2. අභෙජ්ජවග්ගො

1. ඛුද්දානුඛුද්දකපඤ්හො

1. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘අභිඤ්ඤායාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙමි නො අනභිඤ්ඤායා’ති. පුන ච විනයපඤ්ඤත්තියා එවං භණිතං ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතූ’ති. කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි දුප්පඤ්ඤත්තානි, උදාහු අවත්ථුස්මිං අජානිත්වා පඤ්ඤත්තානි, යං භගවා අත්තනො අච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනාපෙති? යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘අභිඤ්ඤායාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙමි නො අනභිඤ්ඤායා’ති, තෙන හි ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතූ’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතෙ විනයපඤ්ඤත්තියා එවං භණිතං ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතූ’ති තෙන හි ‘අභිඤ්ඤායාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙමි නො අනභිඤ්ඤායා’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො සුඛුමො නිපුණො ගම්භීරො සුගම්භීරො දුන්නිජ්ඣාපයො, සො තවානුප්පත්තො, තත්ථ තෙ ඤාණබලවිප්ඵාරං දස්සෙහී’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘අභිඤ්ඤායාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙමි නො අනභිඤ්ඤායා’ති, විනයපඤ්ඤත්තියාපි එවං භණිතං ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතූ’ති, තං පන, මහාරාජ, තථාගතො භික්ඛූ වීමංසමානො ආහ ‘උක්කලෙස්සන්ති [උක්කඩ්ඪිස්සන්ති (සී.), උස්සක්කිස්සන්ති (ස්‍යා.)] නු ඛො මම සාවකා මයා විස්සජ්ජාපීයමානා මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි, උදාහු ආදියිස්සන්තී’ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, චක්කවත්තී රාජා පුත්තෙ එවං වදෙය්‍ය ‘අයං ඛො, තාතා, මහාජනපදො සබ්බදිසාසු සාගරපරියන්තො, දුක්කරො, තාතා, තාවතකෙන බලෙන ධාරෙතුං, එථ තුම්හෙ, තාතා, මමච්චයෙන පච්චන්තෙ පච්චන්තෙ දෙසෙ පජහථා’ති. අපි නු ඛො තෙ, මහාරාජ, කුමාරා පිතුඅච්චයෙන හත්ථගතෙ ජනපදෙ සබ්බෙ තෙ පච්චන්තෙ පච්චන්තෙ දෙසෙ මුඤ්චෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘න හි භන්තෙ, රාජතො [රාජානො (සී. පී.)], භන්තෙ, ලුද්ධතරා [ලද්ධතරා (ක.)] කුමාරා රජ්ජලොභෙන තදුත්තරිං දිගුණතිගුණං ජනපදං පරිග්ගණ්හෙය්‍යුං [පරිකඩ්ඪෙය්‍යුං (සී. පී.)], කිං පන තෙ හත්ථගතං ජනපදං මුඤ්චෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො භික්ඛූ වීමංසමානො එවමාහ ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතූ’ති. දුක්ඛපරිමුත්තියා, මහාරාජ, බුද්ධපුත්තා ධම්මලොභෙන අඤ්ඤම්පි උත්තරිං දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතං ගොපෙය්‍යුං, කිං පන පකතිපඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං මුඤ්චෙය්‍යු’’න්ති?

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යං භගවා ආහ ‘ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානී’ති, එත්ථායං ජනො සම්මූළ්හො විමතිජාතො අධිකතො සංසයපක්ඛන්දො. කතමානි තානි ඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි, කතමානි අනුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානීති? දුක්කටං, මහාරාජ, ඛුද්දකං සික්ඛාපදං, දුබ්භාසිතං අනුඛුද්දකං සික්ඛාපදං, ඉමානි ද්වෙ ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි, පුබ්බකෙහිපි, මහාරාජ, මහාථෙරෙහි එත්ථ විමති උප්පාදිතා, තෙහිපි එකජ්ඣං න කතො ධම්මසණ්ඨිතිපරියායෙ භගවතා එසො පඤ්හො උපදිට්ඨොති. චිරනික්ඛිත්තං, භන්තෙ නාගසෙන, ජිනරහස්සං අජ්ජෙතරහි ලොකෙ විවටං පාකටං කත’’න්ති.

ඛුද්දානුඛුද්දකපඤ්හො පඨමො.

2. අබ්‍යාකරණීයපඤ්හො

2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘නත්ථානන්ද තථාගතස්ස ධම්මෙසු ආචරියමුට්ඨී’ති, පුන ච ථෙරෙන මාලුක්‍යපුත්තෙන [මාලුඞ්ක්‍යපුත්තෙන (සී. ස්‍යා. පී.) සං. නි. 4.95; අ. නි. 1.4.257 පස්සිතබ්බං] පඤ්හං පුට්ඨො න බ්‍යාකාසි. එසො ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො ද්වයන්තො [ද්වයතො (සී.)] එකන්තනිස්සිතො භවිස්සති අජානනෙන වා ගුය්හකරණෙන වා. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘නත්ථානන්ද තථාගතස්ස ධම්මෙසු ආචරියමුට්ඨී’ති, තෙන හි ථෙරස්ස මාලුක්‍යපුත්තස්ස අජානන්තෙන න බ්‍යාකතං. යදි ජානන්තෙන න බ්‍යාකතං, තෙන හි අත්ථි තථාගතස්ස ධම්මෙසු ආචරියමුට්ඨි. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘නත්ථානන්ද තථාගතස්ස ධම්මෙසු ආචරියමුට්ඨී’ති, අබ්‍යාකතො ච ථෙරෙන මාලුක්‍යපුත්තෙන පුච්ඡිතො පඤ්හො, තඤ්ච පන න අජානන්තෙන න ගුය්හකරණෙන. චත්තාරිමානි, මහාරාජ, පඤ්හබ්‍යාකරණානි. කතමානි චත්තාරි? එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො ඨපනීයො පඤ්හොති.

‘‘කතමො ච, මහාරාජ, එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො? ‘රූපං අනිච්ච’න්ති එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො, ‘වෙදනා අනිච්චා’ති…පෙ… ‘සඤ්ඤා අනිච්චා’ති…පෙ… ‘සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති…පෙ… ‘විඤ්ඤාණං අනිච්ච’’න්ති එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො, අයං එකංසබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො.

‘‘කතමො විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො? ‘අනිච්චං පන රූප’න්ති විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො, ‘අනිච්චා පන වෙදනා’ති…පෙ… ‘අනිච්චා පන සඤ්ඤා’ති…පෙ… ‘අනිච්චා පන සඞ්ඛාරා’ති…පෙ… ‘අනිච්චං පන විඤ්ඤාණ’න්ති විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො, අයං විභජ්ජබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො.

‘‘කතමො පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො? ‘කිං නු ඛො චක්ඛුනා සබ්බං විජානාතී’ති අයං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණීයො පඤ්හො.

‘‘කතමො ඨපනීයො පඤ්හො? ‘සස්සතො ලොකො’ති ඨපනීයො පඤ්හො, ‘අසස්සතො ලොකො’ති. ‘අන්තවා ලොකො’ති. ‘අනන්තවා ලොකො’ති. ‘අන්තවා ච අනන්තවා ච ලොකො’ති. ‘නෙවන්තවා නානන්තවා ලොකො’ති. ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති. ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති. ‘හොති තථාගතො පරං මරණා’ති. ‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති. ‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා’ති. ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති ඨපනීයො පඤ්හො, අයං ඨපනීයො පඤ්හො.

‘‘භගවා, මහාරාජ, ථෙරස්ස මාලුක්‍යපුත්තස්ස තං ඨපනීයං පඤ්හං න බ්‍යාකාසි. සො පන පඤ්හො කිං කාරණා ඨපනීයො? න තස්ස දීපනාය හෙතු වා කාරණං වා අත්ථි, තස්මා සො පඤ්හො ඨපනීයො. නත්ථි බුද්ධානං භගවන්තානං අකාරණමහෙතුකං ගිරමුදීරණ’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

අබ්‍යාකරණීයපඤ්හො දුතියො.

3. මච්චුභායනාභායනපඤ්හො

3. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති මච්චුනො’ති, පුන භණිතං ‘අරහා සබ්බභයමතික්කන්තො’ති. කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අරහා දණ්ඩභයා තසති, නිරයෙ වා නෙරයිකා සත්තා ජලිතා කුථිතා තත්තා සන්තත්තා තම්හා ජලිතග්ගිජාලකා මහානිරයා චවමානා මච්චුනො භායන්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති මච්චුනො’ති, තෙන හි ‘අරහා සබ්බභයමතික්කන්තො’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි භගවතා භණිතං ‘අරහා සබ්බභයමතික්කන්තො’ති, තෙන හි ‘සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති මච්චුනො’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයං උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘නෙතං, මහාරාජ, වචනං භගවතා අරහන්තෙ උපාදාය භණිතං ‘සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති මච්චුනො’ති. ඨපිතො අරහා තස්මිං වත්ථුස්මිං, සමූහතො භයහෙතු අරහතො. යෙ තෙ, මහාරාජ, සත්තා සකිලෙසා, යෙසඤ්ච අධිමත්තා අත්තානුදිට්ඨි, යෙ ච සුඛදුක්ඛෙසු උන්නතාවනතා, තෙ උපාදාය භගවතා භණිතං ‘සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති මච්චුනො’ති. අරහතො, මහාරාජ, සබ්බගති උපච්ඡින්නා, යොනි විද්ධංසිතා, පටිසන්ධි උපහතා, භග්ගා ඵාසුකා, සමූහතා සබ්බභවාලයා, සමුච්ඡින්නා සබ්බසඞ්ඛාරා, හතං කුසලාකුසලං, විහතා අවිජ්ජා, අබීජං විඤ්ඤාණං කතං, දඩ්ඪා සබ්බකිලෙසා, අතිවත්තා ලොකධම්මා, තස්මා අරහා න තසති සබ්බභයෙහි.

‘‘ඉධ, මහාරාජ, රඤ්ඤො චත්තාරො මහාමත්තා භවෙය්‍යුං අනුරක්ඛා ලද්ධයසා විස්සාසිකා ඨපිතා මහති ඉස්සරියෙ ඨානෙ. අථ රාජා කිස්මිඤ්චි දෙව කරණීයෙ සමුප්පන්නෙ යාවතා සකවිජිතෙ සබ්බජනස්ස ආණාපෙය්‍ය ‘සබ්බෙව මෙ බලිං කරොන්තු, සාධෙථ තුම්හෙ චත්තාරො මහාමත්තා තං කරණීය’න්ති. අපි නු ඛො, මහාරාජ, තෙසං චතුන්නං මහාමත්තානං බලිභයා සන්තාසො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙන මහාරාජා’’ති. ‘‘ඨපිතා තෙ, භන්තෙ, රඤ්ඤා උත්තමට්ඨානෙ, නත්ථි තෙසං බලි, සමතික්කන්තබලිනො තෙ, අවසෙසෙ උපාදාය රඤ්ඤා ආණාපිතං ‘සබ්බෙව මෙ බලිං කරොන්තූ’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නෙතං වචනං භගවතා අරහන්තෙ උපාදාය භණිතං, ඨපිතො අරහා තස්මිං වත්ථුස්මිං, සමූහතො භයහෙතු අරහතො, යෙ තෙ, මහාරාජ, සත්තා සකිලෙසා, යෙසඤ්ච අධිමත්තා අත්තානුදිට්ඨි, යෙ ච සුඛදුක්ඛෙසු උන්නතාවනතා, තෙ උපාදාය භගවතා භණිතං ‘සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති මච්චුනො’ති. තස්මා අරහා න තසති සබ්බභයෙහී’’ති.

‘‘නෙතං, භන්තෙ නාගසෙන, වචනං සාවසෙසං, නිරවසෙසවචනමෙතං ‘සබ්බෙ’ති. තත්ථ මෙ උත්තරිං කාරණං බ්‍රූහි තං වචනං පතිට්ඨාපෙතු’’න්ති.

‘‘ඉධ, මහාරාජ, ගාමෙ ගාමස්සාමිකො ආණාපකං ආණාපෙය්‍ය ‘එහි, භො ආණාපක, යාවතා ගාමෙ ගාමිකා, තෙ සබ්බෙ සීඝං මම සන්තිකෙ සන්නිපාතෙහී’ති. සො ‘සාධු සාමී’ති සම්පටිච්ඡිත්වා ගාමමජ්ඣෙ ඨත්වා තික්ඛත්තුං සද්දමනුස්සාවෙය්‍ය ‘යාවතා ගාමෙ ගාමිකා, තෙ සබ්බෙ සීඝසීඝං සාමිනො සන්තිකෙ සන්නිපතන්තූ’ති. තතො තෙ ගාමිකා ආණාපකස්ස වචනෙන තුරිතතුරිතා සන්නිපතිත්වා ගාමස්සාමිකස්ස ආරොචෙන්ති ‘සන්නිපතිතා, සාමි, සබ්බෙ ගාමිකා, යං තෙ කරණීයං තං කරොහී’ති. ඉති සො, මහාරාජ, ගාමස්සාමිකො කුටිපුරිසෙ සන්නිපාතෙන්තො සබ්බෙ ගාමිකෙ ආණාපෙති, තෙ ච ආණත්තා න සබ්බෙ සන්නිපතන්ති, කුටිපුරිසා යෙව සන්නිපතන්ති, ‘එත්තකා යෙව මෙ ගාමිකා’ති ගාමස්සාමිකො ච තථා සම්පටිච්ඡති, අඤ්ඤෙ බහුතරා අනාගතා ඉත්ථිපුරිසා දාසිදාසා භතකා කම්මකරා ගාමිකා ගිලානා ගොමහිංසා අජෙළකා සුවානා, යෙ අනාගතා, සබ්බෙ තෙ අගණිතා, කුටිපුරිසෙ යෙව උපාදාය ආණාපිතත්තා ‘සබ්බෙ සන්නිපතන්තූ’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නෙතං වචනං භගවතා අරහන්තෙ උපාදාය භණිතං, ඨපිතො අරහා තස්මිං වත්ථුස්මිං, සමූහතො භයහෙතු අරහතො, යෙ තෙ, මහාරාජ, සත්තා සකිලෙසා, යෙසඤ්ච අධිමත්තා අත්තානුදිට්ඨි, යෙ ච සුඛදුක්ඛෙසු උන්නතාවනතා, තෙ උපාදාය භගවතා භණිතං ‘සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්ස, සබ්බෙ භායන්ති මච්චුනො’ති. තස්මා අරහා න තසති සබ්බභයෙහි.

‘‘අත්ථි, මහාරාජ, සාවසෙසං වචනං සාවසෙසො අත්ථො, අත්ථි සාවසෙසං වචනං නිරවසෙසො අත්ථො, අත්ථි නිරවසෙසං වචනං සාවසෙසො අත්ථො, අත්ථි නිරවසෙසං වචනං නිරවසෙසො අත්ථො. තෙන තෙන අත්ථො සම්පටිච්ඡිතබ්බො.

‘‘පඤ්චවිධෙහි, මහාරාජ, කාරණෙහි අත්ථො සම්පටිච්ඡිතබ්බො ආහච්චපදෙන රසෙන ආචරියවංසෙන [ආචරියවංසතාය (පී. ක.)] අධිප්පායා කාරණුත්තරියතාය. එත්ථ හි ආහච්චපදන්ති සුත්තං අධිප්පෙතං. රසොති සුත්තානුලොමං. ආචරියවංසොති ආචරියවාදො. අධිප්පායොති අත්තනො මති. කාරණුත්තරියතාති ඉමෙහි චතූහි සමෙන්තං [සමෙතං (සී.)] කාරණං. ඉමෙහි ඛො, මහාරාජ, පඤ්චහි කාරණෙහි අත්ථො සම්පටිච්ඡිතබ්බො. එවමෙසො පඤ්හො සුවිනිච්ඡිතො හොතී’’ති.

‘‘හොතු, භන්තෙ නාගසෙන, තථා තං සම්පටිච්ඡාමි. ඨපිතො හොතු අරහා තස්මිං වත්ථුස්මිං, තසන්තු අවසෙසා සත්තා, නිරයෙ පන නෙරයිකා සත්තා දුක්ඛා තිබ්බා කටුකා වෙදනා වෙදයමානා ජලිතපජ්ජලිතසබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගා රුණ්ණකාරුඤ්ඤකන්දිතපරිදෙවිතලාලප්පිතමුඛා අසය්හතිබ්බදුක්ඛාභිභූතා අතාණා අසරණා අසරණීභූතා අනප්පසොකාතුරා අන්තිමපච්ඡිමගතිකා එකන්තසොකපරායණා උණ්හතිඛිණචණ්ඩඛරතපනතෙජවන්තො භීමභයජනකනිනාදමහාසද්දා සංසිබ්බිතඡබ්බිධජාලාමාලාකුලා සමන්තා සතයොජනානුඵරණච්චිවෙගා කදරියා තපනා මහානිරයා චවමානා මච්චුනො භායන්තී’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති.

‘‘නනු, භන්තෙ නාගසෙන, නිරයො එකන්තදුක්ඛවෙදනීයො, කිස්ස පන තෙ නෙරයිකා සත්තා එකන්තදුක්ඛවෙදනීයා නිරයා චවමානා මච්චුනො භායන්ති, කිස්ස නිරයෙ රමන්තී’’ති? ‘‘න තෙ, මහාරාජ, නෙරයිකා සත්තා නිරයෙ රමන්ති, මුඤ්චිතුකාමාව තෙ නිරයා. මරණස්සෙව සො [මරණස්සෙසො (සී. පී.)], මහාරාජ, ආනුභාවො, යෙන තෙසං සන්තාසො උප්පජ්ජතී’’ති. ‘‘එතං ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, න සද්දහාමි, යං මුච්චිතුකාමානං චුතියා සන්තාසො උප්පජ්ජතීති, හාසනීයං, භන්තෙ නාගසෙන, තං ඨානං, යං තෙ පත්ථිතං ලභන්ති, කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහී’’ති.

‘‘මරණන්ති ඛො, මහාරාජ, එතං අදිට්ඨසච්චානං තාසනීයට්ඨානං, එත්ථායං ජනො තසති ච උබ්බිජ්ජති ච. යො ච, මහාරාජ, කණ්හසප්පස්ස භායති, සො මරණස්ස භායන්තො කණ්හසප්පස්ස භායති. යො ච හත්ථිස්ස භායති…පෙ… සීහස්ස…පෙ… බ්‍යග්ඝස්ස…පෙ… දීපිස්ස…පෙ… අච්ඡස්ස…පෙ… තරච්ඡස්ස…පෙ… මහිංසස්ස…පෙ… ගවයස්ස…පෙ… අග්ගිස්ස…පෙ… උදකස්ස…පෙ… ඛාණුකස්ස…පෙ… කණ්ටකස්ස භායති. යො ච සත්තියා භායති, සො මරණස්ස භායන්තො සත්තියා භායති. මරණස්සෙව සො [මරණස්සෙසො (සී. පී.)], මහාරාජ, සරසසභාවතෙජො [සරසභාවතෙජො (සී. පී.)], තස්ස සරසසභාවතෙජෙන සකිලෙසා සත්තා මරණස්ස තසන්ති භායන්ති, මුච්චිතුකාමාපි, මහාරාජ, නෙරයිකා සත්තා මරණස්ස තසන්ති භායන්ති.

‘‘ඉධ, මහාරාජ, පුරිසස්ස කායෙ මෙදො ගණ්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය. සො තෙන රොගෙන දුක්ඛිතො උපද්දවා පරිමුච්චිතුකාමො භිසක්කං සල්ලකත්තං ආමන්තාපෙය්‍ය. තස්ස වචනං සො භිසක්කො සල්ලකත්තො සම්පටිච්ඡිත්වා තස්ස රොගස්ස උද්ධරණාය උපකරණං උපට්ඨාපෙය්‍ය, සත්ථකං තිඛිණං කරෙය්‍ය, යමකසලාකා [දහනසලාකං (ක.)] අග්ගිම්හි පක්ඛිපෙය්‍ය, ඛාරලවණං නිසදාය පිසාපෙය්‍ය, අපි නු ඛො, මහාරාජ, තස්ස ආතුරස්ස තිඛිණසත්ථකච්ඡෙදනෙන යමකසලාකාදහනෙන ඛාරලොණප්පවෙසනෙන තාසො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘ආම භන්තෙ’’ති. ‘‘ඉති, මහාරාජ, තස්ස ආතුරස්ස රොගා මුච්චිතුකාමස්සාපි වෙදනාභයා සන්තාසො උප්පජ්ජති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිරයා මුච්චිතුකාමානම්පි නෙරයිකානං සත්තානං මරණභයා සන්තාසො උප්පජ්ජති.

‘‘ඉධ, මහාරාජ, පුරිසො ඉස්සරාපරාධිකො බද්ධො සඞ්ඛලිකබන්ධනෙන ගබ්භෙ පක්ඛිත්තො පරිමුච්චිතුකාමො අස්ස, තමෙනං සො ඉස්සරො මොචෙතුකාමො පක්කොසාපෙය්‍ය. අපි නු ඛො, මහාරාජ, තස්ස ඉස්සරාපරාධිකස්ස පුරිසස්ස ‘කතදොසො අහ’න්ති ජානන්තස්ස ඉස්සරදස්සනෙන සන්තාසො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘ආම භන්තෙ’’ති. ‘‘ඉති, මහාරාජ, තස්ස ඉස්සරාපරාධිකස්ස පුරිසස්ස පරිමුච්චිතුකාමාස්සාපි ඉස්සරභයා සන්තාසො උප්පජ්ජති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිරයා මුච්චිතුකාමානම්පි නෙරයිකානං සත්තානං මරණභයා සන්තාසො උප්පජ්ජතී’’ති.

‘‘අපරම්පි, භන්තෙ, උත්තරිං කාරණං බ්‍රූහි, යෙනාහං කාරණෙන ඔකප්පෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘ඉධ, මහාරාජ, පුරිසො දට්ඨවිසෙන ආසීවිසෙන දට්ඨො භවෙය්‍ය, සො තෙන විසවිකාරෙන පතෙය්‍ය උප්පතෙය්‍ය වට්ටෙය්‍ය පවට්ටෙය්‍ය, අථඤ්ඤතරො පුරිසො බලවන්තෙන මන්තපදෙන තං දට්ඨවිසං ආසීවිසං ආනෙත්වා තං දට්ඨවිසං පච්චාචමාපෙය්‍ය, අපි නු ඛො, මහාරාජ, තස්ස විසගතස්ස පුරිසස්ස තස්මිං දට්ඨවිසෙ සප්පෙ සොත්ථිහෙතු උපගච්ඡන්තෙ සන්තාසො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘ආම භන්තෙ’’ති. ඉති, මහාරාජ, තථාරූපෙ අහිම්හි සොත්ථිහෙතුපි උපගච්ඡන්තෙ තස්ස සන්තාසො උප්පජ්ජති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නිරයා මුච්චිතුකාමානම්පි නෙරයිකානං සන්තානං මරණභයා සන්තාසො උප්පජ්ජති. අනිට්ඨං, මහාරාජ, සබ්බසත්තානං මරණං, තස්මා නෙරයිකා සත්තා නිරයා පරිමුච්චිතුකාමාපි මච්චුනො භායන්තී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

මච්චුභායනාභායනපඤ්හො තතියො.

4. මච්චුපාසමුත්තිපඤ්හො

4. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා –

‘‘‘න අන්තලික්ඛෙ න සමුද්දමජ්ඣෙ, න පබ්බතානං විවරං පවිස්ස;

න විජ්ජතී සො ජගතිප්පදෙසො, යත්ථට්ඨිතො මුච්චෙය්‍ය මච්චුපාසා’ති.

‘‘පුන භගවතා පරිත්තා ච උද්දිට්ඨා. සෙය්‍යථිදං, රතනසුත්තං මෙත්තසුත්තං ඛන්ධපරිත්තං මොරපරිත්තං ධජග්ගපරිත්තං ආටානාටියපරිත්තං අඞ්ගුලිමාලපරිත්තං. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, ආකාසගතොපි සමුද්දමජ්ඣගතොපි පාසාදකුටිලෙණගුහාපබ්භාරදරිබිලගිරි විවරපබ්බතන්තරගතොපි න මුච්චති මච්චුපාසා, තෙන හි පරිත්තකම්මං මිච්ඡා. යදි පරිත්තකරණෙන මච්චුපාසා පරිමුත්ති භවති, තෙන හි ‘න අන්තලික්ඛෙ…පෙ… මච්චුපාසා’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො ගණ්ඨිතොපි ගණ්ඨිතරො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘න අන්තලික්ඛෙ…පෙ… මච්චුපාසා’ති, පරිත්තා ච භගවතා උද්දිට්ඨා, තඤ්ච පන සාවසෙසායුකස්ස වයසම්පන්නස්ස අපෙතකම්මාවරණස්ස, නත්ථි, මහාරාජ, ඛීණායුකස්ස ඨිතියා කිරියා වා උපක්කමො වා.

‘‘යථා මහාරාජ මතස්ස රුක්ඛස්ස සුක්ඛස්ස කොළාපස්ස නිස්නෙහස්ස උපරුද්ධජීවිතස්ස ගතායුසඞ්ඛාරස්ස කුම්භසහස්සෙනපි උදකෙ ආකිරන්තෙ අල්ලත්තං වා පල්ලවිතහරිතභාවො වා න භවෙය්‍ය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භෙසජ්ජපරිත්තකම්මෙන නත්ථි ඛීණායුකස්ස ඨිතියා කිරියා වා උපක්කමො වා, යානි තානි, මහාරාජ, මහියා ඔසධානි භෙසජ්ජානි, තානිපි ඛීණායුකස්ස අකිච්චකරානි භවන්ති. සාවසෙසායුකං, මහාරාජ, වයසම්පන්නං අපෙතකම්මාවරණං පරිත්තං රක්ඛති ගොපෙති, තස්සත්ථාය භගවතා පරිත්තා උද්දිට්ඨා.

‘‘යථා, මහාරාජ, කස්සකො පරිපක්කෙ ධඤ්ඤෙ මතෙ සස්සනාළෙ උදකප්පවෙසනං වාරෙය්‍ය, යං පන සස්සං තරුණං මෙඝසන්නිභං වයසම්පන්නං, තං උදකවඩ්ඪියා වඩ්ඪති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඛීණායුකස්ස භෙසජ්ජපරිත්තකිරියා ඨපිතා පටික්ඛිත්තා, යෙ පන තෙ මනුස්සා සාවසෙසායුකා වයසම්පන්නා, තෙසං අත්ථාය පරිත්තභෙසජ්ජානි භණිතානි, තෙ පරිත්තභෙසජ්ජෙහි වඩ්ඪන්තී’’ති.

‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, ඛීණායුකො මරති, සාවසෙසායුකො ජීවති, තෙන හි පරිත්තභෙසජ්ජානි නිරත්ථකානි හොන්තී’’ති? ‘‘දිට්ඨපුබ්බො පන තයා, මහාරාජ, කොචි රොගො භෙසජ්ජෙහි පටිනිවත්තිතො’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අනෙකසතානි දිට්ඨානී’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, ‘පරිත්තභෙසජ්ජකිරියා නිරත්ථකා’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවතී’’ති.

‘‘දිස්සන්ති, භන්තෙ නාගසෙන, වෙජ්ජානං උපක්කමා භෙසජ්ජපානානුලෙපා, තෙන තෙසං උපක්කමෙන රොගො පටිනිවත්තතී’’ති. ‘‘පරිත්තානම්පි, මහාරාජ, පවත්තීයමානානං සද්දො සුය්‍යති, ජිව්හා සුක්ඛති, හදයං බ්‍යාවට්ටති, කණ්ඨො ආතුරති. තෙන තෙසං පවත්තෙන සබ්බෙ බ්‍යාධයො වූපසමන්ති, සබ්බා ඊතියො අපගච්ඡන්තීති.

‘‘දිට්ඨපුබ්බො පන තයා, මහාරාජ, කොචි අහිනා දට්ඨො මන්තපදෙන විසං පාතීයමානො විසං චික්ඛස්සන්තො උද්ධමධො ආචමයමානො’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අජ්ජෙතරහිපි තං ලොකෙ වත්තතී’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, ‘පරිත්තභෙසජ්ජකිරියා නිරත්ථකා’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවති. කතපරිත්තඤ්හි, මහාරාජ, පුරිසං ඩංසිතුකාමො අහි න ඩංසති, විවටං මුඛං පිදහති, චොරානං උක්ඛිත්තලගුළම්පි න සම්භවති, තෙ ලගුළං මුඤ්චිත්වා පෙමං කරොන්ති, කුපිතොපි හත්ථිනාගො සමාගන්ත්වා උපරමති, පජ්ජලිතමහාඅග්ගික්ඛන්ධොපි උපගන්ත්වා නිබ්බායති, විසං හලාහලම්පි ඛායිතං අගදං සම්පජ්ජති, ආහාරත්ථං වා ඵරති, වධකා හන්තුකාමා උපගන්ත්වා දාසභූතා සම්පජ්ජන්ති, අක්කන්තොපි පාසො න සංවරති [න සංචරති (සී.)].

‘‘සුතපුබ්බං පන තයා, මහාරාජ, ‘මොරස්ස කතපරිත්තස්ස සත්තවස්සසතානි ලුද්දකො නාසක්ඛි පාසං උපනෙතුං, අකතපරිත්තස්ස තං යෙව දිවසං පාසං උපනෙසී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යති, අබ්භුග්ගතො සො සද්දො සදෙවකෙ ලොකෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ ‘පරිත්තභෙසජ්ජකිරියා නිරත්ථකා’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවති.

‘‘සුතපුබ්බං පන තයා, මහාරාජ, ‘දානවො භරියං පරිරක්ඛන්තො සමුග්ගෙ පක්ඛිපිත්වා ගිලිත්වා කුච්ඡිනා පරිහරති, අථෙකො විජ්ජාධරො තස්ස දානවස්ස මුඛෙන පවිසිත්වා තාය සද්ධිං අභිරමති, යදා සො දානවො අඤ්ඤාසි, අථ සමුග්ගං වමිත්වා විවරි, සහ සමුග්ගෙ විවටෙ විජ්ජාධරො යථාකාමං [යෙන කාමං (ක.)] පක්කාමී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යති, අබ්භුග්ගතො සොපි සද්දො සදෙවකෙ ලොකෙ’’ති. ‘‘නනු සො, මහාරාජ, විජ්ජාධරො පරිත්තබලෙන [මන්තබලෙන (?)] ගහණා මුත්තො’’ති. ‘‘ආම භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, අත්ථි පරිත්තබලං.

‘‘සුතපුබ්බං පන තයා, මහාරාජ, ‘අපරොපි විජ්ජාධරො බාරාණසිරඤ්ඤො අන්තෙපුරෙ මහෙසියා සද්ධිං සම්පදුට්ඨො [සංසට්ඨො (සී.)] ගහණප්පත්තො සමානො ඛණෙන අදස්සනං ගතො මන්තබලෙනා’’ති. ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යතී’’ති. ‘‘නනු සො, මහාරාජ, විජ්ජාධරො පරිත්තබලෙන ගහණා මුත්තො’’ති? ‘‘ආම භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, අත්ථි පරිත්තබල’’න්ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘කිං සබ්බෙ යෙව පරිත්තං රක්ඛතී’ති? ‘‘එකච්චෙ, මහාරාජ, රක්ඛති, එකච්චෙ න රක්ඛතී’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, පරිත්තං න සබ්බත්ථික’’න්ති? ‘‘අපි නු ඛො, මහාරාජ, භොජනං සබ්බෙසං ජීවිතං රක්ඛතී’’ති? ‘‘එකච්චෙ, භන්තෙ, රක්ඛති, එකච්චෙ න රක්ඛතී’’ති. ‘‘කිං කාරණා’’ති. ‘‘යතො, භන්තෙ, එකච්චෙ තං යෙව භොජනං අතිභුඤ්ජිත්වා විසූචිකාය මරන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, භොජනං න සබ්බෙසං ජීවිතං රක්ඛතී’’ති? ‘‘ද්වීහි, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණෙහි භොජනං ජීවිතං හරති අතිභුත්තෙන වා උස්මාදුබ්බලතාය වා, ආයුදදං, භන්තෙ නාගසෙන, භොජනං දුරුපචාරෙන ජීවිතං හරතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පරිත්තං එකච්චෙ රක්ඛති, එකච්චෙ න රක්ඛති.

‘‘තීහි, මහාරාජ, කාරණෙහි පරිත්තං න රක්ඛති කම්මාවරණෙන, කිලෙසාවරණෙන, අසද්දහනතාය. සත්තානුරක්ඛණං, මහාරාජ, පරිත්තං අත්තනා කතෙන ආරක්ඛං ජහති, යථා, මහාරාජ, මාතා පුත්තං කුච්ඡිගතං පොසෙති, හිතෙන උපචාරෙන ජනෙති, ජනයිත්වා අසුචිමලසිඞ්ඝාණිකමපනෙත්වා උත්තමවරසුගන්ධං උපලිම්පති, සො අපරෙන සමයෙන පරෙසං පුත්තෙ අක්කොසන්තෙ වා පහරන්තෙ වා පහාරං දෙති. තෙ තස්ස කුජ්ඣිත්වා පරිසාය ආකඩ්ඪිත්වා තං ගහෙත්වා සාමිනො උපනෙන්ති, යදි පන තස්සා පුත්තො අපරද්ධො හොති වෙලාතිවත්තො. අථ නං සාමිනො මනුස්සා ආකඩ්ඪයමානා දණ්ඩමුග්ගරජාණුමුට්ඨීහි තාළෙන්ති පොථෙන්ති, අපි නු ඛො, මහාරාජ, තස්ස මාතා ලභති ආකඩ්ඪනපරිකඩ්ඪනං ගාහං සාමිනො උපනයනං කාතු’’න්ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙන, මහාරාජා’’ති. ‘‘අත්තනො, භන්තෙ, අපරාධෙනා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සත්තානං ආරක්ඛං පරිත්තං අත්තනො අපරාධෙන වඤ්ඣං කරොතී’’ති [කාරෙතීති (සී.)]. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, සුවිනිච්ඡිතො පඤ්හො, ගහනං අගහනං කතං, අන්ධකාරො ආලොකො කතො, විනිවෙඨිතං දිට්ඨිජාලං, ත්වං ගණිවරපවරමාසජ්ජා’’ති.

මච්චුපාසමුත්තිපඤ්හො චතුත්ථො.

5. බුද්ධලාභන්තරායපඤ්හො

5. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘ලාභී තථාගතො චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාන’න්ති. පුන ච තථාගතො පඤ්චසාලං බ්‍රාහ්මණගාමං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා කිඤ්චිදෙව අලභිත්වා යථාධොතෙන පත්තෙන නික්ඛන්තොති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො ලාභී චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානං, තෙන හි පඤ්චසාලං බ්‍රාහ්මණගාමං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා කිඤ්චිදෙව අලභිත්වා යථාධොතෙන පත්තෙන නික්ඛන්තොති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි පඤ්චසාලං බ්‍රාහ්මණගාමං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා කිඤ්චිදෙව අලභිත්වා යථාධොතෙන පත්තෙන නික්ඛන්තො, තෙන හි ලාභී තථාගතො චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානන්ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො සුමහන්තො දුන්නිබ්බෙඨො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘ලාභී, මහාරාජ, තථාගතො චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානං, පඤ්චසාලඤ්ච බ්‍රාහ්මණගාමං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා කිඤ්චිදෙව අලභිත්වා යථාධොතෙන පත්තෙන නික්ඛන්තො, තඤ්ච පන මාරස්ස පාපිමතො කාරණා’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතො ගණනපථං වීතිවත්තකප්පෙ [ගණනපථවීතිවත්තෙ කප්පෙ (සී.)] අභිසඞ්ඛතං කුසලං කින්ති නිට්ඨිතං, අධුනුට්ඨිතෙන මාරෙන පාපිමතා තස්ස කුසලස්ස බලවෙගං [තං කුසලබලවෙගවිප්ඵාරං (සී.)] කින්ති පිහිතං, තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, තස්මිං වත්ථුස්මිං ද්වීසු ඨානෙසු උපවාදො ආගච්ඡති, කුසලතොපි අකුසලං බලවතරං හොති, බුද්ධබලතොපි මාරබලං බලවතරං හොතීති, තෙන හි රුක්ඛස්ස මූලතොපි අග්ගං භාරතරං හොති, ගුණසම්පරිකිණ්ණතොපි පාපියං බලවතරං හොතී’’ති. ‘‘න, මහාරාජ, තාවතකෙන කුසලතොපි අකුසලං බලවතරං නාම හොති, න බුද්ධබලතොපි මාරබලං බලවතරං නාම හොති. අපි චෙත්ථ කාරණං ඉච්ඡිතබ්බං.

‘‘යථා, මහාරාජ, පුරිසො රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස මධුං වා මධුපිණ්ඩිකං වා අඤ්ඤං වා උපායනං අභිහරෙය්‍ය, තමෙනං රඤ්ඤො ද්වාරපාලො එවං වදෙය්‍ය ‘අකාලො, භො, අයං රඤ්ඤො දස්සනාය, තෙන හි, භො, තව උපායනං ගහෙත්වා සීඝසීඝං පටිනිවත්ත, පුරෙ තව රාජා දණ්ඩං ධාරෙස්සතී’ති [මා තෙ රාජා දණ්ඩං පාපෙය්‍යාති (සී.)]. තතො සො පුරිසො දණ්ඩභයා තසිතො උබ්බිග්ගො තං උපායනං ආදාය සීඝසීඝං පටිනිවත්තෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, රාජා චක්කවත්තී තාවතකෙන උපායනවිකලමත්තකෙන ද්වාරපාලතො දුබ්බලතරො නාම හොති, අඤ්ඤං වා පන කිඤ්චි උපායනං න ලභෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, ඉස්සාපකතො සො, භන්තෙ, ද්වාරපාලො උපායනං නිවාරෙසි, අඤ්ඤෙන පන ද්වාරෙන සතසහස්සගුණම්පි රඤ්ඤො උපායනං උපෙතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඉස්සාපකතො මාරො පාපිමා පඤ්චසාලකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ අන්වාවිසි, අඤ්ඤානි පන අනෙකානි දෙවතාසතසහස්සානි අමතං දිබ්බං ඔජං ගහෙත්වා උපගතානි ‘භගවතො කායෙ ඔජං ඔදහිස්සාමා’ති භගවන්තං නමස්සමානානි පඤ්ජලිකානි ඨිතානී’’ති.

‘‘හොතු, භන්තෙ නාගසෙන, සුලභා භගවතො චත්තාරො පච්චයා ලොකෙ උත්තමපුරිසස්ස, යාචිතොව භගවා දෙවමනුස්සොහි චත්තාරො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජති, අපි ච ඛො පන මාරස්ස යො අධිප්පායො, සො තාවතකෙන සිද්ධො, යං සො භගවතො භොජනස්ස අන්තරායමකාසි. එත්ථ මෙ, භන්තෙ, කඞ්ඛා න ඡිජ්ජති, විමතිජාතොහං තත්ථ සංසයපක්ඛන්දො. න මෙ තත්ථ මානසං පක්ඛන්දති, යං තථාගතස්ස අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලවරස්ස කුසලවරපුඤ්ඤසම්භවස්ස අසමසමස්ස අනුපමස්ස අප්පටිසමස්ස ඡවකං ලාමකං පරිත්තං පාපං අනරියං විපන්නං මාරො ලාභන්තරායමකාසී’’ති.

‘‘චත්තාරො ඛො, මහාරාජ, අන්තරායා අදිට්ඨන්තරායො උද්දිස්ස කතන්තරායො උපක්ඛටන්තරායො පරිභොගන්තරායොති. තත්ථ කතමො අදිට්ඨන්තරායො? අනොදිස්ස අදස්සනෙන අනභිසඞ්ඛතං කොචි අන්තරායං කරොති ‘කිං පරස්ස දින්නෙනා’ති, අයං අදිට්ඨන්තරායො නාම.

‘‘කතමො උද්දිස්ස කතන්තරායො? ඉධෙකච්චං පුග්ගලං උපදිසිත්වා උද්දිස්ස භොජනං පටියත්තං හොති, තං කොචි අන්තරායං කරොති, අයං උද්දිස්ස කතන්තරායො නාම.

‘‘කතමො උපක්ඛටන්තරායො? ඉධ යං කිඤ්චි උපක්ඛටං හොති අප්පටිග්ගහිතං, තත්ථ කොචි අන්තරායං කරොති, අයං උපක්ඛටන්තරායො නාම.

‘‘කතමො පරිභොගන්තරායො? ඉධ යං කිඤ්චි පරිභොගං, තත්ථ කොචි අන්තරායං කරොති, අයං පරිභොගන්තරායො නාම. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, චත්තාරො අන්තරායා.

‘‘යං පන මාරො පාපිමා පඤ්චසාලකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ අන්වාවිසි, තං නෙව භගවතො පරිභොගං න උපක්ඛටං න උද්දිස්සකතං, අනාගතං අසම්පත්තං අදස්සනෙන අන්තරායං කතං, තං පන නෙකස්ස භගවතො යෙව, අථ ඛො යෙ තෙ තෙන සමයෙන නික්ඛන්තා අබ්භාගතා, සබ්බෙපි තෙ තං දිවසං භොජනං න ලභිංසු, නාහං තං, මහාරාජ, පස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය, යො තස්ස භගවතො උද්දිස්ස කතං උපක්ඛටං පරිභොගං අන්තරායං කරෙය්‍ය. සචෙ කොචි ඉස්සාය උද්දිස්ස කතං උපක්ඛටං පරිභොගං අන්තරායං කරෙය්‍ය, ඵලෙය්‍ය තස්ස මුද්ධා සතධා වා සහස්සධා වා.

‘‘චත්තාරොමෙ, මහාරාජ, තථාගතස්ස කෙනචි අනාවරණීයා ගුණා. කතමෙ චත්තාරො? ලාභො, මහාරාජ, භගවතො උද්දිස්ස කතො උපක්ඛටො න සක්කා කෙනචි අන්තරායං කාතුං; සරීරානුගතා, මහාරාජ, භගවතො බ්‍යාමප්පභා න සක්කා කෙනචි අන්තරායං කාතුං; සබ්බඤ්ඤුතං, මහාරාජ, භගවතො ඤාණරතනං න සක්කා කෙනචි අන්තරායං කාතුං; ජීවිතං, මහාරාජ, භගවතො න සක්කා කෙනචි අන්තරායං කාතුං. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, චත්තාරො තථාගතස්ස කෙනචි අනාවරණීයා ගුණා, සබ්බෙපෙතෙ, මහාරාජ, ගුණා එකරසා අරොගා අකුප්පා අපරූපක්කමා අඵුසානි කිරියානි. අදස්සනෙන, මහාරාජ, මාරො පාපිමා නිලීයිත්වා පඤ්චසාලකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ අන්වාවිසි.

‘‘යථා, මහාරාජ, රඤ්ඤො පච්චන්තෙ දෙසෙ විසමෙ අදස්සනෙන නිලීයිත්වා චොරා පන්ථං දූසෙන්ති. යදි පන රාජා තෙ චොරෙ පස්සෙය්‍ය, අපි නු ඛො තෙ චොරා සොත්ථිං ලභෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, ඵරසුනා ඵාලාපෙය්‍ය සතධා වා සහස්සධා වා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අදස්සනෙන මාරො පාපිමා නිලීයිත්වා පඤ්චසාලකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ අන්වාවිසි.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ඉත්ථී සපතිකා අදස්සනෙන නිලීයිත්වා පරපුරිසං සෙවති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අදස්සනෙන මාරො පාපිමා නිලීයිත්වා පඤ්චසාලකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ අන්වාවිසි. යදි, මහාරාජ, ඉත්ථී සාමිකස්ස සම්මුඛා පරපුරිසං සෙවති, අපි නු ඛො සා ඉත්ථී සොත්ථිං ලභෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, හනෙය්‍යාපි තං, භන්තෙ, සාමිකො වධෙය්‍යාපි බන්ධෙය්‍යාපි දාසිත්තං වා උපනෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අදස්සනෙන මාරො පාපිමා නිලීයිත්වා පඤ්චසාලකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ අන්වාවිසි. යදි, මහාරාජ, මාරො පාපිමා භගවතො උද්දිස්ස කතං උපක්ඛටං පරිභොගං අන්තරායං කරෙය්‍ය, ඵලෙය්‍ය තස්ස මුද්ධා සතධා වා සහස්සධා වා’’ති. ‘‘එවමෙතං, භන්තෙ නාගසෙන, චොරිකාය කතං මාරෙන පාපිමතා, නිලීයිත්වා මාරො පාපිමා පඤ්චසාලකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ අන්වාවිසි. සචෙ සො, භන්තෙ, මාරො පාපිමා භගවතො උද්දිස්ස කතං උපක්ඛටං පරිභොගං අන්තරායං කරෙය්‍ය, මුද්ධා වාස්ස ඵලෙය්‍ය සතධා වා සහස්සධා වා, කායො වාස්ස භුසමුට්ඨි විය විකිරෙය්‍ය, සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

බුද්ධලාභන්තරායපඤ්හො පඤ්චමො.

6. අපුඤ්ඤපඤ්හො

6. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘යො අජානන්තො පාණාතිපාතං කරොති, සො බලවතරං අපුඤ්ඤං පසවතී’ති. පුන ච භගවතා විනයපඤ්ඤත්තියා භණිතං ‘අනාපත්ති අජානන්තස්සා’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, අජානිත්වා පාණාතිපාතං කරොන්තො බලවතරං අපුඤ්ඤං පසවති, තෙන හි ‘අනාපත්ති අජානන්තස්සා’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි අනාපත්ති අජානන්තස්ස, තෙන හි ‘අජානිත්වා පාණාතිපාතං කරොන්තො බලවතරං අපුඤ්ඤං පසවතී’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො දුරුත්තරො දුරතික්කමො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘යො අජානන්තො පාණාතිපාතං කරොති, සො බලවතරං අපුඤ්ඤං පසවතී’ති. පුන ච විනයපඤ්ඤත්තියා භගවතා භණිතං ‘අනාපත්ති අජානන්තස්සා’ති. තත්ථ අත්ථන්තරං අත්ථි. කතමං අත්ථන්තරං? අත්ථි, මහාරාජ, ආපත්ති සඤ්ඤාවිමොක්ඛා, අත්ථි ආපත්ති නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛා. යායං, මහාරාජ, ආපත්ති සඤ්ඤාවිමොක්ඛා, තං ආපත්තිං ආරබ්භ භගවතා භණිතං ‘අනාපත්ති අජානන්තස්සා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

අපුඤ්ඤපඤ්හො ඡට්ඨො.

7. භික්ඛුසඞ්ඝපරිහරණපඤ්හො

7. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, න එවං හොති ‘‘අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’’’ති වා, ‘‘මමුද්දෙසිකො භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති වා’ති. පුන ච මෙත්තෙය්‍යස්ස භගවතො සභාවගුණං පරිදීපයමානෙන භගවතා එවං භණිතං ‘‘සො අනෙකසහස්සං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සති, සෙය්‍යථාපි අහං එතරහි අනෙකසතං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරාමී’’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, න එවං හොති ‘‘අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’’ති වා, ‘‘මමුද්දෙසිකො භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති වා’ති, තෙන හි අනෙකසතං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරාමීති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතෙන භණිතං ‘සො අනෙකසහස්සං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සති, සෙය්‍යථාපි අහං එතරහි අනෙකසතං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරාමී’ති, තෙන හි තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, න එවං හොති ‘අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’ති වා, ‘මමුද්දෙසිකො භික්ඛුසඞ්ඝො’ති වාති තම්පි වචනං මිච්ඡා, අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, න එවං හොති ‘‘අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’’ති වා, ‘‘මමුද්දෙසිකො භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති වා’ති. පුන ච මෙත්තෙය්‍යස්සාපි භගවතො සභාවගුණං පරිදීපයමානෙන භගවතා භණිතං ‘සො අනෙකසහස්සං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සති, සෙය්‍යථාපි අහං එතරහි අනෙකසතං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරාමී’ති. එතස්මිඤ්ච, මහාරාජ, පඤ්හෙ එකො අත්ථො සාවසෙසො, එකො අත්ථො නිරවසෙසො. න, මහාරාජ, තථාගතො පරිසාය අනුගාමිකො, පරිසා පන තථාගතස්ස අනුගාමිකා. සම්මුති, මහාරාජ, එසා ‘අහ’න්ති ‘මමා’ති, න පරමත්ථො එසො, විගතං, මහාරාජ, තථාගතස්ස පෙමං, විගතො සිනෙහො, ‘මය්හ’න්තිපි තථාගතස්ස ගහණං නත්ථි, උපාදාය පන අවස්සයො හොති.

‘‘යථා, මහාරාජ, පථවී භූමට්ඨානං සත්තානං පතිට්ඨා හොති උපස්සයං, පථවිට්ඨා චෙතෙ සත්තා, න ච මහාපථවියා ‘මය්හෙතෙ’ති අපෙක්ඛා හොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො සබ්බසත්තානං පතිට්ඨා හොති උපස්සයං, තථාගතට්ඨා [තථාගතපතිට්ඨා එව (සී.)] චෙතෙ සත්තා, න ච තථාගතස්ස ‘මය්හෙතෙ’ති අපෙක්ඛා හොති. යථා වා පන, මහාරාජ, මහතිමහාමෙඝො අභිවස්සන්තො තිණරුක්ඛපසුමනුස්සානං වුඩ්ඪිං දෙති සන්තතිං අනුපාලෙති. වුට්ඨූපජීවිනො චෙතෙ සත්තා සබ්බෙ, න ච මහාමෙඝස්ස ‘මය්හෙතෙ’ති අපෙක්ඛා හොති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො සබ්බසත්තානං කුසලධම්මෙ ජනෙති අනුපාලෙති, සත්ථූපජීවිනො චෙතෙ සත්තා සබ්බෙ, න ච තථාගතස්ස ‘මය්හෙතෙ’ති අපෙක්ඛා හොති. තං කිස්ස හෙතු? අත්තානුදිට්ඨියා පහීනත්තා’’ති.

‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, සුනිබ්බෙඨිතො පඤ්හො බහුවිධෙහි කාරණෙහි, ගම්භීරො උත්තානීකතො, ගණ්ඨි භින්නො, ගහනං අගහනං කතං, අන්ධකාරො ආලොකො කතො, භග්ගා පරවාදා, ජිනපුත්තානං චක්ඛුං උප්පාදිත’’න්ති.

භික්ඛුසඞ්ඝපරිහරණපඤ්හො සත්තමො.

8. අභෙජ්ජපරිසපඤ්හො

8. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘තථාගතො අභෙජ්ජපරිසො’ති, පුන ච භණථ ‘දෙවදත්තෙන එකප්පහාරං පඤ්ච භික්ඛුසතානි භින්නානී’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො අභෙජ්ජපරිසො, තෙන හි දෙවදත්තෙන එකප්පහාරං පඤ්ච භික්ඛුසතානි භින්නානීති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි දෙවදත්තෙන එකප්පහාරං පඤ්ච භික්ඛුසතානි භින්නානි, තෙන හි ‘තථාගතො අභෙජ්ජපරිසො’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, ගම්භීරො දුන්නිවෙඨියො, ගණ්ඨිතොපි ගණ්ඨිතරො, එත්ථායං ජනො ආවටො නිවුතො ඔවුතො පිහිතො පරියොනද්ධො, එත්ථ තව ඤාණබලං දස්සෙහි පරවාදෙසූ’’ති.

‘‘අභෙජ්ජපරිසො, මහාරාජ, තථාගතො, දෙවදත්තෙන ච එකප්පහාරං පඤ්ච භික්ඛුසතානි භින්නානි, තඤ්ච පන භෙදකස්ස බලෙන, භෙදකෙ විජ්ජමානෙ නත්ථි, මහාරාජ, අභෙජ්ජං නාම. භෙදකෙ සති මාතාපි පුත්තෙන භිජ්ජති, පුත්තොපි මාතරා භිජ්ජති, පිතාපි පුත්තෙන භිජ්ජති, පුත්තොපි පිතරා භිජ්ජති, භාතාපි භගිනියා භිජ්ජති, භගිනීපි භාතරා භිජ්ජති, සහායොපි සහායෙන භිජ්ජති, නාවාපි නානාදාරුසඞ්ඝටිතා ඌමිවෙගසම්පහාරෙන භිජ්ජති, රුක්ඛොපි මධුකප්පසම්පන්නඵලො අනිලබලවෙගාභිහතො භිජ්ජති, සුවණ්ණම්පි ජාතිමන්තං [ජාතරූපම්පි (සී.)] ලොහෙන භිජ්ජති. අපි ච, මහාරාජ, නෙසො අධිප්පායො විඤ්ඤූනං, නෙසා බුද්ධානං අධිමුත්ති, නෙසො පණ්ඩිතානං ඡන්දො ‘තථාගතො භෙජ්ජපරිසො’ති. අපි චෙත්ථ කාරණං අත්ථි, යෙන කාරණෙන තථාගතො වුච්චති ‘අභෙජ්ජපරිසො’ති. කතමං එත්ථ කාරණං? තථාගතස්ස, මහාරාජ, කතෙන අදානෙන වා අප්පියවචනෙන වා අනත්ථචරියාය වා අසමානත්තතාය වා යතො කුතොචි චරියං චරන්තස්සපි පරිසා භින්නාති න සුතපුබ්බං, තෙන කාරණෙන තථාගතො වුච්චති ‘අභෙජ්ජපරිසො’ති. තයාපෙතං, මහාරාජ, ඤාතබ්බං ‘අත්ථි කිඤ්චි නවඞ්ගෙ බුද්ධවචනෙ සුත්තාගතං, ඉමිනා නාම කාරණෙන බොධිසත්තස්ස කතෙන තථාගතස්ස පරිසා භින්නා’ති? ‘‘නත්ථි භන්තෙ, නො චෙතං ලොකෙ දිස්සති නොපි සුය්‍යති. සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

අභෙජ්ජපරිසපඤ්හො අට්ඨමො.

අභෙජ්ජවග්ගො දුතියො.

ඉමස්මිං වග්ගෙ අට්ඨ පඤ්හා.