිමතීරං ඉධ ආහරිතු’’න්ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සක්කා නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය මග්ගො අක්ඛාතුං, න සක්කා නිබ්බානස්ස උප්පාදාය හෙතු දස්සෙතුං. කිං කාරණා? අසඞ්ඛතත්තා ධම්මස්සා’’ති.

‘‘අසඞ්ඛතං, භන්තෙ නාගසෙන, නිබ්බාන’’න්ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, අසඞ්ඛතං නිබ්බානං න කෙහිචි කතං, නිබ්බානං, මහාරාජ, න වත්තබ්බං උප්පන්නන්ති වා අනුප්පන්නන්ති වා උප්පාදනීයන්ති වා අතීතන්ති වා අනාගතන්ති වා පච්චුප්පන්නන්ති වා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා ඝානවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා කායවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා’’ති. ‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, නිබ්බානං න උප්පන්නං න අනුප්පන්නං න උප්පාදනීයං න අතීතං න අනාගතං න පච්චුප්පන්නං න චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං න සොතවිඤ්ඤෙය්‍යං න ඝානවිඤ්ඤෙය්‍යං න ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යං න කායවිඤ්ඤෙය්‍යං, තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ නත්ථිධම්මං නිබ්බානං අපදිසථ ‘නත්ථි නිබ්බාන’න්ති. ‘‘අත්ථි, මහාරාජ, නිබ්බානං, මනොවිඤ්ඤෙය්‍යං නිබ්බානං, විසුද්ධෙන මානසෙන පණීතෙන උජුකෙන අනාවරණෙන නිරාමිසෙන සම්මාපටිපන්නො අරියසාවකො නිබ්බානං පස්සතී’’ති.

‘‘කීදිසං පන තං, භන්තෙ, නිබ්බානං, යං තං ඔපම්මෙහි ආදීපනීයං කාරණෙහි මං සඤ්ඤාපෙහි, යථා අත්ථිධම්මං ඔපම්මෙහි ආදීපනීය’’න්ති. ‘‘අත්ථි, මහාරාජ, වාතො නාමා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘ඉඞ්ඝ, මහාරාජ, වාතං දස්සෙහි වණ්ණතො වා සණ්ඨානතො වා අණුං වා ථූලං වා දීඝං වා රස්සං වා’’ති. ‘‘න සක්කා, භන්තෙ නාගසෙන, වාතො උපදස්සයිතුං, න සො වාතො හත්ථග්ගහණං වා නිම්මද්දනං වා උපෙති, අපි ච අත්ථි සො වාතො’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, න සක්කා වාතො උපදස්සයිතුං, තෙන හි නත්ථි වාතො’’ති? ‘‘ජානාමහං, භන්තෙ නාගසෙන, වාතො අත්ථීති මෙ හදයෙ අනුපවිට්ඨං, න චාහං සක්කොමි වාතං උපදස්සයිතු’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අත්ථි නිබ්බානං, න ච සක්කා නිබ්බානං උපදස්සයිතුං වණ්ණෙන වා සණ්ඨානෙන වා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, සූපදස්සිතං ඔපම්මං, සුනිද්දිට්ඨං කාරණං, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමි ‘අත්ථි නිබ්බාන’’’න්ති.

අකම්මජාදිපඤ්හො පඤ්චමො.

6. කම්මජාදිපඤ්හො

6. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කතමෙ එත්ථ කම්මජා, කතමෙ හෙතුජා, කතමෙ උතුජා, කතමෙ න කම්මජා, න හෙතුජා, න උතුජා’’ති? ‘‘යෙ කෙචි, මහාරාජ, සත්තා සචෙතනා, සබ්බෙ තෙ කම්මජා; අග්ගි ච සබ්බානි ච බීජජාතානි හෙතුජානි; පථවී ච පබ්බතා ච උදකඤ්ච වාතො ච, සබ්බෙ තෙ උතුජා; ආකාසො ච නිබ්බානඤ්ච ඉමෙ ද්වෙ අකම්මජා අහෙතුජා අනුතුජා. නිබ්බානං පන, මහාරාජ, න වත්තබ්බං කම්මජන්ති වා හෙතුජන්ති වා උතුජන්ති වා උප්පන්නන්ති වා අනුප්පන්නන්ති වා උප්පාදනීයන්ති වා අතීතන්ති වා අනාගතන්ති වා පච්චුප්පන්නන්ති වා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා ඝානවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා කායවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති වා, අපි ච, මහාරාජ, මනොවිඤ්ඤෙය්‍යං නිබ්බානං, යං සො සම්මාපටිපන්නො අරියසාවකො විසුද්ධෙන ඤාණෙන පස්සතී’’ති. ‘‘රමණීයො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො සුවිනිච්ඡිතො නිස්සංසයො එකන්තගතො, විමති උප්පච්ඡින්නා, ත්වං ගණිවරපවරමාසජ්ජා’’ති.

කම්මජාදිපඤ්හො ඡට්ඨො.

7. යක්ඛපඤ්හො

7. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අත්ථි ලොකෙ යක්ඛා නාමා’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, අත්ථි ලොකෙ යක්ඛා නාමා’’ති. ‘‘චවන්ති පන තෙ, භන්තෙ, යක්ඛා තම්හා යොනියා’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, චවන්ති තෙ යක්ඛා තම්හා යොනියා’’ති. ‘‘කිස්ස පන, භන්තෙ නාගසෙන, තෙසං මතානං යක්ඛානං සරීරං න දිස්සති, කුණපගන්ධොපි න වායතී’’ති? ‘‘දිස්සති, මහාරාජ, මතානං යක්ඛානං සරීරං, කුණපගන්ධොපි තෙසං වායති, මතානං, මහාරාජ, යක්ඛානං සරීරං කීටවණ්ණෙන වා දිස්සති, කිමිවණ්ණෙන වා දිස්සති, කිපිල්ලිකවණ්ණෙන වා දිස්සති, පටඞ්ගවණ්ණෙන වා දිස්සති, අහිවණ්ණෙන වා දිස්සති, විච්ඡිකවණ්ණෙන වා දිස්සති, සතපදිවණ්ණෙන වා දිස්සති, දිජවණ්ණෙන වා දිස්සති, මිගවණ්ණෙන වා දිස්සතී’’ති. ‘‘කො හි, භන්තෙ නාගසෙන, අඤ්ඤො ඉදං පඤ්හං පුට්ඨො විසජ්ජෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර තවාදිසෙන බුද්ධිමතා’’ති.

යක්ඛපඤ්හො සත්තමො.

8. අනවසෙසසික්ඛාපදපඤ්හො

8. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යෙ තෙ අහෙසුං තිකිච්ඡකානං පුබ්බකා ආචරියා සෙය්‍යථිදං, නාරදො ධම්මන්තරී [ධන්වන්තරී (?)] අඞ්ගිරසො කපිලො කණ්ඩරග්ගි සාමො අතුලො පුබ්බකච්චායනො, සබ්බෙපෙතෙ ආචරියා සකිං යෙව රොගුප්පත්තිඤ්ච නිදානඤ්ච සභාවඤ්ච සමුට්ඨානඤ්ච තිකිච්ඡඤ්ච කිරියඤ්ච සිද්ධාසිද්ධඤ්ච සබ්බං තං [සන්තං (ක.)] නිරවසෙසං ජානිත්වා ‘ඉමස්මිං කායෙ එත්තකා රොගා උප්පජ්ජිස්සන්තී’ති එකප්පහාරෙන කලාපග්ගාහං කරිත්වා සුත්තං බන්ධිංසු, අසබ්බඤ්ඤුනො එතෙ සබ්බෙ, කිස්ස පන තථාගතො සබ්බඤ්ඤූ සමානො අනාගතං කිරියං බුද්ධඤාණෙන ජානිත්වා ‘එත්තකෙ නාම වත්ථුස්මිං එත්තකං නාම සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතබ්බං භවිස්සතී’ති පරිච්ඡින්දිත්වා අනවසෙසතො සික්ඛාපදං න පඤ්ඤපෙසි, උප්පන්නුප්පන්නෙ වත්ථුස්මිං අයසෙ පාකටෙ දොසෙ විත්ථාරිකෙ පුථුගතෙ උජ්ඣායන්තෙසු මනුස්සෙසු තස්මිං තස්මිං කාලෙ සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසී’’ති?

‘‘ඤාතමෙතං, මහාරාජ, තථාගතස්ස ‘ඉමස්මිං සමයෙ ඉමෙසු මනුස්සෙසු සාධිකං දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතං පඤ්ඤපෙතබ්බං භවිස්සතී’ති, අපි ච තථාගතස්ස එවං අහොසි ‘සචෙ ඛො අහං සාධිකං දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතං එකප්පහාරං පඤ්ඤපෙස්සාමි, මහාජනො සන්තාසමාපජ්ජිස්සති ‘බහුකං ඉධ රක්ඛිතබ්බං, දුක්කරං වත භො සමණස්ස ගොතමස්ස සාසනෙ පබ්බජිතු’න්ති, පබ්බජිතුකාමාපි න පබ්බජිස්සන්ති, වචනඤ්ච මෙ න සද්දහිස්සන්ති, අසද්දහන්තා තෙ මනුස්සා අපායගාමිනො භවිස්සන්න-ති උප්පන්නුප්පන්නෙ වත්ථුස්මිං ධම්මදෙසනාය විඤ්ඤාපෙත්වා පාකටෙ දොසෙ සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’’ති. ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධානං, අබ්භුතං, භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධානං, යාව මහන්තං තථාගතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, එවමෙතං, භන්තෙ නාගසෙන, සුනිද්දිට්ඨො එසො අත්ථො තථාගතෙන, ‘බහුකං ඉධ සික්ඛිතබ්බ’න්ති සුත්වා සත්තානං සන්තාසො උප්පජ්ජෙය්‍ය, එකොපි ජිනසාසනෙ න පබ්බජෙය්‍ය, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

අනවසෙසසික්ඛාපදපඤ්හො අට්ඨමො.

9. සූරියතපනපඤ්හො

9. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, අයං සූරියො සබ්බකාලං කඨිනං තපති, උදාහු කිඤ්චිකාලං මන්දං තපතී’’ති? ‘‘සබ්බකාලං, මහාරාජ, සූරියො කඨිනං තපති, න කිඤ්චිකාලං මන්දං තපතී’’ති. ‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සූරියො සබ්බකාලං කඨිනං තපති, කිස්ස පන අප්පෙකදා සූරියො කඨිනං තපති, අප්පෙකදා මන්දං තපතී’’ති? ‘‘චත්තාරොමෙ, මහාරාජ, සූරියස්ස රොගා, යෙසං අඤ්ඤතරෙන රොගෙන පටිපීළිතො සූරියො මන්දං තපති. කතමෙ චත්තාරො? අබ්භං, මහාරාජ, සූරියස්ස රොගො, තෙන රොගෙන පටිපීළිතො සූරියො මන්දං තපති. මහිකා, මහාරාජ, සූරියස්ස රොගො, තෙන රොගෙන පටිපීළිතො සූරියො මන්දං තපති. මෙඝො, මහාරාජ, සූරියස්ස රොගො, තෙන රොගෙන පටිපීළිතො සූරියො මන්දං තපති. රාහු, මහාරාජ, සූරියස්ස රොගො, තෙන රොගෙන පටිපීළිතො සූරියො මන්දං තපති. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, චත්තාරො සූරියස්ස රොගා, යෙසං අඤ්ඤතරෙන රොගෙන පටිපීළිතො සූරියො මන්දං තපතී’’ති. ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, අබ්භුතං, භන්තෙ නාගසෙන, සූරියස්සපි තාව තෙජොසම්පන්නස්ස රොගො උප්පජ්ජිස්සති, කිමඞ්ගං පන අඤ්ඤෙසං සත්තානං, නත්ථි, භන්තෙ, එසා විභත්ති අඤ්ඤස්ස අඤ්ඤත්‍ර තවාදිසෙන බුද්ධිමතා’’ති.

සූරියතපනපඤ්හො නවමො.

10. කඨිනතපනපඤ්හො

10. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කිස්ස හෙමන්තෙ සූරියො කඨිනං තපති, නො තථා ගිම්හෙ’’ති? ‘‘ගිම්හෙ, මහාරාජ, අනුපහතං හොති රජොජල්ලං, වාතක්ඛුභිතා රෙණූ ගගනානුගතා හොන්ති, ආකාසෙපි අබ්භා සුබහලා හොන්ති, මහාවාතො ච අධිමත්තං වායති, තෙ සබ්බෙ නානාකුලා සමායුතා සූරියරංසියො පිදහන්ති, තෙන ගිම්හෙ සූරියො මන්දං තපති.

‘‘හෙමන්තෙ පන, මහාරාජ, හෙට්ඨා පථවී නිබ්බුතා හොති, උපරි මහාමෙඝො උපට්ඨිතො හොති, උපසන්තං හොති රජොජල්ලං, රෙණු ච සන්තසන්තං ගගනෙ චරති, විගතවලාහකො ච හොති ආකාසො, වාතො ච මන්දමන්දං වායති, එතෙසං උපරතියා විසුද්ධා [විසදා (සී. පී.)] හොන්ති සූරියරංසියො, උපඝාතවිමුත්තස්ස සූරියස්ස තාපො අති විය තපති. ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන සූරියො හෙමන්තෙ කඨිනං තපති, නො තථා ගිම්හෙ’’ති. ‘‘සබ්බීතිමුත්තො, භන්තෙ, සූරියො කඨිනං තපති, මෙඝාදිසහගතො කඨිනං න තපතී’’ති.

කඨිනතපනපඤ්හො දසමො.

නිප්පපඤ්චවග්ගො දුතියො.

ඉමස්මිං වග්ගෙ දස පඤ්හා.