4. මෙණ්ඩකපඤ්හො
1. ඉද්ධිබලවග්ගො
1. කතාධිකාරසඵලපඤ්හො
1. අථ ඛො මිලින්දො රාජා කතාවකාසො නිපච්ච ගරුනො පාදෙ සිරසි අඤ්ජලිං කත්වා එතදවොච ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ඉමෙ තිත්ථියා එවං භණන්ති [වඤ්චො භවති අඵලො (සී. පී. ක.)] ‘යදි බුද්ධො පූජං සාදියති, න පරිනිබ්බුතො බුද්ධො සංයුත්තො ලොකෙන අන්තොභවිකො ලොකස්මිං ලොකසාධාරණො, තස්මා තස්ස කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො. යදි පරිනිබ්බුතො විසංයුත්තො ලොකෙන නිස්සටො සබ්බභවෙහි, තස්ස පූජා නුප්පජ්ජති, පරිනිබ්බුතො න කිඤ්චි සාදියති, අසාදියන්තස්ස කතො අධිකාරො වඤ්ඣො භවති අඵලො’ති උභතො කොටිකො එසො පඤ්හො, නෙසො විසයො අප්පත්තමානසානං, මහන්තානං යෙවෙසො විසයො, භින්දෙතං දිට්ඨිජාලං එකංසෙ ඨපය, තවෙසො පඤ්හො අනුප්පත්තො, අනාගතානං ජිනපුත්තානං චක්ඛුං දෙහි පරවාදනිග්ගහායා’’ති.
ථෙරො ආහ ‘‘පරිනිබ්බුතො, මහාරාජ, භගවා, න ච භගවා පූජං සාදියති, බොධිමූලෙ යෙව තථාගතස්ස සාදියනා පහීනා, කිං පන අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන සාරිපුත්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා –
‘‘‘පූජියන්තා [පූජිතා (ස්‍යා.)] අසමසමා, සදෙවමානුසෙහි තෙ;
න සාදියන්ති සක්කාරං, බුද්ධානං එස ධම්මතා’’’ති.
රාජා ආහ ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, පුත්තො වා පිතුනො වණ්ණං භාසති, පිතා වා පුත්තස්ස වණ්ණං භාසති, න චෙතං කාරණං පරවාදානං නිග්ගහාය, පසාදප්පකාසනං නාමෙතං, ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං තත්ථ කාරණං සම්මා බ්‍රූහි සකවාදස්ස පතිට්ඨාපනාය දිට්ඨිජාලවිනිවෙඨනායා’’ති.
ථෙරො ආහ ‘‘පරිනිබ්බුතො, මහාරාජ, භගවා, න ච භගවා පූජං සාදියති, අසාදියන්තස්සෙව තථාගතස්ස දෙවමනුස්සා ධාතුරතනං වත්ථුං කරිත්වා තථාගතස්ස ඤාණරතනාරම්මණෙන සම්මාපටිපත්තිං සෙවන්තා තිස්සො සම්පත්තියො පටිලභන්ති.
‘‘යථා, මහාරාජ, මහතිමහාඅග්ගික්ඛන්ධො පජ්ජලිත්වා නිබ්බායෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, මහාඅග්ගික්ඛන්ධො සාදියති තිණකට්ඨුපාදාන’’න්ති? ‘‘ජලමානොපි සො, භන්තෙ, මහාඅග්ගික්ඛන්ධො තිණකට්ඨුපාදානං න සාදියති, කිං පන නිබ්බුතො උපසන්තො අචෙතනො සාදියති? ‘‘තස්මිං පන, මහාරාජ, අග්ගික්ඛන්ධෙ උපරතෙ උපසන්තෙ ලොකෙ අග්ගි සුඤ්ඤො හොතී’’ති. ‘‘න හි, භන්තෙ, කට්ඨං අග්ගිස්ස වත්ථු හොති උපාදානං, යෙ කෙචි මනුස්සා අග්ගිකාමා, තෙ අත්තනො ථාමබලවීරියෙන පච්චත්තපුරිසකාරෙන කට්ඨං මන්ථයිත්වා [මද්දිත්වා (ක.)] අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා තෙන අග්ගිනා අග්ගිකරණීයානි කම්මානි කරොන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, තිත්ථියානං වචනං මිච්ඡා භවති ‘අසාදියන්තස්ස කතො අධිකාරො වඤ්ඣො භවති අඵලො’ති.
‘‘යථා, මහාරාජ, මහතිමහාඅග්ගික්ඛන්ධො පජ්ජලි, එවමෙව භගවා දසසහස්සියා [දසසහස්සිම්හි (සී. පී. ක.)] ලොකධාතුයා බුද්ධසිරියා පජ්ජලි. යථා, මහාරාජ, මහතිමහාඅග්ගික්ඛන්ධො පජ්ජලිත්වා නිබ්බුතො, එවමෙව භගවා දසසහස්සියා ලොකධාතුයා බුද්ධසිරියා පජ්ජලිත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො. යථා, මහාරාජ, නිබ්බුතො අග්ගික්ඛන්ධො තිණකට්ඨුපාදානං න සාදියති, එවමෙව ඛො ලොකහිතස්ස සාදියනා පහීනා උපසන්තා. යථා, මහාරාජ, මනුස්සා නිබ්බුතෙ අග්ගික්ඛන්ධෙ අනුපාදානෙ අත්තනො ථාමබලවීරියෙන පච්චත්තපුරිසකාරෙන කට්ඨං මන්ථයිත්වා අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා තෙන අග්ගිනා අග්ගිකරණීයානි කම්මානි කරොන්ති, එවමෙව ඛො දෙවමනුස්සා තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව ධාතුරතනං වත්ථුං කරිත්වා තථාගතස්ස ඤාණරතනාරම්මණෙන සම්මාපටිපත්තිං සෙවන්තා තිස්සො සම්පත්තියො පටිලභන්ති, ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි යෙන කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො. යථා, මහාරාජ, මහතිමහාවාතො වායිත්වා උපරමෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, උපරතො වාතො සාදියති පුන නිබ්බත්තාපන’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, උපරතස්ස වාතස්ස ආභොගො වා මනසිකාරො වා පුන නිබ්බත්තාපනාය’’. ‘‘කිං කාරණං’’? ‘‘අචෙතනා සා වායොධාතූ’’ති. ‘‘අපි නු තස්ස, මහාරාජ, උපරතස්ස වාතස්ස වාතොති සමඤ්ඤා අපගච්ඡතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, තාලවණ්ටවිධූපනානි වාතස්ස උප්පත්තියා පච්චයා, යෙ කෙචි මනුස්සා උණ්හාභිතත්තා පරිළාහපරිපීළිතා, තෙ තාලවණ්ටෙන වා විධූපනෙන වා අත්තනො ථාමබලවීරියෙන පච්චත්තපුරිසකාරෙන තං නිබ්බත්තෙත්වා තෙන වාතෙන උණ්හං නිබ්බාපෙන්ති පරිළාහං වූපසමෙන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, තිත්ථියානං වචනං මිච්ඡා භවති ‘අසාදියන්තස්ස කතො අධිකාරො වඤ්ඣො භවති අඵලො’ති.
‘‘යථා, මහාරාජ, මහතිමහාවාතො වායි, එවමෙව භගවා දසසහස්සියා ලොකධාතුයා සීතලමධුරසන්තසුඛුමමෙත්තාවාතෙන උපවායි. යථා, මහාරාජ, මහතිමහාවාතො වායිත්වා උපරතො, එවමෙව භගවා සීතලමධුරසන්තසුඛුමමෙත්තාවාතෙන උපවායිත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො. යථා, මහාරාජ, උපරතො වාතො පුන නිබ්බත්තාපනං න සාදියති, එවමෙව ලොකහිතස්ස සාදියනා පහීනා උපසන්තා. යථා, මහාරාජ, තෙ මනුස්සා උණ්හාභිතත්තා පරිළාහපරිපීළිතා, එවමෙව දෙවමනුස්සා තිවිධග්ගිසන්තාපපරිළාහපරිපීළිතා. යථා තාලවණ්ටවිධූපනානි වාතස්ස නිබ්බත්තියා පච්චයා හොන්ති, එවමෙව තථාගතස්ස ධාතු ච ඤාණරතනඤ්ච පච්චයො හොති තිස්සන්නං සම්පත්තීනං පටිලාභාය. යථා මනුස්සා උණ්හාභිතත්තා පරිළාහපරිපීළිතා තාලවණ්ටෙන වා විධූපනෙන වා වාතං නිබ්බත්තෙත්වා උණ්හං නිබ්බාපෙන්ති පරිළාහං වූපසමෙන්ති, එවමෙව දෙවමනුස්සා තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව ධාතුඤ්ච ඤාණරතනඤ්ච පූජෙත්වා කුසලං නිබ්බත්තෙත්වා තෙන කුසලෙන තිවිධග්ගිසන්තාපපරිළාහං නිබ්බාපෙන්ති වූපසමෙන්ති. ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි පරවාදානං නිග්ගහාය. යථා, මහාරාජ, පුරිසො භෙරිං ආකොටෙත්වා සද්දං නිබ්බත්තෙය්‍ය, යො සො භෙරිසද්දො පුරිසෙන නිබ්බත්තිතො, සො සද්දො අන්තරධායෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, සද්දො සාදියති පුන නිබ්බත්තාපන’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, අන්තරහිතො සො සද්දො, නත්ථි තස්ස පුන උප්පාදාය ආභොගො වා මනසිකාරො වා, සකිං නිබ්බත්තෙ භෙරිසද්දෙ අන්තරහිතෙ සො භෙරිසද්දො සමුච්ඡින්නො හොති. භෙරී පන, භන්තෙ, පච්චයො හොති සද්දස්ස නිබ්බත්තියා, අථ පුරිසො පච්චයෙ සති අත්තජෙන වායාමෙන භෙරිං අකොටෙත්වා සද්දං නිබ්බත්තෙතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භගවා සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනපරිභාවිතං ධාතුරතනඤ්ච ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච අනුසිට්ඨඤ්ච [අනුසත්ථිඤ්ච (සී. පී.)] සත්ථාරං ඨපයිත්වා සයං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො, න ච පරිනිබ්බුතෙ භගවති සම්පත්තිලාභො උපච්ඡින්නො හොති, භවදුක්ඛපටිපීළිතා සත්තා ධාතුරතනඤ්ච ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච අනුසිට්ඨඤ්ච පච්චයං කරිත්වා සම්පත්තිකාමා සම්පත්තියො පටිලභන්ති, ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති.
‘‘දිට්ඨඤ්චෙතං, මහාරාජ, භගවතා අනාගතමද්ධානං. කථිතඤ්ච භණිතඤ්ච ආචික්ඛිතඤ්ච ‘සියා ඛො පනානන්ද, තුම්හාකං එවමස්ස අතීතසත්ථුකං පාවචනං නත්ථි නො සත්ථාති, න ඛො පනෙතං, ආනන්ද, එවං දට්ඨබ්බං, යො වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’ති. පරිනිබ්බුතස්ස තථාගතස්ස අසාදියන්තස්ස කතො අධිකාරො වඤ්ඣො භවති අඵලොති, තං තෙසං තිත්ථියානං වචනං මිච්ඡා අභූතං විතථං අලිකං විරුද්ධං විපරීතං දුක්ඛදායකං දුක්ඛවිපාකං අපායගමනීයන්ති.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි යෙන කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො. සාදියති නු ඛො, මහාරාජ, අයං මහාපථවී ‘සබ්බබීජානි මයි සංවිරුහන්තූ’’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන තානි, මහාරාජ, බීජානි අසාදියන්තියා මහාපථවියා සංවිරුහිත්වා දළ්හමූලජටාපතිට්ඨිතා ඛන්ධසාරසාඛාපරිවිත්ථිණ්ණා පුප්ඵඵලධරා හොන්තී’’ති? ‘‘අසාදියන්තීපි, භන්තෙ, මහාපථවී තෙසං බීජානං වත්ථුං හොති පච්චයං දෙති විරුහනාය, තානි බීජානි තං වත්ථුං නිස්සාය තෙන පච්චයෙන සංවිරුහිත්වා දළ්හමූලජටාපතිට්ඨිතා ඛන්ධසාරසාඛාපරිවිත්ථිණ්ණා පුප්ඵඵලධරා හොන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, තිත්ථියා සකෙ වාදෙ නට්ඨා හොන්ති හතා විරුද්ධා, සචෙ තෙ භණන්ති ‘අසාදියන්තස්ස කතො අධිකාරො වඤ්ඣො භවති අඵලො’ ති.
‘‘යථා, මහාරාජ, මහාපථවී, එවං තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො. යථා, මහාරාජ, මහාපථවී න කිඤ්චි සාදියති, එවං තථාගතො න කිඤ්චි සාදියති. යථා, මහාරාජ, තානි බීජානි පථවිං නිස්සාය සංවිරුහිත්වා දළ්හමූලජටාපතිට්ඨිතා ඛන්ධසාරසාඛාපරිවිත්ථිණ්ණා පුප්ඵඵලධරා හොන්ති, එවං දෙවමනුස්සා තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව ධාතුඤ්ච ඤාණරතනඤ්ච නිස්සාය දළ්හකුසලමූලපතිට්ඨිතා සමාධික්ඛන්ධධම්මසාරසීලසාඛාපරිවිත්ථිණ්ණා විමුත්තිපුප්ඵසාමඤ්ඤඵලධරා හොන්ති, ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි යෙන කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො. සාදියන්ති නු ඛො, මහාරාජ, ඉමෙ ඔට්ඨා ගොණා ගද්‍රභා අජා පසූ මනුස්සා අන්තොකුච්ඡිස්මිං කිමිකුලානං සම්භව’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන තෙ, මහාරාජ, කිමයො තෙසං අසාදියන්තානං අන්තොකුච්ඡිස්මිං සම්භවිත්වා බහුපුත්තනත්තා වෙපුල්ලතං පාපුණන්තී’’ති? ‘‘පාපස්ස, භන්තෙ, කම්මස්ස බලවතාය අසාදියන්තානං යෙව තෙසං සත්තානං අන්තොකුච්ඡිස්මිං කිමයො සම්භවිත්වා බහුපුත්තනත්තා වෙපුල්ලතං පාපුණන්තී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව ධාතුස්ස ච ඤාණාරම්මණස්ස ච බලවතාය තථාගතෙ කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි යෙන කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො. සාදියන්ති නු ඛො, මහාරාජ, ඉමෙ මනුස්සා ඉමෙ අට්ඨනවුති රොගා කායෙ නිබ්බත්තන්තූ’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිස්ස පන තෙ, මහාරාජ, රොගා අසාදියන්තානං කායෙ නිපතන්තී’’ති? ‘‘පුබ්බෙ කතෙන, භන්තෙ, දුච්චරිතෙනා’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, පුබ්බෙ කතං අකුසලං ඉධ වෙදනීයං හොති, තෙන හි, මහාරාජ, පුබ්බෙ කතම්පි ඉධ කතම්පි කුසලාකුසලං කම්මං අවඤ්ඣං භවති සඵලන්ති. ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති.
‘‘සුතපුබ්බං පන තයා, මහාරාජ, නන්දකො නාම යක්ඛො ථෙරං සාරිපුත්තං ආසාදයිත්වා පථවිං පවිට්ඨො’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යති, ලොකෙ පාකටො එසො’’ති. ‘‘අපි නු ඛො, මහාරාජ, ථෙරො සාරිපුත්තො සාදියි නන්දකස්ස යක්ඛස්ස මහාපථවිගිලන’’න්ති [පවත්තමානෙපි (ස්‍යා.)]. ‘‘උබ්බත්තියන්තෙපි, භන්තෙ, සදෙවකෙ ලොකෙ පතමානෙපි ඡමායං චන්දිමසූරියෙ විකිරන්තෙපි සිනෙරුපබ්බතරාජෙ ථෙරො සාරිපුත්තො න පරස්ස දුක්ඛං සාදියෙය්‍ය. තං කිස්ස හෙතු? යෙන හෙතුනා ථෙරො සාරිපුත්තො කුජ්ඣෙය්‍ය වා දුස්සෙය්‍ය වා, සො හෙතු ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස සමූහතො සමුච්ඡින්නො, හෙතුනො සමුග්ඝාතිතත්තා, භන්තෙ, ථෙරො සාරිපුත්තො ජීවිතහාරකෙපි කොපං න කරෙය්‍යා’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, ථෙරො සාරිපුත්තො නන්දකස්ස යක්ඛස්ස පථවිගිලනං න සාදියි, කිස්ස පන නන්දකො යක්ඛො පථවිං පවිට්ඨො’’ති? ‘‘අකුසලස්ස, භන්තෙ, කම්මස්ස බලවතායා’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, අකුසලස්ස කම්මස්ස බලවතාය නන්දකො යක්ඛො පථවිං පවිට්ඨො, අසාදියන්තස්සාපි කතො අපරාධො අවඤ්ඣො භවති සඵලො. තෙන හි, මහාරාජ, අකුසලස්සපි කම්මස්ස බලවතාය අසාදියන්තස්ස කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති. ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලොති.
‘‘කති නු ඛො තෙ, මහාරාජ, මනුස්සා, යෙ එතරහි මහාපථවිං පවිට්ඨා, අත්ථි තෙ තත්ථ සවණ’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යතී’’ති. ‘‘ඉඞ්ඝ ත්වං, මහාරාජ, සාවෙහී’’ති? ‘‘චිඤ්චමාණවිකා, භන්තෙ, සුප්පබුද්ධො ච සක්කො, දෙවදත්තො ච ථෙරො, නන්දකො ච යක්ඛො, නන්දො ච මාණවකොති. සුතමෙතං, භන්තෙ, ඉමෙ පඤ්ච ජනා මහාපථවිං පවිට්ඨා’’ති. ‘‘කිස්මිං තෙ, මහාරාජ, අපරද්ධා’’ති? ‘‘භගවති ච, භන්තෙ, සාවකෙසු චා’’ති. ‘‘අපි නු ඛො, මහාරාජ, භගවා වා සාවකා වා සාදියිංසු ඉමෙසං මහාපථවිපවිසන’’න්ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, තථාගතස්ස පරිනිබ්බුතස්ස අසාදියන්තස්සෙව කතො අධිකාරො අවඤ්ඣො භවති සඵලො’’ති. ‘‘සුවිඤ්ඤාපිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො ගම්භීරො උත්තානීකතො, ගුය්හං විදංසිතං, ගණ්ඨි භින්නො, ගහනං අගහනං කතං, නට්ඨා පරවාදා, භග්ගා කුදිට්ඨී, නිප්පභා ජාතා කුතිත්ථියා, ත්වං ගණීවරපවරමාසජ්ජා’’ති.
කතාධිකාරසඵලපඤ්හො පඨමො.
2. සබ්බඤ්ඤුභාවපඤ්හො
2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධො සබ්බඤ්ඤූ’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, භගවා සබ්බඤ්ඤූ, න ච භගවතො සතතං සමිතං ඤාණදස්සනං පච්චුපට්ඨිතං, ආවජ්ජනපටිබද්ධං භගවතො සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, ආවජ්ජිත්වා යදිච්ඡකං ජානාතී’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධො අසබ්බඤ්ඤූති. යදි තස්ස පරියෙසනාය සබ්බඤ්ඤුතඤාණං හොතී’’ති. ‘‘වාහසතං ඛො, මහාරාජ, වීහීනං අඩ්ඪචූළඤ්ච වාහා වීහිසත්තම්බණානි ද්වෙ ච තුම්බා එකච්ඡරාක්ඛණෙ පවත්තචිත්තස්ස එත්තකා වීහී ලක්ඛං ඨපීයමානා [ඨපීයමානෙ (සී. පී.)] පරික්ඛයං පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යුං?
‘‘තත්‍රිමෙ සත්තවිධා චිත්තා පවත්තන්ති, යෙ තෙ, මහාරාජ, සරාගා සදොසා සමොහා සකිලෙසා අභාවිතකායා අභාවිතසීලා අභාවිතචිත්තා අභාවිතපඤ්ඤා, තෙසං තං චිත්තං ගරුකං උප්පජ්ජති දන්ධං පවත්තති. කිං කාරණා? අභාවිතත්තා චිත්තස්ස. යථා, මහාරාජ, වංසනාළස්ස විතතස්ස විසාලස්ස විත්ථිණ්ණස්ස සංසිබ්බිතවිසිබ්බිතස්ස සාඛාජටාජටිතස්ස ආකඩ්ඪියන්තස්ස ගරුකං හොති ආගමනං දන්ධං. කිං කාරණා? සංසිබ්බිතවිසිබ්බිතත්තා සාඛානං. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ සරාගා සදොසා සමොහා සකිලෙසා අභාවිතකායා අභාවිතසීලා අභාවිතචිත්තා අභාවිතපඤ්ඤා, තෙසං තං චිත්තං ගරුකං උප්පජ්ජති දන්ධං පවත්තති. කිං කාරණා? සංසිබ්බිතවිසිබ්බිතත්තා කිලෙසෙහි, ඉදං පඨමං චිත්තං.
‘‘තත්‍රිදං දුතියං චිත්තං විභත්තමාපජ්ජති – යෙ තෙ, මහාරාජ, සොතාපන්නා පිහිතාපායා දිට්ඨිප්පත්තා විඤ්ඤාතසත්ථුසාසනා, තෙසං තං චිත්තං තීසු ඨානෙසු ලහුකං උප්පජ්ජති ලහුකං පවත්තති. උපරිභූමීසු ගරුකං උප්පජ්ජති දන්ධං පවත්තති. කිං කාරණා? තීසු ඨානෙසු චිත්තස්ස පරිසුද්ධත්තා උපරි කිලෙසානං අප්පහීනත්තා. යථා, මහාරාජ, වංසනාළස්ස තිපබ්බගණ්ඨිපරිසුද්ධස්ස උපරි සාඛාජටාජටිතස්ස ආකඩ්ඪියන්තස්ස යාව තිපබ්බං තාව ලහුකං එති, තතො උපරි ථද්ධං. කිං කාරණා? හෙට්ඨා පරිසුද්ධත්තා උපරි සාඛාජටාජටිතත්තා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ සොතාපන්නා පිහිතාපායා දිට්ඨිප්පත්තා විඤ්ඤාතසත්ථුසාසනා, තෙසං තං චිත්තං තීසු ඨානෙසු ලහුකං උප්පජ්ජති ලහුකං පවත්තති, උපරිභූමීසු ගරුකං උප්පජ්ජති දන්ධං පවත්තති. කිං කාරණා? තීසු ඨානෙසු චිත්තස්ස පරිසුද්ධත්තා උපරි කිලෙසානං අප්පහීනත්තා, ඉදං දුතියං චිත්තං.
‘‘තත්‍රිදං තතියං චිත්තං විභත්තමාපජ්ජති – යෙ තෙ, මහාරාජ, සකදාගාමිනො, යෙසං රාගදොසමොහා තනුභූතා, තෙසං තං චිත්තං පඤ්චසු ඨානෙසු ලහුකං උප්පජ්ජති ලහුකං පවත්තති, උපරිභූමීසු ගරුකං උප්පජ්ජති දන්ධං පවත්තති. කිං කාරණා? පඤ්චසු ඨානෙසු චිත්තස්ස පරිසුද්ධත්තා උපරි කිලෙසානං අප්පහීනත්තා. යථා, මහාරාජ, වංසනාළස්ස පඤ්චපබ්බගණ්ඨිපරිසුද්ධස්ස උපරි සාඛාජටාජටිතස්ස ආකඩ්ඪියන්තස්ස යාව පඤ්චපබ්බං තාව ලහුකං එති, තතො උපරි ථද්ධං. කිං කාරණා? හෙට්ඨා පරිසුද්ධත්තා උපරි සාඛාජටාජටිතත්තා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ සකදාගාමිනො, යෙසං රාගදොසමොහා තනුභූතා, තෙසං තං චිත්තං පඤ්චසු ඨානෙසු ලහුකං උප්පජ්ජති ලහුකං පවත්තති, උපරිභූමීසු ගරුකං උප්පජ්ජති දන්ධං පවත්තති. කිං කාරණා? පඤ්චසු ඨානෙසු චිත්තස්ස පරිසුද්ධත්තා උපරි කිලෙසානං අප්පහීනත්තා, ඉදං තතියං චිත්තං.
‘‘තත්‍රිදං චතුත්ථං චිත්තං විභත්තමාපජ්ජති – යෙ තෙ, මහාරාජ, අනාගාමිනො, යෙසං පඤ්චොරම්භාගියානි සඤ්ඤොජනානි පහීනානි, තෙසං තං චිත්තං දසසු ඨානෙසු ලහුකං උප්පජ්ජති ලහුකං පවත්තති, උපරිභූමීසු ගරුකං උප්පජ්ජති දන්ධං පවත්තති. කිං කාරණා? දසසු ඨානෙසු චිත්තස්ස පරිසුද්ධත්තා උපරි කිලෙසානං අප්පහීනත්තා. යථා, මහාරාජ, වංසනාළස්ස දසපබ්බගණ්ඨිපරිසුද්ධස්ස උපරි සාඛාජටාජටිතස්ස ආකඩ්ඪියන්තස්ස යාව දසපබ්බං තාව ලහුකං එති, තතො උපරි ථද්ධං. කිං කාරණා? හෙට්ඨා පරිසුද්ධත්තා උපරි සාඛාජටාජටිතත්තා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ අනාගාමිනො, යෙසං පඤ්චොරම්භාගියානි සඤ්ඤොජනානි පහීනානි, තෙසං තං චිත්තං දසසු ඨානෙසු ලහුකං උප්පජ්ජති ලහුකං පවත්තති, උපරිභූමීසු ගරුකං උප්පජ්ජති දන්ධං පවත්තති. කිං කාරණා? දසසු ඨානෙසු චිත්තස්ස පරිසුද්ධත්තා උපරි කිලෙසානං අප්පහීනත්තා, ඉදං චතුත්ථං චිත්තං.
‘‘තත්‍රිදං පඤ්චමං චිත්තං විභත්තමාපජ්ජති – යෙ තෙ, මහාරාජ, අරහන්තො ඛීණාසවා ධොතමලා වන්තකිලෙසා වුසිතවන්තො කතකරණීයා ඔහිතභාරා අනුප්පත්තසදත්ථා පරික්ඛීණභවසඤ්ඤොජනා පත්තපටිසම්භිදා සාවකභූමීසු පරිසුද්ධා, තෙසං තං චිත්තං සාවකවිසයෙ ලහුකං උප්පජ්ජති ලහුකං පවත්තති, පච්චෙකබුද්ධභූමීසු ගරුකං උප්පජ්ජති දන්ධං පවත්තති. කිං කාරණා? පරිසුද්ධත්තා සාවකවිසයෙ, අපරිසුද්ධත්තා පච්චෙකබුද්ධවිසයෙ. යථා, මහාරාජ, වංසනාළස්ස සබ්බපබ්බගණ්ඨිපරිසුද්ධස්ස ආකඩ්ඪියන්තස්ස ලහුකං හොති ආගමනං අදන්ධං. කිං කාරණා? සබ්බපබ්බගණ්ඨිපරිසුද්ධත්තා අගහනත්තා වංසස්ස. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ අරහන්තො ඛීණාසවා ධොතමලා වන්තකිලෙසා වුසිතවන්තො කතකරණීයා ඔහිතභාරා අනුප්පත්තසදත්ථා පරික්ඛීණභවසඤ්ඤොජනා පත්තපටිසම්භිදා සාවකභූමීසු පරිසුද්ධා, තෙසං තං චිත්තං සාවකවිසයෙ ලහුකං උප්පජ්ජති ලහුකං පවත්තති, පච්චෙකබුද්ධභූමීසු ගරුකං උප්පජ්ජති දන්ධං පවත්තති. කිං කාරණා? පරිසුද්ධත්තා සාවකවිසයෙ, අපරිසුද්ධත්තා පච්චෙකබුද්ධවිසයෙ, ඉදං පඤ්චමං චිත්තං.
‘‘තත්‍රිදං ඡට්ඨං චිත්තං විභත්තමාපජ්ජති – යෙ තෙ, මහාරාජ, පච්චෙකබුද්ධා සයම්භුනො අනාචරියකා එකචාරිනො ඛග්ගවිසාණකප්පා සකවිසයෙ පරිසුද්ධවිමලචිත්තා, තෙසං තං චිත්තං සකවිසයෙ ලහුකං උප්පජ්ජති ලහුකං පවත්තති, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධභූමීසු ගරුකං උප්පජ්ජති දන්ධං පවත්තති. කිං කාරණා? පරිසුද්ධත්තා සකවිසයෙ මහන්තත්තා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධවිසයස්ස. යථා, මහාරාජ, පුරිසො සකවිසයං පරිත්තං නදිං රත්තිම්පි දිවාපි යදිච්ඡක අච්ඡම්භිතො ඔතරෙය්‍ය, අථ පරතො මහාසමුද්දං ගම්භීරං විත්ථතං අගාධමපාරං දිස්වා භායෙය්‍ය, දන්ධායෙය්‍ය න විසහෙය්‍ය ඔතරිතුං. කිං කාරණා? තිණ්ණත්තා [චිණ්ණත්තා (සී. ස්‍යා. පී.)] සකවිසයස්ස, මහන්තත්තා ච මහාසමුද්දස්ස. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ පච්චෙකබුද්ධා සයම්භුනො අනාචරියකා එකචාරිනො ඛග්ගවිසාණකප්පා සකවිසයෙ පරිසුද්ධවිමලචිත්තා, තෙසං තං චිත්තං සකවිසයෙ ලහුකං උප්පජ්ජති ලහුකං පවත්තති, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධභූමීසු ගරුකං උප්පජ්ජති දන්ධං පවත්තති. කිං කාරණා? පරිසුද්ධත්තා සකවිසයෙ මහන්තත්තා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධවිසයස්ස, ඉදං ඡට්ඨං චිත්තං.
‘‘තත්‍රිදං සත්තමං චිත්තං විභත්තමාපජ්ජති – යෙ තෙ, මහාරාජ, සම්මාසම්බුද්ධා සබ්බඤ්ඤුනො දසබලධරා චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදා අට්ඨාරසහි බුද්ධධම්මෙහි සමන්නාගතා අනන්තජිනා අනාවරණඤාණා, තෙසං තං චිත්තං සබ්බත්ථ ලහුකං උප්පජ්ජති ලහුකං පවත්තති. කිං කාරණා? සබ්බත්ථ පරිසුද්ධත්තා. අපි නු ඛො, මහාරාජ, නාරාචස්ස සුධොතස්ස විමලස්ස නිග්ගණ්ඨිස්ස සුඛුමධාරස්ස අජිම්හස්ස අවඞ්කස්ස අකුටිලස්ස දළ්හචාපසමාරූළ්හස්ස ඛොමසුඛුමෙ වා කප්පාසසුඛුමෙ වා කම්බලසුඛුමෙ වා බලවනිපාතිතස්ස දන්ධායිතත්තං වා ලග්ගනං වා හොතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, ‘‘කිං කාරණා’’? ‘‘සුඛුමත්තා වත්ථානං සුධොතත්තා නාරාචස්ස නිපාතස්ස ච බලවත්තා’’ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ සම්මාසම්බුද්ධා සබ්බඤ්ඤුනො දසබලධරා චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදා අට්ඨාරසහි බුද්ධධම්මෙහි සමන්නාගතා අනන්තජිනා අනාවරණඤාණා, තෙසං තං චිත්තං සබ්බත්ථ ලහුකං උප්පජ්ජති ලහුකං පවත්තති. කිං කාරණා? සබ්බත්ථ පරිසුද්ධත්තා, ඉදං සත්තමං චිත්තං.
‘‘තත්‍ර, මහාරාජ, යදිදං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං චිත්තං, තං ඡන්නම්පි චිත්තානං ගණනං අතික්කමිත්වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙන ගුණෙන පරිසුද්ධඤ්ච ලහුකඤ්ච. යස්මා ච භගවතො චිත්තං පරිසුද්ධඤ්ච ලහුකඤ්ච, තස්මා, මහාරාජ, භගවා යමකපාටිහීරං දස්සෙති. යමකපාටිහීරෙ, මහාරාජ, ඤාතබ්බං බුද්ධානං භගවන්තානං චිත්තං එවං ලහුපරිවත්තන්ති, න තත්ථ සක්කා උත්තරිං කාරණං වත්තුං, තෙපි, මහාරාජ, පාටිහීරා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං චිත්තං උපාදාය ගණනම්පි සඞ්ඛම්පි කලම්පි කලභාගම්පි න උපෙන්ති, ආවජ්ජනපටිබද්ධං, මහාරාජ, භගවතො සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, ආවජ්ජෙත්වා යදිච්ඡකං ජානාති.
‘‘යථා, මහාරාජ, පුරිසො හත්ථෙ ඨපිතං යං කිඤ්චි දුතියෙ හත්ථෙ ඨපෙය්‍ය විවටෙන මුඛෙන වාචං නිච්ඡාරෙය්‍ය, මුඛගතං භොජනං ගිලෙය්‍ය, උම්මීලෙත්වා වා නිමීලෙය්‍ය, නිමීලෙත්වා වා උම්මීලෙය්‍ය, සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, චිරතරං එතං, මහාරාජ, ලහුතරං භගවතො සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, ලහුතරං ආවජ්ජනං, ආවජ්ජෙත්වා යදිච්ඡකං ජානාති, ආවජ්ජනවිකලමත්තකෙන න තාවතා බුද්ධා භගවන්තො අසබ්බඤ්ඤුනො නාම හොන්තී’’ති.
‘‘ආවජ්ජනම්පි, භන්තෙ නාගසෙන, පරියෙසනාය කාතබ්බං, ඉඞ්ඝ මං තත්ථ කාරණෙන සඤ්ඤාපෙහී’’ති. ‘‘යථා, මහාරාජ, පුරිසස්ස අඩ්ඪස්ස මහද්ධනස්ස මහාභොගස්ස පහූතජාතරූපරජතස්ස පහූතවිත්තූපකරණස්ස පහූතධනධඤ්ඤස්ස සාලිවීහියවතණ්ඩුලතිලමුග්ගමාසපුබ්බණ්ණාපරණ්ණසප්පිතෙලනවනීතඛීරදධිමධුගුළඵාණිතා ච ඛළොපිකුම්භිපීඨරකොට්ඨභාජනගතා භවෙය්‍යුං, තස්ස ච පුරිසස්ස පාහුනකො ආගච්ඡෙය්‍ය භත්තාරහො භත්තාභිකඞ්ඛී, තස්ස ච ගෙහෙ යං රන්ධං භොජනං, තං පරිනිට්ඨිතං භවෙය්‍ය, කුම්භිතො තණ්ඩුලෙ නීහරිත්වා භොජනං රන්ධෙය්‍ය, අපි ච ඛො සො, මහාරාජ, තාවතකෙන භොජනවෙකල්ලමත්තකෙන අධනො නාම කපණො නාම භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, චක්කවත්තිරඤ්ඤො ඝරෙපි, භන්තෙ, අකාලෙ භොජනවෙකල්ලං හොති, කිං පන ගහපතිකස්සා’’ති? ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතස්ස ආවජ්ජනවිකලමත්තකං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං ආවජ්ජෙත්වා යදිච්ඡකං ජානාති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, රුක්ඛො අස්ස ඵලිතො ඔණතවිනතො පිණ්ඩිභාරභරිතො, න කිඤ්චි තත්ථ පතිතං ඵලං භවෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, රුක්ඛො තාවතකෙන පතිතඵලවෙකල්ලමත්තකෙන අඵලො නාම භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, පතනපටිබද්ධානි තානි රුක්ඛඵලානි, පතිතෙ යදිච්ඡකං ලභතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතස්ස ආවජ්ජනපටිබද්ධං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං ආවජ්ජෙත්වා යදිච්ඡකං ජානාතී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ආවජ්ජෙත්වා ආවජ්ජෙත්වා බුද්ධො යදිච්ඡකං ජානාතී’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, භගවා ආවජ්ජෙත්වා ආවජ්ජෙත්වා යදිච්ඡකං ජානාතී’’ති.
‘‘යථා, මහාරාජ, චක්කවත්තී රාජා යදා චක්කරතනං සරති ‘උපෙතු මෙ චක්කරතන’න්ති, සරිතෙ චක්කරතනං උපෙති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො ආවජ්ජෙත්වා ආවජ්ජෙත්වා යදිච්ඡකං ජානාතී’’ති. ‘‘දළ්හං, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණං, බුද්ධො සබ්බඤ්ඤූ, සම්පටිච්ඡාම බුද්ධො සබ්බඤ්ඤූ’’ති.
බුද්ධසබ්බඤ්ඤුභාවපඤ්හො දුතියො.
3. දෙවදත්තපබ්බජ්ජපඤ්හො
3. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, දෙවදත්තො කෙන පබ්බාජිතො’’ති? ‘‘ඡ යිමෙ, මහාරාජ, ඛත්තියකුමාරා භද්දියො ච අනුරුද්ධො ච ආනන්දො ච භගු ච කිමිලො [කිම්බිලො (සී. පී.) ම. නි. 2.166 පස්සිතබ්බං] ච දෙවදත්තො ච උපාලිකප්පකො සත්තමො අභිසම්බුද්ධෙ සත්ථරි සක්‍යකුලානන්දජනනෙ භගවන්තං අනුපබ්බජන්තා නික්ඛමිංසු, තෙ භගවා පබ්බාජෙසී’’ති. ‘‘නනු, භන්තෙ, දෙවදත්තෙන පබ්බජිත්වා සඞ්ඝො භින්නො’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, දෙවදත්තෙන පබ්බජිත්වා සඞ්ඝො භින්නො, න ගිහී සඞ්ඝං භින්දති, න භික්ඛුනී, න සික්ඛමානා, න සාමණෙරො, න සාමණෙරී සඞ්ඝං භින්දති, භික්ඛු පකතත්තො සමානසංවාසකො සමානසීමායං ඨිතො සඞ්ඝං භින්දතීති. සඞ්ඝභෙදකො, භන්තෙ, පුග්ගලො කිං කම්මං ඵුසතී’’ති? ‘‘කප්පට්ඨිතිකං, මහාරාජ, කම්මං ඵුසතී’’ති.
‘‘කිං පන, භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධො ජානාති ‘දෙවදත්තො පබ්බජිත්වා සඞ්ඝං භින්දිස්සති, සඞ්ඝං භින්දිත්වා කප්පං නිරයෙ පච්චිස්සතී’’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, තථාගතො ජානාති ‘දෙවදත්තො පබ්බජිත්වා සඞ්ඝං භින්දිස්සති, සඞ්ඝං භින්දිත්වා කප්පං නිරයෙ පච්චිස්සතී’’’ති. ‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධො ජානාති ‘දෙවදත්තො පබ්බජිත්වා සඞ්ඝං භින්දිස්සති, සඞ්ඝං භින්දිත්වා කප්පං නිරයෙ පච්චිස්සතී’ති, තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධො කාරුණිකො අනුකම්පකො හිතෙසී සබ්බසත්තානං අහිතං අපනෙත්වා හිතමුපදහතීති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තං අජානිත්වා පබ්බාජෙසි, තෙන හි බුද්ධො අසබ්බඤ්ඤූති, අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, විජටෙහි එතං මහාජටං, භින්ද පරාපවාදං, අනාගතෙ අද්ධානෙ තයා සදිසා බුද්ධිමන්තො භික්ඛූ දුල්ලභා භවිස්සන්ති, එත්ථ තව බලං පකාසෙහී’’ති.
‘‘කාරුණිකො, මහාරාජ, භගවා සබ්බඤ්ඤූ ච, කාරුඤ්ඤෙන, මහාරාජ, භගවා සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙන දෙවදත්තස්ස ගතිං ඔලොකෙන්තො අද්දස දෙවදත්තං ආපායිකං කම්මං [අපරාපරියකම්මං (සී. ස්‍යා. පී.)] ආයූහිත්වා අනෙකානි කප්පකොටිසතසහස්සානි නිරයෙන නිරයං විනිපාතෙන විනිපාතං ගච්ඡන්තං, තං භගවා සබ්බඤ්ඤුතඤාණෙන ජානිත්වා ඉමස්ස අපරියන්තකතං කම්මං මම සාසනෙ පබ්බජිතස්ස පරියන්තකතං භවිස්සති, පුරිමං උපාදාය පරියන්තකතං දුක්ඛං භවිස්සති, අපබ්බජිතොපි අයං මොඝපුරිසො කප්පට්ඨියමෙව කම්මං ආයූහිස්සතීති කාරුඤ්ඤෙන දෙවදත්තං පබ්බාජෙසී’’ති.
‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධො වධිත්වා තෙලෙන මක්ඛෙති, පපාතෙ පාතෙත්වා හත්ථං දෙති, මාරෙත්වා ජීවිතං පරියෙසති, යං සො පඨමං දුක්ඛං දත්වා පච්ඡා සුඛං උපදහතී’’ති? ‘‘වධෙතිපි, මහාරාජ, තථාගතො සත්තානං හිතවසෙන, පාතෙතිපි සත්තානං හිතවසෙන, මාරෙතිපි සත්තානං හිතවසෙන, වධිත්වාපි, මහාරාජ, තථාගතො සත්තානං හිතමෙව උපදහති, පාතෙත්වාපි සත්තානං හිතමෙව උපදහති, මාරෙත්වාපි සත්තානං හිතමෙව උපදහති. යථා, මහාරාජ, මාතාපිතරො නාම වධිත්වාපි පාතයිත්වාපි පුත්තානං හිතමෙව උපදහන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො වධෙතිපි සත්තානං හිතවසෙන, පාතෙතිපි සත්තානං හිතවසෙන, මාරෙතිපි සත්තානං හිතවසෙන, වධිත්වාපි, මහාරාජ, තථාගතො සත්තානං හිතමෙව උපදහති, පාතෙත්වාපි සත්තානං හිතමෙව උපදහති, මාරෙත්වාපි සත්තානං හිතමෙව උපදහති, යෙන යෙන යොගෙන සත්තානං ගුණවුඩ්ඪි හොති, තෙන තෙන යොගෙන සබ්බසත්තානං හිතමෙව උපදහති. සචෙ, මහාරාජ, දෙවදත්තො න පබ්බාජෙය්‍ය, ගිහිභූතො සමානො නිරයසංවත්තනිකං බහුං පාපකම්මං කත්වා අනෙකානි කප්පකොටිසතසහස්සානි නිරයෙන නිරයං විනිපාතෙන විනිපාතං ගච්ඡන්තො බහුං දුක්ඛං වෙදයිස්සති, තං භගවා ජානමානො කාරුඤ්ඤෙන දෙවදත්තං පබ්බාජෙසි, ‘මම සාසනෙ පබ්බජිතස්ස දුක්ඛං පරියන්තකතං භවිස්සතී’ති කාරුඤ්ඤෙන ගරුකං දුක්ඛං ලහුකං අකාසි.
‘‘යථා වා, මහාරාජ, ධනයසසිරිඤාතිබලෙන බලවා පුරිසො අත්තනො ඤාතිං වා මිත්තං වා රඤ්ඤා ගරුකං දණ්ඩං ධාරෙන්තං අත්තනො බහුවිස්සත්ථභාවෙන සමත්ථතාය ගරුකං දණ්ඩං ලහුකං අකාසි, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භගවා බහූනි කප්පකොටිසතසහස්සානි දුක්ඛං වෙදයමානං දෙවදත්තං පබ්බාජෙත්වා සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිබලසමත්ථභාවෙන ගරුකං දුක්ඛං ලහුකං අකාසි.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කුසලො භිසක්කො සල්ලකත්තො ගරුකං රොගං බලවොසධබලෙන ලහුකං කරොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, බහූනි කප්පකොටිසතසහස්සානි දුක්ඛං වෙදයමානං දෙවදත්තං භගවා රොගඤ්ඤුතාය පබ්බාජෙත්වා කාරුඤ්ඤබලො පත්ථද්ධධම්මොසධබලෙන ගරුකං දුක්ඛං ලහුකං අකාසි. අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, භගවා බහුවෙදනීයං දෙවදත්තං අප්පවෙදනීයං කරොන්තො කිඤ්චි අපුඤ්ඤං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘න කිඤ්චි, භන්තෙ, අපුඤ්ඤං ආපජ්ජෙය්‍ය අන්තමසො ගද්දූහනමත්තම්පී’’ති. ‘‘ඉමම්පි ඛො, මහාරාජ, කාරණං අත්ථතො සම්පටිච්ඡ, යෙන කාරණෙන භගවා දෙවදත්තං පබ්බාජෙසි.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන භගවා දෙවදත්තං පබ්බාජෙසි. යථා, මහාරාජ, චොරං ආගුචාරිං ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙය්‍යුං, ‘අයං ඛො, දෙව, චොරො ආගුචාරී, ඉමස්ස යං ඉච්ඡසි, තං දණ්ඩං පණෙහී’ති. තමෙනං රාජා එවං වදෙය්‍ය ‘තෙන හි, භණෙ, ඉමං චොරං බහිනගරං නීහරිත්වා ආඝාතනෙ සීසං ඡින්දථා’’ති, ‘එවං දෙවා’ති ඛො තෙ රඤ්ඤො පටිස්සුත්වා තං බහිනගරං නීහරිත්වා ආඝාතනං නයෙය්‍යුං. තමෙනං පස්සෙය්‍ය කොචිදෙව පුරිසො රඤ්ඤො සන්තිකා ලද්ධවරො ලද්ධයසධනභොගො ආදෙය්‍යවචනො බලවිච්ඡිතකාරී, සො තස්ස කාරුඤ්ඤං කත්වා තෙ පුරිසෙ එවං වදෙය්‍ය ‘අලං, භො, කිං තුම්හාකං ඉමස්ස සීසච්ඡෙදනෙන, තෙන හි භො ඉමස්ස හත්ථං වා පාදං වා ඡින්දිත්වා ජීවිතං රක්ඛථ, අහමෙතස්ස කාරණා රඤ්ඤො සන්තිකෙ පටිවචනං කරිස්සාමී’ති. තෙ තස්ස බලවතො වචනෙන තස්ස චොරස්ස හත්ථං වා පාදං වා ඡින්දිත්වා ජීවිතං රක්ඛෙය්‍යුං. අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, පුරිසො එවං කාරී තස්ස චොරස්ස කිච්චකාරී අස්සා’’ති? ‘‘ජීවිතදායකො සො, භන්තෙ, පුරිසො තස්ස චොරස්ස, ජීවිතෙ දින්නෙ කිං තස්ස අකතං නාම අත්ථී’’ති? ‘‘යා පන හත්ථපාදච්ඡෙදනෙ වෙදනා, සො තාය වෙදනාය කිඤ්චි අපුඤ්ඤං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘අත්තනො කතෙන සො, භන්තෙ, චොරො දුක්ඛවෙදනං වෙදයති, ජීවිතදායකො පන පුරිසො න කිඤ්චි අපුඤ්ඤං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භගවා කාරුඤ්ඤෙන දෙවදත්තං පබ්බාජෙසි ‘මම සාසනෙ පබ්බජිතස්ස දුක්ඛං පරියන්තකතං භවිස්සතී’ති. පරියන්තකතඤ්ච, මහාරාජ, දෙවදත්තස්ස දුක්ඛං, දෙවදත්තො, මහාරාජ, මරණකාලෙ –
‘‘‘ඉමෙහි අට්ඨීහි තමග්ගපුග්ගලං, දෙවාතිදෙවං නරදම්මසාරථිං;
සමන්තචක්ඛුං සතපුඤ්ඤලක්ඛණං, පාණෙහි බුද්ධං සරණං උපෙමී’ති.
‘‘පාණුපෙතං සරණමගමාසි. දෙවදත්තො, මහාරාජ, ඡ කොට්ඨාසෙ කතෙ කප්පෙ අතික්කන්තෙ පඨමකොට්ඨාසෙ සඞ්ඝං භින්දි, පඤ්ච කොට්ඨාසෙ නිරයෙ පච්චිත්වා තතො මුච්චිත්වා අට්ඨිස්සරො නාම පච්චෙකබුද්ධො භවිස්සති. අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, භගවා එවං කාරී දෙවදත්තස්ස කිච්චකාරී අස්සා’’ති? ‘‘සබ්බදදො, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො දෙවදත්තස්ස, යං තථාගතො දෙවදත්තං පච්චෙකබොධිං පාපෙස්සති, කිං තථාගතෙන දෙවදත්තස්ස අකතං නාම අත්ථී’’ති? ‘‘යං පන, මහාරාජ, දෙවදත්තො සඞ්ඝං භින්දිත්වා නිරයෙ දුක්ඛවෙදනං වෙදයති, අපි නු ඛො භගවා තතොනිදානං කිඤ්චි අපුඤ්ඤං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, අත්තනා කතෙන, භන්තෙ, දෙවදත්තො කප්පං නිරයෙ පච්චති, දුක්ඛපරියන්තකාරකො සත්ථා න කිඤ්චි අපුඤ්ඤං ආපජ්ජතී’’ති. ‘‘ඉමම්පි ඛො, ත්වං මහාරාජ, කාරණං අත්ථතො සම්පටිච්ඡ, යෙන කාරණෙන භගවා දෙවදත්තං පබ්බාජෙසි.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන භගවා දෙවදත්තං පබ්බාජෙසි. යථා, මහාරාජ, කුසලො භිසක්කො සල්ලකත්තො වාතපිත්තසෙම්හසන්නිපාතඋතුපරිණාමවිසමපරිහාරඔපක්කමිකොපක්කන්තං පූතිකුණපදුග්ගන්ධාභිසඤ්ඡන්නං අන්තොසල්ලං සුසිරගතං පුබ්බරුහිරසම්පුණ්ණං වණං වූපසමෙන්තො වණමුඛං කක්ඛළතිඛිණඛාරකටුකෙන භෙසජ්ජෙන අනුලිම්පති පරිපච්චනාය, පරිපච්චිත්වා මුදුභාවමුපගතං සත්ථෙන විකන්තයිත්වා ඩහති සලාකාය, දඩ්ඪෙ ඛාරලවණං දෙති, භෙසජ්ජෙන අනුලිම්පති වණරුහනාය බ්‍යාධිතස්ස සොත්ථිභාවමනුප්පත්තියා, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, භිසක්කො සල්ලකත්තො අහිතචිත්තො භෙසජ්ජෙන අනුලිම්පති, සත්ථෙන විකන්තෙති, ඩහති සලාකාය, ඛාරලවණං දෙතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, හිතචිත්තො සොත්ථිකාමො තානි කිරියානි කරොතී’’ති. ‘‘යා පනස්ස භෙසජ්ජකිරියාකරණෙන උප්පන්නා දුක්ඛවෙදනා, තතොනිදානං සො භිසක්කො සල්ලකත්තො කිඤ්චි අපුඤ්ඤං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘හිතචිත්තො, භන්තෙ, සොත්ථිකාමො භිසක්කො සල්ලකත්තො තානි කිරියානි කරොති, කිං සො තතොනිදානං අපුඤ්ඤං ආපජ්ජෙය්‍ය, සග්ගගාමී සො, භන්තෙ, භිසක්කො සල්ලකත්තො’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, කාරුඤ්ඤෙන භගවා දෙවදත්තං පබ්බාජෙසි දුක්ඛපරිමුත්තියා.
‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන භගවා දෙවදත්තං පබ්බාජෙසි. යථා, මහාරාජ, පුරිසො කණ්ටකෙන විද්ධො අස්ස, අථඤ්ඤතරො පුරිසො තස්ස හිතකාමො සොත්ථිකාමො තිණ්හෙන කණ්ටකෙනවා සත්ථමුඛෙන වා සමන්තතො ඡින්දිත්වා පග්ඝරන්තෙන ලොහිතෙන තං කණ්ටකං නීහරෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, පුරිසො අහිතකාමො තං කණ්ටකං නීහරතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, හිතකාමො සො, භන්තෙ, පුරිසො සොත්ථිකාමො තං කණ්ටකං නීහරති. සචෙ සො, භන්තෙ, තං කණ්ටකං න නීහරෙය්‍ය, මරණං වා සො තෙන පාපුණෙය්‍ය මරණමත්තං වා දුක්ඛ’’න්ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො කාරුඤ්ඤෙන දෙවදත්තං පබ්බාජෙසි දුක්ඛපරිමුත්තියා. සචෙ මහාරාජ, භගවා දෙවදත්තං න පබ්බාජෙය්‍ය, කප්පකොටිසතසහස්සම්පි දෙවදත්තො භවපරම්පරාය නිරයෙ පච්චෙය්‍යා’’ති.
‘‘අනුසොතගාමිං, භන්තෙ නාගසෙන, දෙවදත්තං තථාගතො පටිසොතං පාපෙසි, විපන්ථපටිපන්නං දෙවදත්තං පන්ථෙ පටිපාදෙසි, පපාතෙ පතිතස්ස දෙවදත්තස්ස පතිට්ඨං අදාසි, විසමගතං දෙවදත්තං තථාගතො සමං ආරොපෙසි, ඉමෙ ච, භන්තෙ නාගසෙන, හෙතූ ඉමානි ච කාරණානි න සක්කා අඤ්ඤෙන සන්දස්සෙතුං අඤ්ඤත්‍ර තවාදිසෙන බුද්ධිමතා’’ති.
දෙවදත්තපබ්බජ්ජපඤ්හො තතියො.
4. පථවිචලනපඤ්හො
4. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා – ‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ [අට්ඨිමෙ ආනන්ද (අ. නි. 8.70)], හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’ති. අසෙසවචනං ඉදං, නිස්සෙසවචනං ඉදං, නිප්පරියායවචනං ඉදං, නත්ථඤ්ඤො නවමො හෙතු මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, අඤ්ඤො නවමො හෙතු භවෙය්‍ය මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය, තම්පි හෙතුං භගවා කථෙය්‍ය. යස්මා ච ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, නත්ථඤ්ඤො නවමො හෙතු මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය, තස්මා අනාචික්ඛිතො භගවතා, අයඤ්ච නවමො හෙතු දිස්සති මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය, යං වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතාති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, අට්ඨෙව හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය, තෙන හි වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතාති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, තෙන හි අට්ඨෙව හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායාති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො සුඛුමො දුන්නිවෙඨියො අන්ධකරණො චෙව ගම්භීරො ච, සො තවානුප්පත්තො, නෙසො අඤ්ඤෙන ඉත්තරපඤ්ඤෙන සක්කා විසජ්ජෙතුං අඤ්ඤත්‍ර තවාදිසෙන බුද්ධිමතා’’ති.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා – ‘අට්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’ති. යං වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, තඤ්ච පන අකාලිකං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, තස්මා අගණිතං අට්ඨහි හෙතූහි.
‘‘යථා, මහාරාජ, ලොකෙ තයො යෙව මෙඝා ගණීයන්ති වස්සිකො හෙමන්තිකො පාවුසකොති. යදි තෙ මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො මෙඝො පවස්සති, න සො මෙඝො ගණීයති සම්මතෙහි මෙඝෙහි, අකාලමෙඝොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහි.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, හිමවන්තා පබ්බතා පඤ්ච නදිසතානි සන්දන්ති, තෙසං, මහාරාජ, පඤ්චන්නං නදිසතානං දසෙව නදියො නදිගණනාය ගණීයන්ති. සෙය්‍යථීදං, ගඞ්ගා යමුනා අචිරවතී සරභූ මහී සින්ධු සරස්සතී වෙත්‍රවතී වීතංසා චන්දභාගාති, අවසෙසා නදියො නදිගණනාය අගණිතා. කිං කාරණා? න තා නදියො ධුවසලිලා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහි.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, රඤ්ඤො සතම්පි ද්විසතම්පි තිසතම්පි අමච්චා හොන්ති, තෙසං ඡ යෙව ජනා අමච්චගණනාය ගණීයන්ති. සෙය්‍යථීදං, සෙනාපති පුරොහිතො අක්ඛදස්සො භණ්ඩාගාරිකො ඡත්තග්ගාහකො ඛග්ගග්ගාහකො. එතෙ යෙව අමච්චගණනාය ගණීයන්ති. කිං කාරණා? යුත්තත්තා රාජගුණෙහි, අවසෙසා අගණිතා, සබ්බෙ අමච්චාත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරෙන රඤ්ඤා මහාදානෙ දීයමානෙ යං සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා, අකාලිකං එතං කදාචුප්පත්තිකං අට්ඨහි හෙතූහි විප්පමුත්තං, න තං ගණීයති අට්ඨහි හෙතූහි.
‘‘සුය්‍යති නු ඛො, මහාරාජ, එතරහි ජිනසාසනෙ කතාධිකාරානං දිට්ඨධම්මසුඛවෙදනීයකම්මං, කිත්ති ච යෙසං අබ්භුග්ගතා දෙවමනුස්සෙසූ’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යති එතරහි ජිනසාසනෙ කතාධිකාරානං දිට්ඨධම්මසුඛවෙදනීයකම්මං, කිත්ති ච යෙසං අබ්භුග්ගතා දෙවමනුස්සෙසු සත්ත ජනාති’’. ‘‘කෙ ච තෙ, මහාරාජා’’ති? ‘‘සුමනො ච, භන්තෙ, මාලාකාරො, එකසාටකො ච බ්‍රාහ්මණො, පුණ්ණො ච භතකො, මල්ලිකා ච දෙවී, ගොපාලමාතා ච දෙවී, සුප්පියා ච උපාසිකා, පුණ්ණා ච දාසීති ඉමෙ සත්ත දිට්ඨධම්මසුඛවෙදනීයා සත්තා, කිත්ති ච ඉමෙසං අබ්භුග්ගතා දෙවමනුස්සෙසූ’’ති.
‘‘අපරෙපි සුය්‍යන්ති නු ඛො අතීතෙ මානුසකෙනෙව සරීරදෙහෙන තිදසභවනං ගතා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යන්තී’’ති. ‘‘කෙ ච තෙ, මහාරාජා’’ති? ‘‘ගුත්තිලො ච ගන්ධබ්බො, සාධීනො ච රාජා, නිමි ච රාජා, මන්ධාතා ච රාජාති ඉමෙ චතුරො ජනා සුය්‍යන්ති, තෙනෙව මානුසකෙන සරීරදෙහෙන තිදසභවනං ගතා’’ති. ‘‘සුචිරම්පි කතං සුය්‍යති සුකතදුක්කටන්ති? සුතපුබ්බං පන තයා, මහාරාජ, අතීතෙ වා අද්ධානෙ වත්තමානෙ වා අද්ධානෙ ඉත්ථන්නාමස්ස දානෙ දීයමානෙ සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා මහාපථවී කම්පිතා’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘අත්ථි මෙ, මහාරාජ, ආගමො අධිගමො පරියත්ති සවනං සික්ඛාබලං සුස්සූසා පරිපුච්ඡා ආචරියුපාසනං, මයාපි න සුතපුබ්බං ‘ඉත්ථන්නාමස්ස දානෙ දීයමානෙ සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා මහාපථවී කම්පිතා’ති ඨපෙත්වා වෙස්සන්තරස්ස රාජවසභස්ස දානවරං. භගවතො ච, මහාරාජ, කස්සපස්ස, භගවතො ච සක්‍යමුනිනොති ද්වින්නං බුද්ධානං අන්තරෙ ගණනපථං වීතිවත්තා වස්සකොටියො අතික්කන්තා, තත්ථපි මෙ සවනං නත්ථි ‘ඉත්ථන්නාමස්ස දානෙ දීයමානෙ සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා මහාපථවී කම්පිතා’ති. න, මහාරාජ, තාවතකෙන වීරියෙන තාවතකෙන පරක්කමෙන මහාපථවී කම්පති, ගුණභාරභරිතා, මහාරාජ, සබ්බසොචෙය්‍යකිරියගුණභාරභරිතා ධාරෙතුං න විසහන්තී මහාපථවී චලති කම්පති පවෙධති.
‘‘යථා, මහාරාජ, සකටස්ස අතිභාරභරිතස්ස නාභියො ච නෙමියො ච ඵලන්ති අක්ඛො භිජ්ජති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සබ්බසොචෙය්‍යකිරියගුණභාරභරිතා මහාපථවී ධාරෙතුං න විසහන්තී චලති කම්පති පවෙධති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ගගනං අනිලජලවෙගසඤ්ඡාදිතං උස්සන්නජලභාරභරිතං අතිවාතෙන ඵුටිතත්තා නදති රවති ගළගළායති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, මහාපථවී රඤ්ඤො වෙස්සන්තරස්ස දානබලවිපුලඋස්සන්නභාරභරිතා ධාරෙතුං න විසහන්තී චලති කම්පති පවෙධති. න හි, මහාරාජ, රඤ්ඤො වෙස්සන්තරස්ස චිත්තං රාගවසෙන පවත්තති, න දොසවසෙන පවත්තති, න මොහවසෙන පවත්තති, න මානවසෙන පවත්තති, න දිට්ඨිවසෙන පවත්තති, න කිලෙසවසෙන පවත්තති, න විතක්කවසෙන පවත්තති, න අරතිවසෙන පවත්තති, අථ ඛො දානවසෙන බහුලං පවත්තති ‘කින්ති අනාගතා යාචකා මම සන්තිකෙ ආගච්ඡෙය්‍යුං, ආගතා ච යාචකා යථාකාමං ලභිත්වා අත්තමනා භවෙය්‍යු’න්ති සතතං සමිතං දානං පති මානසං ඨපිතං හොති. රඤ්ඤො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරස්ස සතතං සමිතං දසසු ඨානෙසු මානසං ඨපිතං හොති දමෙ සමෙ ඛන්තියං සංවරෙ යමෙ නියමෙ අක්කොධෙ අවිහිංසායං සච්චෙ සොචෙය්‍යෙ. රඤ්ඤො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරස්ස කාමෙසනා පහීනා, භවෙසනා පටිප්පස්සද්ධා, බ්‍රහ්මචරියෙසනාය යෙව උස්සුක්කං ආපන්නො, රඤ්ඤො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරස්ස අත්තරක්ඛා [පරරක්ඛාය (සී. පී.)] පහීනා, සබ්බසත්තරක්ඛාය උස්සුක්කං ආපන්නො ‘කින්ති ඉමෙ සත්තා සමග්ගා අස්සු අරොගා සධනා දීඝායුකා’ති බහුලං යෙව මානසං පවත්තති. දදමානො ච, මහාරාජ, වෙස්සන්තරො රාජා තං දානං න භවසම්පත්තිහෙතු දෙති, න ධනහෙතු දෙති, න පටිදානහෙතු දෙති, න උපලාපනහෙතු දෙති, න ආයුහෙතු දෙති, න වණ්ණහෙතු දෙති, න සුඛහෙතු දෙති, න බලහෙතු දෙති, න යසහෙතු දෙති, න පුත්තහෙතු දෙති, න ධීතුහෙතු දෙති, අථ ඛො සබ්බඤ්ඤුතඤාණහෙතු සබ්බඤ්ඤුතඤාණරතනස්ස කාරණා එවරූපෙ අතුලවිපුලානුත්තරෙ දානවරෙ අදාසි, සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො ච ඉමං ගාථං අභාසි –
‘‘‘ජාලිං කණ්හාජිනං ධීතං, මද්දිදෙවිං පතිබ්බතං;
චජමානො න චින්තෙසිං, බොධියා යෙව කාරණා’ති.
‘‘වෙස්සන්තරො, මහාරාජ, රාජා අක්කොධෙන කොධං ජිනාති, අසාධුං සාධුනා ජිනාති, කදරියං දානෙන ජිනාති, අලිකවාදිනං සච්චෙන ජිනාති, සබ්බං අකුසලං කුසලෙන ජිනාති. තස්ස එවං දදමානස්ස ධම්මානුගතස්ස ධම්මසීසකස්ස [ධම්මාසීසකස්ස (ක.)] දානනිස්සන්දබලව [දානනිස්සන්දබල (සී. පී.)] වීරියවිපුලවිප්ඵාරෙන හෙට්ඨා මහාවාතා සඤ්චලන්ති සණිකං සණිකං සකිං සකිං ආකුලාකුලා වායන්ති ඔනමන්ති උන්නමන්ති විනමන්ති, ඡින්නපත්තපාදපා [සීන්නප්පත්තපාදපා (සී.)] පපතන්ති, ගුම්බං ගුම්බං වලාහකා ගගනෙ සන්ධාවන්ති, රජොසඤ්චිතා වාතා දාරුණා හොන්ති, ගගනං උප්පීළිතා වාතා වායන්ති, සහසා ධමධමායන්ති, මහාභීමො සද්දො නිච්ඡරති, තෙසු වාතෙසු කුපිතෙසු උදකං සණිකං සණිකං චලති, උදකෙ චලිතෙ ඛුබ්භන්ති මච්ඡකච්ඡපා, යමකයමකා ඌමියො ජායන්ති, ජලචරා සත්තා තසන්ති, ජලවීචි යුගනද්ධො වත්තති, වීචිනාදො පවත්තති, ඝොරා බුබ්බුළා [පුබ්බුළා (ක.)] උට්ඨහන්ති, ඵෙණමාලා භවන්ති, උත්තරති මහාසමුද්දො, දිසාවිදිසං ධාවති උදකං, උද්ධංසොතපටිසොතමුඛා සන්දන්ති සලිලධාරා, තසන්ති අසුරා ගරුළා නාගා යක්ඛා, උබ්බිජ්ජන්ති ‘කිං නු ඛො, කථං නු ඛො, සාගරො විපරිවත්තතී’ති, ගමනපථමෙසන්ති භීතචිත්තා, ඛුභිතෙ ලුළිතෙ ජලධාරෙ පකම්පති මහාපථවී සනගා සසාගරා, පරිවත්තති සිනෙරුගිරි කූටසෙලසිඛරො විනමමානො හොති, විමනා හොන්ති අහිනකුලබිළාරකොට්ඨුකසූකරමිගපක්ඛිනො, රුදන්ති යක්ඛා අප්පෙසක්ඛා, හසන්ති යක්ඛා මහෙසක්ඛා කම්පමානාය මහාපථවියා.
‘‘යථා, මහාරාජ, මහති මහාපරියොගෙ උද්ධනගතෙ උදකසම්පුණ්ණෙ ආකිණ්ණතණ්ඩුලෙ හෙට්ඨතො අග්ගි ජලමානො පඨමං තාව පරියොගං සන්තාපෙති, පරියොගො සන්තත්තො උදකං සන්තාපෙති, උදකං සන්තත්තං තණ්ඩුලං සන්තාපෙති, තණ්ඩුලං සන්තත්තං උම්මුජ්ජති නිමුජ්ජති, බුබ්බුළකජාතං හොති, ඵෙණමාලා උත්තරති; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, වෙස්සන්තරො රාජා යං ලොකෙ දුච්චජං, තං චජි, තස්ස තං දුච්චජං චජන්තස්ස දානස්ස සභාවනිස්සන්දෙන හෙට්ඨා මහාවාතා ධාරෙතුං න විසහන්තා පරිකුප්පිංසු [පරිකම්පිංසු (ක.)], මහාවාතෙසු පරිකුපිතෙසු [පරිඛුබ්භිතෙසු (ස්‍යා.)] උදකං කම්පි, උදකෙ කම්පිතෙ මහාපථවී කම්පි, ඉති තදා මහාවාතා ච උදකඤ්ච මහාපථවී චාති ඉමෙ තයො එකමනා විය අහෙසුං මහාදානනිස්සන්දෙන විපුලබලවීරියෙන නත්ථෙදිසො, මහාරාජ, අඤ්ඤස්ස දානානුභාවො, යථා වෙස්සන්තරස්ස රඤ්ඤො මහාදානානුභාවො. යථා, මහාරාජ, මහියා බහුවිධා මණයො විජ්ජන්ති. සෙය්‍යථීදං, ඉන්දනීලො මහානීලො ජොතිරසො වෙළුරියො උම්මාපුප්ඵො සිරීසපුප්ඵො මනොහරො සූරියකන්තො චන්දකන්තො වජිරො ඛජ්ජොපනකො ඵුස්සරාගො ලොහිතඞ්ගො මසාරගල්ලොති, එතෙ සබ්බෙ අතික්කම්ම චක්කවත්තිමණි අග්ගමක්ඛායති, චක්කවත්තිමණි, මහාරාජ, සමන්තා යොජනං ඔභාසෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යං කිඤ්චි මහියා දානං විජ්ජති අපි අසදිසදානං පරමං, තං සබ්බං අතික්කම්ම වෙස්සන්තරස්ස රඤ්ඤො මහාදානං අග්ගමක්ඛායති, වෙස්සන්තරස්ස, මහාරාජ, රඤ්ඤො මහාදානෙ දීයමානෙ සත්තක්ඛත්තුං මහාපථවී කම්පිතා’’ති.
‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධානං, අබ්භුතං, භන්තෙ නාගසෙන, බුද්ධානං, යං තථාගතො බොධිසත්තො සමානො අසමො ලොකෙන එවංඛන්ති එවංචිත්තො එවංඅධිමුත්ති එවංඅධිප්පායො, බොධිසත්තානං, භන්තෙ නාගසෙන, පරක්කමො දක්ඛාපිතො, පාරමී ච ජිනානං භිය්‍යො ඔභාසිතා, චරියං චරතොපි තාව තථාගතස්ස සදෙවකෙ ලොකෙ සෙට්ඨභාවො අනුදස්සිතො. සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, ථොමිතං ජිනසාසනං, ජොතිතා ජිනපාරමී, ඡින්නො තිත්ථියානං වාදගණ්ඨි, භින්නො පරාපවාදකුම්භො [ගුම්බො තයා විද්ධංසිතො (ස්‍යා.)], පඤ්හො ගම්භීරො උත්තානීකතො, ගහනං අගහනං කතං, සම්මා ලද්ධං ජිනපුත්තානං නිබ්බාහනං [නිබ්බායනං (ක.)], එවමෙතං ගණිවරපවර තථා සම්පටිච්ඡාමා’’ති.
පථවිචලනපඤ්හො චතුත්ථො.
5. සිවිරාජචක්ඛුදානපඤ්හො
5. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ එවං භණථ ‘සිවිරාජෙන යාචකස්ස චක්ඛූනි දින්නානි, අන්ධස්ස සතො පුන දිබ්බචක්ඛූනි උප්පන්නානී’ති, එතම්පි වචනං සකසටං සනිග්ගහං සදොසං ‘හෙතුසමුග්ඝාතෙ අහෙතුස්මිං අවත්ථුස්මිං නත්ථි දිබ්බචක්ඛුස්ස උප්පාදො’ති සුත්තෙ වුත්තං, යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සිවිරාජෙන යාචකස්ස චක්ඛූනි දින්නානි, තෙන හි ‘පුන දිබ්බචක්ඛූනි උප්පන්නානී’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා; යදි දිබ්බචක්ඛූනි උප්පන්නානි, තෙන හි ‘සිවිරාජෙන යාචකස්ස චක්ඛූනි දින්නානී’ති යං වචනං, තම්පි මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො ගණ්ඨිතොපි ගණ්ඨිතරො වෙඨතොපි වෙඨතරො ගහනතොපි ගහනතරො, සො තවානුප්පත්තො, තත්ථ ඡන්දමභිජනෙහි නිබ්බාහනාය පරවාදානං නිග්ගහායා’’ති.
‘‘දින්නානි, මහාරාජ, සිවිරාජෙන යාචකස්ස චක්ඛූනි, තත්ථ මා විමතිං උප්පාදෙහි, පුන දිබ්බානි ච චක්ඛූනි උප්පන්නානි, තත්ථාපි මා විමතිං ජනෙහී’’ති. ‘‘අපි නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, හෙතුසමුග්ඝාතෙ අහෙතුස්මිං අවත්ථුස්මිං දිබ්බචක්ඛු උප්පජ්ජතී’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති. ‘‘කිං පන, භන්තෙ, එත්ථ කාරණං, යෙන කාරණෙන හෙතුසමුග්ඝාතෙ අහෙතුස්මිං අවත්ථුස්මිං දිබ්බචක්ඛු උප්පජ්ජති, ඉඞ්ඝ තාව කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහී’’ති?
‘‘කිං පන, මහාරාජ, අත්ථි ලොකෙ සච්චං නාම, යෙන සච්චවාදිනො සච්චකිරියං කරොන්තී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අත්ථි ලොකෙ සච්චං නාම, සච්චෙන, භන්තෙ නාගසෙන, සච්චවාදිනො සච්චකිරියං කත්වා දෙවං වස්සාපෙන්ති, අග්ගිං නිබ්බාපෙන්ති, විසං පටිහනන්ති, අඤ්ඤම්පි විවිධං කත්තබ්බං කරොන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, යුජ්ජති සමෙති සිවිරාජස්ස සච්චබලෙන දිබ්බචක්ඛූනි උප්පන්නානීති, සච්චබලෙන, මහාරාජ, අවත්ථුස්මිං දිබ්බචක්ඛු උප්පජ්ජති, සච්චං යෙව තත්ථ වත්ථු භවති දිබ්බචක්ඛුස්ස උප්පාදාය.
‘‘යථා, මහාරාජ, යෙ කෙචි සත්තා සච්චමනුගායන්ති ‘මහාමෙඝො පවස්සතූ’ති, තෙසං සහ සච්චමනුගීතෙන මහාමෙඝො පවස්සති, අපි නු ඛො, මහාරාජ, අත්ථි ආකාසෙ වස්සහෙතු සන්නිචිතො ‘යෙන හෙතුනා මහාමෙඝො පවස්සතී’’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, සච්චං යෙව තත්ථ හෙතු භවති මහතො මෙඝස්ස පවස්සනායා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි තස්ස පකතිහෙතු, සච්චං යෙවෙත්ථ වත්ථු භවති දිබ්බචක්ඛුස්ස උප්පාදායාති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, යෙ කෙචි සත්තා සච්චමනුගායන්ති ‘ජලිතපජ්ජලිතමහාඅග්ගික්ඛන්ධො පටිනිවත්තතූ’ති, තෙසං සහ සච්චමනුගීතෙන ජලිතපජ්ජලිතමහාඅග්ගික්ඛන්ධො ඛණෙන පටිනිවත්තති. අපි නු ඛො, මහාරාජ, අත්ථි තස්මිං ජලිතපජ්ජලිතෙ මහාඅග්ගික්ඛන්ධෙ හෙතු සන්නිචිතො ‘යෙන හෙතුනා ජලිතපජ්ජලිතමහාඅග්ගික්ඛන්ධො ඛණෙන පටිනිවත්තතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, සච්චං යෙව තත්ථ වත්ථු හොති තස්ස ජලිතපජ්ජලිතස්ස මහාඅග්ගික්ඛන්ධස්ස ඛණෙන පටිනිවත්තනායා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි තස්ස පකතිහෙතු, සච්චං යෙවෙත්ථ වත්ථු භවති දිබ්බචක්ඛුස්ස උප්පාදායාති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, යෙ කෙචි සත්තා සච්චමනුගායන්ති ‘විසං හලාහලං අගදං භවතූ’ති. තෙසං සහ සච්චමනුගීතෙන විසං හලාහලං ඛණෙන අගදං භවති, අපි නු ඛො, මහාරාජ, අත්ථි තස්මිං හලාහලවිසෙ හෙතු සන්නිචිතො ‘යෙන හෙතුනා විසං හලාහලං ඛණෙන අගදං භවතී’’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, සච්චං යෙව තත්ථ හෙතු භවති විසස්ස හලාහලස්ස ඛණෙන පටිඝාතායා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, විනා පකතිහෙතුං සච්චං යෙවෙත්ථ වත්ථු භවති දිබ්බචක්ඛුස්ස උප්පාදායාති.
‘‘චතුන්නම්පි, මහාරාජ, අරියසච්චානං පටිවෙධාය නත්ථඤ්ඤං වත්ථු, සච්චං වත්ථුං කත්වා චත්තාරි අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣන්තීති. අත්ථි, මහාරාජ, චීනවිසයෙ චීනරාජා, සො මහාසමුද්දෙ කීළිතුකාමො [බලිං කාතුකාමො (සී. පී.)] චතුමාසෙ චතුමාසෙ සච්චකිරියං කත්වා සහ රථෙන අන්තොමහාසමුද්දෙ යොජනං පවිසති, තස්ස රථසීසස්ස පුරතො පුරතො මහාවාරික්ඛන්ධො පටික්කමති, නික්ඛන්තස්ස පුන ඔත්ථරති, අපි නු ඛො, මහාරාජ, සො මහාසමුද්දො සදෙවමනුස්සෙනපි ලොකෙන පකතිකායබලෙන සක්කා පටික්කමාපෙතු’’න්ති? ‘‘අතිපරිත්තකෙපි, භන්තෙ, තළාකෙ උදකං න සක්කා සදෙවමනුස්සෙනපි ලොකෙන පකතිකායබලෙන පටික්කමාපෙතුං, කිං පන මහාසමුද්දෙ උදක’’න්ති? ‘‘ඉමිනාපි, මහාරාජ, කාරණෙන සච්චබලං ඤාතබ්බං ‘නත්ථි තං ඨානං, යං සච්චෙන න පත්තබ්බ’න්ති.
‘‘නගරෙ, මහාරාජ, පාටලිපුත්තෙ අසොකො ධම්මරාජා සනෙගමජානපදඅමච්චභටබලමහාමත්තෙහි පරිවුතො ගඞ්ගං නදිං [ගඞ්ගානදිං (සී.)] නවසලිලසම්පුණ්ණං සමතිත්ථිකං සම්භරිතං පඤ්චයොජනසතායාමං යොජනපුථුලං සන්දමානං දිස්වා අමච්චෙ එවමාහ ‘අත්ථි කොචි, භණෙ, සමත්ථො, යො ඉමං මහාගඞ්ගං පටිසොතං සන්දාපෙතු’න්ති. අමච්චා ආහංසු ‘දුක්කරං දෙවා’ති.
‘‘තස්මිං යෙව ගඞ්ගාකූලෙ ඨිතා බන්ධුමතී නාම ගණිකා අස්සොසි රඤ්ඤා කිර එවං වුත්තං ‘සක්කා නු ඛො ඉමං මහාගඞ්ගං පටිසොතං සන්දාපෙතු’න්ති, සා එවමාහ ‘අහඤ්හි නගරෙ පාටලිපුත්තෙ ගණිකා රූපූපජීවිනී අන්තිමජීවිකා, මම තාව රාජා සච්චකිරියං පස්සතූ’ති. අථ සා සච්චකිරියං අකාසි, සහ තස්සා සච්චකිරියාය ඛණෙන සා මහාගඞ්ගා ගළගළායන්තී පටිසොතං සන්දිත්ථ මහතො ජනකායස්ස පස්සතො.
‘‘අථ රාජා ගඞ්ගාය ආවට්ටඌමිවෙගජනිතං හලාහලසද්දං සුත්වා විම්හිතො අච්ඡරියබ්භුතජාතො අමච්චෙ එවමාහ ‘කිස්සායං, භණෙ, මහාගඞ්ගා පටිසොතං සන්දතී’ති? ‘බන්ධුමතී, මහාරාජ, ගණිකා තව වචනං සුත්වා සච්චකිරියං අකාසි, තස්සා සච්චකිරියාය මහාගඞ්ගා උද්ධංමුඛා සන්දතී’ති.
‘‘අථ සංවිග්ගහදයො රාජා තුරිතතුරිතො සයං ගන්ත්වා තං ගණිකං පුච්ඡි ‘සච්චං කිර, ජෙ, තයා සච්චකිරියාය අයං ගඞ්ගා පටිසොතං සන්දාපිතා’ති? ‘ආම දෙවා’ති. රාජා ආහ ‘කිං තෙ තත්ථ බලං අත්ථි, කො වා තෙ වචනං ආදියති අනුම්මත්තො, කෙන ත්වං බලෙන ඉමං මහාගඞ්ගං පටිසොතං සන්දාපෙසී’ති? සා ආහ ‘සච්චබලෙනාහං, මහාරාජ, ඉමං මහාගඞ්ගං පටිසොතං සන්දාපෙසි’න්ති. රාජා ආහ ‘කිං තෙ සච්චබලං අත්ථි චොරියා ධුත්තියා අසතියා ඡින්නිකාය පාපියා භින්නසීලාය [පාපිකාය භින්නසීමාය (සී.)] හිරිඅතික්කන්තිකාය අන්ධජනපලොභිකායා’ති. ‘සච්චං, මහාරාජ, තාදිසිකා අහං, තාදිසිකායපි මෙ, මහාරාජ, සච්චකිරියා අත්ථි, යායාහං ඉච්ඡමානා සදෙවකම්පි ලොකං පරිවත්තෙය්‍ය’න්ති. රාජා ආහ ‘කතමා පන සා හොති සච්චකිරියා, ඉඞ්ඝ මං සාවෙහී’ති. ‘යො මෙ, මහාරාජ, ධනං දෙති ඛත්තියො වා බ්‍රාහ්මණො වා වෙස්සො වා සුද්දො වා අඤ්ඤො වා කොචි, තෙසං සමකං යෙව උපට්ඨහාමි, ‘‘ඛත්තියො’’ති විසෙසො නත්ථි, ‘‘සුද්දො’’ති අතිමඤ්ඤනා [අතිමඤ්ඤමානො (ක.)] නත්ථි, අනුනයප්පටිඝවිප්පමුත්තා ධනස්සාමිකං පරිචරාමි, එසා මෙ දෙව සච්චකිරියා, යායාහං ඉමං මහාගඞ්ගං පටිසොතං සන්දාපෙසි’න්ති.
‘‘ඉතිපි, මහාරාජ, සච්චෙ ඨිතා න කිඤ්චි අත්ථං න වින්දන්ති. දින්නානි ච, මහාරාජ, සිවිරාජෙන යාචකස්ස චක්ඛූනි, දිබ්බචක්ඛූනි ච උප්පන්නානි, තඤ්ච සච්චකිරියාය. යං පන සුත්තෙ වුත්තං ‘මංසචක්ඛුස්මිං නට්ඨෙ අහෙතුස්මිං අවත්ථුස්මිං නත්ථි දිබ්බචක්ඛුස්ස උප්පාදො’ති. තං භාවනාමයං චක්ඛුං සන්ධාය වුත්තං, එවමෙතං, මහාරාජ, ධාරෙහී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, සුනිබ්බෙඨිතො පඤ්හො, සුනිද්දිට්ඨො නිග්ගහො, සුමද්දිතා පරවාදා, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
සිවිරාජචක්ඛුදානපඤ්හො පඤ්චමො.
6. ගබ්භාවක්කන්තිපඤ්හො
6. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘තිණ්ණං ඛො පන, භික්ඛවෙ, සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති [ගබ්භස්සාවක්කන්ති (ම. නි. 1.408)] හොති, ඉධ මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්ති, මාතා ච උතුනී හොති, ගන්ධබ්බො ච පච්චුපට්ඨිතො හොති, ඉමෙසං ඛො, භික්ඛවෙ, තිණ්ණං සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති හොතී’ති, අසෙසවචනමෙතං, නිස්සෙසවචනමෙතං, නිප්පරියායවචනමෙතං, අරහස්සවචනමෙතං, සදෙවමනුස්සානං මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා භණිතං, අයඤ්ච ද්වින්නං සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති දිස්සති, දුකූලෙන තාපසෙන පාරිකාය තාපසියා උතුනිකාලෙ දක්ඛිණෙන හත්ථඞ්ගුට්ඨෙන නාභි පරාමට්ඨා, තස්ස තෙන නාභිපරාමසනෙන සාමකුමාරො නිබ්බත්තො. මාතඞ්ගෙනාපි ඉසිනා බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤාය උතුනිකාලෙ දක්ඛිණෙන හත්ථඞ්ගුට්ඨෙන නාභි පරාමට්ඨා, තස්ස තෙන නාභිපරාමසනෙන මණ්ඩබ්‍යො නාම මාණවකො නිබ්බත්තොති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘තිණ්ණං ඛො පන, භික්ඛවෙ, සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති හොතී’ති. තෙන හි සාමො ච කුමාරො මණ්ඩබ්‍යො ච මාණවකො උභොපි තෙ නාභිපරාමසනෙන නිබ්බත්තාති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි, භන්තෙ, තථාගතෙන භණිතං ‘සාමො ච කුමාරො මණ්ඩබ්‍යො ච මාණවකො නාභිපරාමසනෙන නිබ්බත්තා’’ති, තෙන හි ‘තිණ්ණං ඛො පන, භික්ඛවෙ, සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති හොතී’ති යං වචනං, තම්පි මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො සුගම්භීරො සුනිපුණො විසයො බුද්ධිමන්තානං, සො තවානුප්පත්තො, ඡින්ද විමතිපථං, ධාරෙහි ඤාණවරප්පජ්ජොත’’න්ති.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘තිණ්ණං ඛො පන, භික්ඛවෙ, සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති හොති, ඉධ මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්ති, මාතා ච උතුනී හොති, ගන්ධබ්බො ච පච්චුපට්ඨිතො හොති, එවං තිණ්ණං සන්නිපාතා ගබ්භස්ස අවක්කන්ති හොතී’ති. භණිතඤ්ච ‘සාමො ච කුමාරො මණ්ඩබ්‍යො ච මාණවකො නාභිපරාමසනෙන නිබ්බත්තා’’ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, යෙන කාරණෙන පඤ්හො සුවිනිච්ඡිතො හොති, තෙන කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහී’’ති.
‘‘සුතපුබ්බං පන තයා, මහාරාජ, සංකිච්චො ච කුමාරො ඉසිසිඞ්ගො ච තාපසො ථෙරො ච කුමාරකස්සපො ‘ඉමිනා නාම තෙ නිබ්බත්තා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යති, අබ්භුග්ගතා තෙසං ජාති, ද්වෙ මිගධෙනුයො තාව උතුනිකාලෙ ද්වින්නං තාපසානං පස්සාවට්ඨානං ආගන්ත්වා සසම්භවං පස්සාවං පිවිංසු, තෙන පස්සාවසම්භවෙන සංකිච්චො ච කුමාරො ඉසිසිඞ්ගො ච තාපසො නිබ්බත්තා. ථෙරස්ස උදායිස්ස භික්ඛුනුපස්සයං උපගතස්ස රත්තචිත්තෙන භික්ඛුනියා අඞ්ගජාතං උපනිජ්ඣායන්තස්ස සම්භවං කාසාවෙ මුච්චි. අථ ඛො ආයස්මා උදායි තං භික්ඛුනිං එතදවොච ‘ගච්ඡ භගිනි, උදකං ආහර අන්තරවාසකං ධොවිස්සාමී’ති. ‘ආහරය්‍ය අහමෙව ධොවිස්සාමී’ති. තතො සා භික්ඛුනී උතුනිසමයෙ තං සම්භවං එකදෙසං මුඛෙන අග්ගහෙසි, එකදෙසං අඞ්ගජාතෙ පක්ඛිපි, තෙන ථෙරො කුමාරකස්සපො නිබ්බත්තොති එතං ජනො ආහා’’ති.
‘‘අපි නු ඛො ත්වං, මහාරාජ, සද්දහසි තං වචන’’න්ති? ‘‘ආම භන්තෙ, බලවං තත්ථ මයං කාරණං උපලභාම, යෙන මයං කාරණෙන සද්දහාම ‘ඉමිනා කාරණෙන නිබ්බත්තා’’ති. ‘‘කිං පනෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණ’’න්ති? ‘‘සුපරිකම්මකතෙ, භන්තෙ, කලලෙ බීජං නිපතිත්වා ඛිප්පං සංවිරුහතී’’ති. ‘‘ආම මහාරාජා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, භන්තෙ, සා භික්ඛුනී උතුනී සමානා සණ්ඨිතෙ කලලෙ රුහිරෙ පච්ඡින්නවෙගෙ ඨිතාය ධාතුයා තං සම්භවං ගහෙත්වා තස්මිං කලලෙ පක්ඛිපි, තෙන තස්සා ගබ්භො සණ්ඨාසි, එවං තත්ථ කාරණං පච්චෙම තෙසං නිබ්බත්තියා’’ති. ‘‘එවමෙතං, මහාරාජ, තථා සම්පටිච්ඡාමි, යොනිප්පවෙසෙන ගබ්භො සම්භවතීති. සම්පටිච්ඡසි පන, ත්වං මහාරාජ, ථෙරස්ස කුමාරකස්සපස්ස ගබ්භාවක්කමන’’න්ති? ‘‘ආම භන්තෙ’’ති. ‘‘සාධු, මහාරාජ, පච්චාගතොසි මම විසයං, එකවිධෙනපි ගබ්භාවක්කන්තිං කථයන්තො මමානුබලං භවිස්සසි, අථ යා පන තා ද්වෙ මිගධෙනුයො පස්සාවං පිවිත්වා ගබ්භං පටිලභිංසු, තාසං ත්වං සද්දහසි ගබ්භස්සාවක්කමන’’න්ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, යං කිඤ්චි භුත්තං පීතං ඛායිතං ලෙහිතං, සබ්බං තං කලලං ඔසරති, ඨානගතං වුඩ්ඪිමාපජ්ජති. යථා, භන්තෙ නාගසෙන, යා කාචි සරිතා නාම, සබ්බා තා මහාසමුද්දං ඔසරන්ති, ඨානගතා වුඩ්ඪිමාපජ්ජන්ති. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, යං කිඤ්චි භුත්තං පීතං ඛායිතං ලෙහිතං, සබ්බං තං කලලං ඔසරති, ඨානගතං වුඩ්ඪිමාපජ්ජති, තෙනාහං කාරණෙන සද්දහාමි මුඛගතෙනපි ගබ්භස්ස අවක්කන්ති හොතී’’ති. ‘‘සාධු, මහාරාජ, ගාළ්හතරං උපගතොසි මම විසයං, මුඛපානෙනපි ද්වයසන්නිපාතො භවති. සංකිච්චස්ස ච, මහාරාජ, කුමාරස්ස ඉසිසිඞ්ගස්ස ච තාපසස්ස ථෙරස්ස ච කුමාරකස්සපස්ස ගබ්භාවක්කමනං සම්පටිච්ඡසී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සන්නිපාතො ඔසරතී’’ති.
‘‘සාමොපි, මහාරාජ, කුමාරො මණ්ඩබ්‍යොපි මාණවකො තීසු සන්නිපාතෙසු අන්තොගධා, එකරසා යෙව පුරිමෙන, තත්ථ කාරණං වක්ඛාමි. දුකූලො ච, මහාරාජ, තාපසො පාරිකා ච තාපසී උභොපි තෙ අරඤ්ඤවාසා අහෙසුං පවිවෙකාධිමුත්තා උත්තමත්ථගවෙසකා, තපතෙජෙන යාව බ්‍රහ්මලොකං සන්තාපෙසුං. තෙසං තදා සක්කො දෙවානමින්දො සායං පාතං උපට්ඨානං ආගච්ඡති. සො තෙසං ගරුකතමෙත්තතාය උපධාරෙන්තො අද්දස අනාගතමද්ධානෙ ද්වින්නම්පි තෙසං චක්ඛූනං අන්තරධානං, දිස්වා තෙ එවමාහ ‘එකං මෙ, භොන්තො, වචනං කරොථ, සාධු එකං පුත්තං ජනෙය්‍යාථ, සො තුම්හාකං උපට්ඨාකො භවිස්සති ආලම්බනො චා’ති. ‘අලං, කොසිය, මා එවං භණී’ති. තෙ තස්ස තං වචනං න සම්පටිච්ඡිංසු. අනුකම්පකො අත්ථකාමො සක්කො දෙවානමින්දො දුතියම්පි…පෙ… තතියම්පි තෙ එවමාහ ‘එකං මෙ, භොන්තො, වචනං කරොථ, සාධු එකං පුත්තං ජනෙය්‍යාථ, සො තුම්හාකං උපට්ඨාකො භවිස්සති ආලම්බනො චා’ති. තතියම්පි තෙ ආහංසු ‘අලං, කොසිය, මා ත්වං ඛො අම්හෙ අනත්ථෙ නියොජෙහි, කදායං කායො න භිජ්ජිස්සති, භිජ්ජතු අයං කායො භෙදනධම්මො, භිජ්ජන්තියාපි ධරණියා පතන්තෙපි සෙලසිඛරෙ ඵලන්තෙපි ආකාසෙ පතන්තෙපි චන්දිමසූරියෙ නෙව මයං ලොකධම්මෙහි මිස්සයිස්සාම, මා ත්වං අම්හාකං සම්මුඛභාවං උපගච්ඡ, උපගතස්ස තෙ එසො විස්සාසො, අනත්ථචරො ත්වං මඤ්ඤෙ’ති.
තතො සක්කො දෙවානමින්දො තෙසං මනං අලභමානො ගරුකතො පඤ්ජලිකො පුන යාචි ‘යදි මෙ වචනං න උස්සහථ කාතුං, යදා තාපසී උතුනී හොති පුප්ඵවතී, තදා ත්වං, භන්තෙ, දක්ඛිණෙන හත්ථඞ්ගුට්ඨෙන නාභිං පරාමසෙය්‍යාසි, තෙන සා ගබ්භං ලච්ඡති, සන්නිපාතො යෙවෙස ගබ්භාවක්කන්තියා’ති. ‘සක්කොමහං, කොසිය, තං වචනං කාතුං, න තාවතකෙන අම්හාකං තපො භිජ්ජති, හොතූ’ති සම්පටිච්ඡිංසු. තාය ච පන වෙලාය දෙවභවනෙ අත්ථි දෙවපුත්තො උස්සන්නකුසලමූලො ඛීණායුකො ආයුක්ඛයප්පත්තො යදිච්ඡකං සමත්ථො ඔක්කමිතුං අපි චක්කවත්තිකුලෙපි. අථ සක්කො දෙවානමින්දො තං දෙවපුත්තං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ ‘එහි ඛො, මාරිස, සුපභාතො තෙ දිවසො, අත්ථසිද්ධි උපගතා, යමහං තෙ උපට්ඨානමාගමිං, රමණීයෙ තෙ ඔකාසෙ වාසො භවිස්සති, පතිරූපෙ කුලෙ පටිසන්ධි භවිස්සති, සුන්දරෙහි මාතාපිතූහි වඩ්ඪෙතබ්බො, එහි මෙ වචනං කරොහී’ති යාචි. දුතියම්පි…පෙ… තතියම්පි යාචි සිරසි පඤ්ජලිකතො.
තතො සො දෙවපුත්තො එවමාහ ‘කතමං තං, මාරිස, කුලං, යං ත්වං අභික්ඛණං කිත්තයසි පුනප්පුන’න්ති. ‘දුකූලො ච තාපසො පාරිකා ච තාපසී’ති. සො තස්ස වචනං සුත්වා තුට්ඨො සම්පටිච්ඡි ‘සාධු, මාරිස, යො තව ඡන්දො, සො හොතු, ආකඞ්ඛමානො අහං, මාරිස, පත්ථිතෙ කුලෙ උප්පජ්ජෙය්‍යං, කිම්හි කුලෙ උප්පජ්ජාමි අණ්ඩජෙ වා ජලාබුජෙ වා සංසෙදජෙ වා ඔපපාතිකෙ වා’ති? ‘ජලාබුජාය, මාරිස, යොනියා උප්පජ්ජාහී’ති. අථ සක්කො දෙවානමින්දො උප්පත්තිදිවසං විගණෙත්වා දුකූලස්ස තාපසස්ස ආරොචෙසි ‘අසුකස්මිං නාම දිවසෙ තාපසී උතුනී භවිස්සති පුප්ඵවතී, තදා ත්වං, භන්තෙ, දක්ඛිණෙන හත්ථඞ්ගුට්ඨෙන නාභිං පරාමසෙය්‍යාසී’ති. තස්මිං, මහාරාජ, දිවසෙ තාපසී ච උතුනී පුප්ඵවතී අහොසි, දෙවපුත්තො ච තත්ථූපගො පච්චුපට්ඨිතො අහොසි, තාපසො ච දක්ඛිණෙන හත්ථඞ්ගුට්ඨෙන තාපසියා නාභිං පරාමසි, ඉති තෙ තයො සන්නිපාතා අහෙසුං, නාභිපරාමසනෙන තාපසියා රාගො උදපාදි, සො පනස්සා රාගො නාභිපරාමසනං පටිච්ච මා ත්වං සන්නිපාතං අජ්ඣාචාරමෙව මඤ්ඤි, ඌහසනම්පි [හසනම්පි (ක.)] සන්නිපාතො, උල්ලපනම්පි සන්නිපාතො, උපනිජ්ඣායනම්පි සන්නිපාතො, පුබ්බභාගභාවතො රාගස්ස උප්පාදාය ආමසනෙන සන්නිපාතො ජායති, සන්නිපාතා ඔක්කමනං හොතීති.
‘‘අනජ්ඣාචාරෙපි, මහාරාජ, පරාමසනෙන ගබ්භාවක්කන්ති හොති. යථා, මහාරාජ, අග්ගි ජලමානො අපරාමසනොපි උපගතස්ස සීතං බ්‍යපහන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අනජ්ඣාචාරෙපි පරාමසනෙන ගබ්භාවක්කන්ති හොති.
‘‘චතුන්නං, මහාරාජ, වසෙන සත්තානං ගබ්භාවක්කන්ති හොති කම්මවසෙන යොනිවසෙන කුලවසෙන ආයාචනවසෙන, අපි ච සබ්බෙපෙතෙ සත්තා කම්මසම්භවා කම්මසමුට්ඨානා.
‘‘කථං, මහාරාජ, කම්මවසෙන සත්තානං ගබ්භාවක්කන්ති හොති? උස්සන්නකුසලමූලා, මහාරාජ, සත්තා යදිච්ඡකං උප්පජ්ජන්ති ඛත්තියමහාසාලකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ වා ගහපතිමහාසාලකුලෙ වා දෙවෙසු වා අණ්ඩජාය වා යොනියා ජලාබුජාය වා යොනියා සංසෙදජාය වා යොනියා ඔපපාතිකාය වා යොනියා. යථා, මහාරාජ, පුරිසො අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො පහූතජාතරූපරජතො පහූතවිත්තූපකරණො පහූතධනධඤ්ඤො පහූතඤාතිපක්ඛො දාසිං වා දාසං වා ඛෙත්තං වා වත්ථුං වා ගාමං වා නිගමං වා ජනපදං වා යං කිඤ්චි මනසා අභිපත්ථිතං, යදිච්ඡකං ද්විගුණතිගුණම්පි ධනං දත්වා කිණාති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, උස්සන්නකුසලමූලා සත්තා යදිච්ඡකං උප්පජ්ජන්ති ඛත්තියමහාසාලකුලෙ වා බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ වා ගහපතිමහාසාලකුලෙ වා දෙවෙසු වා අණ්ඩජාය වා යොනියා ජලාබුජාය වා යොනියා සංසෙදජය වා යොනියා ඔපපාතිකාය වා යොනියා. එවං කම්මවසෙන සත්තානං ගබ්භාවක්කන්ති හොති.
‘‘කථං යොනිවසෙන සත්තානං ගබ්භාවක්කන්ති හොති? කුක්කුටානං, මහාරාජ, වාතෙන ගබ්භාවක්කන්ති හොති. බලාකානං මෙඝසද්දෙන ගබ්භාවක්කන්ති හොති. සබ්බෙපි දෙවා අගබ්භසෙය්‍යකා සත්තා යෙව, තෙසං නානාවණ්ණෙන ගබ්භාවක්කන්ති හොති. යථා, මහාරාජ, මනුස්සා නානාවණ්ණෙන මහියා චරන්ති, කෙචි පුරතො පටිච්ඡාදෙන්ති, කෙචි පච්ඡතො පටිච්ඡාදෙන්ති, කෙචි නග්ගා හොන්ති, කෙචි භණ්ඩූ හොන්ති සෙතපටධරා, කෙචි මොළිබද්ධා හොන්ති, කෙචි භණ්ඩූ කාසාවවසනා හොන්ති, කෙචි කාසාවවසනා මොළිබද්ධා හොන්ති, කෙචි ජටිනො වාකචීරධරා [වාකචීරා (ක.)] හොන්ති, කෙචි චම්මවසනා හොන්ති, කෙචි රස්මියො නිවාසෙන්ති, සබ්බෙපෙතෙ මනුස්සා නානාවණ්ණෙන මහියා චරන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සත්තා යෙව තෙ සබ්බෙ, තෙසං නානාවණ්ණෙන ගබ්භාවක්කන්ති හොති. එවං යොනිවසෙන සත්තානං ගබ්භාවක්කන්ති හොති.
‘‘කථං කුලවසෙන සත්තානං ගබ්භාවක්කන්ති හොති? කුලං නාම, මහාරාජ, චත්තාරි කුලානි අණ්ඩජං ජලාබුජං සංසෙදජං ඔපපාතිකං. යදි තත්ථ ගන්ධබ්බො යතො කුතොචි ආගන්ත්වා අණ්ඩජෙ කුලෙ උප්පජ්ජති, සො තත්ථ අණ්ඩජො හොති…පෙ… ජලාබුජෙ කුලෙ…පෙ… සංසෙදජෙ කුලෙ…පෙ… ඔපපාතිකෙ කුලෙ උප්පජ්ජති, සො තත්ථ ඔපපාතිකො හොති. තෙසු තෙසු කුලෙසු තාදිසා යෙව සත්තා සම්භවන්ති. යථා, මහාරාජ, හිමවති නෙරුපබ්බතං යෙ කෙචි මිගපක්ඛිනො උපෙන්ති, සබ්බෙ තෙ සකවණ්ණං විජහිත්වා සුවණ්ණවණ්ණා හොන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යො කොචි ගන්ධබ්බො යතො කුතොචි ආගන්ත්වා අණ්ඩජං යොනිං උපගන්ත්වා සභාවවණ්ණං විජහිත්වා අණ්ඩජො හොති…පෙ… ජලාබුජං…පෙ… සංසෙදජං…පෙ… ඔපපාතිකං යොනිං උපගන්ත්වා සභාවවණ්ණං විජහිත්වා ඔපපාතිකො හොති, එවං කුලවසෙන සත්තානං ගබ්භාවක්කන්ති හොති.
‘‘කථං ආයාචනවසෙන සත්තානං ගබ්භාවක්කන්ති හොති? ඉධ, මහාරාජ, කුලං හොති අපුත්තකං බහුසාපතෙය්‍යං සද්ධං පසන්නං සීලවන්තං කල්‍යාණධම්මං තපනිස්සිතං, දෙවපුත්තො ච උස්සන්නකුසලමූලො චවනධම්මො හොති. අථ සක්කො දෙවානමින්දො තස්ස කුලස්ස අනුකම්පාය තං දෙවපුත්තං ආයාචති ‘පණිධෙහි, මාරිස, අසුකස්ස කුලස්ස මහෙසියා කුච්ඡි’න්ති. සො තස්ස ආයාචනහෙතු තං කුලං පණිධෙති. යථා, මහාරාජ, මනුස්සා පුඤ්ඤකාමා සමණං මනොභාවනීයං ආයාචිත්වා ගෙහං උපනෙන්ති, අයං උපගන්ත්වා සබ්බස්ස කුලස්ස සුඛාවහො භවිස්සතීති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සක්කො දෙවානමින්දො තං දෙවපුත්තං ආයාචිත්වා තං කුලං උපනෙති. එවං ආයාචනවසෙන සත්තානං ගබ්භාවක්කන්ති හොති.
‘‘සාමො, මහාරාජ, කුමාරො සක්කෙන දෙවානමින්දෙන ආයාචිතො පාරිකාය තාපසියා කුච්ඡිං ඔක්කන්තො. සාමො, මහාරාජ, කුමාරො කතපුඤ්ඤො, මාතාපිතරො සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා, ආයාචකො සක්කො, තිණ්ණං චෙතොපණිධියා සාමො කුමාරො නිබ්බත්තො. ඉධ, මහාරාජ, නයකුසලො පුරිසො සුකට්ඨෙ අනූපඛෙත්තෙ බීජං රොපෙය්‍ය, අපි නු තස්ස බීජස්ස අන්තරායං විවජ්ජෙන්තස්ස වුඩ්ඪියා කොචි අන්තරායො භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, නිරුපඝාතං බීජං ඛිප්පං සංවිරුහෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සාමො කුමාරො මුත්තො උප්පන්නන්තරායෙහි තිණ්ණං චෙතොපණිධියා නිබ්බත්තො.
‘‘අපි නු ඛො, මහාරාජ, සුතපුබ්බං තයා ඉසීනං මනොපදොසෙන ඉද්ධො ඵීතො මහාජනපදො සජනො සමුච්ඡින්නො’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, සුය්‍යති. මහියා දණ්ඩකාරඤ්ඤං [දණ්ඩකීරඤ්ඤං (ම. නි. 2.65)] මජ්ඣාරඤ්ඤං කාලිඞ්ගාරඤ්ඤං මාතඞ්ගාරඤ්ඤං, සබ්බං තං අරඤ්ඤං අරඤ්ඤභූතං, සබ්බෙපෙතෙ ජනපදා ඉසීනං මනොපදොසෙන ඛයං ගතා’’ති. ‘‘යදි, මහාරාජ, තෙසං මනොපදොසෙන සුසමිද්ධා ජනපදා උච්ඡිජ්ජන්ති, අපි නු ඛො තෙසං මනොපසාදෙන කිඤ්චි නිබ්බත්තෙය්‍යා’’ති? ‘‘ආම භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, සාමො කුමාරො තිණ්ණං බලවන්තානං චෙතොපසාදෙන නිබ්බත්තො ඉසිනිම්මිතො දෙවනිම්මිතො පුඤ්ඤනිම්මිතොති. එවමෙතං, මහාරාජ, ධාරෙහි.
‘‘තයොමෙ, මහාරාජ, දෙවපුත්තා සක්කෙන දෙවානමින්දෙන ආයාචිතා කුලං උප්පන්නා. කතමෙ තයො? සාමො කුමාරො මහාපනාදො කුසරාජා, තයොපෙතෙ බොධිසත්තා’’ති. ‘‘සුනිද්දිට්ඨා, භන්තෙ නාගසෙන, ගබ්භාවක්කන්ති, සුකථිතං කාරණං, අන්ධකාරො ආලොකො කතො, ජටා විජටිතා, නිච්ඡුද්ධා පරවාදා, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
ගබ්භාවක්කන්තිපඤ්හො ඡට්ඨො.
7. සද්ධම්මන්තරධානපඤ්හො
7. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘පඤ්චෙව දානි, ආනන්ද, වස්සසතානි [වස්සසහස්සානි (සී.) පස්ස අ. නි. 8.51] සද්ධම්මො ඨස්සතී’ති. පුන ච පරිනිබ්බානසමයෙ සුභද්දෙන පරිබ්බාජකෙන පඤ්හං පුට්ඨෙන භගවතා භණිතං ‘ඉමෙ ච, සුභද්ද [දී. නි. 2.214 පස්සිතබ්බං], භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සා’ති, අසෙසවචනමෙතං, නිස්සෙසවචනමෙතං, නිප්පරියායවචනමෙතං. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතෙන භණිතං ‘පඤ්චෙව දානි, ආනන්ද, වස්සසතානි සද්ධම්මො ඨස්සතී’ති, තෙන හි ‘අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සා’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතෙන භණිතං ‘අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සා’ති, තෙන හි ‘පඤ්චෙව දානි, ආනන්ද, වස්සසතානි සද්ධම්මො ඨස්සතී’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො ගහනතොපි ගහනතරො බලවතොපි බලවතරො ගණ්ඨිතොපි ගණ්ඨිතරො, සො තවානුප්පත්තො, තත්ථ තෙ ඤාණබලවිප්ඵාරං දස්සෙහි මකරො විය සාගරබ්භන්තරගතො’’ති.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘පඤ්චෙව දානි, ආනන්ද, වස්සසතානි සද්ධම්මො ඨස්සතී’ති. පරිනිබ්බානසමයෙ ච සුභද්දස්ස පරිබ්බාජකස්ස භණිතං ‘ඉමෙ ච, සුභද්ද, භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සා’ති. තඤ්ච පන, මහාරාජ, භගවතො වචනං නානත්ථඤ්චෙව හොති නානාබ්‍යඤ්ජනඤ්ච, අයං සාසනපරිච්ඡෙදො, අයං පටිපත්ති පරිදීපනාති දූරං විවජ්ජිතා තෙ උභො අඤ්ඤමඤ්ඤං. යථා, මහාරාජ, නභං පථවිතො දූරං විවජ්ජිතං, නිරයං සග්ගතො දූරං විවජ්ජිතං, කුසලං අකුසලතො දූරං විවජ්ජිතං, සුඛං දුක්ඛතො දූරං විවජ්ජිතං. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තෙ උභො අඤ්ඤමඤ්ඤං දූරං විවජ්ජිතා.
‘‘අපි ච, මහාරාජ, මා තෙ පුච්ඡා මොඝා අස්ස [අස්සු (සී. ස්‍යා.)], රසතො තෙ සංසන්දිත්වා කථයිස්සාමි ‘පඤ්චෙව දානි, ආනන්ද, වස්සසතානි සද්ධම්මො ඨස්සතී’ති යං භගවා ආහ, තං ඛයං පරිදීපයන්තො සෙසකං පරිච්ඡින්දි, වස්සසහස්සං, ආනන්ද, සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍ය, සචෙ භික්ඛුනියො න පබ්බාජෙය්‍යුං. පඤ්චෙව දානි, ආනන්ද, වස්සසතානි සද්ධම්මො ඨස්සතීති. අපි නු ඛො, මහාරාජ, භගවා එවං වදන්තො සද්ධම්මස්ස අන්තරධානං වා වදෙති අභිසමයං වා පටික්කොසතී’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘නට්ඨං, මහාරාජ, පරිකිත්තයන්තො සෙසකං පරිදීපයන්තො පරිච්ඡින්දි. යථා, මහාරාජ, පුරිසො නට්ඨායිකො සබ්බසෙසකං ගහෙත්වා ජනස්ස පරිදීපෙය්‍ය ‘එත්තකං මෙ භණ්ඩං නට්ඨං, ඉදං සෙසක’න්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භගවා නට්ඨං පරිදීපයන්තො සෙසකං දෙවමනුස්සානං කථෙසි ‘පඤ්චෙව දානි, ආනන්ද, වස්සසතානි සද්ධම්මො ඨස්සතී’ති. යං පන, මහාරාජ, භගවතා භණිතං ‘පඤ්චෙව දානි, ආනන්ද, වස්සසතානි සද්ධම්මො ඨස්සතී’ති, සාසනපරිච්ඡෙදො එසො.
‘‘යං පන පරිනිබ්බානසමයෙ සුභද්දස්ස පරිබ්බාජකස්ස සමණෙ පරිකිත්තයන්තො ආහ ‘ඉමෙ ච, සුභද්ද, භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සා’ති, පටිපත්තිපරිදීපනා එසා, ත්වං පන තං පරිච්ඡෙදඤ්ච පරිදීපනඤ්ච එකරසං කරොසි. යදි පන තෙ ඡන්දො, එකරසං කත්වා කථයිස්සාමි, සාධුකං සුණොහි මනසිකරොහි අවික්ඛිත්තමානසො [අවිචලමානසො (සී.) අවිමානසො (පී. ක.)].
‘‘ඉධ, මහාරාජ, තළාකො භවෙය්‍ය නවසලිලසම්පුණ්ණො සම්මුඛමුත්තරියමානො පරිච්ඡින්නො පරිවටුමකතො, අපරියාදිණ්ණෙ යෙව තස්මිං තළාකෙ උදකූපරි මහාමෙඝො අපරාපරං අනුප්පබන්ධො අභිවස්සෙය්‍ය, අපි නු ඛො, මහාරාජ, තස්මිං තළාකෙ උදකං පරික්ඛයං පරියාදානං ගච්ඡෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙන මහාරාජා’’ති? ‘‘මෙඝස්ස, භන්තෙ, අනුප්පබන්ධතායා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ජිනසාසනවරසද්ධම්මතළාකො ආචාරසීලගුණවත්තපටිපත්තිවිමලනවසලිලසම්පුණ්ණො උත්තරියමානො භවග්ගමභිභවිත්වා ඨිතො. යදි තත්ථ බුද්ධපුත්තා ආචාරසීලගුණවත්තපටිපත්තිමෙඝවස්සං අපරාපරං අනුප්පබන්ධාපෙය්‍යුං අභිවස්සාපෙය්‍යුං. එවමිදං ජිනසාසනවරසද්ධම්මතළාකො චිරං දීඝමද්ධානං තිට්ඨෙය්‍ය, අරහන්තෙහි ලොකො අසුඤ්ඤො භවෙය්‍ය, ඉමමත්ථං භගවතා සන්ධාය භාසිතං ‘ඉමෙ ච, සුභද්ද, භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සා’ති.
‘‘ඉධ පන, මහාරාජ, මහති මහාඅග්ගික්ඛන්ධෙ ජලමානෙ අපරාපරං සුක්ඛතිණකට්ඨගොමයානි උපසංහරෙය්‍යුං, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, අග්ගික්ඛන්ධො නිබ්බායෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, භිය්‍යො භිය්‍යො සො අග්ගික්ඛන්ධො ජලෙය්‍ය, භිය්‍යො භිය්‍යො පභාසෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, දසසහස්සියා [දසසහස්සිම්හි (බහූසු)] ලොකධාතුයා ජිනසාසනවරම්පි ආචාරසීලගුණවත්තපටිපත්තියා ජලති පභාසති. යදි පන, මහාරාජ, තදුත්තරිං බුද්ධපුත්තා පඤ්චහි පධානියඞ්ගෙහි සමන්නාගතා සතතමප්පමත්තා පදහෙය්‍යුං, තීසු සික්ඛාසු ඡන්දජාතා සික්ඛෙය්‍යුං, චාරිත්තඤ්ච සීලං සමත්තං පරිපූරෙය්‍යුං, එවමිදං ජිනසාසනවරං භිය්‍යො භිය්‍යො චිරං දීඝමද්ධානං තිට්ඨෙය්‍ය, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සාති ඉමමත්ථං භගවතා සන්ධාය භාසිතං ‘ඉමෙ ච, සුභද්ද, භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සා’ති.
‘‘ඉධ පන, මහාරාජ, සිනිද්ධසමසුමජ්ජිතසප්පභාසවිමලාදාසං [සප්පභං සුවිමලාදාසං (සී.)] සණ්හසුඛුමගෙරුකචුණ්ණෙන අපරාපරං මජ්ජෙය්‍යුං, අපි නු ඛො, මහාරාජ, තස්මිං ආදාසෙ මලකද්දමරජොජල්ලං ජායෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, අඤ්ඤදත්ථු විමලතරං යෙව භවෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ජිනසාසනවරං පකතිනිම්මලං බ්‍යපගතකිලෙසමලරජොජල්ලං, යදි තං බුද්ධපුත්තා ආචාරසීලගුණවත්තපටිපත්තිසල්ලෙඛධුතගුණෙන ජිනසාසනවරං සල්ලක්ඛෙය්‍යුං [සල්ලික්ඛෙය්‍යුං (සී. පී.)], එවමිදං ජිනසාසනවරං චිරං දීඝමද්ධානං තිට්ඨෙය්‍ය, අසුඤ්ඤො ච ලොකො අරහන්තෙහි අස්සාති ඉමමත්ථං භගවතා සන්ධාය භාසිතං ‘ඉමෙ ච, සුභද්ද, භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සා’ති. පටිපත්තිමූලකං, මහාරාජ, සත්ථුසාසනං පටිපත්තිකාරණං පටිපත්තියා අනන්තරහිතාය තිට්ඨතී’’ති.
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘සද්ධම්මන්තරධාන’න්ති යං වදෙසි, කතමං තං සද්ධම්මන්තරධාන’’න්ති? ‘‘තීණිමානි, මහාරාජ, සාසනන්තරධානානි. කතමානි තීණි? අධිගමන්තරධානං පටිපත්තන්තරධානං ලිඞ්ගන්තරධානං, අධිගමෙ, මහාරාජ, අන්තරහිතෙ සුප්පටිපන්නස්සාපි ධම්මාභිසමයො න හොති, පටිපත්තියා අන්තරහිතාය සික්ඛාපදපඤ්ඤත්ති අන්තරධායති, ලිඞ්ගංයෙව තිට්ඨති, ලිඞ්ගෙ අන්තරහිතෙ පවෙණුපච්ඡෙදො හොති, ඉමානි ඛො, මහාරාජ, තීණි අන්තරධානානී’’ති.
‘‘සුවිඤ්ඤාපිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො, ගම්භීරො උත්තානීකතො, ගණ්ඨි භින්නො, නට්ඨා පරවාදා භග්ගා නිප්පභා කතා, ත්වං ගණිවරවසභමාසජ්ජාති.
සද්ධම්මන්තරධානපඤ්හො සත්තමො.
8. අකුසලච්ඡෙදනපඤ්හො
8. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො සබ්බං අකුසලං ඣාපෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, උදාහු සාවසෙසෙ අකුසලෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො’’ති? ‘‘සබ්බං, මහාරාජ, අකුසලං ඣාපෙත්වා භගවා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, නත්ථි භගවතො සෙසෙකං අකුසල’’න්ති.
‘‘කිං පන, භන්තෙ, දුක්ඛා වෙදනා තථාගතස්ස කායෙ උප්පන්නපුබ්බා’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජ, රාජගහෙ භගවතො පාදො සකලිකාය [සක්ඛලිකාය (ස්‍යා. ක.)] ඛතො, ලොහිතපක්ඛන්දිකාබාධො උප්පන්නො, කායෙ අභිසන්නෙ ජීවකෙන විරෙකො කාරිතො, වාතාබාධෙ උප්පන්නෙ උපට්ඨාකෙන ථෙරෙන උණ්හොදකං පරියිට්ඨ’’න්ති.
‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො සබ්බං අකුසලං ඣාපෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, තෙන හි භගවතො පාදො සකලිකාය ඛතො, ලොහිතපක්ඛන්දිකා ච ආබාධො උප්පන්නොති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතස්ස පාදො සකලිකාය ඛතො, ලොහිතපක්ඛන්දිකා ච ආබාධො උප්පන්නො, තෙන හි තථාගතො සබ්බං අකුසලං ඣාපෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තොති තම්පි වචනං මිච්ඡා. නත්ථි, භන්තෙ, විනා කම්මෙන වෙදයිතං, සබ්බං තං වෙදයිතං කම්මමූලකං, තං කම්මෙනෙව වෙදයති, අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති [නිබ්බායිතබ්බොති (ක.)].
‘‘න හි, මහාරාජ, සබ්බං තං වෙදයිතං කම්මමූලකං. අට්ඨහි, මහාරාජ, කාරණෙහි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති, යෙහි කාරණෙහි පුථූ සත්තා වෙදනා වෙදියන්ති. කතමෙහි අට්ඨහි? වාතසමුට්ඨානානිපි ඛො, මහාරාජ, ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති, පිත්තසමුට්ඨානානිපි ඛො, මහාරාජ…පෙ… සෙම්හසමුට්ඨානානිපි ඛො, මහාරාජ…පෙ… සන්නිපාතිකානිපි ඛො, මහාරාජ…පෙ… උතුපරිණාමජානිපි ඛො, මහාරාජ…පෙ… විසමපරිහාරජානිපි ඛො, මහාරාජ…පෙ… ඔපක්කමිකානිපි ඛො, මහාරාජ…පෙ… කම්මවිපාකජානිපි ඛො, මහාරාජ, ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. ඉමෙහි ඛො, මහාරාජ, අට්ඨහි කාරණෙහි පුථූ සත්තා වෙදනා වෙදයන්ති. තත්ථ යෙ තෙ පුග්ගලා ‘සත්තෙ කම්මං විබාධතී’ති වදෙය්‍යුං, තෙ ඉමෙ පුග්ගලා සත්තකාරණං පටිබාහන්ති. තෙසං තං වචනං මිච්ඡා’’ති. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යඤ්ච වාතිකං යඤ්ච පිත්තිකං යඤ්ච සෙම්හිකං යඤ්ච සන්නිපාතිකං යඤ්ච උතුපරිණාමජං යඤ්ච විසමපරිහාරජං යඤ්ච ඔපක්කමිකං, සබ්බෙතෙ කම්මසමුට්ඨානා යෙව, කම්මෙනෙව තෙ සබ්බෙ සම්භවන්තී’’ති.
‘‘යදි, මහාරාජ, තෙපි සබ්බෙ කම්මසමුට්ඨානාව ආබාධා භවෙය්‍යුං, න තෙසං කොට්ඨාසතො ලක්ඛණානි භවෙය්‍යුං. වාතො ඛො, මහාරාජ, කුප්පමානො දසවිධෙන කුප්පති සීතෙන උණ්හෙන ජිඝච්ඡාය විපාසාය අතිභුත්තෙන ඨානෙන පධානෙන ආධාවනෙන උපක්කමෙන කම්මවිපාකෙන. තත්‍ර යෙ තෙ නව විධා, න තෙ අතීතෙ, න අනාගතෙ, වත්තමානකෙ භවෙ උප්පජ්ජන්ති, තස්මා න වත්තබ්බා ‘කම්මසම්භවා සබ්බා වෙදනා’ති. පිත්තං, මහාරාජ, කුප්පමානං තිවිධෙන කුප්පති සීතෙන උණ්හෙන විසමභොජනෙන. සෙම්හං, මහාරාජ, කුප්පමානං තිවිධෙන කුප්පති සීතෙන උණ්හෙන අන්නපානෙන. යො ච, මහාරාජ, වාතො යඤ්ච පිත්තං යඤ්ච සෙම්හං, තෙහි තෙහි කොපෙහි කුප්පිත්වා මිස්සී හුත්වා සකං සකං වෙදනං ආකඩ්ඪති. උතුපරිණාමජා, මහාරාජ, වෙදනා උතුපරියාමෙන උප්පජ්ජති. විසමපරිහාරජා වෙදනා විසමපරිහාරෙන උප්පජ්ජති. ඔපක්කමිකා, මහාරාජ, වෙදනා අත්ථි කිරියා, අත්ථි කම්මවිපාකා, කම්මවිපාකජා වෙදනා පුබ්බෙ කතෙන කම්මෙන උප්පජ්ජති. ඉති ඛො, මහාරාජ, අප්පං කම්මවිපාකජං, බහුතරං අවසෙසං. තත්ථ බාලා ‘සබ්බං කම්මවිපාකජං යෙවා’ති අතිධාවන්ති. තං කම්මං න සක්කා විනා බුද්ධඤාණෙන වවත්ථානං කාතුං.
‘‘යං පන, මහාරාජ, භගවතො පාදො සකලිකාය ඛතො, තං වෙදයිතං නෙව වාතසමුට්ඨානං, න පිත්තසමුට්ඨානං, න සෙම්හසමුට්ඨානං, න සන්නිපාතිකං, න උතුපරිණාමජං, න විසමපරිහාරජං, න කම්මවිපාකජං, ඔපක්කමිකං යෙව. දෙවදත්තො හි, මහාරාජ, බහූනි ජාතිසතසහස්සානි තථාගතෙ ආඝාතං බන්ධි, සො තෙන ආඝාතෙන මහතිං ගරුං සිලං ගහෙත්වා ‘මත්ථකෙ පාතෙස්සාමී’ති මුඤ්චි, අථඤ්ඤෙ ද්වෙ සෙලා ආගන්ත්වා තං සිලං තථාගතං අසම්පත්තං යෙව සම්පටිච්ඡිංසු, තාසං පහාරෙන පපටිකා භිජ්ජිත්වා භගවතො පාදෙ පතිත්වා රුහිරං [නිපතිත්වා රුධිරං (ස්‍යා.)] උප්පාදෙසි, කම්මවිපාකතො වා, මහාරාජ, භගවතො එසා වෙදනා නිබ්බත්තා කිරියතො වා, තතුද්ධං නත්ථඤ්ඤා වෙදනා.
‘‘යථා, මහාරාජ, ඛෙත්තදුට්ඨතාය වා බීජං න සම්භවති බීජදුට්ඨතාය වා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, කම්මවිපාකතො වා භගවතො එසා වෙදනා නිබ්බත්තා කිරියතො වා, තතුද්ධං නත්ථඤ්ඤා වෙදනා.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කොට්ඨදුට්ඨතාය වා භොජනං විසමං පරිණමති ආහාරදුට්ඨතාය වා, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, කම්මවිපාකතො වා භගවතො එසා වෙදනා නිබ්බත්තා කිරියතො වා, තතුද්ධං නත්ථඤ්ඤා වෙදනා. අපි ච, මහාරාජ, නත්ථි භගවතො කම්මවිපාකජා වෙදනා, නත්ථි විසමපරිහාරජා වෙදනා, අවසෙසෙහි සමුට්ඨානෙහි භගවතො වෙදනා උප්පජ්ජති, තාය ච පන වෙදනාය න සක්කා භගවන්තං ජීවිතා වොරොපෙතුං.
‘‘නිපතන්ති, මහාරාජ, ඉමස්මිං චාතුමහාභූතිකෙ [චාතුම්මහාභූතිකෙ (සී.)] කායෙ ඉට්ඨානිට්ඨා සුභාසුභවෙදනා. ඉධ, මහාරාජ, ආකාසෙ ඛිත්තො ලෙඩ්ඩු මහාපථවියා නිපතති, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, ලෙඩ්ඩු පුබ්බෙ කතෙන මහාපථවියා නිපතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, නත්ථි සො, භන්තෙ, හෙතු මහාපථවියා, යෙන හෙතුනා මහාපථවී කුසලාකුසලවිපාකං පටිසංවෙදෙය්‍ය, පච්චුප්පන්නෙන, භන්තෙ, අකම්මකෙන හෙතුනා සො ලෙඩ්ඩු මහාපථවියං නිපතති. යථා, මහාරාජ, මහාපථවී, එවං තථාගතො දට්ඨබ්බො. යථා ලෙඩ්ඩු පුබ්බෙ අකතෙන මහාපථවියං නිපතති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතස්ස පුබ්බෙ අකතෙන සා සකලිකාපාදෙ නිපතිතා.
‘‘ඉධ පන, මහාරාජ, මනුස්සා මහාපථවිං භින්දන්ති ච ඛණන්ති ච, අපි නු ඛො, මහාරාජ, තෙ මනුස්සා පුබ්බෙ කතෙන මහාපථවිං භින්දන්ති ච ඛණන්ති චා’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යා සා සකලිකා භගවතො පාදෙ නිපතිතා, න සා සකලිකා පුබ්බෙ කතෙන භගවතො පාදෙ නිපතිතා. යොපි, මහාරාජ, භගවතො ලොහිතපක්ඛන්දිකාබාධො උප්පන්නො, සොපි ආබාධො න පුබ්බෙ කතෙන උප්පන්නො, සන්නිපාතිකෙනෙව උප්පන්නො, යෙ කෙචි, මහාරාජ, භගවතො කායිකා ආබාධා උප්පන්නා, න තෙ කම්මාභිනිබ්බත්තා, ඡන්නං එතෙසං සමුට්ඨානානං අඤ්ඤතරතො නිබ්බත්තා.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන සංයුත්තනිකායවරලඤ්ඡකෙ මොළියසීවකෙ [මොලියසිවකෙ (ස්‍යා. ක.) සං. නි. 4.269 පස්සිතබ්බං] වෙය්‍යාකරණෙ –
‘‘‘පිත්තසමුට්ඨානානිපි ඛො, සීවක, ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. සාමම්පි ඛො එතං, සීවක, වෙදිතබ්බං, යථා පිත්තසමුට්ඨානානිපි ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. ලොකස්සපි ඛො එතං, සීවක, සච්චසම්මතං, යථා පිත්තසමුට්ඨානානිපි ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. තත්‍ර, සීවක, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො ‘‘යං කිඤ්චායං පුරිසපුග්ගලො පටිසංවෙදෙති සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, සබ්බං තං පුබ්බෙ කතහෙතූ’’ති. යඤ්ච සාමං ඤාතං, තඤ්ච අතිධාවන්ති, යඤ්ච ලොකෙ සච්චසම්මතං, තඤ්ච අතිධාවන්ති. තස්මා තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං මිච්ඡාති වදාමි.
‘‘‘සෙම්හසමුට්ඨානානිපි ඛො, සීවක, ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. වාතසමුට්ඨානානිපි ඛො, සීවක…පෙ… සන්නිපාතිකානිපි ඛො, සීවක…පෙ… උතුපරිණාමජානිපි ඛො, සීවක…පෙ… විසමපරිහාරජානිපි ඛො, සීවක…පෙ… ඔපක්කමිකානිපි ඛො, සීවක…පෙ… කම්මවිපාකජානිපි ඛො, සීවක, ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. සාමම්පි ඛො එතං, සීවක, වෙදිතබ්බං, යථා කම්මවිපාකජානිපි ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. ලොකස්සපි ඛො එතං, සීවක, සච්චසම්මතං, යථා කම්මවිපාකජානිපි ඉධෙකච්චානි වෙදයිතානි උප්පජ්ජන්ති. තත්‍ර, සීවක, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො ‘‘යං කිඤ්චායං පුරිසපුග්ගලො පටිසංවෙදෙති සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, සබ්බං තං පුබ්බෙ කතහෙතූ’’ති. යඤ්ච සාමං ඤාතං, තඤ්ච අතිධාවන්ති, යඤ්ච ලොකෙ සච්චසම්මතං, තඤ්ච අතිධාවන්ති. තස්මා තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං මිච්ඡාති වදාමී’’’ති.
‘‘ඉතිපි, මහාරාජ, න සබ්බා වෙදනා කම්මවිපාකජා, සබ්බං, මහාරාජ, අකුසලං ඣාපෙත්වා භගවා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තොති එවමෙතං ධාරෙහී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
අකුසලච්ඡෙදනපඤ්හො අට්ඨමො.
9. උත්තරිකරණීයපඤ්හො
9. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘යං කිඤ්චි කරණීයං තථාගතස්ස, සබ්බං තං බොධියා යෙව මූලෙ පරිනිට්ඨිතං, නත්ථි තථාගතස්ස උත්තරිං කරණීයං, කතස්ස වා පතිචයො’ති, ඉදඤ්ච තෙමාසං පටිසල්ලානං දිස්සති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, යං කිඤ්චි කරණීයං තථාගතස්ස, සබ්බං තං බොධියා යෙව මූලෙ පරිනිට්ඨිතං, නත්ථි තථාගතස්ස උත්තරිං කරණීයං, කතස්ස වා පතිචයො, තෙන හි ‘තෙමාසං පටිසල්ලීනො’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තෙමාසං පටිසල්ලීනො, තෙන හි ‘යං කිඤ්චි කරණීයං, තථාගතස්ස, සබ්බං තං බොධියා යෙව මූලෙ පරිනිට්ඨිත’න්ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. නත්ථි කතකරණීයස්ස පටිසල්ලානං, සකරණීයස්සෙව පටිසල්ලානං යථා නාම බ්‍යාධිතස්සෙව භෙසජ්ජෙන කරණීයං හොති, අබ්‍යාධිතස්ස කිං භෙසජ්ජෙන. ඡාතස්සෙව භොජනෙන කරණීයං හොති, අඡාතස්ස කිං භොජනෙන. එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, නත්ථි කතකරණීයස්ස පටිසල්ලානං, සකරණීයස්සෙව පටිසල්ලානං. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.
‘‘යං කිඤ්චි, මහාරාජ, කරණීයං තථාගතස්ස, සබ්බං තං බොධියා යෙව මූලෙ පරිනිට්ඨිතං, නත්ථි තථාගතස්ස උත්තරිං කරණීයං, කතස්ස වා පතිචයො, භගවා ච තෙමාසං පටිසල්ලීනො, පටිසල්ලානං ඛො, මහාරාජ, බහුගුණං, සබ්බෙපි තථාගතා පටිසල්ලීයිත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තා, තං තෙ සුකතගුණමනුස්සරන්තා පටිසල්ලානං සෙවන්ති. යථා, මහාරාජ, පුරිසො රඤ්ඤො සන්තිකා ලද්ධවරො පටිලද්ධභොගො තං සුකතගුණමනුස්සරන්තො අපරාපරං රඤ්ඤො උපට්ඨානං එති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සබ්බෙපි තථාගතා පටිසල්ලීයිත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තා, තං තෙ සුකතගුණමනුස්සරන්තා පටිසල්ලානං සෙවන්ති.
‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො ආතුරො දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො භිසක්කමුපසෙවිත්වා සොත්ථිමනුප්පත්තො තං සුකතගුණමනුස්සරන්තො අපරාපරං භිසක්කමුපසෙවති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සබ්බෙපි තථාගතා පටිසල්ලීයිත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තා, තං තෙ සුකතගුණමනුස්සරන්තා පටිසල්ලානං සෙවන්ති.
‘‘අට්ඨවීසති ඛො පනිමෙ, මහාරාජ, පටිසල්ලානගුණා, යෙ ගුණෙ සමනුස්සරන්තා [සමනුපස්සන්තා (සී. පී.)] තථාගතා පටිසල්ලානං සෙවන්ති. කතමෙ අට්ඨවීසති? ඉධ, මහාරාජ, පටිසල්ලානං පටිසල්ලීයමානං අත්තානං රක්ඛති, ආයුං වඩ්ඪෙති, බලං දෙති, වජ්ජං පිදහති, අයසමපනෙති, යසමුපනෙති, අරතිං විනොදෙති, රතිමුපදහති, භයමපනෙති, වෙසාරජ්ජං කරොති, කොසජ්ජමපනෙති, වීරියමභිජනෙති, රාගමපනෙති, දොසමපනෙති, මොහමපනෙති, මානං නිහන්ති, විතක්කං භඤ්ජති, චිත්තං එකග්ගං කරොති, මානසං ස්නෙහයති [සොභයති (සී.)], හාසං ජනෙති, ගරුකං කරොති, ලාභමුප්පාදයති, නමස්සියං කරොති, පීතිං පාපෙති, පාමොජ්ජං කරොති, සඞ්ඛාරානං සභාවං දස්සයති, භවප්පටිසන්ධිං උග්ඝාටෙති, සබ්බසාමඤ්ඤං දෙති. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, අට්ඨවීසති පටිසල්ලානගුණා, යෙ ගුණෙ සමනුස්සරන්තා තථාගතා පටිසල්ලානං සෙවන්ති.
‘‘අපි ච ඛො, මහාරාජ, තථාගතා සන්තං සුඛං සමාපත්තිරතිං අනුභවිතුකාමා පටිසල්ලානං සෙවන්ති පරියොසිතසඞ්කප්පා. චතූහි ඛො, මහාරාජ, කාරණෙහි තථාගතා පටිසල්ලානං සෙවන්ති. කතමෙහි චතූහි? විහාරඵාසුතායපි, මහාරාජ, තථාගතා පටිසල්ලානං සෙවන්ති, අනවජ්ජගුණබහුලතායපි තථාගතා පටිසල්ලානං සෙවන්ති, අසෙසඅරියවීථිතොපි තථාගතා පටිසල්ලානං සෙවන්ති, සබ්බබුද්ධානං ථුතථොමිතවණ්ණිතපසත්ථතොපි තථාගතා පටිසල්ලානං සෙවන්ති. ඉමෙහි ඛො, මහාරාජ, චතූහි කාරණෙහි තථාගතා පටිසල්ලානං සෙවන්ති. ඉති ඛො, මහාරාජ, තථාගතා පටිසල්ලානං සෙවන්ති න සකරණීයතාය, න කතස්ස වා පතිචයාය, අථ ඛො ගුණවිසෙසදස්සාවිතාය තථාගතා පටිසල්ලානං සෙවන්තී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
උත්තරිකරණීයපඤ්හො නවමො.
10. ඉද්ධිබලදස්සනපඤ්හො
10. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’ති. පුන ච භණිතං ‘ඉතො තිණ්ණං මාසානං අච්චයෙන තථාගතො පරිනිබ්බායිස්සතී’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා…පෙ… කප්පාවසෙසං වා’ති, තෙන හි තෙමාසපරිච්ඡෙදො මිච්ඡා. යදි, භන්තෙ, තථාගතෙන භණිතං ‘ඉතො තිණ්ණං මාසානං අච්චයෙන තථාගතො පරිනිබ්බායිස්සතී’ති, තෙන හි ‘‘තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා…පෙ… කප්පාවසෙසං වා’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. නත්ථි තථාගතානං අට්ඨානෙ ගජ්ජිතං. අමොඝවචනා බුද්ධා භගවන්තො තථවචනා අද්වෙජ්ඣවචනා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො ගම්භීරො සුනිපුණො දුන්නිජ්ඣාපයො තවානුප්පත්තො, භින්දෙතං දිට්ඨිජාලං, එකංසෙ ඨපය, භින්ද පරවාද’’න්ති.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා…පෙ… කප්පාවසෙසං වා’ති, තෙමාසපරිච්ඡෙදො ච භණිතො, සො ච පන කප්පො ආයුකප්පො වුච්චති. න, මහාරාජ, භගවා අත්තනො බලං කිත්තයමානො එවමාහ, ඉද්ධිබලං පන මහාරාජ, භගවා පරිකිත්තයමානො එවමාහ ‘තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා…පෙ… කප්පාවසෙසං වා’ති.
‘‘යථා, මහාරාජ, රඤ්ඤො අස්සාජානීයො භවෙය්‍ය සීඝගති අනිලජවො, තස්ස රාජා ජවබලං පරිකිත්තයන්තො සනෙගමජානපදභටබලබ්‍රාහ්මණගහපතිකඅමච්චජනමජ්ඣෙ එවං වදෙය්‍ය ‘ආකඞ්ඛමානො මෙ, භො, අයං හයවරො සාගරජලපරියන්තං මහිං අනුවිචරිත්වා ඛණෙන ඉධාගච්ඡෙය්‍යා’ති, න ච තං ජවගතිං තස්සං පරිසායං දස්සෙය්‍ය, විජ්ජති ච සො ජවො තස්ස, සමත්ථො ච සො ඛණෙන සාගරජලපරියන්තං මහිං අනුවිචරිතුං. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භගවා අත්තනො ඉද්ධිබලං පරිකිත්තයමානො එවමාහ, තම්පි තෙවිජ්ජානං ඡළභිඤ්ඤානං අරහන්තානං විමලඛීණාසවානං දෙවමනුස්සානඤ්ච මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා භණිතං ‘තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’ති. විජ්ජති ච තං, මහාරාජ, ඉද්ධිබලං භගවතො, සමත්ථො ච භගවා ඉද්ධිබලෙන කප්පං වා ඨාතුං කප්පාවසෙසං වා, න ච භගවා තං ඉද්ධිබලං තස්සං පරිසායං දස්සෙති, අනත්ථිකො, මහාරාජ, භගවා සබ්බභවෙහි, ගරහිතා ච තථාගතස්ස සබ්බභවා. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකොපි ගූථො දුග්ගන්ධො හොති. එවමෙව ඛො අහං, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකම්පි භවං න වණ්ණෙමි අන්තමසො අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පී’ති අපි නු ඛො, මහාරාජ, භගවා සබ්බභවගතියොනියො ගූථසමං දිස්වා ඉද්ධිබලං නිස්සාය භවෙසු ඡන්දරාගං කරෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, භගවා ඉද්ධිබලං පරිකිත්තයමානො එවරූපං බුද්ධසීහනාදමභිනදී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.
ඉද්ධිබලදස්සනපඤ්හො දසමො.
ඉද්ධිබලවග්ගො පඨමො.
ඉමස්මිං වග්ගෙ දස පඤ්හා.
2. අභෙජ්ජවග්ගො
1. ඛුද්දානුඛුද්දකපඤ්හො
1. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘අභිඤ්ඤායාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙමි නො අනභිඤ්ඤායා’ති. පුන ච විනයපඤ්ඤත්තියා එවං භණිතං ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතූ’ති. කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි දුප්පඤ්ඤත්තානි, උදාහු අවත්ථුස්මිං අජානිත්වා පඤ්ඤත්තානි, යං භගවා අත්තනො අච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනාපෙති? යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘අභිඤ්ඤායාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙමි නො අනභිඤ්ඤායා’ති, තෙන හි ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතූ’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතෙ විනයපඤ්ඤත්තියා එවං භණිතං ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතූ’ති තෙන හි ‘අභිඤ්ඤායාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙමි නො අනභිඤ්ඤායා’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො සුඛුමො නිපුණො ගම්භීරො සුගම්භීරො දුන්නිජ්ඣාපයො, සො තවානුප්පත්තො, තත්ථ තෙ ඤාණබලවිප්ඵාරං දස්සෙහී’’ති.
‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘අභිඤ්ඤායාහං, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙමි නො අනභිඤ්ඤායා’ති, විනයපඤ්ඤත්තියාපි එවං භණිතං ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතූ’ති, තං පන, මහාරාජ, තථාගතො භික්ඛූ වීමංසමානො ආහ ‘උක්කලෙස්සන්ති [උක්කඩ්ඪිස්සන්ති (සී.), උස්සක්කිස්සන්ති (ස්‍යා.)] නු ඛො මම සාවකා මයා විස්සජ්ජාපීයමානා මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි, උදාහු ආදියිස්සන්තී’ති.
‘‘යථා, මහාරාජ, චක්කවත්තී රාජා පුත්තෙ එවං වදෙය්‍ය ‘අයං ඛො, තාතා, මහාජනපදො සබ්බදිසාසු සාගරපරියන්තො, දුක්කරො, තාතා, තාවතකෙන බලෙන ධාරෙතුං, එථ තුම්හෙ, තාතා, මමච්චයෙන පච්චන්තෙ පච්චන්තෙ දෙසෙ පජහථා’ති. අපි නු ඛො තෙ, මහාරාජ, කුමාරා පිතුඅච්චයෙන හත්ථගතෙ ජනපදෙ සබ්බෙ තෙ පච්චන්තෙ පච්චන්තෙ දෙසෙ මුඤ්චෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘න හි භන්තෙ, රාජතො [රාජානො (සී. පී.)], භන්තෙ, ලුද්ධතරා [ලද්ධතරා (ක.)] කුමාරා රජ්ජලොභෙන තදුත්තරිං දිගුණතිගුණං ජනපදං පරිග්ගණ්හෙය්‍යුං [පරිකඩ්ඪෙය්‍යුං (සී. පී.)], කිං පන තෙ හත්ථගතං ජනපදං මුඤ්චෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො භික්ඛූ වීමංසමානො එවමාහ ‘ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතූ’ති. දුක්ඛපරිමුත්තියා, මහාරාජ, බුද්ධපුත්තා ධම්මලොභෙන අඤ්ඤම්පි උත්තරිං දියඩ්ඪසික්ඛාපදසතං ගොපෙය්‍යුං, කිං පන පකතිපඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං මුඤ්චෙය්‍යු’’න්ති?
‘‘භන්තෙ නාගසෙන, යං භගවා ආහ ‘ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානී’ති, එත්ථායං ජනො සම්මූළ්හො විමතිජාතො අධිකතො සංසයපක්ඛන්දො. කතමානි තානි ඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි, කතමානි අනුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානීති? දුක්කටං, මහාරාජ, ඛුද්දකං සික්ඛාපදං, දුබ්භාසිතං අනුඛුද්දකං සික්ඛාපදං, ඉමානි ද්වෙ ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි, පුබ්බකෙහිපි, මහාරාජ, මහාථෙරෙහි එත්ථ විමති උප්පාදිතා, තෙහිපි එකජ්ඣං න කතො ධම්මසණ්ඨිතිපරියායෙ භගවතා එසො පඤ්හො උපදිට්ඨොති. චිරනික්ඛිත්තං, භන්තෙ නාගසෙන, ජිනරහස්සං අජ්ජෙතරහි ලොකෙ විවටං පාකටං කත’’න්ති.
ඛුද්දානුඛුද්දකපඤ්හො පඨමො.