2. අබ්‍යාකරණීයපඤ්හො
2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘නත්ථානන්ද තථාගතස්ස ධම්මෙසු ආචරියමුට්ඨී’ති, පුන ච ථෙරෙන මාලුක්‍යපුත්තෙන [මාලුඞ්ක්‍යපුත්තෙන (සී. ස්‍යා. පී.) සං. නි. 4.95; අ. නි. 1.4.257 පස්සිතබ්බං] පඤ්හං පුට්ඨො න බ්‍යාකාසි. එසො ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො ද්වයන්තො [ද්වයතො (සී.)] එකන්තනිස්සිතො භවිස්සති අජානනෙන වා ගුය්හකරණෙන වා. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘නත්ථානන්ද තථාගතස්ස ධම්මෙසු ආචරියමුට්ඨී’ති, තෙන හි ථෙරස්ස මාලුක්‍යපුත්තස්ස අජානන්තෙන න බ්‍යාකතං. යදි ජානන්තෙන න බ්‍යාකතං, තෙන හි අත්ථි තථාගතස්ස ධම්මෙසු ආචරියමුට්ඨි. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘නත්ථානන්ද තථාගතස්ස ධම්මෙසු ආචරියමුට්ඨී’ති, අබ්‍යාකතො ච ථෙරෙන මාලුක්‍යපුත්තෙන පුච්ඡිතො පඤ්හො, තඤ්ච පන න අජානන්තෙන න ගුය්හකරණෙන. චත්තාරිමානි, මහාරාජ, පඤ්හබ්‍යාකරණානි. කතමානි චත්තාරි? එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො ඨපනීයො පඤ්හොති.
‘‘කතමො ච, මහාරාජ, එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො? ‘රූපං අනිච්ච’න්ති එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො, ‘වෙදනා අනිච්චා’ති…පෙ… ‘සඤ්ඤා අනිච්චා’ති…පෙ… ‘සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති…පෙ… ‘විඤ්ඤාණං අනිච්ච’’න්ති එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො, අයං එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො.
‘‘කතමො විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො? ‘අනිච්චං පන රූප’න්ති විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො, ‘අනිච්චා පන වෙදනා’ති…පෙ… ‘අනිච්චා පන සඤ්ඤා’ති…පෙ… ‘අනිච්චා පන සඞ්ඛාරා’ති…පෙ… ‘අනිච්චං පන විඤ්ඤාණ’න්ති විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො, අයං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො.
‘‘කතමො පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො? ‘කිං නු ඛො චක්ඛුනා සබ්බං විජානාතී’ති අයං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො.
‘‘කතමො ඨපනීයො පඤ්හො? ‘සස්සතො ලොකො’ති ඨපනීයො පඤ්හො, ‘අසස්සතො ලොකො’ති. ‘අන්තවා ලොකො’ති. ‘අනන්තවා ලොකො’ති. ‘අන්තවා ච අනන්තවා ච ලොකො’ති. ‘නෙවන්තවා නානන්තවා ලොකො’ති. ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති. ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති. ‘හොති තථාගතො පරං මරණා’ති. ‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති. ‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා’ති. ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති ඨපනීයො පඤ්හො, අයං ඨපනීයො පඤ්හො.
‘‘භගවා, මහාරාජ, ථෙරස්ස මාලුක්‍යපුත්තස්ස තං ඨපනීයං පඤ්හං න බ්‍යාකාසි. සො පන පඤ්හො කිං කාරණා ඨපනීයො? න තස්ස දීපනාය හෙතු වා කාරණං වා අත්ථි, තස්මා සො පඤ්හො ඨපනීයො. නත්ථි බුද්ධානං භගවන්තානං අකාරණමහෙතුකං ගිරමුදීරණ’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
අබ්‍යාකරණීයපඤ්හො දුතියො.