3. පණාමිතවග්ගො

1. සෙට්ඨධම්මපඤ්හො

1. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘ධම්මො හි, වාසෙට්ඨ, සෙට්ඨො ජනෙතස්මිං දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායෙ චා’ති. පුන ච ‘උපාසකො ගිහී සොතාපන්නො පිහිතාපායො දිට්ඨිප්පත්තො විඤ්ඤාතසාසනො භික්ඛුං වා සාමණෙරං වා පුථුජ්ජනං අභිවාදෙති පච්චුට්ඨෙතී’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘ධම්මො හි, වාසෙට්ඨ, සෙට්ඨො ජනෙතස්මිං දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායෙ චා’ති, තෙන හි ‘උපාසකො ගිහී සොතාපන්නො පිහිතාපායො දිට්ඨිප්පත්තො විඤ්ඤාතසාසනො භික්ඛුං වා සාමණෙරං වා පුථුජ්ජනං අභිවාදෙති පච්චුට්ඨෙතී’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි ‘උපාසකො ගිහී සොතාපන්නො පිහිතාපායො දිට්ඨිප්පත්තො විඤ්ඤාතසාසනො භික්ඛුං වා සාමණෙරං වා පුථුජ්ජනං අභිවාදෙති පච්චුට්ඨෙති’, තෙන හි ‘ධම්මො හි, වාසෙට්ඨ, සෙට්ඨො ජනෙතස්මිං දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායෙ චාති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘ධම්මො හි, වාසෙට්ඨ, සෙට්ඨො ජනෙතස්මිං දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අභිසම්පරායෙ චා’ති, ‘උපාසකො ච ගිහී සොතාපන්නො පිහිතාපායො දිට්ඨිප්පත්තො විඤ්ඤාතසාසනො භික්ඛුං වා සාමණෙරං වා පුථුජ්ජනං අභිවාදෙති පච්චුට්ඨෙති’. තත්ථ පන කාරණං අත්ථි. කතමං තං කාරණං?

‘‘වීසති ඛො පනිමෙ, මහාරාජ, සමණස්ස සමණකරණා ධම්මා ද්වෙ ච ලිඞ්ගානි, යෙහි සමණො අභිවාදනපච්චුට්ඨානසමානනපූජනාරහො හොති. කතමෙ වීසති සමණස්ස සමණකරණා ධම්මා ද්වෙ ච ලිඞ්ගානි? සෙට්ඨො [සෙට්ඨභූමිසයො (සී. ස්‍යා.), සෙට්ඨො යමො (පී.)] ධම්මාරාමො, අග්ගො නියමො, චාරො විහාරො සංයමො සංවරො ඛන්ති සොරච්චං එකත්තචරියා එකත්තාභිරති පටිසල්ලානං හිරිඔත්තප්පං වීරියං අප්පමාදො සික්ඛාසමාදානං [සික්ඛාපධානං (සී. ස්‍යා.), සුක්කාවදානං (ක.)] උද්දෙසො පරිපුච්ඡා සීලාදිඅභිරති නිරාලයතා සික්ඛාපදපාරිපූරිතා, කාසාවධාරණං, භණ්ඩුභාවො. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, වීසති සමණස්ස සමණකරණා ධම්මා ද්වෙ ච ලිඞ්ගානි. එතෙ ගුණෙ භික්ඛු සමාදාය වත්තති, සො තෙසං ධම්මානං අනූනත්තා පරිපුණ්ණත්තා සම්පන්නත්තා සමන්නාගතත්තා අසෙක්ඛභූමිං අරහන්තභූමිං ඔක්කමති, සෙට්ඨං භූමන්තරං ඔක්කමති, අරහත්තාසන්නගතොති අරහති උපාසකො සොතාපන්නො භික්ඛුං පුථුජ්ජනං අභිවාදෙතුං පච්චුට්ඨාතුං.

‘‘‘ඛීණාසවෙහි සො සාමඤ්ඤං උපගතො, නත්ථි මෙ සො සමයො’ති [තං සාමඤ්ඤ’’න්ති (?)] අරහති උපාසකො සොතාපන්නො භික්ඛුං පුථුජ්ජනං අභිවාදෙතුං පච්චුට්ඨාතුං.

‘‘‘අග්ගපරිසං සො උපගතො, නාහං තං ඨානං උපගතො’ති අරහති උපාසකො සොතාපන්නො භික්ඛුං පුථුජ්ජනං අභිවාදෙතුං පච්චුට්ඨාතුං.

‘‘‘ලභති සො පාතිමොක්ඛුද්දෙසං සොතුං, නාහං තං ලභාමි සොතු’න්ති අරහති උපාසකො සොතාපන්නො භික්ඛුං පුථුජ්ජනං අභිවාදෙතුං පච්චුට්ඨාතුං.

‘‘‘සො අඤ්ඤෙ පබ්බාජෙති උපසම්පාදෙති ජිනසාසනං වඩ්ඪෙති, අහමෙතං න ලභාමි කාතු’න්ති අරහති උපාසකො සොතාපන්නො භික්ඛුං පුථුජ්ජනං අභිවාදෙතුං පච්චුට්ඨාතුං.

‘‘‘අප්පමාණෙසු සො සික්ඛාපදෙසු සමත්තකාරී, නාහං තෙසු වත්තාමී’ති අරහති උපාසකො සොතාපන්නො භික්ඛුං පුථුජ්ජනං අභිවාදෙතුං පච්චුට්ඨාතුං.

‘‘‘උපගතො සො සමණලිඞ්ගං, බුද්ධාධිප්පායෙ ඨිතො, තෙනාහං ලිඞ්ගෙන දූරමපගතො’ති අරහති උපාසකො සොතාපන්නො භික්ඛුං පුථුජ්ජනං අභිවාදෙතුං පච්චුට්ඨාතුං.

‘‘‘පරූළ්හකච්ඡලොමො සො අනඤ්ජිතඅමණ්ඩිතො අනුලිත්තසීලගන්ධො, අහං පන මණ්ඩනවිභූසනාභිරතො’ති අරහති උපාසකො සොතාපන්නො භික්ඛුං පුථුජ්ජනං අභිවාදෙතුං පච්චුට්ඨාතුං.

‘‘අපි ච, මහාරාජ, ‘යෙ තෙ වීසති සමණකරණා ධම්මා ද්වෙ ච ලිඞ්ගානි, සබ්බෙපෙතෙ ධම්මා භික්ඛුස්ස සංවිජ්ජන්ති, සො යෙව තෙ ධම්මෙ ධාරෙති, අඤ්ඤෙපි තත්ථ සික්ඛාපෙති, සො මෙ ආගමො සික්ඛාපනඤ්ච නත්ථී’ති අරහති උපාසකො සොතාපන්නො භික්ඛුං පුථුජ්ජනං අභිවාදෙතුං පච්චුට්ඨාතුං.

‘‘යථා, මහාරාජ, රාජකුමාරො පුරොහිතස්ස සන්තිකෙ විජ්ජං අධීයති, ඛත්තියධම්මං සික්ඛති, සො අපරෙන සමයෙන අභිසිත්තො ආචරියං අභිවාදෙති පච්චුට්ඨෙති ‘සික්ඛාපකො මෙ අය’න්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ‘භික්ඛු සික්ඛාපකො වංසධරො’ති අරහති උපාසකො සොතාපන්නො භික්ඛුං පුථුජ්ජනං අභිවාදෙතුං පච්චුට්ඨාතුං.

‘‘අපි ච, මහාරාජ, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන ජානාහි භික්ඛුභූමියා මහන්තතං අසමවිපුලභාවං. යදි, මහාරාජ, උපාසකො සොතාපන්නො අරහත්තං සච්ඡිකරොති, ද්වෙව තස්ස ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා තස්මිං යෙව දිවසෙ පරිනිබ්බායෙය්‍ය වා, භික්ඛුභාවං වා උපගච්ඡෙය්‍ය. අචලා හි සා, මහාරාජ, පබ්බජ්ජා, මහතී අච්චුග්ගතා, යදිදං භික්ඛුභූමී’’ති. ‘‘ඤාණගතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො සුනිබ්බෙඨිතො බලවතා අතිබුද්ධිනා තයා, න යිමං පඤ්හං සමත්ථො අඤ්ඤො එවං විනිවෙඨෙතුං අඤ්ඤත්‍ර තවාදිසෙන බුද්ධිමතා’’ති.

සෙට්ඨධම්මපඤ්හො පඨමො.

2. සබ්බසත්තහිතඵරණපඤ්හො

2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘තථාගතො සබ්බසත්තානං අහිතමපනෙත්වා හිතමුපදහතී’ති. පුන ච භණථ අග්ගික්ඛන්ධූපමෙ ධම්මපරියායෙ භඤ්ඤමානෙ ‘සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගත’න්ති. අග්ගික්ඛන්ධූපමං, භන්තෙ, ධම්මපරියායං දෙසෙන්තෙන තථාගතෙන සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං හිතමපනෙත්වා අහිතමුපදහිතං. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො සබ්බසත්තානං අහිතමපනෙත්වා හිතමුපදහති, තෙන හි අග්ගික්ඛන්ධූපමෙ ධම්මපරියායෙ භඤ්ඤමානෙ සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගතන්ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි අග්ගික්ඛන්ධූපමෙ ධම්මපරියායෙ භඤ්ඤමානෙ සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගතං, තෙන හි තථාගතො සබ්බසත්තානං අහිතමපනෙත්වා හිතමුපදහතීති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘තථාගතො, මහාරාජ, සබ්බසත්තානං අහිතමපනෙත්වා හිතමුපදහති, අග්ගික්ඛන්ධූපමෙ ධම්මපරියායෙ භඤ්ඤමානෙ සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගතං, තඤ්ච පන න තථාගතස්ස කතෙන, තෙසං යෙව අත්තනො කතෙනා’’ති.

‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො අග්ගික්ඛන්ධූපමං ධම්මපරියායං න භාසෙය්‍ය, අපි නු තෙසං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගච්ඡෙය්‍යාති, න හි, මහාරාජ, මිච්ඡාපටිපන්නානං තෙසං භගවතො ධම්මපරියායං සුත්වා පරිළාහො කායෙ උප්පජ්ජි, තෙන තෙසං පරිළාහෙන උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගත’’න්ති. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතස්සෙව කතෙන තෙසං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගතං, තථාගතො යෙව තත්ථ අධිකාරො තෙසං නාසනාය, යථා නාම, භන්තෙ නාගසෙන, අහි වම්මිකං පවිසෙය්‍ය, අථඤ්ඤතරො පංසුකාමො පුරිසො වම්මිකං භින්දිත්වා පංසුං හරෙය්‍ය, තස්ස පංසුහරණෙන වම්මිකස්ස සුසිරං පිදහෙය්‍ය, අථ තත්ථෙව සො අස්සාසං අලභමානො මරෙය්‍ය, නනු සො, භන්තෙ, අහි තස්ස පුරිසස්ස කතෙන මරණප්පත්තො’’ති. ‘‘ආම මහාරාජා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො යෙව තත්ථ අධිකාරො තෙසං නාසනායා’’ති.

‘‘තථාගතො, මහාරාජ, ධම්මං දෙසයමානො අනුනයප්පටිඝං න කරොති, අනුනයප්පටිඝවිප්පමුත්තො ධම්මං දෙසෙති, එවං ධම්මෙ දෙසීයමානෙ යෙ තත්ථ සම්මාපටිපන්නා, තෙ බුජ්ඣන්ති. යෙ පන මිච්ඡාපටිපන්නා, තෙ පතන්ති. යථා, මහාරාජ, පුරිසස්ස අම්බං වා ජම්බුං වා මධුකං වා චාලයමානස්ස යානි තත්ථ ඵලානි සාරානි දළ්හබන්ධනානි, තානි තත්ථෙව අච්චුතානි තිට්ඨන්ති, යානි තත්ථ ඵලානි පූතිවණ්ටමූලානි දුබ්බලබන්ධනානි, තානි පතන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො ධම්මං දෙසයමානො අනුනයප්පටිඝං න කරොති, අනුනයප්පටිඝවිප්පමුත්තො ධම්මං දෙසෙති, එවං ධම්මෙ දෙසීයමානෙ යෙ තත්ථ සම්මාපටිපන්නා, තෙ බුජ්ඣන්ති. යෙ පන මිච්ඡාපටිපන්නා, තෙ පතන්ති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කස්සකො ධඤ්ඤං රොපෙතුකාමො ඛෙත්තං කසති, තස්ස කසන්තස්ස අනෙකසතසහස්සානි තිණානි මරන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො පරිපක්කමානසෙ සත්තෙ බොධෙන්තො [බොධෙතුං (සී.)] අනුනයප්පටිඝවිප්පමුත්තො ධම්මං දෙසෙති, එවං ධම්මෙ දෙසීයමානෙ යෙ තත්ථ සම්මාපටිපන්නා, තෙ බුජ්ඣන්ති. යෙ පන මිච්ඡාපටිපන්නා, තෙ තිණානි විය මරන්ති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, මනුස්සා රසහෙතු යන්තෙන උච්ඡුං පීළයන්ති, තෙසං උච්ඡුං පීළයමානානං යෙ තත්ථ යන්තමුඛගතා කිමයො, තෙ පීළියන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො පරිපක්කමානසෙ සත්තෙ බොධෙන්තො ධම්මයන්තමභිපීළයති [ධම්මයන්තමතිපීළයති (ක.)], යෙ තත්ථ මිච්ඡාපටිපන්නා, තෙ කිමී විය මරන්තී’’ති.

‘‘නනු, භන්තෙ නාගසෙන, තෙ භික්ඛූ තාය ධම්මදෙසනාය පතිතා’’ති? ‘‘අපි නු ඛො, මහාරාජ, තච්ඡකො රුක්ඛං තච්ඡන්තො [රක්ඛන්තො (සී. පී.] උජුකං පරිසුද්ධං කරොතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, වජ්ජනීයං අපනෙත්වා තච්ඡකො රුක්ඛං උජුකං පරිසුද්ධං කරොතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො පරිසං රක්ඛන්තො න සක්කොති බොධනෙය්‍යෙ [අබොධනීයෙ (ස්‍යා.)] සත්තෙ බොධෙතුං, මිච්ඡාපටිපන්නෙ පන සත්තෙ අපනෙත්වා බොධනෙය්‍යෙ සත්තෙ බොධෙති, අත්තකතෙන පන තෙ, මහාරාජ, මිච්ඡාපටිපන්නා පතන්ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, කදලී වෙළු අස්සතරී අත්තජෙන [අත්තජෙන ඵලෙන (සී.)] හඤ්ඤති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ මිච්ඡාපටිපන්නා, තෙ අත්තකතෙන හඤ්ඤන්ති පතන්ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, චොරා අත්තකතෙන චක්ඛුප්පාටනං සූලාරොපනං සීසච්ඡෙදනං පාපුණන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ තෙ මිච්ඡාපටිපන්නා, තෙ අත්තකතෙන හඤ්ඤන්ති පතන්ති [ජිනසාසනා පතන්ති (සී. පී.)]. යෙසං, මහාරාජ, සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගතං, තෙසං තං නෙව භගවතො කතෙන, න පරෙසං කතෙන, අථ ඛො අත්තනො යෙව කතෙන.

‘‘යථා, මහාරාජ, පුරිසො සබ්බජනස්ස අමතං දදෙය්‍ය, තෙ තං අමතං අසිත්වා අරොගා දීඝායුකා සබ්බීතිතො [සබ්බීතියා (සී.)] පරිමුච්චෙය්‍යුං, අථඤ්ඤතරො පුරිසො දුරුපචාරෙන තං අසිත්වා මරණං පාපුණෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, අමතදායකො පුරිසො තතොනිදානං කිඤ්චි අපුඤ්ඤං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො දසසහස්සියා ලොකධාතුයා දෙවමනුස්සානං අමතං ධම්මදානං දෙති, යෙ තෙ සත්තා භබ්බා, තෙ ධම්මාමතෙන බුජ්ඣන්ති. යෙ පන තෙ සත්තා අභබ්බා, තෙ ධම්මාමතෙන හඤ්ඤන්ති පතන්ති. භොජනං, මහාරාජ, සබ්බසත්තානං ජීවිතං රක්ඛති, තමෙකච්චෙ භුඤ්ජිත්වා විසූචිකාය මරන්ති, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, භොජනදායකො පුරිසො තතොනිදානං කිඤ්චි අපුඤ්ඤං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො දසසහස්සියා ලොකධාතුයා දෙවමනුස්සානං අමතං ධම්මදානං දෙති, යෙ තෙ සත්තා භබ්බා, තෙ ධම්මාමතෙන බුජ්ඣන්ති. යෙ පන තෙ සත්තා අභබ්බා, තෙ ධම්මාමතෙන හඤ්ඤන්ති පතන්තී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

සබ්බසත්තහිතඵරණපඤ්හො දුතියො.

3. වත්ථගුය්හනිදස්සනපඤ්හො

3. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං තථාගතෙන –

‘‘‘කායෙන සංවරො සාධු [ධ. ප. 361], සාධු වාචාය සංවරො;

මනසා සංවරො සාධු, සාධු සබ්බත්ථ සංවරො’ති.

‘‘පුන ච තථාගතො චතුන්නං පරිසානං මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා පුරතො දෙවමනුස්සානං සෙලස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කොසොහිතං වත්ථගුය්හං දස්සෙසි. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘කායෙන සංවරො සාධූ’ති, තෙන හි සෙලස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කොසොහිතං වත්ථගුය්හං දස්සෙසීති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි සෙලස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කොසොහිතං වත්ථගුය්හං දස්සෙති, තෙන හි ‘කායෙන සංවරො සාධූ’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘කායෙන සංවරො සාධූ’ති, සෙලස්ස ච බ්‍රාහ්මණස්ස කොසොහිතං වත්ථගුය්හං දස්සිතං. යස්ස ඛො, මහාරාජ, තථාගතෙ කඞ්ඛා උප්පන්නා, තස්ස බොධනත්ථාය භගවා ඉද්ධියා තප්පටිභාගං කායං දස්සෙති, සො යෙව තං පාටිහාරියං පස්සතී’’ති.

‘‘කො පනෙතං, භන්තෙ නාගසෙන, සද්දහිස්සති, යං පරිසගතො එකො යෙව තං ගුය්හං පස්සති, අවසෙසා තත්ථෙව වසන්තා න පස්සන්තීති. ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං තත්ථ කාරණං උපදිස, කාරණෙන මං සඤ්ඤාපෙහී’’ති. ‘‘දිට්ඨපුබ්බො පන තයා, මහාරාජ, කොචි බ්‍යාධිතො පුරිසො පරිකිණ්ණො ඤාතිමිත්තෙහී’’ති. ‘‘ආම භන්තෙ’’ති. ‘‘අපි නු ඛො සා, මහාරාජ, පරිසා පස්සතෙතං වෙදනං, යාය සො පුරිසො වෙදනාය වෙදයතී’’ති. ‘‘න හි භන්තෙ, අත්තනා යෙව සො, භන්තෙ, පුරිසො වෙදයතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යස්සෙව තථාගතෙ කඞ්ඛා උප්පන්නා, තස්සෙව තථාගතො බොධනත්ථාය ඉද්ධියා තප්පටිභාගං කායං දස්සෙති, සො යෙව තං පාටිහාරියං පස්සති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කඤ්චිදෙව පුරිසං භූතො ආවිසෙය්‍ය, අපි නු ඛො සා, මහාරාජ, පරිසා පස්සති තං භූතාගමන’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, සො යෙව ආතුරො තස්ස භූතස්ස ආගමනං පස්සතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යස්සෙව තථාගතෙ කඞ්ඛා උප්පන්නා, තස්සෙව තථාගතො බොධනත්ථාය ඉද්ධියා තප්පටිභාගං කායං දස්සෙති, සො යෙව තං පාටිහාරියං පස්සතී’’ති.

‘‘දුක්කරං, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා කතං, යං එකස්සපි අදස්සනීයං, තං දස්සෙන්තෙනා’’ති. ‘‘න, මහාරාජ, භගවා ගුය්හං දස්සෙසි, ඉද්ධියා පන ඡායං දස්සෙසී’’ති. ‘‘ඡායායපි, භන්තෙ, දිට්ඨාය දිට්ඨං යෙව හොති ගුය්හං, යං දිස්වා නිට්ඨං ගතො’’ති. ‘‘දුක්කරඤ්චාපි, මහාරාජ, තථාගතො කරොති බොධනෙය්‍යෙ සත්තෙ බොධෙතුං. යදි, මහාරාජ, තථාගතො කිරියං හාපෙය්‍ය, බොධනෙය්‍යා සත්තා න බුජ්ඣෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, මහාරාජ, යොගඤ්ඤූ තථාගතො බොධනෙය්‍යෙ සත්තෙ බොධෙතුං, තස්මා තථාගතො යෙන යෙන යොගෙන බොධනෙය්‍යා බුජ්ඣන්ති, තෙන තෙන යොගෙන බොධනෙය්‍යෙ බොධෙති.

‘‘යථා, මහාරාජ, භිසක්කො සල්ලකත්තො යෙන යෙන භෙසජ්ජෙන ආතුරො අරොගො හොති, තෙන තෙන භෙසජ්ජෙන ආතුරං උපසඞ්කමති, වමනීයං වමෙති, විරෙචනීයං විරෙචෙති, අනුලෙපනීයං අනුලිම්පෙති, අනුවාසනීයං අනුවාසෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො යෙන යෙන යොගෙන බොධනෙය්‍යා සත්තා බුජ්ඣන්ති, තෙන තෙන යොගෙන බොධෙති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, ඉත්ථී මූළ්හගබ්භා භිසක්කස්ස අදස්සනීයං ගුය්හං දස්සෙති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො බොධනෙය්‍යෙ සත්තෙ බොධෙතුං අදස්සනීයං ගුය්හං ඉද්ධියා ඡායං දස්සෙසි. නත්ථි, මහාරාජ, අදස්සනීයො නාම ඔකාසො පුග්ගලං උපාදාය. යදි, මහාරාජ, කොචි භගවතො හදයං දිස්වා බුජ්ඣෙය්‍ය, තස්සපි භගවා යොගෙන හදයං දස්සෙය්‍ය, යොගඤ්ඤූ, මහාරාජ, තථාගතො දෙසනාකුසලො.

‘‘නනු, මහාරාජ, තථාගතො ථෙරස්ස නන්දස්ස අධිමුත්තිං ජානිත්වා තං දෙවභවනං නෙත්වා දෙවකඤ්ඤායො දස්සෙසි ‘ඉමිනායං කුලපුත්තො බුජ්ඣිස්සතී’ති, තෙන ච සො කුලපුත්තො බුජ්ඣි. ඉති ඛො, මහාරාජ, තථාගතො අනෙකපරියායෙන සුභනිමිත්තං හීළෙන්තො ගරහන්තො ජිගුච්ඡන්තො තස්ස බොධනහෙතු කකුටපාදිනියො අච්ඡරායො දස්සෙසි. එවම්පි තථාගතො යොගඤ්ඤූ දෙසනාකුසලො.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, තථාගතො ථෙරස්ස චූළපන්ථකස්ස භාතරා නික්කඩ්ඪිතස්ස දුක්ඛිතස්ස දුම්මනස්ස උපගන්ත්වා සුඛුමං චොළඛණ්ඩං අදාසි ‘ඉමිනායං කුලපුත්තො බුජ්ඣිස්සතී’ති, සො ච කුලපුත්තො තෙන කාරණෙන ජිනසාසනෙ වසීභාවං පාපුණි. එවම්පි, මහාරාජ, තථාගතො යොගඤ්ඤූ දෙසනාකුසලො.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, තථාගතො බ්‍රාහ්මණස්ස මොඝරාජස්ස යාව තතියං පඤ්හං පුට්ඨො න බ්‍යාකාසි ‘එවමිමස්ස කුලපුත්තස්ස මානො උපසමිස්සති, මානූපසමා අභිසමයො භවිස්සතී’ති, තෙන ච තස්ස කුලපුත්තස්ස මානො උපසමි, මානූපසමා සො බ්‍රාහ්මණො ඡසු අභිඤ්ඤාසු වසීභාවං පාපුණි. එවම්පි, මහාරාජ, තථාගතො යොගඤ්ඤූ දෙසනාකුසලො’’ති.

‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, සුනිබ්බෙඨිතො පඤ්හො බහුවිධෙහි කාරණෙහි, ගහනං අගහනං කතං, අන්ධකාරො ආලොකො කතො, ගණ්ඨි භින්නො, භග්ගා පරවාදා, ජිනපුත්තානං චක්ඛුං තයා උප්පාදිතං, නිප්පටිභානා තිත්ථියා, ත්වං ගණිවරපවරමාසජ්ජා’’ති.

වත්ථගුය්හනිදස්සනපඤ්හො තතියො.

4. ඵරුසවාචාභාවපඤ්හො

4. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං ථෙරෙන සාරිපුත්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා ‘පරිසුද්ධවචීසමාචාරො ආවුසො තථාගතො, නත්ථි තථාගතස්ස වචීදුච්චරිතං, යං තථාගතො රක්ඛෙය්‍ය ‘මා මෙ ඉදං පරො අඤ්ඤාසී’ති. පුන ච තථාගතො ථෙරස්ස සුදින්නස්ස කලන්දපුත්තස්ස අපරාධෙ පාරාජිකං පඤ්ඤපෙන්තො ඵරුසාහි වාචාහි මොඝපුරිසවාදෙන සමුදාචරි, තෙන ච සො ථෙරො මොඝපුරිසවාදෙන මඞ්කුචිත්තවසෙන රුන්ධිතත්තා විප්පටිසාරී නාසක්ඛි අරියමග්ගං පටිවිජ්ඣිතුං. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, පරිසුද්ධවචීසමාචාරො තථාගතො, නත්ථි තථාගතස්ස වචීදුච්චරිතං, තෙන හි තථාගතෙන ථෙරස්ස සුදින්නස්ස කලන්දපුත්තස්ස අපරාධෙ මොඝපුරිසවාදෙන සමුදාචිණ්ණන්ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි භගවතා ථෙරස්ස සුදින්නස්ස කලන්දපුත්තස්ස අපරාධෙ මොඝපුරිසවාදෙන සමුදාචිණ්ණං, තෙන හි පරිසුද්ධවචීසමාචාරො තථාගතො, නත්ථි තථාගතස්ස වචීදුච්චරිතන්ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන සාරිපුත්තෙන ධම්මසෙනාපතිනා ‘පරිසුද්ධවචීසමාචාරො ආවුසො තථාගතො, නත්ථි තථාගතස්ස වචීදුච්චරිතං, යං තථාගතො රක්ඛෙය්‍ය ‘මා මෙ ඉදං පරො අඤ්ඤාසී’ති. ආයස්මතො ච සුදින්නස්ස කලන්දපුත්තස්ස අපරාධෙ පාරාජිකං පඤ්ඤපෙන්තෙන භගවතා මොඝපුරිසවාදෙන සමුදාචිණ්ණං, තඤ්ච පන අදුට්ඨචිත්තෙන අසාරම්භෙන යාථාවලක්ඛණෙන. කිඤ්ච තත්ථ යාථාවලක්ඛණං, යස්ස, මහාරාජ, පුග්ගලස්ස ඉමස්මිං අත්තභාවෙ චතුසච්චාභිසමයො න හොති, තස්ස පුරිසත්තනං මොඝං අඤ්ඤං කයිරමානං අඤ්ඤෙන සම්භවති, තෙන වුච්චති ‘මොඝපුරිසො’ති. ඉති, මහාරාජ, භගවතා ආයස්මතො සුදින්නස්ස කලන්දපුත්තස්ස සතාවවචනෙන සමුදාචිණ්ණං, නො අභූතවාදෙනා’’ති.

‘‘සභාවම්පි, භන්තෙ නාගසෙන, යො අක්කොසන්තො භණති, තස්ස මයං කහාපණං දණ්ඩං ධාරෙම, අපරාධො යෙව සො වත්ථුං නිස්සාය විසුං වොහාරං ආචරන්තො අක්කොසතී’’ති. ‘‘අත්ථි පන, මහාරාජ, සුතපුබ්බං තයා ඛලිතස්ස අභිවාදනං වා පච්චුට්ඨානං වා සක්කාරං වා උපායනානුප්පදානං වා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, යතො කුතොචි යත්ථ කත්ථචි ඛලිතො, සො පරිභාසනාරහො හොති තජ්ජනාරහො, උත්තමඞ්ගම්පිස්ස ඡින්දන්ති හනන්තිපි බන්ධන්තිපි ඝාතෙන්තිපි ඣාපෙන්තිපී’’ති [ජාපෙන්තිපීති (සී. පී.)]. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, භගවතා කිරියා යෙව කතා, නො අකිරියා’’ති.

‘‘කිරියම්පි, භන්තෙ නාගසෙන, කුරුමානෙන පතිරූපෙන කාතබ්බං අනුච්ඡවිකෙන, සවනෙනපි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතස්ස සදෙවකො ලොකො ඔත්තප්පති හිරියති භිය්‍යො දස්සනෙන තතුත්තරිං උපසඞ්කමනෙන පයිරුපාසනෙනා’’ති. ‘‘අපි නු ඛො, මහාරාජ, තිකිච්ඡකො අභිසන්නෙ කායෙ කුපිතෙ දොසෙ සිනෙහනීයානි භෙසජ්ජානි දෙතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, තිණ්හානි ලෙඛනීයානි භෙසජ්ජානි දෙතී’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො සබ්බකිලෙසබ්‍යාධිවූපසමාය අනුසිට්ඨිං දෙති, ඵරුසාපි, මහාරාජ, තථාගතස්ස වාචා සත්තෙ සිනෙහයති, මුදුකෙ කරොති. යථා, මහාරාජ, උණ්හම්පි උදකං යං කිඤ්චි සිනෙහනීයං සිනෙහයති, මුදුකං කරොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඵරුසාපි තථාගතස්ස වාචා අත්ථවතී හොති කරුණාසහගතා. යථා, මහාරාජ, පිතුවචනං පුත්තානං අත්ථවන්තං හොති කරුණාසහගතං, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඵරුසාපි තථාගතස්ස වාචා අත්ථවතී හොති කරුණාසහගතා. ඵරුසාපි, මහාරාජ, තථාගතස්ස වාචා සත්තානං කිලෙසප්පහානා [කිලෙසප්පහානාය (සී.)] හොති. යථා, මහාරාජ, දුග්ගන්ධම්පි ගොමුත්තං පීතං විරසම්පි අගදං ඛායිතං සත්තානං බ්‍යාධිං හනති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඵරුසාපි තථාගතස්ස වාචා අත්ථවතී කරුණාසහගතා. යථා, මහාරාජ, මහන්තොපි තූලපුඤ්ජො [තූලපිචු (සී. ස්‍යා.)] පරස්ස කායෙ නිපතිත්වා රුජං න කරොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ඵරුසාපි තථාගතස්ස වාචා න කස්සචි දුක්ඛං උප්පාදෙතී’’ති. ‘‘සුවිනිච්ඡිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො බහූහි කාරණෙහි, සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

ඵරුසවාචාභාවපඤ්හො චතුත්ථො.

5. රුක්ඛඅචෙතනාභාවපඤ්හො

5. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං තථාගතෙන –

‘‘‘අචෙතනං බ්‍රාහ්මණ අස්සුණන්තං, ජානො අජානන්තමිමං පලාසං;

ආරද්ධවීරියො ධුවං අප්පමත්තො, සුඛසෙය්‍යං පුච්ඡසි කිස්ස හෙතූ’ති [ජා. 1.4.25].

පුන ච භණිතං –

‘‘‘ඉති ඵන්දනරුක්ඛොපි, තාවදෙ අජ්ඣභාසථ;

මය්හම්පි වචනං අත්ථි, භාරද්වාජ සුණොහි මෙ’ති [ජා. 1.13.20].

‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, රුක්ඛො අචෙතනො, තෙන හි ඵන්දනෙන රුක්ඛෙන භාරද්වාජෙන සහ සල්ලපිතන්ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි ඵන්දනෙන රුක්ඛෙන භාරද්වාජෙන සද්ධිං සල්ලපිතං, තෙන හි රුක්ඛො අචෙතනොති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පතො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘රුක්ඛො අචෙතනො’ති, ඵන්දනෙන ච රුක්ඛෙන භාරද්වාජෙන සද්ධිං සල්ලපිතං, තඤ්ච පන වචනං ලොකසමඤ්ඤාය භණිතං. නත්ථි, මහාරාජ, අචෙතනස්ස රුක්ඛස්ස සල්ලාපො නාම, අපි ච, මහාරාජ, තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථාය දෙවතායෙතං අධිවචනං රුක්ඛොති, රුක්ඛො සල්ලපතීති චෙසා ලොකපණ්ණත්ති, යථා, මහාරාජ, සකටං ධඤ්ඤස්ස පරිපූරිතං ධඤ්ඤසකටන්ති ජනො වොහරති, න ච තං ධඤ්ඤමයං සකටං, රුක්ඛමයං සකටං, තස්මිං සකටෙ ධඤ්ඤස්ස පන ආකිරිතත්තා ධඤ්ඤසකටන්ති ජනො වොහරති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, න රුක්ඛො සල්ලපති, රුක්ඛො අචෙතනො, යා පන තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා, තස්සා යෙව තං අධිවචනං රුක්ඛොති, රුක්ඛො සල්ලපතීති චෙසා ලොකපණ්ණත්ති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, දධිං මන්ථයමානො තක්කං මන්ථෙමීති වොහරති, න තං තක්කං, යං සො මන්ථෙති, දධිං යෙව සො මන්ථෙන්තො තක්කං මන්ථෙමීති වොහරති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, න රුක්ඛො සල්ලපති, රුක්ඛො අචෙතනො. යා පන තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා, තස්සායෙව තං අධිවචනං රුක්ඛොති, රුක්ඛො සල්ලපතීති චෙසා ලොකපණ්ණත්ති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, අසන්තං සාධෙතුකාමො සන්තං සාධෙමීති වොහරති, අසිද්ධං සිද්ධන්ති වොහරති, එවමෙසා ලොකසමඤ්ඤා, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, න රුක්ඛො සල්ලපති, රුක්ඛො අචෙතනො. යා පන තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා, තස්සායෙව තං අධිවචනං රුක්ඛොති, රුක්ඛො සල්ලපතීති චෙසා ලොකපණ්ණත්ති, යාය, මහාරාජ, ලොකසමඤ්ඤාය ජනො වොහරති, තථාගතොපි තායෙව ලොකසමඤ්ඤාය සත්තානං ධම්මං දෙසෙතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

රුක්ඛඅචෙතනාභාවපඤ්හො පඤ්චමො.

6. පිණ්ඩපාතමහප්ඵලපඤ්හො

6. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං ධම්මසඞ්ගීතිකාරකෙහි ථෙරෙහි –

‘‘‘චුන්දස්ස භත්තං භුඤ්ජිත්වා, කම්මාරස්සාති මෙ සුතං;

ආබාධං සම්ඵුසී ධීරො, පබාළ්හං මාරණන්තික’න්ති [දී. නි. 2.190].

‘‘පුන ච භගවතා භණිතං ‘ද්වෙමෙ, ආනන්ද, පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා ච. කතමෙ ද්වෙ? යඤ්ච පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣි, යඤ්ච පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා තථාගතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති. ඉමෙ ද්වෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා, අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා චා’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතො චුන්දස්ස භත්තං භුත්තාවිස්ස [භුඤ්ජිත්වා (සී.)] ඛරො ආබාධො උප්පන්නො, පබාළ්හා ච වෙදනා පවත්තා මාරණන්තිකා, තෙන හි ‘ද්වෙමෙ, ආනන්ද, පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා චා’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි ද්වෙමෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා ච, තෙන හි භගවතො චුන්දස්ස භත්තං භුත්තාවිස්ස [භුඤ්ජිත්වා (සී.)] ඛරො ආබාධො උප්පන්නො, පබාළ්හා ච වෙදනා පවත්තා මාරණන්තිකාති තම්පි වචනං මිච්ඡා. කිංනු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, සො පිණ්ඩපාතො විසගතතාය මහප්ඵලො, රොගුප්පාදකතාය මහප්ඵලො, ආයුවිනාසකතාය මහප්ඵලො, භගවතො ජීවිතහරණතාය මහප්ඵලො? තත්ථ මෙ කාරණං බ්‍රූහි පරවාදානං නිග්ගහාය, එත්ථායං ජනො සම්මූළ්හො ලොභවසෙන අතිබහුං ඛායිතෙන ලොහිතපක්ඛන්දිකා උප්පන්නාති. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ධම්මසඞ්ගීතිකාරකෙහි ථෙරෙහි –

‘‘‘චුන්දස්ස භත්තං භුඤ්ජිත්වා, කම්මාරස්සාති මෙ සුතං;

ආබාධං සම්ඵුසී ධීරො, පබාළ්හං මාරණන්තික’න්ති.

‘‘භගවතා ච භණිතං ‘ද්වෙමෙ, ආනන්ද, පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා ච. කතමෙ ද්වෙ? යඤ්ච පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣි, යඤ්ච පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා තථාගතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති [පරිනිබ්බායි (සී.)], ඉමෙ ද්වෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා, අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා චා’ති.

‘‘සො පන පිණ්ඩපාතො බහුගුණො අනෙකානිසංසො. දෙවතා, මහාරාජ, හට්ඨා පසන්නමානසා ‘අයං භගවතො පච්ඡිමො පිණ්ඩපාතො’ති දිබ්බං ඔජං සූකරමද්දවෙ ආකිරිංසු. තඤ්ච පන සම්මාපාකං ලහුපාකං [බහුපාකං (සී.)] මනුඤ්ඤං බහුරසං ජට්ඨරග්ගිතෙජස්ස හිතං. න, මහාරාජ, තතොනිදානං භගවතො කොචි අනුප්පන්නො රොගො උප්පන්නො, අපි ච, මහාරාජ, භගවතො පකතිදුබ්බලෙ සරීරෙ ඛීණෙ ආයුසඞ්ඛාරෙ උප්පන්නො රොගො භිය්‍යො අභිවඩ්ඪි.

‘‘යථා, මහාරාජ, පකතියා ජලමානො අග්ගි අඤ්ඤස්මිං උපාදානෙ දින්නෙ භිය්‍යො පජ්ජලති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භගවතො පකතිදුබ්බලෙ සරීරෙ ඛීණෙ ආයුසඞ්ඛාරෙ උප්පන්නො රොගො භිය්‍යො අභිවඩ්ඪි.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, සොතො පකතියා සන්දමානො අභිවුට්ඨෙ මහාමෙඝෙ භිය්‍යො මහොඝො උදකවාහකො හොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භගවතො පකතිදුබ්බලෙ සරීරෙ ඛීණෙ ආයුසඞ්ඛාරෙ උප්පන්නො රොගො භිය්‍යො අභිවඩ්ඪි.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පකතියා අභිසන්නධාතු කුච්ඡි අඤ්ඤස්මිං අජ්ඣොහරිතෙ භිය්‍යො ආයමෙය්‍ය [ආමයෙය්‍ය (සී.)], එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භගවතො පකතිදුබ්බලෙ සරීරෙ ඛීණෙ ආයුසඞ්ඛාරෙ උප්පන්නො රොගො භිය්‍යො අභිවඩ්ඪි, නත්ථි, මහාරාජ, තස්මිං පිණ්ඩපාතෙ දොසො, න ච තස්ස සක්කා දොසං ආරොපෙතු’’න්ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කෙන කාරණෙන තෙ ද්වෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා චා’’ති? ‘‘ධම්මානුමජ්ජනසමාපත්තිවසෙන, මහාරාජ, තෙ ද්වෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා චා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, කතමෙසං ධම්මානං අනුමජ්ජනසමාපත්තිවසෙන තෙ ද්වෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා චා’’ති? ‘‘නවන්නං, මහාරාජ, අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තීනං අනුලොමප්පටිලොමසමාපජ්ජනවසෙන තෙ ද්වෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා චා’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ද්වීසු යෙව දිවසෙසු අධිමත්තං තථාගතො නවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්තියො අනුලොමප්පටිලොමං සමාපජ්ජී’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, අබ්භුතං භන්තෙ නාගසෙන. යං ඉමස්මිං බුද්ධක්ඛෙත්තෙ අසදිසං පරමදානං, තම්පි ඉමෙහි ද්වීහි පිණ්ඩපාතෙහි අගණිතං. අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, අබ්භුතං, භන්තෙ නාගසෙන. යාව මහන්තා නවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්තියො, යත්‍ර හි නාම නවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිවසෙන දානං මහප්ඵලතරං හොති මහානිසංසතරඤ්ච. සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

පිණ්ඩපාතමහප්ඵලපඤ්හො ඡට්ඨො.

7. බුද්ධපූජනපඤ්හො

7. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං තථාගතෙන ‘අබ්‍යාවටා තුම්හෙ, ආනන්ද, හොථ තථාගතස්ස සරීරපූජායා’ති. පුන ච භණිතං –

‘‘‘පූජෙථ නං පූජනියස්ස ධාතුං;

එවං කිර සග්ගමිතො ගමිස්සථා’ති.

‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතෙන භණිතං ‘අබ්‍යාවටා තුම්හෙ, ආනන්ද, හොථ තථාගතස්ස සරීරපූජායා’ති, තෙන හි ‘පූජෙථ නං පූජනියස්ස ධාතුං, එවං කරා සග්ගමිතො ගමිස්සථා’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතෙන භණිතං ‘පූජෙථ නං පූජනියස්ස ධාතුං, එවං කරා සග්ගමිතො ගමිස්සථා’ති, තෙන හි ‘අබ්‍යාවටා තුම්හෙ ආනන්ද, හොථ තථාගතස්ස සරීරපූජායා’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘අබ්‍යාවටා තුම්හෙ, ආනන්ද, හොථ තථාගතස්ස සරීරපූජායා’ති, පුන ච භණිතං ‘පූජෙථ නං පූජනියස්ස ධාතුං, එවං කරා සග්ගමිතො ගමිස්සථා’ති, තඤ්ච පන න සබ්බෙසං ජිනපුත්තානං යෙව ආරබ්භ භණිතං ‘අබ්‍යාවටා තුම්හෙ, ආනන්ද, හොථ තථාගතස්ස සරීරපූජායා’ති. අකම්මං හෙතං, මහාරාජ, ජිනපුත්තානං යදිදං පූජා, සම්මසනං සඞ්ඛාරානං, යොනිසො මනසිකාරො, සතිපට්ඨානානුපස්සනා, ආරම්මණසාරග්ගාහො, කිලෙසයුද්ධං, සදත්ථමනුයුඤ්ජනා, එතං ජිනපුත්තානං කරණීයං, අවසෙසානං දෙවමනුස්සානං පූජා කරණීයා.

‘‘යථා, මහාරාජ, මහියා රාජපුත්තානං හත්ථිඅස්සරථධනුථරුලෙඛමුද්දාසික්ඛාඛග්ගමන්තසුති- සම්මුතියුද්ධයුජ්ඣාපනකිරියා කරණීයා, අවසෙසානං පුථුවෙස්සසුද්දානං කසි වණිජ්ජා ගොරක්ඛා කරණීයා, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අකම්මං හෙතං ජිනපුත්තානං යදිදං පූජා, සම්මසනං සඞ්ඛාරානං, යොනිසො මනසිකාරො, සතිපට්ඨානානුපස්සනා, ආරම්මණසාරග්ගාහො, කිලෙසයුද්ධං, සදත්ථමනුයුඤ්ජනා, එතං ජිනපුත්තානං කරණීයං, අවසෙසානං දෙවමනුස්සානං පූජා කරණීයා.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, බ්‍රාහ්මණමාණවකානං ඉරුවෙදං යජුවෙදං සාමවෙදං අථබ්බණවෙදං ලක්ඛණං ඉතිහාසං පුරාණං නිඝණ්ඩු කෙටුභං අක්ඛරප්පභෙදං පදං වෙය්‍යාකරණං භාසමග්ගං උප්පාතං සුපිනං නිමිත්තං ඡළඞ්ගං චන්දග්ගාහං සූරියග්ගාහං සුක්කරාහුචරිතං උළුග්ගහයුද්ධං [ඔළුග්ගහයුද්ධං (ක.)] දෙවදුන්දුභිස්සරං ඔක්කන්ති උක්කාපාතං භූමිකම්මං [භූමිකම්පං (සී. පී.)] දිසාදාහං භුම්මන්තලික්ඛං ජොතිසං ලොකායතිකං සාචක්කං මිගචක්කං අන්තරචක්කං මිස්සකුප්පාදං සකුණරුතරවිතං [සකුණරුතං (සී.)] සික්ඛා කරණීයා, අවසෙසානං පුථුවෙස්සසුද්දානං කසි වණිජ්ජා ගොරක්ඛා කරණීයා, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අකම්මං හෙතං ජිනපුත්තානං යදිදං පූජා, සම්මසනං සඞ්ඛාරානං, යොනිසො මනසිකාරො, සතිපට්ඨානානුපස්සනා, ආරම්මණසාරග්ගාහො, කිලෙසයුද්ධං, සදත්ථමනුයුඤ්ජනා, එතං ජිනපුත්තානං කරණීයං, අවසෙසානං දෙවමනුස්සානං පූජා කරණීයා, තස්මා, මහාරාජ, තථාගතො ‘මා ඉමෙ අකම්මෙ යුඤ්ජන්තු, කම්මෙ ඉමෙ යුඤ්ජන්තූ’ති ආහ ‘අබ්‍යාවටා තුම්හෙ, ආනන්ද, හොථ තථාගතස්ස සරීරපූජායා’ති. යදෙතං, මහාරාජ, තථාගතො න භණෙය්‍ය, පත්තචීවරම්පි අත්තනො පරියාදාපෙත්වා භික්ඛූ බුද්ධපූජං යෙව කරෙය්‍යු’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

බුද්ධපූජනපඤ්හො සත්තමො.

8. පාදසකලිකාහතපඤ්හො

8. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘භගවතො ගච්ඡන්තස්ස අයං අචෙතනා මහාපථවී නින්නං උන්නමති, උන්නතං ඔනමතී’ති, පුන ච භණථ ‘භගවතො පාදො සකලිකාය ඛතො’ති. යා සා සකලිකා භගවතො පාදෙ පතිතා, කිස්ස පන සා සකලිකා භගවතො පාදා න නිවත්තා. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතො ගච්ඡන්තස්ස අයං අචෙතනා මහාපථවී නින්නං උන්නමති, උන්නතං ඔනමති, තෙන හි ‘භගවතො පාදො සකලිකාය ඛතො’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි භගවතො පාදො සකලිකාය ඛතො, තෙන හි ‘භගවතො ගච්ඡන්තස්ස අයං අචෙතනා මහාපථවී නින්නං උන්නමති උන්නතං ඔනමතී’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘සච්චං, මහාරාජ, අත්ථෙතං භගවතො ගච්ඡන්තස්ස අයං අචෙතනා මහාපථවී නින්නං උන්නමති උන්නතං ඔනමති, භගවතො ච පාදො සකලිකාය ඛතො, න ච පන සා සකලිකා අත්තනො ධම්මතාය පතිතා, දෙවදත්තස්ස උපක්කමෙන පතිතා. දෙවදත්තො, මහාරාජ, බහූනි ජාතිසතසහස්සානි භගවති ආඝාතං බන්ධි, සො තෙන ආඝාතෙන ‘මහන්තං කූටාගාරප්පමාණං පාසාණං භගවතො උපරි පාතෙස්සාමී’ති මුඤ්චි. අථ ද්වෙ සෙලා පථවිතො උට්ඨහිත්වා තං පාසාණං සම්පටිච්ඡිංසු, අථ නෙසං සම්පහාරෙන පාසාණතො පපටිකා භිජ්ජිත්වා යෙන වා තෙන වා පතන්තී භගවතො පාදෙ පතිතා’’ති.

‘‘යථා ච, භන්තෙ නාගසෙන, ද්වෙ සෙලා පාසාණං සම්පටිච්ඡිංසු, තථෙව පපටිකාපි සම්පටිච්ඡිතබ්බා’’ති? ‘‘සම්පටිච්ඡිතම්පි, මහාරාජ, ඉධෙකච්චං පග්ඝරති පසවති න ඨානමුපගච්ඡති, යථා, මහාරාජ, උදකං පාණිනා ගහිතං අඞ්ගුලන්තරිකාහි පග්ඝරති පසවති න ඨානමුපගච්ඡති, ඛීරං තක්කං මධුං සප්පි තෙසං මච්ඡරසං මංසරසං පාණිනා ගහිතං අඞ්ගුලන්තරිකාහි පග්ඝරති පසවති න ඨානමුපගච්ඡති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සම්පටිච්ඡනත්ථං උපගතානං ද්වින්නං සෙලානං සම්පහාරෙන පාසාණතො පපටිකා භිජ්ජිත්වා යෙන වා තෙන වා පතන්තී භගවතො පාදෙ පතිතා.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, සණ්හසුඛුමඅණුරජසමං පුළිනං මුට්ඨිනා ගහිතං අඞ්ගුලන්තරිකාහි පග්ඝරති පසවති න ඨානමුපගච්ඡති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සම්පටිච්ඡනත්ථං උපගතානං ද්වින්නං සෙලානං සම්පහාරෙන පාසාණතො පපටිකා භිජ්ජිත්වා යෙන වා තෙන වා පතන්තී භගවතො පාදෙ පතිතා.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කබළො මුඛෙන ගහිතො ඉධෙකච්චස්ස මුඛතො මුච්චිත්වා පග්ඝරති පසවති න ඨානමුපගච්ඡති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සම්පටිච්ඡනත්ථං උපගතානං ද්වින්නං සෙලානං සම්පහාරෙන පාසාණතො පපටිකා භිජ්ජිත්වා යෙන වා තෙන වා පතන්තී භගවතො පාදෙ පතිතා’’ති.

‘‘හොතු, භන්තෙ නාගසෙන, සෙලෙහි පාසාණො සම්පටිච්ඡිතො, අථ පපටිකායපි අපචිති කාතබ්බා යථෙව මහාපථවියා’’ති? ‘‘ද්වාදසිමෙ, මහාරාජ, අපචිතිං න කරොන්ති. කතමෙ ද්වාදස? රත්තො රාගවසෙන අපචිතිං න කරොති, දුට්ඨො දොසවසෙන, මූළ්හො මොහවසෙන, උන්නතො මානවසෙන, නිග්ගුණො අවිසෙසතාය, අතිථද්ධො අනිසෙධනතාය, හීනො හීනසභාවතාය, වචනකරො අනිස්සරතාය, පාපො කදරියතාය, දුක්ඛාපිතො පටිදුක්ඛාපනතාය, ලුද්ධො ලොභාභිභූතතාය, ආයූහිතො අත්ථසාධනතාය [අත්ථසාධනෙන (ස්‍යා. පී. ක.)] අපචිතිං න කරොති. ඉමෙ ඛො මහාරාජ ද්වාදස අපචිතිං න කරොන්ති. සා ච පන පපටිකා පාසාණසම්පහාරෙන භිජ්ජිත්වා අනිමිත්තකතදිසා යෙන වා තෙන වා පතමානා භගවතො පාදෙ පතිතා.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, සණ්හසුඛුමඅණුරජො අනිලබලසමාහතො අනිමිත්තකතදිසො යෙන වා තෙන වා අභිකිරති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සා පපටිකා පාසාණසම්පහාරෙන භිජ්ජිත්වා අනිමිත්තකතදිසා යෙන වා තෙන වා පතමානා භගවතො පාදෙ පතිතා. යදි පන, මහාරාජ, සා පපටිකා පාසාණතො විසුං න භවෙය්‍ය, තම්පි තෙ සෙලා පාසාණපපටිකං උප්පතිත්වා ගණ්හෙය්‍යුං. එසා පන, මහාරාජ, පපටිකා න භූමට්ඨා න ආකාසට්ඨා, පාසාණසම්පහාරවෙගෙන භිජ්ජිත්වා අනිමිත්තකතදිසා යෙන වා තෙන වා පතමානා භගවතො පාදෙ පතිතා.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, වාතමණ්ඩලිකාය උක්ඛිත්තං පුරාණපණ්ණං අනිමිත්තකතදිසං යෙන වා තෙන වා පතති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, එසා පපටිකා පාසාණසම්පහාරවෙගෙන අනිමිත්තකතදිසා යෙන වා තෙන වා පතමානා භගවතො පාදෙ පතිතා. අපි ච, මහාරාජ, අකතඤ්ඤුස්ස කදරියස්ස දෙවදත්තස්ස දුක්ඛානුභවනාය පපටිකා භගවතො පාදෙ පතිතා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

පාදසකලිකාහතපඤ්හො අට්ඨමො.

9. අග්ගග්ගසමණපඤ්හො

9. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’ති. පුන ච භණිතං –

‘‘‘චතුබ්භි ධම්මෙහි සමඞ්ගිභූතං, තං වෙ නරං සමණං ආහු ලොකෙ’ති.

තත්‍රිමෙ චත්තාරො ධම්මා ඛන්ති අප්පාහාරතා රතිවිප්පහානං ආකිඤ්චඤ්ඤං. සබ්බානි පනෙතානි අපරික්ඛීණාසවස්ස සකිලෙසස්සෙව හොන්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, ආසවානං ඛයා සමණො හොති, තෙන හි ‘චතුබ්භි ධම්මෙහි සමඞ්ගිභූතං, තං වෙ නරං සමණං ආහු ලොකෙ’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි චතුබ්භි ධම්මෙහි සමඞ්ගිභූතො සමණො හොති, තෙන හි ‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා, අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’ති. පුන ච භණිතං ‘චතුබ්භි ධම්මෙහි සමඞ්ගිභූතං, තං වෙ නරං සමණං ආහු ලොකෙ’ති. තදිදං, මහාරාජ, වචනං තෙසං තෙසං පුග්ගලානං ගුණවසෙන භණිතං ‘චතුබ්භි ධම්මෙහි සමඞ්ගිභූතං, තං වෙ නරං සමණං ආහු ලොකෙ’ති, ඉදං පන නිරවසෙසවචනං ‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’ති.

‘‘අපි ච, මහාරාජ, යෙ කෙචි කිලෙසූපසමාය පටිපන්නා, තෙ සබ්බෙ උපාදායුපාදාය සමණො ඛීණාසවො අග්ගමක්ඛායති. යථා, මහාරාජ, යානි කානිචි ජලජථලජපුප්ඵානි, වස්සිකං තෙසං අග්ගමක්ඛායති, අවසෙසානි යානි කානිචි විවිධානි පුප්ඵජාතානි, සබ්බානි තානි පුප්ඵානි යෙව, උපාදායුපාදාය පන වස්සිකං යෙව පුප්ඵං ජනස්ස පත්ථිතං පිහයිතං. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ කෙචි කිලෙසූපසමාය පටිපන්නා, තෙ සබ්බෙ උපාදායුපාදාය සමණො ඛීණාසවො අග්ගමක්ඛායති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, සබ්බධඤ්ඤානං සාලි අග්ගමක්ඛායති, යා කාචි අවසෙසා විවිධා ධඤ්ඤජාතියො, තා සබ්බා උපාදායුපාදාය භොජනානි සරීරයාපනාය, සාලි යෙව තෙසං අග්ගමක්ඛායති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යෙ කෙචි කිලෙසූපසමාය පටිපන්නා, තෙ සබ්බෙ උපාදායුපාදාය සමණො ඛීණාසවො අග්ගමක්ඛායතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

අග්ගග්ගසමණපඤ්හො නවමො.

10. වණ්ණභණනපඤ්හො

10. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා, සඞ්ඝස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර තුම්හෙහි න ආනන්දො, න සොමනස්සං, න චෙතසො උප්පිලාවිතත්තං කරණීය’න්ති පුන ච තථාගතො සෙලස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ ආනන්දිතො සුමනො උප්පිලාවිතො භිය්‍යො උත්තරිං සකගුණං පකිත්තෙසි –

‘‘‘රාජාහමස්මි සෙලාති, ධම්මරාජා අනුත්තරො;

ධම්මෙන චක්කං වත්තෙමි, චක්කං අප්පටිවත්තිය’න්ති [ම. නි. 2.399].

‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර තුම්හෙහි න ආනන්දො, න සොමනස්සං, න චෙතසො උප්පිලාවිතත්තං කරණීය’න්ති, තෙන හි සෙලස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ ආනන්දිතො සුමනො උප්පිලාවිතො භිය්‍යො උත්තරිං සකගුණං පකිත්තෙසීති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි සෙලස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ ආනන්දිතො සුමනො උප්පිලාවිතො භිය්‍යො උත්තරිං සකගුණං පකිත්තෙසි, තෙන හි ‘මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර තුම්හෙහි න ආනන්දො, න සොමනස්සං, න චෙතසො උප්පිලාවිතත්තං කරණීය’න්ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර තුම්හෙහි න ආනන්දො, න සොමනස්සං, න චෙතසො උප්පිලාවිතත්තං කරණීය’න්ති. සෙලස්ස ච බ්‍රාහ්මණස්ස යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ භිය්‍යො උත්තරිං සකගුණං පකිත්තිතං –

‘‘‘රාජාහමස්මි සෙලාති, ධම්මරාජා අනුත්තරො;

ධම්මෙන චක්කං වත්තෙමි, චක්කං අප්පටිවත්තිය’න්ති.

‘‘පඨමං, මහාරාජ, භගවතා ධම්මස්ස සභාවසරසලක්ඛණං සභාවං අවිතථං භූතං තච්ඡං තථත්ථං පරිදීපයමානෙන භණිතං ‘මමං වා භික්ඛවෙ, පරෙ වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා සඞ්ඝස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර තුම්හෙහි න ආනන්දො, න සොමනස්සං, න චෙතසො උප්පිලාවිතත්තං කරණීය’න්ති. යං පන භගවතා සෙලස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ භිය්‍යො උත්තරිං සකගුණං පකිත්තිතං ‘රාජාහමස්මි සෙලාති, ධම්මරාජා අනුත්තරො’ති තං න ලාභහෙතු, න යසහෙතු, න අත්තහෙතු, න පක්ඛහෙතු, න අන්තෙවාසිකම්‍යතාය, අථ ඛො අනුකම්පාය කාරුඤ්ඤෙන හිතවසෙන එවං ඉමස්ස ධම්මාභිසමයො භවිස්සති තිණ්ණඤ්ච මාණවකසතානන්ති, එවං භිය්‍යො උත්තරිං සකගුණං භණිතං ‘රාජාහමස්මි සෙලාති, ධම්මරාජා අනුත්තරො’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

වණ්ණභණනපඤ්හො දසමො.

11. අහිංසානිග්ගහපඤ්හො

11. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘අහිංසයං පරං ලොකෙ, පියො හොහිසි මාමකො’ති. පුන ච භණිතං ‘නිග්ගණ්හෙ නිග්ගහාරහං, පග්ගණ්හෙ පග්ගහාරහ’න්ති. නිග්ගහො නාම, භන්තෙ නාගසෙන, හත්ථච්ඡෙදො පාදච්ඡෙදො වධො බන්ධනං කාරණා මාරණං සන්තතිවිකොපනං, න එතං වචනං භගවතො යුත්තං, න ච භගවා අරහති එතං වචනං වත්තුං. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘අහිංසයං පරං ලොකෙ, පියො හොහිසි මාමකො’’ති, තෙන හි ‘‘නිග්ගණ්හෙ නිග්ගහාරහං, පග්ගණ්හෙ පග්ගහාරහ’’න්ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතෙන භණිතං ‘‘නිග්ගණ්හෙ නිග්ගහාරහං, පග්ගණ්හෙ පග්ගහාරහ’’න්ති, තෙන හි ‘‘අහිංසයං පරං ලොකෙ, පියො හොහිසි මාමකො’’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘අහිංසයං පරං ලොකෙ, පියො හොහිසි මාමකො’ති, භණිතඤ්ච ‘නිග්ගණ්හෙ නිග්ගහාරහං, පග්ගණ්හෙ පග්ගහාරහ’න්ති. ‘අහිංසයං පරං ලොකෙ, පියො හොහිසි මාමකො’ති සබ්බෙසං, මහාරාජ, තථාගතානං අනුමතං එතං, එසා අනුසිට්ඨි, එසා ධම්මදෙසනා, ධම්මො හි, මහාරාජ, අහිංසාලක්ඛණො, සභාවවචනං එතං. යං පන, මහාරාජ, තථාගතො ආහ ‘නිග්ගණ්හෙ නිග්ගහාරහං, පග්ගණ්හෙ පග්ගහාරහ’න්ති, භාසා එසා, උද්ධතං, මහාරාජ, චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බං, ලීනං චිත්තං පග්ගහෙතබ්බං. අකුසලං චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බං, කුසලං චිත්තං පග්ගහෙතබ්බං. අයොනිසො මනසිකාරො නිග්ගහෙතබ්බො, යොනිසො මනසිකාරො පග්ගහෙතබ්බො. මිච්ඡාපටිපන්නො නිග්ගහෙතබ්බො, සම්මාපටිපන්නො පග්ගහෙතබ්බො. අනරියො නිග්ගහෙතබ්බො අරියො පග්ගහෙතබ්බො. චොරො නිග්ගහෙතබ්බො, අචොරො පග්ගහෙතබ්බො’’ති.

‘‘හොතු, භන්තෙ නාගසෙන, ඉදානි ත්වං පච්චාගතොසි මම විසයං, යමහං පුච්ඡාමි, සො මෙ අත්ථො උපගතො. චොරො පන, භන්තෙ නාගසෙන, නිග්ගණ්හන්තෙන කථං නිග්ගහෙතබ්බො’’ති? ‘‘චොරො, මහාරාජ, නිග්ගණ්හන්තෙන එවං නිග්ගහෙතබ්බො, පරිභාසනීයො පරිභාසිතබ්බො, දණ්ඩනීයො දණ්ඩෙතබ්බො, පබ්බාජනීයො පබ්බාජෙතබ්බො, බන්ධනීයො බන්ධිතබ්බො, ඝාතනීයො ඝාතෙතබ්බො’’ති. ‘‘යං පන, භන්තෙ නාගසෙන, චොරානං ඝාතනං, තං තථාගතානං අනුමත’’න්ති? ‘‘න හි, මහාරාජා’’ති. ‘‘කිස්ස පන චොරො අනුසාසනීයො අනුමතො තථාගතාන’’න්ති? ‘‘යො සො, මහාරාජ, ඝාතීයති, න සො තථාගතානං අනුමතියා ඝාතීයති, සයංකතෙන සො ඝාතීයති, අපි ච ධම්මානුසිට්ඨියා අනුසාසීයති, සක්කා පන, මහාරාජ, තයා පුරිසං අකාරකං අනපරාධං වීථියං චරන්තං ගහෙත්වා ඝාතයිතු’’න්ති? ‘‘න සක්කා, භන්තෙ’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙන, මහාරාජා’’ති? ‘‘අකාරකත්තා, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, න චොරො තථාගතානං අනුමතියා හඤ්ඤති, සයංකතෙන සො හඤ්ඤති, කිං පනෙත්ථ අනුසාසකො කිඤ්චි දොසං ආපජ්ජතී’’ති? ‘‘න හි භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, තථාගතානං අනුසිට්ඨි සම්මානුසිට්ඨි හොතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

අහිංසානිග්ගහපඤ්හො එකාදසමො.

12. භික්ඛුපණාමිතපඤ්හො

12. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘අක්කොධනො විගතඛිලොහමස්මී’ති, පුන ච තථාගතො ථෙරෙ සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ සපරිසෙ පණාමෙසි, කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො කුපිතො පරිසං පණාමෙසි, උදාහු තුට්ඨො පණාමෙසි, එතං තාව ජානාහි ඉමං නාමාති? යදි, භන්තෙ නාගසෙන, කුපිතො පරිසං පණාමෙසි, තෙන හි තථාගතස්ස කොධො අප්පටිවත්තිතො, යදි තුට්ඨො පණාමෙසි, තෙන හි අවත්ථුස්මිං අජානන්තෙන පණාමිතා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘අක්කොධනො විගතඛිලොහමස්මී’ති, පණාමිතා ච ථෙරා සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා සපරිසා, තඤ්ච පන න කොපෙන, ඉධ, මහාරාජ, කොචිදෙව පුරිසො මහාපථවියා මූලෙ වා ඛාණුකෙ වා පාසාණෙ වා කඨලෙ වා විසමෙ වා භූමිභාගෙ ඛලිත්වා පතති, අපි නු ඛො, මහාරාජ, මහාපථවී කුපිතා තං පාතෙතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, නත්ථි මහාපථවියා කොපො වා පසාදො වා, අනුනයප්පටිඝවිප්පමුත්තා මහාපථවී, සයමෙව සො අලසො ඛලිත්වා පතිතොති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි තථාගතානං කොපො වා පසාදො වා, අනුනයප්පටිඝවිප්පමුත්තා තථාගතා අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, අථ ඛො සයං කතෙනෙව තෙ අත්තනො අපරාධෙන පණාමිතා.

‘‘ඉධ පන, මහාරාජ, මහාසමුද්දො න මතෙන කුණපෙන සංවසති, යං හොති මහාසමුද්දෙ මතං කුණපං, තං ඛිප්පමෙව නිච්ඡුභති ථලං උස්සාරෙති. අපි නු ඛො, මහාරාජ, මහාසමුද්දො කුපිතො තං කුණපං නිච්ඡුභතී’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, නත්ථි මහාසමුද්දස්ස කොපො වා පසාදො වා, අනුනයප්පටිඝවිප්පමුත්තො මහාසමුද්දො’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි තථාගතානං කොපො වා පසාදො වා, අනුනයප්පටිඝවිප්පමුත්තා තථාගතා අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, අථ ඛො සයං කතෙනෙව තෙ අත්තනො අපරාධෙන පණාමිතා.

‘‘යථා, මහාරාජ, පථවියා ඛලිතො පතීයති, එවං ජිනසාසනවරෙ ඛලිතො පණාමීයති. යථා, මහාරාජ, සමුද්දෙ මතං කුණපං නිච්ඡුභීයති, එවං ජිනසාසනවරෙ ඛලිතො පණාමීයති. යං පන තෙ, මහාරාජ, තථාගතො පණාමෙසි, තෙසං අත්ථකාමො හිතකාමො සුඛකාමො විසුද්ධිකාමො ‘එවං ඉමෙ ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණෙහි පරිමුච්චිස්සන්තී’ති පණාමෙසී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

භික්ඛුපණාමිතපඤ්හො ද්වාදසමො.

පණාමිතවග්ගො තතියො.

ඉමස්මිං වග්ගෙ ද්වාදස පඤ්හා.