4. සබ්බඤ්ඤුතඤාණවග්ගො

1. ඉද්ධිකම්මවිපාකපඤ්හො

1. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉද්ධිමන්තානං යදිදං මහාමොග්ගල්ලානො’ති. පුන ච කිර සො ලගුළෙහි පරිපොථිතො භින්නසීසො සඤ්චුණ්ණිතට්ඨිමංසධමනිඡින්නපරිගත්තො පරිනිබ්බුතො [ධමනිමජ්ජපරිකත්තො (සී. පී.), ධම්මනිමිඤ්ජපරිගත්තො (ස්‍යා.)]. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, ථෙරො මහාමොග්ගල්ලානො ඉද්ධියා කොටිං ගතො, තෙන හි ලගුළෙහි පොථිතො පරිනිබ්බුතොති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි ලගුළෙහි පරිපොථිතො පරිනිබ්බුතො, තෙන හි ඉද්ධියා කොටිං ගතොති තම්පි වචනං මිච්ඡා. කිං න සමත්ථො ඉද්ධියා අත්තනො උපඝාතං අපනයිතුං, සදෙවකස්සපි ලොකස්ස පටිසරණං භවිතුං අරහොති? අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉද්ධිමන්තානං යදිදං මහාමොග්ගල්ලානො’ති. ආයස්මා ච මහාමොග්ගල්ලානො ලගුළහතො පරිනිබ්බුතො, තඤ්ච පන කම්මාධිග්ගහිතෙනා’’ති.

‘‘නනු, භන්තෙ නාගසෙන, ඉද්ධිමතො ඉද්ධිවිසයොපි කම්මවිපාකොපි ද්වෙ අචින්තියා, අචින්තියෙන අචින්තියං අපනයිතබ්බං. යථා නාම, භන්තෙ, කෙචි ඵලකාමා කපිත්ථෙන කපිත්ථං පොථෙන්ති, අම්බෙන අම්බං පොථෙන්ති, එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අචින්තියෙන අචින්තියං පොථයිත්වා අපනෙතබ්බ’’න්ති? ‘‘අචින්තියානම්පි, මහාරාජ, එකං අධිමත්තං බලවතරං, යථා, මහාරාජ, මහියා රාජානො හොන්ති සමජච්චා, සමජච්චානම්පි තෙසං එකො සබ්බෙ අභිභවිත්වා ආණං පවත්තෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තෙසං අචින්තියානං කම්මවිපාකං යෙව අධිමත්තං බලවතරං, කම්මවිපාකං යෙව සබ්බෙ අභිභවිය ආණං පවත්තෙති, කම්මාධිග්ගහිතස්ස අවසෙසා කිරියා ඔකාසං න ලභන්ති.

‘‘ඉධ පන, මහාරාජ, කොචි පුරිසො කිස්මිඤ්චිදෙව පකරණෙ අපරජ්ඣති, න තස්ස මාතා වා පිතා වා භගිනී වා භාතරො වා සඛී වා සහායකා වා [භගිනිභාතරො වා සඛිසහායකා වා (සී. පී. ක.)] තායන්ති, අථ ඛො රාජා යෙව තත්ථ අභිභවිය ආණං පවත්තෙති. කිං තත්ථ කාරණං? අපරාධිකතා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තෙසං අචින්තියානං කම්මවිපාකං යෙව අධිමත්තං බලවතරං, කම්මවිපාකං යෙව සබ්බෙ අභිභවිය ආණං පවත්තෙති, කම්මාධිග්ගහිතස්ස අවසෙසා කිරියා ඔකාසං න ලභන්ති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, මහියා දවඩාහෙ සමුට්ඨිතෙ ඝටසහස්සම්පි උදකං න සක්කොති නිබ්බාපෙතුං, අථ ඛො අග්ගි යෙව තත්ථ අභිභවිය ආණං පවත්තෙති. කිං තත්ථ කාරණං? බලවතා තෙජස්ස. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තෙසං අචින්තියානං කම්මවිපාකං යෙව අධිමත්තං බලවතරං, කම්මවිපාකං යෙව සබ්බෙ අභිභවිය ආණං පවත්තෙති, කම්මාධිග්ගහිතස්ස අවසෙසා කිරියා ඔකාසං න ලභන්ති, තස්මා, මහාරාජ, ආයස්මතො මහාමොග්ගල්ලානස්ස කම්මාධිග්ගහිතස්ස ලගුළෙහි පොථියමානස්ස ඉද්ධියා සමන්නාහාරො නාහොසී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

ඉද්ධිකම්මවිපාකපඤ්හො පඨමො.

2. ධම්මවිනයපටිච්ඡන්නාපටිච්ඡන්නපඤ්හො

2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘තථාගතප්පවෙදිතො, භික්ඛවෙ, ධම්මවිනයො විවටො විරොචති නො පටිච්ඡන්නො’ති. පුන ච පාතිමොක්ඛුද්දෙසො කෙවලඤ්ච විනයපිටකං පිහිතං පටිච්ඡන්නං. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, ජිනසාසනෙ යුත්තං වා පත්තං වා සමයං ලභෙථ, විනයපණ්ණත්ති විවටා සොභෙය්‍ය. කෙන කාරණෙන? කෙවලං තත්ථ සික්ඛා සංයමො නියමො සීලගුණආචාරපණ්ණත්ති අත්ථරසො ධම්මරසො විමුත්තිරසො. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘තථාගතප්පවෙදිතො, භික්ඛවෙ, ධම්මවිනයො විවටො විරොචති නො පටිච්ඡන්නො’ති, තෙන හි ‘පාතිමොක්ඛුද්දෙසො කෙවලඤ්ච විනයපිටකං පිහිතං පටිච්ඡන්න’න්ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි පාතිමොක්ඛුද්දෙසො කෙවලඤ්ච විනයපිටකං පිහිතං පටිච්ඡන්නං, තෙන හි ‘තථාගතප්පවෙදිතො, භික්ඛවෙ, ධම්මවිනයො විවටො විරොචති නො පටිච්ඡන්නො’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘තථාගතප්පවෙදිතො, භික්ඛවෙ, ධම්මවිනයො විවටො විරොචති නො පටිච්ඡන්නො’ති. පුන ච පාතිමොක්ඛුද්දෙසො කෙවලඤ්ච විනයපිටකං පිහිතං පටිච්ඡන්නං, තඤ්ච පන න සබ්බෙසං, සීමං කත්වා පිහිතං.

‘‘තිවිධෙන, මහාරාජ, භගවතා පාතිමොක්ඛුද්දෙසො සීමං කත්වා පිහිතො, පුබ්බකානං තථාගතානං වංසවසෙන පාතිමොක්ඛුද්දෙසො සීමං කත්වා පිහිතො, ධම්මස්ස ගරුකත්තා පිහිතො, භික්ඛුභූමියා ගරුකත්තා පිහිතො.

‘‘කථං පුබ්බකානං තථාගතානං වංසවසෙන පාතිමොක්ඛුද්දෙසො සීමං කත්වා පිහිතො, එසො වංසො, මහාරාජ, සබ්බෙසං පුබ්බකානං තථාගතානං යදිදං භික්ඛුමජ්ඣෙ පාතිමොක්ඛුද්දෙසො අවසෙසානං පිහිතො. යථා, මහාරාජ, ඛත්තියානං ඛත්තියමායා ඛත්තියෙසු යෙව චරති, එවමෙතං ඛත්තියානං ලොකස්ස පවෙණී අවසෙසානං පිහිතා. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, එසො වංසො සබ්බෙසං පුබ්බකානං තථාගතානං යදිදං භික්ඛුමජ්ඣෙ පාතිමොක්ඛුද්දෙසො අවසෙසානං පිහිතො.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, මහියා ගණා වත්තන්ති, සෙය්‍යථිදං, මල්ලා අතොණා පබ්බතා ධම්මගිරියා බ්‍රහ්මගිරියා නටකා නච්චකා ලඞ්ඝකා පිසාචා මණිභද්දා පුණ්ණබද්ධා චන්දිමසූරියා සිරිදෙවතා කාලිදෙවතා, සිවා වසුදෙවා ඝනිකා අසිපාසා භද්දිපුත්තාති, තෙසං තෙසං රහස්සං තෙසු තෙසු ගණෙසු යෙව චරති, අවසෙසානං පිහිතං. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, එසො වංසො සබ්බෙසං පුබ්බකානං තථාගතානං යදිදං භික්ඛුමජ්ඣෙ පාතිමොක්ඛුද්දෙසො අවසෙසානං පිහිතො. එවං පුබ්බකානං තථාගතානං වංසවසෙන පාතිමොක්ඛුද්දෙසො සීමං කත්වා පිහිතො.

‘‘කථං ධම්මස්ස ගරුකත්තා පාතිමොක්ඛුද්දෙසො සීමං කත්වා පිහිතො? ධම්මො, මහාරාජ, ගරුකො භාරියො, තත්ථ සම්මත්තකාරී අඤ්ඤං ආරාධෙති, තං තත්ථ පරම්පරාසම්මත්තකාරිතාය පාපුණාති, න තං තත්ථ පරම්පරාසම්මත්තකාරිතාය පාපුණාති, මා චායං සාරධම්මො වරධම්මො අසම්මත්තකාරීනං හත්ථගතො ඔඤ්ඤාතො අවඤ්ඤාතො හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො භවතු, මා චායං සාරධම්මො වරධම්මො දුජ්ජනගතො ඔඤ්ඤාතො අවඤ්ඤාතො හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො භවතූති. එවං ධම්මස්ස ගරුකත්තා පාතිමොක්ඛුද්දෙසො සීමං කත්වා පිහිතො.

‘‘යථා, මහාරාජ, සාරවරපවරඅභිජාතජාතිමන්තරත්තලොහිතචන්දනං නාම සවරපුරමනුගතං ඔඤ්ඤාතං අවඤ්ඤාතං හීළිතං ඛීළිතං ගරහිතං භවති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, මා චායං සාරධම්මො වරධම්මො පරම්පරාඅසම්මත්තකාරීනං හත්ථගතො ඔඤ්ඤාතො අවඤ්ඤාතො හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො භවතු, මා චායං සාරධම්මො වරධම්මො දුජ්ජනගතො ඔඤ්ඤාතො අවඤ්ඤාතො හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො භවතූති. එවං ධම්මස්ස ගරුකත්තා පාතිමොක්ඛුද්දෙසො සීමං කත්වා පිහිතො.

‘‘කථං භික්ඛුභූමියා ගරුකත්තා පාතිමොක්ඛුද්දෙසො සීමං කත්වා පිහිතො, භික්ඛුභාවො ඛො, මහාරාජ, ලොකෙ අතුලියො අප්පමාණො අනග්ඝියො, න සක්කා කෙනචි අග්ඝාපෙතුං තුලෙතුං පරිමෙතුං, මායං එවරූපෙ භික්ඛුභාවෙ ඨිතො ලොකෙන සමසමො භවතූති භික්ඛූනං යෙව අන්තරෙ පාතිමොක්ඛුද්දෙසො චරති. යථා, මහාරාජ, ලොකෙ වරපවරභණ්ඩං වත්ථං වා අත්ථරණං වා ගජතුරඞ්ගරථසුවණ්ණරජතමණිමුත්තාඉත්ථිරතනාදීනි වා විජිතකම්මසූරා වා [නිජ්ජිතකම්මසූරා වා (සී. පී.)] සබ්බෙ තෙ රාජානමුපගච්ඡන්ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යාවතා ලොකෙ [ලොකෙ සික්ඛා (සී. පී.)] සුගතාගමපරියත්තිආචාරසංයමසීලසංවරගුණා, සබ්බෙ තෙ භික්ඛුසඞ්ඝමුපගතා භවන්ති. එවං භික්ඛුභූමියා ගරුකත්තා පාතිමොක්ඛුද්දෙසො සීමං කත්වා පිහිතො’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පිටිච්ඡාමී’’ති.

ධම්මවිනයපටිච්ඡන්නාපටිච්ඡන්නපඤ්හො දුතියො.

3. මුසාවාදගරුලහුභාවපඤ්හො

3. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘සම්පජානමුසාවාදෙ පාරාජිකො හොතී’ති. පුන ච භණිතං ‘සම්පජානමුසාවාදෙ ලහුකං ආපත්තිං ආපජ්ජති එකස්ස සන්තිකෙ දෙසනාවත්ථුක’න්ති. භන්තෙ නාගසෙන, කො පනෙත්ථ විසෙසො, කිං කාරණං, යඤ්චෙකෙන මුසාවාදෙන උච්ඡිජ්ජති, යඤ්චෙකෙන මුසාවාදෙන සතෙකිච්ඡො හොති? යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘සම්පජානමුසාවාදෙ පාරාජිකො හොතී’ති, තෙන හි ‘සම්පජානමුසාවාදෙ ලහුකං ආපත්තිං ආපජ්ජති එකස්ස සන්තිකෙ දෙසනාවත්ථුක’න්ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතෙන භණිතං ‘සම්පජානමුසාවාදෙ ලහුකං ආපත්තිං ආපජ්ජති එකස්ස සන්තිකෙ දෙසනාවත්ථුක’න්ති, තෙන හි ‘සම්පජානමුසාවාදෙ පාරාජිකො හොතී’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘සම්පජානමුසාවාදෙ පාරාජිකො හොතී’ති. භණිතඤ්ච ‘සම්පජානමුසාවාදෙ ලහුකං ආපත්තිං ආපජ්ජති එකස්ස සන්තිකෙ දෙසනාවත්ථුක’න්ති, තඤ්ච පන වත්ථුවසෙන ගරුකලහුකං හොති. තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, ඉධ කොචි පුරිසො පරස්ස පාණිනා පහාරං දදෙය්‍ය, තස්ස තුම්හෙ කිං දණ්ඩං ධාරෙථා’’ති? ‘‘යදි සො, භන්තෙ, ආහ ‘නක්ඛමාමී’ති, තස්ස මයං අක්ඛමමානෙ කහාපණං හරාපෙමා’’ති ‘‘ඉධ පන, මහාරාජ, සො යෙව පුරිසො තව පාණිනා පහාරං දදෙය්‍ය, තස්ස පන කො දණ්ඩො’’ති? ‘‘හත්ථම්පිස්ස, භන්තෙ, ඡෙදාපෙය්‍යාම, පාදම්පි ඡෙදාපෙය්‍යාම, යාව සීසං කළීරච්ඡෙජ්ජං ඡෙදාපෙය්‍යාම, සබ්බම්පි තං ගෙහං විලුම්පාපෙය්‍යාම, උභතොපක්ඛෙ [උභතොපස්සෙ (සී. පී. ක.)] යාව සත්තමං කුලං සමුග්ඝාතාපෙය්‍යාමා’’ති. ‘‘කො පනෙත්ථ, මහාරාජ, විසෙසො, කිං කාරණං, යං එකස්ස පාණිප්පහාරෙ සුඛුමො කහාපණො දණ්ඩො, යං තව පාණිප්පහාරෙ හත්ථච්ඡෙජ්ජං පාදච්ඡෙජ්ජං යාව කළීරච්ඡෙජ්ජං සබ්බගෙහාදානං උභතොපක්ඛෙ යාව සත්තමකුලා සමුග්ඝාතො’’ති? ‘‘මනුස්සන්තරෙන, භන්තෙ’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සම්පජානමුසාවාදො වත්ථුවසෙන ගරුකලහුකො හොතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

මුසාවාදගරුලහුභාවපඤ්හො තතියො.

4. බොධිසත්තධම්මතාපඤ්හො

4. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ධම්මතාධම්මපරියායෙ ‘පුබ්බෙව බොධිසත්තානං මාතාපිතරො නියතා හොන්ති, බොධි නියතා හොති, අග්ගසාවකා නියතා හොන්ති, පුත්තො නියතො හොති, උපට්ඨාකො නියතො හොතී’ති. පුන ච තුම්හෙ භණථ ‘තුසිතෙ කායෙ ඨිතො බොධිසත්තො අට්ඨ මහාවිලොකනානි විලොකෙති, කාලං විලොකෙති, දීපං විලොකෙති, දෙසං විලොකෙති, කුලං විලොකෙති, ජනෙත්තිං විලොකෙති, ආයුං විලොකෙති, මාසං විලොකෙති, නෙක්ඛම්මං විලොකෙතී’ති. භන්තෙ නාගසෙන, අපරිපක්කෙ ඤාණෙ බුජ්ඣනං නත්ථි, පරිපක්කෙ ඤාණෙ න සක්කා නිමෙසන්තරම්පි ආගමෙතුං, අනතික්කමනීයං පරිපක්කමානසං. කස්මා බොධිසත්තො කාලං විලොකෙහි ‘කම්හි කාලෙ උප්පජ්ජාමී’ති. අපරිපක්කෙ ඤාණෙ බුජ්ඣනං නත්ථි, පරිපක්කෙ ඤාණෙ න සක්කා නිමෙසන්තරම්පි ආගමෙතුං, කස්මා බොධිසත්තො කුලං විලොකෙති ‘කුම්හි කුලෙ උප්පජ්ජාමී’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, පුබ්බෙව බොධිසත්තස්ස මාතාපිතරො නියතා, තෙන හි ‘කුලං විලොකෙතී’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි කුලං විලොකෙති, තෙන හි ‘පුබ්බෙව බොධිසත්තස්ස මාතාපිතරො නියතා’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘නියතා, මහාරාජ, පුබ්බෙව බොධිසත්තස්ස මාතාපිතරො, කුලඤ්ච බොධිසත්තො විලොකෙති. කින්ති පන කුලං විලොකෙති ‘යෙ මෙ මාතාපිතරො, තෙ ඛත්තියා උදාහු බ්‍රාහ්මණා’ති. එවං කුලං විලොකෙති.

‘‘අට්ඨන්නං, මහාරාජ, පුබ්බෙව අනාගතං ඔලොකෙතබ්බං හොති. කතමෙසං අට්ඨන්නං? වාණිජස්ස, මහාරාජ, පුබ්බෙව වික්කයභණ්ඩං ඔලොකෙතබ්බං හොති, හත්ථිනාගස්ස පුබ්බෙව සොණ්ඩාය අනාගතො මග්ගො ඔලොකෙතබ්බො හොති, සාකටිකස්ස පුබ්බෙව අනාගතං තිත්ථං ඔලොකෙතබ්බං හොති, නියාමකස්ස පුබ්බෙව අනාගතං තීරං ඔලොකෙත්වා නාවා පෙසෙතබ්බා හොති, භිසක්කස්ස පුබ්බෙව ආයුං ඔලොකෙත්වා ආතුරො උපසඞ්කමිතබ්බො හොති, උත්තරසෙතුස්ස පුබ්බෙව ථිරාථිරභාවං ජානිත්වා අභිරුහිතබ්බං හොති, භික්ඛුස්ස පුබ්බෙව අනාගතං කාලං පච්චවෙක්ඛිත්වා භොජනං භුඤ්ජිතබ්බං හොති, බොධිසත්තානං පුබ්බෙව කුලං ඔලොකෙතබ්බං හොති ‘ඛත්තියකුලං වා බ්‍රාහ්මණකුලං වා’ති. ඉමෙසං ඛො, මහාරාජ, අට්ඨන්නං පුබ්බෙව අනාගතං ඔලොකෙතබ්බං හොතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

බොධිසත්තධම්මතාපඤ්හො චතුත්ථො.

5. අත්තනිපාතනපඤ්හො

5. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘න, භික්ඛවෙ, අත්තානං පාතෙතබ්බං, යො පාතෙය්‍ය, යථාධම්මො කාරෙතබ්බො’ති. පුන ච තුම්හෙ භණථ ‘යත්ථ කත්ථචි භගවා සාවකානං ධම්මං දෙසයමානො අනෙකපරියායෙන ජාතියා ජරාය බ්‍යාධිනො මරණස්ස සමුච්ඡෙදාය ධම්මං දෙසෙති, යො හි කොචි ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණං සමතික්කමති, තං පරමාය පසංසාය පසංසතී’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘න, භික්ඛවෙ, අත්තානං පාතෙතබ්බං, යො පාතෙය්‍ය, යථාධම්මො කාරෙතබ්බො’ති, තෙන හි ‘ජාතියා ජරාය බ්‍යාධිනො මරණස්ස සමුච්ඡෙදාය ධම්මං දෙසෙතී’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි ජාතියා ජරාය බ්‍යාධිනො මරණස්ස සමුච්ඡෙදාය ධම්මං දෙසෙති, තෙන හි ‘න, භික්ඛවෙ, අත්තානං පාතෙතබ්බං, යො පාතෙය්‍ය, යථාධම්මො කාරෙතබ්බො’’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘න, භික්ඛවෙ, අත්තානං පාතෙතබ්බං, යො පාතෙය්‍ය, යථාධම්මො කාරෙතබ්බො’ති. යත්ථ කත්ථචි භගවතා සාවකානං ධම්මං දෙසයාමානෙන ච අනෙකපරියායෙන ජාතියා ජරාය බ්‍යාධිනො මරණස්ස සමුච්ඡෙදාය ධම්මො දෙසිතො, තත්ථ පන කාරණං අත්ථි, යෙන භගවා කාරණෙන පටික්ඛිපි සමාදපෙසි චා’’ති.

‘‘කිං පනෙත්ථ, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණං, යෙන භගවා කාරණෙන පටික්ඛිපි සමාදපෙසි චා’’ති? ‘‘සීලවා, මහාරාජ, සීලසම්පන්නො අගදසමො සත්තානං කිලෙසවිසවිනාසනෙ, ඔසධසමො සත්තානං කිලෙසබ්‍යාධිවූපසමෙ, උදකසමො සත්තානං කිලෙසරජොජල්ලාපහරණෙ, මණිරතනසමො සත්තානං සබ්බසම්පත්තිදානෙ, නාවාසමො සත්තානං චතුරොඝපාරගමනෙ, සත්ථවාහසමො සත්තානං ජාතිකන්තාරතාරණෙ, වාතසමො සත්තානං තිවිධග්ගිසන්තාපනිබ්බාපනෙ, මහාමෙඝසමො සත්තානං මානසපරිපූරණෙ, ආචරියසමො සත්තානං කුසලසික්ඛාපනෙ, සුදෙසකසමො සත්තානං ඛෙමපථමාචික්ඛණෙ. එවරූපො, මහාරාජ, බහුගුණො අනෙකගුණො අප්පමාණගුණො ගුණරාසි ගුණපුඤ්ජො සත්තානං වඩ්ඪිකරො සීලවා ‘මා විනස්සී’ති සත්තානං අනුකම්පාය භගවා සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසි ‘න, භික්ඛවෙ, අත්තානං පාතෙතබ්බං, යො පාතෙය්‍ය, යථාධම්මො කාරෙතබ්බො’ති. ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන භගවා පටික්ඛිපි. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, ථෙරෙන කුමාරකස්සපෙන විචිත්‍රකථිකෙන පායාසිරාජඤ්ඤස්ස පරලොකං දීපයමානෙන ‘යථා යථා ඛො රාජඤ්ඤ සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා චිරං දීඝමද්ධානං තිට්ඨන්ති, තථා තථා බහුං පුඤ්ඤං පසවන්ති, බහුජනහිතාය ච පටිපජ්ජන්ති බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති.

‘‘කෙන පන කාරණෙන භගවා සමාදපෙසි? ජාතිපි, මහාරාජ, දුක්ඛා, ජරාපි දුක්ඛා, බ්‍යාධිපි දුක්ඛො, මරණම්පි දුක්ඛං, සොකොපි දුක්ඛො, පරිදෙවොපි දුක්ඛො, දුක්ඛම්පි දුක්ඛං, දොමනස්සම්පි දුක්ඛං, උපායාසොපි දුක්ඛො, අප්පියෙහි සම්පයොගොපි දුක්ඛො, පියෙහි විප්පයොගොපි දුක්ඛො, මාතුමරණම්පි දුක්ඛං, පිතුමරණම්පි දුක්ඛං, භාතුමරණම්පි දුක්ඛං, භගිනිමරණම්පි දුක්ඛං, පුත්තමරණම්පි දුක්ඛං, දාරමරණම්පි දුක්ඛං, දාසමරණම්පි දුක්ඛං [ඉදං වාක්‍යං සී. පී. පොත්ථකෙසු නත්ථි], ඤාතිමරණම්පි දුක්ඛං, ඤාතිබ්‍යසනම්පි දුක්ඛං, රොගබ්‍යසනම්පි දුක්ඛං, භොගබ්‍යසනම්පි දුක්ඛං, සීලබ්‍යසනම්පි දුක්ඛං, දිට්ඨිබ්‍යසනම්පි දුක්ඛං, රාජභයම්පි දුක්ඛං, චොරභයම්පි දුක්ඛං, වෙරිභයම්පි දුක්ඛං, දුබ්භික්ඛභයම්පි දුක්ඛං, අග්ගිභයම්පි දුක්ඛං, උදකභයම්පි දුක්ඛං, ඌමිභයම්පි දුක්ඛං, ආවට්ටභයම්පි දුක්ඛං, කුම්භීලභයම්පි දුක්ඛං, සුසුකාභයම්පි දුක්ඛං, අත්තානුවාදභයම්පි දුක්ඛං, පරානුවාදභයම්පි දුක්ඛං, දණ්ඩභයම්පි දුක්ඛං, දුග්ගතිභයම්පි දුක්ඛං, පරිසාසාරජ්ජභයම්පි දුක්ඛං, ආජීවකභයම්පි දුක්ඛං, මරණභයම්පි දුක්ඛං, වෙත්තෙහි තාළනම්පි දුක්ඛං, කසාහි තාළනම්පි දුක්ඛං, අද්ධදණ්ඩකෙහි තාළනම්පි දුක්ඛං, හත්ථච්ඡෙදනම්පි දුක්ඛං, පාදච්ඡෙදනම්පි දුක්ඛං, හත්ථපාදච්ඡෙදනම්පි දුක්ඛං, කණ්ණච්ඡෙදනම්පි දුක්ඛං, නාසච්ඡෙදනම්පි දුක්ඛං, කණ්ණනාසච්ඡෙදනම්පි දුක්ඛං, බිලඞ්ගථාලිකම්පි දුක්ඛං, සඞ්ඛමුණ්ඩිකම්පි දුක්ඛං, රාහුමුඛම්පි දුක්ඛං, ජොතිමාලිකම්පි දුක්ඛං, හත්ථපජ්ජොතිකම්පි දුක්ඛං, එරකවත්තිකම්පි දුක්ඛං, චීරකවාසිකම්පි දුක්ඛං, එණෙය්‍යකම්පි දුක්ඛං, බළිසමංසිකම්පි දුක්ඛං, කහාපණිකම්පි දුක්ඛං, ඛාරාපතච්ඡිකම්පි දුක්ඛං, පලිඝපරිවත්තිකම්පි දුක්ඛං, පලාලපීඨකම්පි දුක්ඛං, තත්තෙන තෙලෙන ඔසිඤ්චනම්පි දුක්ඛං, සුනඛෙහි ඛාදාපනම්පි දුක්ඛං, ජීවසූලාරොපනම්පි දුක්ඛං, අසිනා සීසච්ඡෙදනම්පි දුක්ඛං, එවරූපානි, මහාරාජ, බහුවිධානි අනෙකවිධානි දුක්ඛානි සංසාරගතො අනුභවති.

‘‘යථා, මහාරාජ, හිමවන්තපබ්බතෙ අභිවුට්ඨං උදකං ගඞ්ගාය නදියා පාසාණ සක්ඛර ඛර මරුම්බ ආවට්ට ගග්ගලක ඌමිකවඞ්කචදික ආවරණනීවරණමූලකසාඛාසු පරියොත්ථරති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, එවරූපානි බහුවිධානි අනෙකවිධානි දුක්ඛානි සංසාරගතො අනුභවති. පවත්තං, මහාරාජ, දුක්ඛං, අප්පවත්තං සුඛං. අප්පවත්තස්ස ගුණං පවත්තස්ස [පවත්තෙ (සී. පී. ක.)] ච භයං දීපයමානො, මහාරාජ, භගවා අප්පවත්තස්ස සච්ඡිකිරියාය ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණසමතික්කමාය සමාදපෙසි, ඉදමෙත්ථ, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන භගවා සමාදපෙසී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, සුනිබ්බෙඨිතො පඤ්හො, සුකථිතං කාරණං, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

අත්තනිපාතනපඤ්හො පඤ්චමො.

6. මෙත්තාභාවනානිසංසපඤ්හො

6. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘මෙත්තාය, භික්ඛවෙ, චෙතොවිමුත්තියා ආසෙවිතාය භාවිතාය බහුලීකතාය යානීකතාය වත්ථුකතාය අනුට්ඨිතාය පරිචිතාය සුසමාරද්ධාය එකාදසානිසංසා පාටිකඞ්ඛා. කතමෙ එකාදස? සුඛං සුපති, සුඛං පටිබුජ්ඣති, න පාපකං සුපිනං පස්සති, මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොති, දෙවතා රක්ඛන්ති, නාස්ස අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමති [සත්ථං කමති (ස්‍යා.) අ. නි. 11.15 පස්සිතබ්බං], තුවටං චිත්තං සමාධියති, මුඛවණ්ණො විප්පසීදති, අසම්මූළ්හො කාලං කරොති, උත්තරිං අප්පටිවිජ්ඣන්තො බ්‍රහ්මලොකූපගො හොතී’ති. පුන ච තුම්හෙ භණථ ‘සාමො කුමාරො මෙත්තාවිහාරී මිගසඞ්ඝෙන පරිවුතො පවනෙ විචරන්තො පීළියක්ඛෙන රඤ්ඤා විද්ධො විසපීතෙන සල්ලෙන තත්ථෙව මුච්ඡිතො පතිතො’ති.

‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘මෙත්තාය භික්ඛවෙ…පෙ… බ්‍රහ්මලොකූපගො හොතී’ති, තෙන හි ‘‘සාමො කුමාරො මෙත්තාවිහාරී මිගසඞ්ඝෙන පරිවුතො පවනෙ විචරන්තො පීළියක්ඛෙන රඤ්ඤා විද්ධො විසපීතෙන සල්ලෙන තත්ථෙව මුච්ඡිතො පතිතො’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි සාමො කුමාරො මෙත්තාවිහාරී මිගසඞ්ඝෙන පරිවුතො පවනෙ විචරන්තො පීළියක්ඛෙන රඤ්ඤා විද්ධො විසපීතෙන සල්ලෙන තත්ථෙව මුච්ඡිතො පතිතො, තෙන හි ‘මෙත්තාය, භික්ඛවෙ…පෙ… සත්ථං වා කමතී’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො සුනිපුණො පරිසණ්හො සුඛුමො ගම්භීරො, අපි සුනිපුණානං මනුජානං ගත්තෙ සෙදං මොචෙය්‍ය, සො තවානුප්පත්තො, විජටෙහි තං මහාජටාජටිතං, අනාගතානං ජිනපුත්තානං චක්ඛුං දෙහි නිබ්බාහනායා’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘මෙත්තාය භික්ඛවෙ…පෙ... සත්ථං වා කමතී’ති. සාමො ච කුමාරො මෙත්තාවිහාරී මිගසඞ්ඝෙන පරිවුතො පවනෙ විචරන්තො පීළියක්ඛෙන රඤ්ඤා විද්ධො විසපීතෙන සල්ලෙන තත්ථෙව මුච්ඡිතො පතිතො, තත්ථ පන, මහාරාජ, කාරණං අත්ථි. කතමං තත්ථ කාරණං? නෙතෙ, මහාරාජ, ගුණා පුග්ගලස්ස, මෙත්තාභාවනායෙතෙ ගුණා, සාමො, මහාරාජ, කුමාරො ඝටං උක්ඛිපන්තො තස්මිං ඛණෙ මෙත්තාභාවනාය පමත්තො අහොසි.

‘‘යස්මිං, මහාරාජ, ඛණෙ පුග්ගලො මෙත්තං සමාපන්නො හොති, න තස්ස පුග්ගලස්ස තස්මිං ඛණෙ අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමති. තස්ස යෙ කෙචි අහිතකාමා උපගන්ත්වා තං න පස්සන්ති, න තස්මිං ඔකාසං ලභන්ති. නෙතෙ, මහාරාජ, ගුණා පුග්ගලස්ස, මෙත්තාභාවනායෙතෙ ගුණා. ඉධ, මහාරාජ, පුරිසො සඞ්ගාමසූරො අභෙජ්ජකවචජාලිකං සන්නය්හිත්වා සඞ්ගාමං ඔතරෙය්‍ය, තස්ස සරා ඛිත්තා උපගන්ත්වා පතන්ති විකිරන්ති, න තස්මිං ඔකාසං ලභන්ති, නෙසො, මහාරාජ, ගුණො සඞ්ගාමසූරස්ස, අභෙජ්ජකවචජාලිකායෙසො ගුණො, යස්ස සරා ඛිත්තා උපගන්ත්වා පතන්ති විකිරන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නෙතෙ ගුණා පුග්ගලස්ස, මෙත්තාභාවනායෙතෙ ගුණා.

‘‘යස්මිං, මහාරාජ, ඛණෙ පුග්ගලො මෙත්තං සමාපන්නො හොති, න තස්ස පුග්ගලස්ස තස්මිං ඛණෙ අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමති. තස්ස යෙ කෙචි අහිතකාමා උපගන්ත්වා තං න පස්සන්ති, තස්මිං ඔකාසං න ලභන්ති, නෙතෙ, මහාරාජ, ගුණා පුග්ගලස්ස, මෙත්තාභාවනායෙතෙ ගුණා. ඉධ පන, මහාරාජ, පුරිසො දිබ්බං අන්තරධානං මූලං හත්ථෙ කරෙය්‍ය, යාව තං මූලං තස්ස හත්ථගතං හොති, තාව න අඤ්ඤො කොචි පකතිමනුස්සො තං පුරිසං පස්සති. නෙසො, මහාරාජ, ගුණො පුරිසස්ස, මූලස්සෙසො ගුණො අන්තරධානස්ස, යං සො පකතිමනුස්සානං චක්ඛුපථෙ න දිස්සති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නෙතෙ ගුණා පුග්ගලස්ස, මෙත්තාභාවනායෙතෙ ගුණා.

‘‘යස්මිං, මහාරාජ, ඛණෙ පුග්ගලො මෙත්තං සමාපන්නො හොති, න තස්ස පුග්ගලස්ස තස්මිං ඛණෙ අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමති. තස්ස යෙ කෙචි අහිතකාමා උපගන්ත්වා තං න පස්සන්ති, න තස්මිං ඔකාසං ලභන්ති. නෙතෙ, මහාරාජ, ගුණා පුග්ගලස්ස, මෙත්තාභාවනායෙතෙ ගුණා. යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසං සුකතං මහාලෙණමනුප්පවිට්ඨං මහතිමහාමෙඝො අභිවස්සන්තො න සක්කොති තෙමයිතුං, නෙසො, මහාරාජ, ගුණො පුරිසස්ස, මහාලෙණස්සෙසො ගුණො, යං මහාමෙඝො අභිවස්සමානො න තං තෙමෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නෙතෙ ගුණා පුග්ගලස්ස, මෙත්තාභාවනායෙතෙ ගුණා.

‘‘යස්මිං, මහාරාජ, ඛණෙ පුග්ගලො මෙත්තං සමාපන්නො හොති, න තස්ස පුග්ගලස්ස තස්මිං ඛණෙ අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමති. තස්ස යෙ කෙචි අහිතකාමා උපගන්ත්වා තං න පස්සන්ති, න තස්ස සක්කොන්ති අහිතං කාතුං නෙතෙ, මහාරාජ, ගුණා පුග්ගලස්ස, මෙත්තාභාවනායෙතෙ ගුණා’’ති. ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ නාගසෙන, අබ්භුතං භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බපාපනිවාරණා මෙත්තාභාවනා’’ති. ‘‘සබ්බකුසලගුණාවහා, මහාරාජ, මෙත්තාභාවනා හිතානම්පි අහිතානම්පි, යෙ තෙ සත්තා විඤ්ඤාණබද්ධා, සබ්බෙසං මහානිසංසා මෙත්තාභාවනා සංවිභජිතබ්බා’’ති.

මෙත්තාභාවනානිසංසපඤ්හො ඡට්ඨො.

7. කුසලාකුසලසමවිසමපඤ්හො

7. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන ‘කුසලකාරිස්සපි අකුසලකාරිස්සපි විපාකො සමසමො, උදාහු කොචි විසෙසො අත්ථී’ති? ‘‘අත්ථි, මහාරාජ, කුසලස්ස ච අකුසලස්ස ච විසෙසො, කුසලං, මහාරාජ, සුඛවිපාකං සග්ගසංවත්තනිකං, අකුසලං දුක්ඛවිපාකං නිරයසංවත්තනික’’න්ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘දෙවදත්තො එකන්තකණ්හො, එකන්තකණ්හෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො, බොධිසත්තො එකන්තසුක්කො, එකන්තසුක්කෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො’ති. පුන ච දෙවදත්තො භවෙ භවෙ යසෙන ච පක්ඛෙන ච බොධිසත්තෙන සමසමො හොති, කදාචි අධිකතරො වා. යදා දෙවදත්තො නගරෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තස්ස රඤ්ඤො පුරොහිතපුත්තො අහොසි, තදා බොධිසත්තො ඡවකචණ්ඩාලො අහොසි විජ්ජාධරො, විජ්ජං පරිජප්පිත්වා අකාලෙ අම්බඵලානි නිබ්බත්තෙසි, එත්ථ තාව බොධිසත්තො දෙවදත්තතො ජාතියා නිහීනො යසෙන ච නිහීනො.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො රාජා අහොසි මහා මහීපති සබ්බකාමසමඞ්ගී, තදා බොධිසත්තො තස්සූපභොගො අහොසි හත්ථිනාගො සබ්බලක්ඛණසම්පන්නො, තස්ස චාරුගතිවිලාසං අසහමානො රාජා වධමිච්ඡන්තො හත්ථාචරියං එවමවොච ‘අසික්ඛිතො තෙ, ආචරිය, හත්ථිනාගො, තස්ස ආකාසගමනං නාම කාරණං කරොහී’ති, තත්ථපි තාව බොධිසත්තො දෙවදත්තතො ජාතියා නිහීනො ලාමකො තිරච්ඡානගතො.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසි පවනෙ නට්ඨායිකො, තදා බොධිසත්තො මහාපථවී නාම මක්කටො අහොසි, එත්ථපි තාව දිස්සති විසෙසො මනුස්සස්ස ච තිරච්ඡානගතස්ස ච, තත්ථපි තාව බොධිසත්තො දෙවදත්තතො ජාතියා නිහීනො.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසි සොණුත්තරො නාම නෙසාදො බලවා බලවතරො නාගබලො, තදා බොධිසත්තො ඡද්දන්තො නාම නාගරාජා අහොසි. තදා සො ලුද්දකො තං හත්ථිනාගං ඝාතෙසි, තත්ථපි තාව දෙවදත්තොව අධිකතරො.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසි වනචරකො අනිකෙතවාසී, තදා බොධිසත්තො සකුණො අහොසි තිත්තිරො මන්තජ්ඣායී, තදාපි සො වනචරකො තං සකුණං ඝාතෙසි, තත්ථපි තාව දෙවදත්තොව ජාතියා අධිකතරො.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො කලාබු නාම කාසිරාජා [කාසිකරාජා (ක.)] අහොසි, තදා බොධිසත්තො තාපසො අහොසි ඛන්තිවාදී. තදා සො රාජා තස්ස තාපසස්ස කුද්ධො හත්ථපාදෙ වංසකළීරෙ විය ඡෙදාපෙසි, තත්ථපි තාව දෙවදත්තො යෙව අධිකතරො ජාතියා ච යසෙන ච.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසි වනචරො, තදා බොධිසත්තො නන්දියො නාම වානරින්දො අහොසි, තදාපි සො වනචරො තං වානරින්දං ඝාතෙසි සද්ධිං මාතරා කනිට්ඨභාතිකෙන ච, තත්ථපි තාව දෙවදත්තො යෙව අධිකතරො ජාතියා.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසි අචෙලකො කාරම්භියො නාම, තදා බොධිසත්තො පණ්ඩරකො නාම නාගරාජා අහොසි, තත්ථපි තාව දෙවදත්තො යෙව අධිකතරො ජාතියා.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසි පවනෙ ජටිලකො, තදා බොධිසත්තො තච්ඡකො නාම මහාසූකරො අහොසි, තත්ථපි තාව දෙවදත්තො යෙව ජාතියා අධිකතරො.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො චෙතීසු සූරපරිචරො නාම රාජා අහොසි උපරි පුරිසමත්තෙ ගගනෙ වෙහාසඞ්ගමො, තදා බොධිසත්තො කපිලො නාම බ්‍රාහ්මණො අහොසි, තත්ථපි තාව දෙවදත්තො යෙව අධිකතරො ජාතියා ච යසෙන ච.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසි සාමො නාම, තදා බොධිසත්තො රුරු නාම මිගරාජා අහොසි, තත්ථපි තාව දෙවදත්තො යෙව ජාතියා අධිකතරො.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො මනුස්සො අහොසි ලුද්දකො පවනචරො, තදා බොධිසත්තො හත්ථිනාගො අහොසි, සො ලුද්දකො තස්ස හත්ථිනාගස්ස සත්තක්ඛත්තුං දන්තෙ ඡින්දිත්වා හරි, තත්ථපි තාව දෙවදත්තො යෙව යොනියා අධිකතරො.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො සිඞ්ගාලො අහොසි ඛත්තියධම්මො, සො යාවතා ජම්බුදීපෙ පදෙසරාජානො තෙ සබ්බෙ අනුයුත්තෙ අකාසි, තදා බොධිසත්තො විධුරො නාම පණ්ඩිතො අහොසි, තත්ථපි තාව දෙවදත්තො යෙව යසෙන අධිකතරො.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො හත්ථිනාගො හුත්වා ලටුකිකාය සකුණිකාය පුත්තකෙ ඝාතෙසි, තදා බොධිසත්තොපි හත්ථිනාගො අහොසි යූථපති, තත්ථ තාව උභොපි තෙ සමසමා අහෙසුං.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො යක්ඛො අහොසි අධම්මො නාම, තදා බොධිසත්තොපි යක්ඛො අහොසි ධම්මො නාම, තත්ථපි තාව උභොපි සමසමා අහෙසුං.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො නාවිකො අහොසි පඤ්චන්නං කුලසතානං ඉස්සරො, තදා බොධිසත්තොපි නාවිකො අහොසි පඤ්චන්නං කුලසතානං ඉස්සරො, තත්ථපි තාව උභොපි සමසමා අහෙසුං.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො සත්ථවාහො අහොසි පඤ්චන්නං සකටසතානං ඉස්සරො, තදා බොධිසත්තොපි සත්ථවාහො අහොසි පඤ්චන්නං සකටසතානං ඉස්සරො, තත්ථපි තාව උභොපි සමසමා අහෙසුං.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො සාඛො නාම මිගරාජා අහොසි, තදා බොධිසත්තොපි නිග්‍රොධො නාම මිගරාජා අහොසි, තත්ථපි තාව උභොපි සමසමා අහෙසුං.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො සාඛො නාම සෙනාපති අහොසි, තදා බොධිසත්තොපි නිග්‍රොධො නාම රාජා අහොසි, තත්ථපි තාව උභොපි සමසමා අහෙසුං.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො ඛණ්ඩහාලො නාම බ්‍රාහ්මණො අහොසි, තදා බොධිසත්තො චන්දො නාම රාජකුමාරො අහොසි, තදා සො ඛණ්ඩහාලො යෙව අධිකතරො.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො බ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා අහොසි, තදා බොධිසත්තො තස්ස පුත්තො මහාපදුමො නාම කුමාරො අහොසි, තදා සො රාජා සකපුත්තං චොරපපාතෙ ඛිපාපෙසි, යතො කුතොචි පිතාව පුත්තානං අධිකතරො හොති විසිට්ඨොති, තත්ථපි තාව දෙවදත්තො යෙව අධිකතරො.

‘‘පුන චපරං යදා දෙවදත්තො මහාපතාපො නාම රාජා අහොසි, තදා බොධිසත්තො තස්ස පුත්තො ධම්මපාලො නාම කුමාරො අහොසි, තදා සො රාජා සකපුත්තස්ස හත්ථපාදෙ සීසඤ්ච ඡෙදාපෙසි, තත්ථපි තාව දෙවදත්තො යෙව උත්තරො අධිකතරො.

අජ්ජෙතරහි උභොපි සක්‍යකුලෙ ජායිංසු. බොධිසත්තො බුද්ධො අහොසි සබ්බඤ්ඤූ ලොකනායකො, දෙවදත්තො තස්ස දෙවාතිදෙවස්ස සාසනෙ පබ්බජිත්වා ඉද්ධිං නිබ්බත්තෙත්වා බුද්ධාලයං අකාසි. කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, යං මයා භණිතං, තං සබ්බං තථං උදාහු විතථ’’න්ති?

‘‘යං ත්වං, මහාරාජ, බහුවිධං කාරණං ඔසාරෙසි, සබ්බං තං තථෙව, නො අඤ්ඤථා’’ති. ‘‘යදි, භන්තෙ නාගසෙන, කණ්හොපි සුක්කොපි සමසමගතිකා හොන්ති, තෙන හි කුසලම්පි අකුසලම්පි සමසමවිපාකං හොතී’’ති? ‘‘න හි, මහාරාජ, කුසලම්පි අකුසලම්පි සමසමවිපාකං හොති, න හි, මහාරාජ, දෙවදත්තො සබ්බජනෙහි පටිවිරුද්ධො, බොධිසත්තෙනෙව පටිවිරුද්ධො. යො තස්ස බොධිසත්තෙන පටිවිරුද්ධො, සො තස්මිං තස්මිං යෙව භවෙ පච්චති ඵලං දෙති. දෙවදත්තොපි, මහාරාජ, ඉස්සරියෙ ඨිතො ජනපදෙසු ආරක්ඛං දෙති, සෙතුං සභං පුඤ්ඤසාලං කාරෙති, සමණබ්‍රාහ්මණානං කපණද්ධිකවණිබ්බකානං නාථානාථානං යථාපණිහිතං දානං දෙති. තස්ස සො විපාකෙන භවෙ භවෙ සම්පත්තියො පටිලභති. කස්සෙතං, මහාරාජ, සක්කා වත්තුං විනා දානෙන දමෙන සංයමෙන උපොසථකම්මෙන සම්පත්තිං අනුභවිස්සතීති?

‘‘යං පන ත්වං, මහාරාජ, එවං වදෙසි ‘දෙවදත්තො ච බොධිසත්තො ච එකතො අනුපරිවත්තන්තී’ති, සො න ජාතිසතස්ස අච්චයෙන සමාගමො අහොසි, න ජාතිසහස්සස්ස අච්චයෙන, න ජාතිසතසහස්සස්ස අච්චයෙන, කදාචි කරහචි බහූනං අහොරත්තානං අච්චයෙන සමාගමො අහොසි. යං පනෙතං, මහාරාජ, භගවතා කාණකච්ඡපොපමං උපදස්සිතං මනුස්සත්තප්පටිලාභාය, තථූපමං, මහාරාජ, ඉමෙසං සමාගමං ධාරෙහි.

‘‘න, මහාරාජ, බොධිසත්තස්ස දෙවදත්තෙනෙව සද්ධිං සමාගමො අහොසි, ථෙරොපි, මහාරාජ, සාරිපුත්තො අනෙකෙසු ජාතිසතසහස්සෙසු බොධිසත්තස්ස පිතා අහොසි, මහාපිතා අහොසි, චූළපිතා අහොසි, භාතා අහොසි, පුත්තො අහොසි, භාගිනෙය්‍යො අහොසි, මිත්තො අහොසි.

‘‘බොධිසත්තොපි, මහාරාජ, අනෙකෙසු ජාතිසතසහස්සෙසු ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස පිතා අහොසි, මහාපිතා අහොසි, චූළපිතා අහොසි, භාතා අහොසි, පුත්තො අහොසි, භාගිනෙය්‍යො අහොසි, මිත්තො අහොසි, සබ්බෙපි, මහාරාජ, සත්තනිකායපරියාපන්නා සංසාරසොතමනුගතා සංසාරසොතෙන වුය්හන්තා අප්පියෙහිපි පියෙහිපි සමාගච්ඡන්ති. යථා, මහාරාජ, උදකං සොතෙන වුය්හමානං සුචිඅසුචිකල්‍යාණපාපකෙන සමාගච්ඡති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සබ්බෙපි සත්තනිකායපරියාපන්නා සංසාරසොතමනුගතා සංසාරසොතෙන වුය්හන්තා අප්පියෙහිපි පියෙහිපි සමාගච්ඡන්ති. දෙවදත්තො, මහාරාජ, යක්ඛො සමානො අත්තනා අධම්මො පරෙ අධම්මෙ නියොජෙත්වා සත්තපඤ්ඤාසවස්සකොටියො සට්ඨි ච වස්සසතසහස්සානි මහානිරයෙ පච්චි, බොධිසත්තොපි, මහාරාජ, යක්ඛො සමානො අත්තනා ධම්මො පරෙ ධම්මෙ නියොජෙත්වා සත්තපඤ්ඤාසවස්සකොටියො සට්ඨි ච වස්සසතසහස්සානි සග්ගෙ මොදි සබ්බකාමසමඞ්ගී, අපි ච, මහාරාජ, දෙවදත්තො ඉමස්මිං භවෙ බුද්ධං අනාසාදනීයමාසාදයිත්වා සමග්ගඤ්ච සඞ්ඝං භින්දිත්වා පථවිං පාවිසි, තථාගතො බුජ්ඣිත්වා සබ්බධම්මෙ පරිනිබ්බුතො උපධිසඞ්ඛයෙ’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

කුසලාකුසලසමවිසමපඤ්හො සත්තමො.

8. අමරාදෙවීපඤ්හො

8. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා –

‘‘‘සචෙ ලභෙථ ඛණං වා රහො වා, නිමන්තකං [නිවාතකං (කුණාලජාතකෙ)] වාපි ලභෙථ තාදිසං;

සබ්බාව [සබ්බාපි (සී. පී.)] ඉත්ථී කයිරුං [කරෙය්‍යුං (සී. පී. ක.)] නු පාපං, අඤ්ඤං අලද්ධා පීඨසප්පිනා සද්ධි’න්ති.

‘‘පුන ච කථීයති ‘මහොසධස්ස භරියා අමරා නාම ඉත්ථී ගාමකෙ ඨපිතා පවුත්ථපතිකා රහො නිසින්නා විවිත්තා රාජප්පටිසමං සාමිකං කරිත්වා සහස්සෙන නිමන්තීයමානා පාපං නාකාසී’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘සචෙ…පෙ… සද්ධි’න්ති තෙන හි ‘මහොසධස්ස භරියා…පෙ… නාකාසී’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි මහොසධස්ස භරියා…පෙ… නාකාසි, තෙන හි ‘සචෙ…පෙ… සද්ධි’න්ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘සචෙ…පෙ… සද්ධි’න්ති. කථීයති ච ‘මහොසධස්ස භරියා …පෙ… නාකාසී’ති. කරෙය්‍ය සා, මහාරාජ, ඉත්ථී සහස්සං ලභමානා තාදිසෙන පුරිසෙන සද්ධිං පාපකම්මං, න සා කරෙය්‍ය සචෙ ඛණං වා රහො වා නිමන්තකං වාපි තාදිසං ලභෙය්‍ය, විචිනන්තී සා, මහාරාජ, අමරා ඉත්ථී න අද්දස ඛණං වා රහො වා නිමන්තකං වාපි තාදිසං.

‘‘ඉධ ලොකෙ ගරහභයා ඛණං න පස්සි, පරලොකෙ නිරයභයා ඛණං න පස්සි, කටුකවිපාකං පාපන්ති ඛණං න පස්සි, පියං අමුඤ්චිතුකාමා ඛණං න පස්සි, සාමිකස්ස ගරුකතාය ඛණං න පස්සි, ධම්මං අපචායන්තී ඛණං න පස්සි, අනරියං ගරහන්තී ඛණං න පස්සි, කිරියං අභින්දිතුකාමා ඛණං න පස්සි. එවරූපෙහි බහූහි කාරණෙහි ඛණං න පස්සි.

‘‘රහොපි සා ලොකෙ විචිනිත්වා අපස්සන්තී පාපං නාකාසි. සචෙ සා මනුස්සෙහි රහො ලභෙය්‍ය, අථ අමනුස්සෙහි රහො න ලභෙය්‍ය. සචෙ අමනුස්සෙහි රහො ලභෙය්‍ය, අථ පරචිත්තවිදූහි පබ්බජිතෙහි රහො න ලභෙය්‍ය. සචෙ පරචිත්තවිදූහි පබ්බජිතෙහි රහො ලභෙය්‍ය, අථ පරචිත්තවිදූනීහි දෙවතාහි රහො න ලභෙය්‍ය. සචෙ පරචිත්තවිදූනීහි දෙවතාහි රහො ලභෙය්‍ය, අත්තනාව පාපෙහි රහො න ලභෙය්‍ය. සචෙ අත්තනාව පාපෙහි රහො ලභෙය්‍ය, අථ අධම්මෙන රහො න ලභෙය්‍ය. එවරූපෙහි බහුවිධෙහි කාරණෙහි රහො අලභිත්වා පාපං නාකාසි.

‘‘නිමන්තකම්පි සා ලොකෙ විචිනිත්වා තාදිසං අලභන්තී පාපං නාකාසි. මහොසධො, මහාරාජ, පණ්ඩිතො අට්ඨවීසතියා අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො. කතමෙහි අට්ඨවීසතියා අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො? මහොසධො, මහාරාජ, සූරො හිරිමා ඔත්තප්පී සපක්ඛො මිත්තසම්පන්නො ඛමො සීලවා සච්චවාදී සොචෙය්‍යසම්පන්නො අක්කොධනො අනතිමානී අනුසූයකො වීරියවා ආයූහකො සඞ්ගාහකො සංවිභාගී සඛිලො නිවාතවුත්ති සණ්හො අසඨො අමායාවී අතිබුද්ධිසම්පන්නො කිත්තිමා විජ්ජාසම්පන්නො හිතෙසී උපනිස්සිතානං පත්ථිතො සබ්බජනස්ස ධනවා යසවා. මහොසධො, මහාරාජ, පණ්ඩිතො ඉමෙහි අට්ඨවීසතියා අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො. සා අඤ්ඤං තාදිසං නිමන්තකං අලභිත්වා පාපං නාකාසී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

අමරාදෙවීපඤ්හො අට්ඨමො.

9. අරහන්තඅභායනපඤ්හො

9. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘විගතභයසන්තාසා අරහන්තො’ති. පුන ච නගරෙ රාජගහෙ ධනපාලකං හත්ථිං භගවති ඔපතන්තං දිස්වා පඤ්ච ඛීණාසවසතානි පරිච්චජිත්වා ජිනවරං පක්කන්තානි දිසාවිදිසං එකං ඨපෙත්වා ථෙරං ආනන්දං. කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, තෙ අරහන්තො භයා පක්කන්තා, පඤ්ඤායිස්සති සකෙන කම්මෙනාති දසබලං පාතෙතුකාමා පක්කන්තා, උදාහු තථාගතස්ස අතුලං විපුලමසමං පාටිහාරියං දට්ඨුකාමා පක්කන්තා? යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘විගතභයසන්තාසා අරහන්තො’ති, තෙන හි ‘නගරෙ…පෙ… ආනන්ද’න්ති යං වචනං තං මිච්ඡා. යදි නගරෙ රාජගහෙ ධනපාලකං හත්ථිං භගවති ඔපතන්තං දිස්වා පඤ්ච ඛීණාසවසතානි පරිච්චජිත්වා ජිනවරං පක්කන්තානි දිසාවිදිසං එකං ඨපෙත්වා ථෙරං ආනන්දං, තෙන හි ‘විගතභයසන්තාසා අරහන්තො’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘විගතභයසන්තාසා අරහන්තො’ති, නගරෙ රාජගහෙ ධනපාලකං හත්ථිං භගවති ඔපතන්තං දිස්වා පඤ්ච ඛීණාසවසතානි පරිච්චජිත්වා ජිනවරං පක්කන්තානි දිසාවිදිසං එකං ඨපෙත්වා ථෙරං ආනන්දං, තඤ්ච පන න භයා, නාපි භගවන්තං පාතෙතුකාමතාය.

‘‘යෙන පන, මහාරාජ, හෙතුනා අරහන්තො භායෙය්‍යුං වා තාසෙය්‍යුං වා, සො හෙතු අරහන්තානං සමුච්ඡින්නො, තස්මා විගතභයසන්තාසා අරහන්තො, භායති නු, මහාරාජ, මහාපථවී ඛණන්තෙපි භින්දන්තෙපි ධාරෙන්තෙපි සමුද්දපබ්බතගිරිසිඛරෙති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙන මහාරාජා’’ති? ‘‘නත්ථි, භන්තෙ, මහාපථවියා සො හෙතු, යෙන හෙතුනා මහාපථවී භායෙය්‍ය වා තාසෙය්‍ය වා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි අරහන්තානං සො හෙතු, යෙන හෙතුනා අරහන්තො භායෙය්‍යුං වා තාසෙය්‍යුං වා.

‘‘භායති නු, මහාරාජ, ගිරිසිඛරං ඡින්දන්තෙ වා භින්දන්තෙ වා පතන්තෙ වා අග්ගිනා දහන්තෙ වා’’ති? ‘‘න හි, භන්තෙ’’ති. ‘‘කෙන කාරණෙන මහාරාජා’’ති? ‘‘නත්ථි, භන්තෙ, ගිරිසිඛරස්ස සො හෙතු, යෙන හෙතුනා ගිරිසිඛරං භායෙය්‍ය වා තාසෙය්‍ය වා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, නත්ථි අරහන්තානං සො හෙතු, යෙන හෙතුනා අරහන්තො භායෙය්‍යුං වා තාසෙය්‍යුං වා.

‘‘යදිපි, මහාරාජ, ලොකධාතුසතසහස්සෙසු යෙ කෙචි සත්තනිකායපරියාපන්නා සබ්බෙපි තෙ සත්තිහත්ථා එකං අරහන්තං උපධාවිත්වා තාසෙය්‍යුං, න භවෙය්‍ය අරහතො චිත්තස්ස කිඤ්චි අඤ්ඤථත්තං. කිං කාරණං? අට්ඨානමනවකාසතාය.

‘‘අපි ච, මහාරාජ, තෙසං ඛීණාසවානං එවං චෙතොපරිවිතක්කො අහොසි ‘අජ්ජ නරවරපවරෙ ජිනවරවසභෙ නගරවරමනුප්පවිට්ඨෙ වීථියා ධනපාලකො හත්ථී ආපතිස්සති, අසංසයමතිදෙවදෙවං උපට්ඨාකො න පරිච්චජිස්සති, යදි මයං සබ්බෙපි භගවන්තං න පරිච්චජිස්සාම, ආනන්දස්ස ගුණො පාකටො න භවිස්සති, න හෙව ච තථාගතං සමුපගමිස්සති හත්ථිනාගො, හන්ද මයං අපගච්ඡාම, එවමිදං මහතො ජනකායස්ස කිලෙසබන්ධනමොක්ඛො භවිස්සති, ආනන්දස්ස ච ගුණො පාකටො භවිස්සතී’ති. එවං තෙ අරහන්තො ආනිසංසං දිස්වා දිසාවිදිසං පක්කන්තා’’ති. ‘‘සුවිභත්තො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො, එවමෙතං නත්ථි අරහන්තානං භයං වා සන්තාසො වා, ආනිසංසං දිස්වා අරහන්තො පක්කන්තා දිසාවිදිස’’න්ති.

අරහන්තඅභායනපඤ්හො නවමො.

10. බුද්ධසබ්බඤ්ඤුභාවපඤ්හො

10. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘තථාගතො සබ්බඤ්ඤූ’ති. පුන ච භණථ ‘තථාගතෙන සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානප්පමුඛෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ පණාමිතෙ චාතුමෙය්‍යකා ච සක්‍යා බ්‍රහ්මා ච සහම්පති බීජූපමඤ්ච වච්ඡතරුණූපමඤ්ච උපදස්සෙත්වා භගවන්තං පසාදෙසුං ඛමාපෙසුං නිජ්ඣත්තං අකංසූ’ති. කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අඤ්ඤාතා තා උපමා තථාගතස්ස, යාහි තථාගතො උපමාහි ඔරතො ඛමිතො උපසන්තො නිජ්ඣත්තං ගතො? යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතස්ස තා උපමා අඤ්ඤාතා, තෙන හි බුද්ධො අසබ්බඤ්ඤූ, යදි ඤාතා, තෙන හි ඔකස්ස පසය්හ වීමංසාපෙක්ඛො පණාමෙසි, තෙන හි තස්ස අකාරුඤ්ඤතා සම්භවති. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘සබ්බඤ්ඤූ, මහාරාජ, තථාගතො, තාහි ච උපමාහි භගවා පසන්නො ඔරතො ඛමිතො උපසන්තො නිජ්ඣත්තං ගතො. ධම්මස්සාමී, මහාරාජ, තථාගතො, තථාගතප්පවෙදිතෙහෙව තෙ ඔපම්මෙහි තථාගතං ආරාධෙසුං තොසෙසුං පසාදෙසුං, තෙසඤ්ච තථාගතො පසන්නො ‘සාධූ’ති අබ්භානුමොදි.

‘‘යථා, මහාරාජ, ඉත්ථී සාමිකස්ස සන්තකෙනෙව ධනෙන සාමිකං ආරාධෙති තොසෙති පසාදෙති, තඤ්ච සාමිකො ‘සාධූ’ති අබ්භානුමොදති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, චාතුමෙය්‍යකා ච සක්‍යා බ්‍රහ්මා ච සහම්පති තථාගතප්පවෙදිතෙහෙව ඔපම්මෙහි තථාගතං ආරාධෙසුං තොසෙසුං පසාදෙසුං, තෙසඤ්ච තථාගතො පසන්නො ‘සාධූ’ති අබ්භානුමොදි.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කප්පකො රඤ්ඤො සන්තකෙනෙව සුවණ්ණඵණකෙන රඤ්ඤො උත්තමඞ්ගං පසාධයමානො රාජානං ආරාධෙති තොසෙති පසාදෙති, තස්ස ච රාජා පසන්නො ‘සාධූ’ති අබ්භානුමොදති, යථිච්ඡිතමනුප්පදෙති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, චාතුමෙය්‍යකා ච සක්‍යා බ්‍රහ්මා ච සහම්පති තථාගතප්පවෙදිතෙහෙව ඔපම්මෙහි තථාගතං ආරාධෙසුං තොසෙසුං පසාදෙසුං, තෙසඤ්ච තථාගතො පසන්නො ‘සාධූ’ති අබ්භානුමොදි.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, සද්ධිවිහාරිකො උපජ්ඣායාභතං පිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා උපජ්ඣායස්ස උපනාමෙන්තො උපජ්ඣායං ආරාධෙති තොසෙති පසාදෙති, තඤ්ච උපජ්ඣායො පසන්නො ‘සාධූ’ති අබ්භානුමොදති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, චාතුමෙය්‍යකා ච සක්‍යා බ්‍රහ්මා ච සහම්පති තථාගතප්පවෙදිතෙහෙව ඔපම්මෙහි තථාගතං ආරාධෙසුං තොසෙසුං පසාදෙසුං, තෙසඤ්ච තථාගතො පසන්නො ‘සාධූ’ති අබ්භානුමොදිත්වා සබ්බදුක්ඛපරිමුත්තියා ධම්මං දෙසෙසී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමීති.

බුද්ධසබ්බඤ්ඤුභාවපඤ්හො දසමො.

සබ්බඤ්ඤුතඤාණවග්ගො චතුත්ථො.

ඉමස්මිං වග්ගෙ දස පඤ්හා.