5. සන්ථවවග්ගො

1. සන්ථවපඤ්හො

1. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා –

‘‘‘සන්ථවතො භයං ජාතං, නිකෙතා ජායතෙ රජො;

අනිකෙතමසන්ථවං, එතං වෙ මුනිදස්සන’න්ති.

‘‘පුන ච භගවතා භණිතං ‘විහාරෙ කාරයෙ රම්මෙ, වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙ’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතෙන භණිතං ‘සන්ථවතො භයං ජාතං, නිකෙතා ජායතෙ රජො. අනිකෙතමසන්ථවං, එතං වෙ මුනිදස්සන’න්ති, තෙන හි ‘විහාරෙ කාරයෙ රම්මෙ, වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙ’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතෙන භණිතං ‘විහාරෙ කාරයෙ රම්මෙ, වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙ’ති, තෙන හි ‘සන්ථවතො භයං ජාතං, නිකෙතා ජායතෙ රජො. අනිකෙතමසන්ථවං, එතං වෙ මුනිදස්සන’න්ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘සන්ථවතො භයං ජාතං, නිකෙතා ජායතෙ රජො. අනිකෙතමසන්ථවං, එතං වෙ මුනිදස්සන’න්ති. භණිතඤ්ච ‘විහාරෙ කාරයෙ රම්මෙ, වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙ’ති. යං, මහාරාජ, භගවතා භණිතං ‘සන්ථවතො භයං ජාතං, නිකෙතා ජායතෙ රජො. අනිකෙතමසන්ථවං, එතං වෙ මුනිදස්සන’න්ති, තං සභාවවචනං අසෙසවචනං නිස්සෙසවචනං නිප්පරියායවචනං සමණානුච්ඡවං සමණසාරුප්පං සමණප්පතිරූපං සමණාරහං සමණගොචරං සමණප්පටිපදා සමණප්පටිපත්ති. යථා, මහාරාජ, ආරඤ්ඤකො මිගො අරඤ්ඤෙ පවනෙ චරමානො නිරාලයො අනිකෙතො යථිච්ඡකං සයති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛුනා ‘සන්ථවතො භයං ජාතං, නිකෙතා ජායතෙ රජො. අනිකෙතමසන්ථවං, එතං වෙ මුනිදස්සන’න්ති චින්තෙතබ්බං.

‘‘යං පන, මහාරාජ, භගවතා භණිතං ‘විහාරෙ කාරයෙ රම්මෙ, වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙ’ති, තං ද්වෙ අත්ථවසෙ සම්පස්සමානෙන භගවතා භණිතං. කතමෙ ද්වෙ? විහාරදානං නාම සබ්බබුද්ධෙහි වණ්ණිතං අනුමතං ථොමිතං පසත්ථං, තං තෙ විහාරදානං දත්වා ජාතිජරාමරණා පරිමුච්චිස්සන්තීති. අයං තාව පඨමො ආනිසංසො විහාරදානෙ.

‘‘පුන චපරං විහාරෙ විජ්ජමානෙ භික්ඛුනියො බ්‍යත්තසඞ්කෙතා භවිස්සන්ති, සුලභං දස්සනං දස්සනකාමානං, අනිකෙතෙ දුද්දස්සනා භවිස්සන්තීති. අයං දුතියො ආනිසංසො විහාරදානෙ. ඉමෙ ද්වෙ අත්ථවසෙ සම්පස්සමානෙන භගවතා භණිතං ‘විහාරෙ කාරයෙ රම්මෙ, වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙ’ති, න තත්ථ බුද්ධපුත්තෙන ආලයො කරණීයො නිකෙතෙ’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

සන්ථවපඤ්හො පඨමො.

2. උදරසංයතපඤ්හො

2. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා –

‘‘‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍ය, උදරෙ සංයතො සියා’ති.

‘‘පුන ච භගවතා භණිතං ‘අහං ඛො පනුදායි, අප්පෙකදා ඉමිනා පත්තෙන සමතිත්තිකම්පි භුඤ්ජාමි, භිය්‍යොපි භුඤ්ජාමී’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍ය, උදරෙ සංයතො සියා’ති, තෙන හි ‘අහං ඛො පනුදායි, අප්පෙකදා ඉමිනා පත්තෙන සමතිත්ථිකම්පි භුඤ්ජාමි, භිය්‍යොපි භුඤ්ජාමී’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතෙන භණිතං ‘අහං ඛො පනුදායි, අප්පෙකදා ඉමිනා පත්තෙන සමතිත්ථිකම්පි භුඤ්ජාමි, භිය්‍යොපි භුඤ්ජාමී’ති, තෙන හි ‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍ය, උදරෙ සංයතො සියා’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍ය, උදරෙ සංයතො සියා’ති, භණිතඤ්ච ‘අහං ඛො පනුදායි, අප්පෙකදා ඉමිනා පත්තෙන සමතිත්තිකම්පි භුඤ්ජාමි, භිය්‍යොපි භුඤ්ජාමී’ති. යං, මහාරාජ, භගවතා භණිතං ‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍ය, උදරෙ සංයතො සියා’ති, තං සභාවවචනං අසෙසවචනං නිස්සෙසවචනං නිප්පරියායවචනං භූතවචනං තච්ඡවචනං යාථාවවචනං අවිපරීතවචනං ඉසිවචනං මුනිවචනං භගවන්තවචනං අරහන්තවචනං පච්චෙකබුද්ධවචනං ජිනවචනං සබ්බඤ්ඤුවචනං තථාගතස්ස අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වචනං.

‘‘උදරෙ අසංයතො, මහාරාජ, පාණම්පි හනති, අදින්නම්පි ආදියති, පරදාරම්පි ගච්ඡති, මුසාපි භණති, මජ්ජම්පි පිවති, මාතරම්පි ජීවිතා වොරොපෙති, පිතරම්පි ජීවිතා වොරොපෙති, අරහන්තම්පි ජීවිතා වොරොපෙති, සඞ්ඝම්පි භින්දති, දුට්ඨෙන චිත්තෙන තථාගතස්ස ලොහිතම්පි උප්පාදෙති. නනු, මහාරාජ, දෙවදත්තො උදරෙ අසංයතො සඞ්ඝං භින්දිත්වා කප්පට්ඨියං කම්මං ආයූහි [ආයූහති (ක.)]. එවරූපානි, මහාරාජ, අඤ්ඤානිපි බහුවිධානි කාරණානි දිස්වා භගවතා භණිතං ‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍ය, උදරෙ සංයතො සියා’ති.

‘‘උදරෙ සංයතො, මහාරාජ, චතුසච්චාභිසමයං අභිසමෙති, චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි සච්ඡිකරොති, චතූසු පටිසම්භිදාසු අට්ඨසු සමාපත්තීසු ඡසු අභිඤ්ඤාසු වසීභාවං පාපුණාති, කෙවලඤ්ච සමණධම්මං පූරෙති. නනු, මහාරාජ, සුකපොතකො උදරෙ සංයතො හුත්වා යාව තාවතිංසභවනං කම්පෙත්වා සක්කං දෙවානමින්දං උපට්ඨානමුපනෙසි, එවරූපානි, මහාරාජ, අඤ්ඤානිපි බහුවිධානි කාරණානි දිස්වා භගවතා භණිතං ‘උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍ය, උදරෙ සංයතො සියා’ති.

‘‘යං පන, මහාරාජ, භගවතා භණිතං ‘අහං ඛො පනුදායි අප්පෙකදා ඉමිනා පත්තෙන සමතිත්තිකම්පි භුඤ්ජාමි, භිය්‍යොපි භුඤ්ජාමී’ති, තං කතකිච්චෙන නිට්ඨිතකිරියෙන සිද්ධත්ථෙන වුසිතවොසානෙන නිරාවරණෙන සබ්බඤ්ඤුනා සයම්භුනා තථාගතෙන අත්තානං උපාදාය භණිතං.

‘‘යථා, මහාරාජ, වන්තස්ස විරිත්තස්ස අනුවාසිතස්ස ආතුරස්ස සප්පායකිරියා ඉච්ඡිතබ්බා හොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සකිලෙසස්ස අදිට්ඨසච්චස්ස උදරෙ සංයමො කරණීයො හොති. යථා, මහාරාජ, මණිරතනස්ස සප්පභාසස්ස ජාතිමන්තස්ස අභිජාතිපරිසුද්ධස්ස මජ්ජනනිඝංසනපරිසොධනෙන කරණීයං න හොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතස්ස බුද්ධවිසයෙ පාරමිං ගතස්ස කිරියාකරණෙසු ආවරණං න හොතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

උදරසංයතපඤ්හො දුතියො.

3. බුද්ධඅප්පාබාධපඤ්හො

3. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘අහමස්මි, භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණො යාචයොගො සදා පයතපාණි අන්තිමදෙහධරො අනුත්තරො භිසක්කො සල්ලකත්තො’ති. පුන ච භණිතං භගවතා ‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං අප්පාබාධානං යදිදං බාකුලො’ති. භගවතො ච සරීරෙ බහුක්ඛත්තුං ආබාධො උප්පන්නො දිස්සති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො අනුත්තරො, තෙන හි ‘එතදග්ගං…පෙ… බාකුලො’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි ථෙරො බාකුලො අප්පාබාධානං අග්ගො, තෙන හි ‘අහමස්මි…පෙ… සල්ලකත්තො’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘අහමස්මි…පෙ… සල්ලකත්තො’ති, භණිතඤ්ච ‘එතදග්ගං…පෙ… බාකුලො’ති, තඤ්ච පන බාහිරානං ආගමානං අධිගමානං පරියත්තීනං අත්තනි විජ්ජමානතං සන්ධාය භාසිතං.

‘‘සන්ති ඛො පන, මහාරාජ, භගවතො සාවකා ඨානචඞ්කමිකා, තෙ ඨානෙන චඞ්කමෙන දිවාරත්තිං වීතිනාමෙන්ති, භගවා පන, මහාරාජ, ඨානෙන චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය සයනෙන දිවාරත්තිං වීතිනාමෙති, යෙ තෙ, මහාරාජ, භික්ඛූ ඨානචඞ්කමිකා, තෙ තෙන අඞ්ගෙන අතිරෙකා.

‘‘සන්ති ඛො පන, මහාරාජ, භගවතො සාවකා එකාසනිකා, තෙ ජීවිතහෙතුපි දුතියං භොජනං න භුඤ්ජන්ති, භගවා පන, මහාරාජ, දුතියම්පි යාව තතියම්පි භොජනං භුඤ්ජති, යෙ තෙ, මහාරාජ, භික්ඛූ එකාසනිකා, තෙ තෙන අඞ්ගෙන අතිරෙකා, අනෙකවිධානි, මහාරාජ, තානි කාරණානි තෙසං තෙසං තං තං සන්ධාය භණිතානි. භගවා පන, මහාරාජ, අනුත්තරො සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤාය විමුත්තියා විමුත්තිඤාණදස්සනෙන දසහි ච බලෙහි චතූහි වෙසාරජ්ජෙහි අට්ඨාරසහි බුද්ධධම්මෙහි ඡහි අසාධාරණෙහි ඤාණෙහි, කෙවලෙ ච බුද්ධවිසයෙ තං සන්ධාය භණිතං ‘අහමස්මි…පෙ… සල්ලකත්තො’ති.

‘‘ඉධ, මහාරාජ, මනුස්සෙසු එකො ජාතිමා හොති, එකො ධනවා, එකො විජ්ජවා, එකො සිප්පවා, එකො සූරො, එකො විචක්ඛණො, සබ්බෙපෙතෙ අභිභවිය රාජා යෙව තෙසං උත්තමො හොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භගවා සබ්බසත්තානං අග්ගො ජෙට්ඨො සෙට්ඨො.

‘‘යං පන ආයස්මා බාකුලො අප්පාබාධො අහොසි, තං අභිනීහාරවසෙන, සො හි, මහාරාජ, අනොමදස්සිස්ස භගවතො උදරවාතාබාධෙ උප්පන්නෙ විපස්සිස්ස ච භගවතො අට්ඨසට්ඨියා ච භික්ඛුසතසහස්සානං තිණපුප්ඵකරොගෙ උප්පන්නෙ සයං තාපසො සමානො නානාභෙසජ්ජෙහි තං බ්‍යාධිං අපනෙත්වා අප්පාබාධතං පත්තො, භණිතො ච ‘එතදග්ගං…පෙ… බාකුලො’ති.

‘‘භගවතො, මහාරාජ, බ්‍යාධිම්හි උප්පජ්ජන්තෙපි අනුප්පජ්ජන්තෙපි ධුතඞ්ගං ආදියන්තෙපි අනාදියන්තෙපි නත්ථි භගවතා සදිසො කොචි සත්තො. භාසිතම්පෙතං මහාරාජ භගවතා දෙවාතිදෙවෙන සංයුත්තනිකායවරලඤ්ඡකෙ –

‘‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා බහුප්පදා වා රූපිනො වා අරූපිනො වා සඤ්ඤිනො වා අසඤ්ඤිනො වා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිනො වා, තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’ති. ‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’’ති.

බුද්ධඅප්පාබාධපඤ්හො තතියො.

4. මග්ගුප්පාදනපඤ්හො

4. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘තථාගතො භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා’ති. පුන ච භණිතං ‘අද්දසං ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, පුරාණං මග්ගං පුරාණං අඤ්ජසං පුබ්බකෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි අනුයාත’න්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතො අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා, තෙන හි ‘අද්දසං ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, පුරාණං මග්ගං පුරාණං අඤ්ජසං පුබ්බකෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි අනුයාත’න්ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතෙන භණිතං ‘අද්දසං ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, පුරාණං මග්ගං පුරාණං අඤ්ජසං පුබ්බකෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි අනුයාත’න්ති, තෙන හි ‘තථාගතො, භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘තථාගතො, භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා’ති. භණිතඤ්ච ‘අද්දසං ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, පුරාණං මග්ගං පුරාණං අඤ්ජසං පුබ්බකෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි අනුයාත’න්ති, තං ද්වයම්පි සභාවවචනමෙව, පුබ්බකානං, මහාරාජ, තථාගතානං අන්තරධානෙන අසති අනුසාසකෙ මග්ගො අන්තරධායි, තං [සො තං (සී. පී. ක.)] තථාගතො මග්ගං ලුග්ගං පලුග්ගං ගූළ්හං පිහිතං පටිච්ඡන්නං අසඤ්චරණං පඤ්ඤාචක්ඛුනා සම්පස්සමානො [සම්මසමානො (සී. පී.)] අද්දස පුබ්බකෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි අනුයාතං, තංකාරණා ආහ ‘අද්දසං ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, පුරාණං මග්ගං පුරාණං අඤ්ජසං පුබ්බකෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි අනුයාත’න්ති.

‘‘පුබ්බකානං, මහාරාජ, තථාගතානං අන්තරධානෙන අසති අනුසාසකෙ ලුග්ගං පලුග්ගං ගූළ්හං පිහිතං පටිච්ඡන්නං අසඤ්චරණං මග්ගං යං දානි තථාගතො සඤ්චරණං අකාසි, තංකාරණා ආහ ‘තථාගතො, භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා’ති.

‘‘ඉධ, මහාරාජ, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස අන්තරධානෙන මණිරතනං ගිරිසිඛන්තරෙ නිලීයති, අපරස්ස චක්කවත්තිස්ස සම්මාපටිපත්තියා උපගච්ඡති, අපි නු ඛො තං, මහාරාජ, මණිරතනං තස්ස පකත’’න්ති? ‘‘න හි, භන්තෙ, පාකතිකං යෙව තං මණිරතනං, තෙන පන නිබ්බත්තිත’’න්ති [නිබ්බත්තන්ති (සී. පී.)]. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, පාකතිකං පුබ්බකෙහි තථාගතෙහි අනුචිණ්ණං අට්ඨඞ්ගිකං සිවං මග්ගං අසති අනුසාසකෙ ලුග්ගං පලුග්ගං ගූළ්හං පිහිතං පටිච්ඡන්නං අසඤ්චරණං භගවා පඤ්ඤාචක්ඛුනා සම්පස්සමානො උප්පාදෙසි, සඤ්චරණං අකාසි, තංකාරණා ආහ ‘තථාගතො, භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා’ති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, සන්තං යෙව පුත්තං යොනියා ජනයිත්වා මාතා ‘ජනිකා’ති වුච්චති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො සන්තං යෙව මග්ගං ලුග්ගං පලුග්ගං ගූළ්හං පිහිතං පටිච්ඡන්නං අසඤ්චරණං පඤ්ඤාචක්ඛුනා සම්පස්සමානො උප්පාදෙසි, සඤ්චරණං අකාසි, තංකාරණා ආහ ‘තථාගතො, භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා’ති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කොචි පුරිසො යං කිඤ්චි නට්ඨං පස්සති, ‘තෙන තං භණ්ඩං නිබ්බත්තිත’න්ති ජනො වොහරති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො සන්තං යෙව මග්ගං ලුග්ගං පලුග්ගං ගූළ්හං පිහිතං පටිච්ඡන්නං අසඤ්චරණං පඤ්ඤාචක්ඛුනා සම්පස්සමානො උප්පාදෙසි, සඤ්චරණං අකාසි, තංකාරණා ආහ ‘තථාගතො, භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා’ති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, කොචි පුරිසො වනං සොධෙත්වා භූමිං නීහරති, ‘තස්ස සා භූමී’ති ජනො වොහරති, න චෙසා භූමි තෙන පවත්තිතා, තං භූමිං කාරණං කත්වා භූමිසාමිකො නාම හොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො සන්තං යෙව මග්ගං ලුග්ගං පලුග්ගං ගූළ්හං පිහිතං පටිච්ඡන්නං අසඤ්චරණං පඤ්ඤාය සම්පස්සමානො උප්පාදෙසි, සඤ්චරණං අකාසි, තංකාරණා ආහ ‘තථාගතො, භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා’’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

මග්ගුප්පාදනපඤ්හො චතුත්ථො.

5. බුද්ධඅවිහෙඨකපඤ්හො

5. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘පුබ්බෙ වාහං මනුස්සභූතො සමානො සත්තානං අවිහෙඨකජාතිකො අහොසි’න්ති. පුන ච භණිතං ‘ලොමසකස්සපො නාම ඉසි සමානො අනෙකසතෙ පාණෙ ඝාතයිත්වා වාජපෙය්‍යං මහායඤ්ඤං යජී’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘පුබ්බෙ වාහං මනුස්සභූතො සමානො සත්තානං අවිහෙඨකජාතිකො අහොසි’න්ති, තෙන හි ‘ලොමසකස්සපෙන ඉසිනා අනෙකසතෙ පාණෙ ඝාතයිත්වා වාජපෙය්‍යං මහායඤ්ඤං යජිත’න්ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි ‘ලොමසකස්සපෙන ඉසිනා අනෙකසතෙ පාණෙ ඝාතයිත්වා වාජපෙය්‍යං මහායඤ්ඤං යජිතං’, තෙන හි ‘පුබ්බෙ වාහං මනුස්සභූතො සමානො සත්තානං අවිහෙඨකජාතිකො අහොසි’න්ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘පුබ්බෙ වාහං මනුස්සභූතො සමානො සත්තානං අවිහෙඨකජාතිකො අහොසි’න්ති, ‘ලොමසකස්සපෙන ඉසිනා අනෙකසතෙ පාණෙ ඝාතයිත්වා වාජපෙය්‍යං මහායඤ්ඤං යජිතං’, තඤ්ච පන රාගවසෙන විසඤ්ඤිනා, නො සචෙතනෙනා’’ති.

‘‘අට්ඨිමෙ, භන්තෙ නාගසෙන, පුග්ගලා පාණං හනන්ති. කතමෙ අට්ඨ? රත්තො රාගවසෙන පාණං හනති, දුට්ඨො දොසවසෙන පාණං හනති, මූළ්හො මොහවසෙන පාණං හනති, මානී මානවසෙන පාණං හනති, ලුද්ධො ලොභවසෙන පාණං හනති, අකිඤ්චනො ජීවිකත්ථාය පාණං හනති, බාලො හස්සවසෙන [අඤ්ඤාණවසෙන (ක. සී.)] පාණං හනති, රාජා විනයනවසෙන පාණං හනති. ඉමෙ ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අට්ඨ පුග්ගලා පාණං හනන්ති. පාකතිකං යෙව, භන්තෙ නාගසෙන, බොධිසත්තෙන කත’’න්ති. ‘‘න, මහාරාජ, පාකතිකං බොධිසත්තෙන කතං, යදි, මහාරාජ, බොධිසත්තො පකතිභාවෙන ඔනමෙය්‍ය මහායඤ්ඤං යජිතුං, න යිමං ගාථං භණෙය්‍ය –

‘‘‘සසමුද්දපරියායං, මහිං සාගරකුණ්ඩලං;

න ඉච්ඡෙ සහ නින්දාය, එවං සෙය්හ [සය්හ (සී. පී.)] විජානහී’ති.

‘‘එවංවාදී, මහාරාජ, බොධිසත්තො සහ දස්සනෙන චන්දවතියා රාජකඤ්ඤාය විසඤ්ඤී අහොසි ඛිත්තචිත්තො රත්තො විසඤ්ඤිභූතො ආකුලාකුලො තුරිතතුරිතො තෙන වික්ඛිත්තභන්තලුළිතචිත්තෙන මහතිමහාපසුඝාතගලරුහිරසඤ්චයං වාජපෙය්‍යං මහායඤ්ඤං යජි.

‘‘යථා, මහාරාජ, උම්මත්තකො ඛිත්තචිත්තො ජලිතම්පි ජාතවෙදං අක්කමති, කුපිතම්පි ආසීවිසං ගණ්හාති, මත්තම්පි හත්ථිං උපෙති, සමුද්දම්පි අතීරදස්සිං පක්ඛන්දති, චන්දනිකම්පි ඔළිගල්ලම්පි ඔමද්දති, කණ්ටකාධානම්පි අභිරුහති, පපාතෙපි පතති, අසුචිම්පි භක්ඛෙති, නග්ගොපි රථියා චරති, අඤ්ඤම්පි බහුවිධං අකිරියං කරොති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, බොධිසත්තො සහ දස්සනෙන චන්දවතියා රාජකඤ්ඤාය විසඤ්ඤී අහොසි ඛිත්තචිත්තො රත්තො විසඤ්ඤිභූතො ආකුලාකුලො තුරිතතුරිතො, තෙන වික්ඛිත්තභන්තලුළිතචිත්තෙන මහතිමහාපසුඝාතගලරුහිරසඤ්චයං වාජපෙය්‍යං මහායඤ්ඤං යජි.

‘‘ඛිත්තචිත්තෙන, මහාරාජ, කතං පාපං දිට්ඨධම්මෙපි න මහාසාවජ්ජං හොති, සම්පරායෙ විපාකෙනපි නො තථා. ඉධ, මහාරාජ, කොචි උම්මත්තකො වජ්ඣමාපජ්ජෙය්‍ය, තස්ස තුම්හෙ කිං දණ්ඩං ධාරෙථා’’ති? ‘‘කො, භන්තෙ, උම්මත්තකස්ස දණ්ඩො භවිස්සති, තං මයං පොථාපෙත්වා නීහරාපෙම, එසොව තස්ස දණ්ඩො’’ති. ‘‘ඉති ඛො, මහාරාජ, උම්මත්තකස්ස අපරාධෙ දණ්ඩොපි න භවති, තස්මා උම්මත්තකස්ස කතෙපි න දොසො භවති සතෙකිච්ඡො. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ලොමසකස්සපො ඉසි සහ දස්සනෙන චන්දවතියා රාජකඤ්ඤාය විසඤ්ඤී අහොසි ඛිත්තචිත්තො රත්තො විසඤ්ඤිභූතො විසටපයාතො ආකුලාකුලො තුරිතතුරිතො, තෙන වික්ඛිත්තභන්තලුළිතචිත්තෙන මහතිමහාපසුඝාතගලරුහිරසඤ්චයං වාජපෙය්‍යං මහායඤ්ඤං යජි. යදා ච පන පකතිචිත්තො අහොසි පටිලද්ධස්සති, තදා පුනදෙව පබ්බජිත්වා පඤ්චාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

බුද්ධඅවිහෙඨකපඤ්හො පඤ්චමො.

6. ඡද්දන්තජොතිපාලාරබ්භපඤ්හො

6. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ඡද්දන්තො නාගරාජා –

‘‘‘වධිස්සමෙතන්ති පරාමසන්තො, කාසාවමද්දක්ඛි ධජං ඉසීනං;

දුක්ඛෙන ඵුට්ඨස්සුදපාදි සඤ්ඤා, අරහද්ධජො සබ්භි අවජ්ඣරූපො’ති.

‘‘පුන ච භණිතං ‘ජොතිපාලමාණවො සමානො කස්සපං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං මුණ්ඩකවාදෙන සමණකවාදෙන අසබ්භාහි ඵරුසාහි වාචාහි අක්කොසි පරිභාසී’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, බොධිසත්තො තිරච්ඡානගතො සමානො කාසාවං අභිපූජයි, තෙන හි ‘ජොතිපාලෙන මාණවෙන කස්සපො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො මුණ්ඩකවාදෙන සමණකවාදෙන අසබ්භාහි ඵරුසාහි වාචාහි අක්කුට්ඨො පරිභාසිතො’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි ජොතිපාලෙන මාණවෙන කස්සපො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො මුණ්ඩකවාදෙන සමණකවාදෙන අසබ්භාහි ඵරුසාහි වාචාහි අක්කුට්ඨො පරිභාසිතො, තෙන හි ‘ඡද්දන්තෙන නාගරාජෙන කාසාවං පූජිත’න්ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. යදි තිරච්ඡානගතෙන බොධිසත්තෙන කක්ඛළඛරකටුකවෙදනං වෙදයමානෙන ලුද්දකෙන නිවත්ථං කාසාවං පූජිතං, කිං මනුස්සභූතො සමානො පරිපක්කඤාණො පරිපක්කාය බොධියා කස්සපං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං දසබලං ලොකනායකං උදිතොදිතං ජලිතබ්‍යාමොභාසං පවරුත්තමං පවරරුචිරකාසිකකාසාවමභිපාරුතං දිස්වා න පූජයි? අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බොති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ඡද්දන්තො නාගරාජා ‘වධිස්සමෙතන්ති…පෙ… අවජ්ඣරූපො’ති. ජොතිපාලෙන ච මාණවෙන කස්සපො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො මුණ්ඩකවාදෙන සමණකවාදෙන අසබ්භාහි ඵරුසාහි වාචාහි අක්කුට්ඨො පරිභාසිතො, තඤ්ච පන ජාතිවසෙන කුලවසෙන. ජොතිපාලො, මහාරාජ, මාණවො අස්සද්ධෙ අප්පසන්නෙ කුලෙ පච්චාජාතො, තස්ස මාතාපිතරො භගිනිභාතරො දාසිදාසචෙටකපරිවාරකමනුස්සා බ්‍රහ්මදෙවතා බ්‍රහ්මගරුකා, තෙ ‘බ්‍රාහ්මණා එව උත්තමා පවරා’ති අවසෙසෙ පබ්බජිතෙ ගරහන්ති ජිගුච්ඡන්ති, තෙසං තං වචනං සුත්වා ජොතිපාලො මාණවො ඝටිකාරෙන කුම්භකාරෙන සත්ථාරං දස්සනාය පක්කොසිතො එවමාහ ‘කිං පන තෙන මුණ්ඩකෙන සමණකෙන දිට්ඨෙනා’ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, අමතං විසමාසජ්ජ තිත්තකං හොති, යථා ච සීතොදකං අග්ගිමාසජ්ජ උණ්හං හොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ජොතිපාලො මාණවො අස්සද්ධෙ අප්පසන්නෙ කුලෙ පච්චාජාතො, සො කුලවසෙන අන්ධො හුත්වා [සො කුලජාතිවසෙන අන්ධො භවිත්වා (ස්‍යා.)] තථාගතං අක්කොසි පරිභාසි.

‘‘යථා, මහාරාජ, ජලිතපජ්ජලිතො මහාඅග්ගික්ඛන්ධො සප්පභාසො උදකමාසජ්ජ උපහතප්පභාතෙජො සීතලො කාළකො භවති පරිපක්කනිග්ගුණ්ඩිඵලසදිසො, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, ජොතිපාලො මාණවො පුඤ්ඤවා සද්ධො ඤාණවිපුලසප්පභාසො අස්සද්ධෙ අප්පසන්නෙ කුලෙ පච්චාජාතො, සො කුලවසෙන අන්ධො හුත්වා තථාගතං අක්කොසි පරිභාසි, උපගන්ත්වා ච බුද්ධගුණමඤ්ඤාය චෙටකභූතො විය අහොසි, ජිනසාසනෙ පබ්බජිත්වා අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

ඡද්දන්තජොතිපාලාරබ්භපඤ්හො ඡට්ඨො.

7. ඝටිකාරපඤ්හො

7. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා ‘ඝටිකාරස්ස කුම්භකාරස්ස ආවෙසනං සබ්බං තෙමාසං ආකාසච්ඡදනං අට්ඨාසි, න දෙවොතිවස්සී’ති. පුන ච භණිතං ‘කස්සපස්ස තථාගතස්ස [භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස (ම. නි. 2.289)] කුටි ඔවස්සතී’ති. කිස්ස පන, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතස්ස එවමුස්සන්නකුසලමූලස්ස [එවරූපස්ස උස්සන්නකුසලමූලස්ස (ක.)] කුටි ඔවස්සති, තථාගතස්ස නාම සො ආනුභාවො ඉච්ඡිතබ්බො? යදි, භන්තෙ නාගසෙන, ඝටිකාරස්ස කුම්භකාරස්ස ආවෙසනං අනොවස්සං ආකාසච්ඡදනං අහොසි, තෙන හි ‘තථාගතස්ස කුටි ඔවස්සතී’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතස්ස කුටි ඔවස්සති, තෙන හි ‘ඝටිකාරස්ස කුම්භකාරස්ස ආවෙසනං අනොවස්සකං අහොසි ආකාසච්ඡදන’න්ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘ඝටිකාරස්ස කුම්භකාරස්ස ආවෙසනං සබ්බං තෙමාසං ආකාසච්ඡදනං අට්ඨාසි, න දෙවොතිවස්සී’ති. භණිතඤ්ච ‘කස්සපස්ස තථාගතස්ස කුටි ඔවස්සතී’ති. ඝටිකාරො, මහාරාජ, කුම්භකාරො සීලවා කල්‍යාණධම්මො උස්සන්නකුසලමූලො අන්ධෙ ජිණ්ණෙ මාතාපිතරො පොසෙති, තස්ස අසම්මුඛා අනාපුච්ඡායෙවස්ස ඝරෙ තිණං හරිත්වා භගවතො කුටිං ඡාදෙසුං, සො තෙන තිණහරණෙන අකම්පිතං අසඤ්චලිතං සුසණ්ඨිතං විපුලමසමං පීතිං පටිලභති, භිය්‍යො සොමනස්සඤ්ච අතුලං උප්පාදෙසි ‘අහො වත මෙ භගවා ලොකුත්තමො සුවිස්සත්ථො’ති, තෙන තස්ස දිට්ඨධම්මිකො විපාකො නිබ්බත්තො. න හි, මහාරාජ, තථාගතො තාවතකෙන විකාරෙන චලති.

‘‘යථා, මහාරාජ, සිනෙරු ගිරිරාජා අනෙකසතසහස්සවාතසම්පහාරෙනපි න කම්පති න චලති, මහොදධි වරප්පවරසාගරො අනෙකසතනහුතමහාගඞ්ගාසතසහස්සෙහිපි න පූරති න විකාරමාපජ්ජති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො න තාවතකෙන විකාරෙන චලති.

‘‘යං පන, මහාරාජ, තථාගතස්ස කුටි ඔවස්සති, තං මහතො ජනකායස්ස අනුකම්පාය. ද්වෙමෙ, මහාරාජ, අත්ථවසෙ සම්පස්සමානා තථාගතා සයං නිම්මිතං පච්චයං නප්පටිසෙවන්ති, ‘අයං අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො සත්ථා’ති භගවතො පච්චයං දත්වා දෙවමනුස්සා සබ්බදුග්ගතිතො පරිමුච්චිස්සන්තීති, දස්සෙත්වා වුත්තිං පරියෙසන්තීති ‘මා අඤ්ඤෙ උපවදෙය්‍යු’න්ති. ඉමෙ ද්වෙ අත්ථවසෙ සම්පස්සමානා තථාගතා සයං නිම්මිතං පච්චයං නප්පටිසෙවන්ති. යදි, මහාරාජ, සක්කො වා තං කුටිං අනොවස්සං කරෙය්‍ය බ්‍රහ්මා වා සයං වා, සාවජ්ජං භවෙය්‍ය තං යෙව කරණං [කාරණං (සී. පී.)] සදොසං සනිග්ගහං, ඉමෙ විභූතං [විභූසං (සී. පී.)] කත්වා ලොකං සම්මොහෙන්ති අධිකතං කරොන්තීති, තස්මා තං කරණං වජ්ජනීයං. න, මහාරාජ, තථාගතා වත්ථුං යාචන්ති, තාය අවත්ථුයාචනාය අපරිභාසියා භවන්තී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

ඝටිකාරපඤ්හො සත්තමො.

8. බ්‍රාහ්මණරාජවාදපඤ්හො

8. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං තථාගතෙන ‘අහමස්මි, භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණො යාචයොගො’ති. පුන ච භණිතං ‘රාජාහමස්මි සෙලා’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘අහමස්මි, භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණො යාචයොගො’ති, තෙන හි ‘රාජාහමස්මි සෙලා’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතෙන භණිතං ‘රාජාහමස්මි සෙලා’ති, තෙන හි ‘අහමස්මි, භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණො යාචයොගො’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. ඛත්තියො වා හි භවෙය්‍ය බ්‍රාහ්මණො වා, නත්ථි එකාය ජාතියා ද්වෙ වණ්ණා නාම, අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘අහමස්මි, භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණො යාචයොගො’ති, පුන ච භණිතං ‘රාජාහමස්මි සෙලා’ති, තත්ථ කාරණං අත්ථි, යෙන කාරණෙන තථාගතො බ්‍රාහ්මණො ච රාජා ච හොතී’’ති.

‘‘කිං පන තං, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණං, යෙන කාරණෙන තථාගතො බ්‍රාහ්මණො ච රාජා ච හොති’’? ‘‘සබ්බෙ, මහාරාජ, පාපකා අකුසලා ධම්මා තථාගතස්ස බාහිතා පහීනා අපගතා බ්‍යපගතා උච්ඡින්නා ඛීණා ඛයං පත්තා නිබ්බුතා උපසන්තා, තස්මා තථාගතො ‘බ්‍රාහ්මණො’ති වුච්චති.

‘‘බ්‍රාහ්මණො නාම සංසයමනෙකංසං විමතිපථං වීතිවත්තො, භගවාපි, මහාරාජ, සංසයමනෙකංසං විමතිපථං වීතිවත්තො, තෙන කාරණෙන තථාගතො ‘බ්‍රාහ්මණො’ති වුච්චති.

‘‘බ්‍රාහ්මණො නාම සබ්බභවගතියොනිනිස්සටො මලරජගතවිප්පමුත්තො අසහායො, භගවාපි, මහාරාජ, සබ්බභවගතියොනිනිස්සටො මලරජගතවිප්පමුත්තො අසහායො, තෙන කාරණෙන තථාගතො ‘බ්‍රාහ්මණො’ති වුච්චති.

‘‘බ්‍රාහ්මණා නාම අග්ගසෙට්ඨවරපවරදිබ්බවිහාරබහුලො, භගවාපි, මහාරාජ, අග්ගසෙට්ඨවරපවරදිබ්බවිහාරබහුලො, තෙනාපි කපරණෙන තථාගතො ‘‘බ්‍රාහ්මණො’’ති වුච්චති.

‘‘බ්‍රාහ්මණො නාම අජ්ඣයන අජ්ඣාපන දානප්පටිග්ගහණ දම සංයමනියමපුබ්බමනුසිට්ඨි පවෙණි වංස ධරණො, භගවාපි, මහාරාජ, අජ්ඣයන අජ්ඣාපන දානප්පටිග්ගහණ දම සංයම නියම පුබ්බජිනාචිණ්ණ අනුසිට්ඨි පවෙණි වංස ධරණො තෙනාපි කාරණෙන තථාගතො ‘බ්‍රාහ්මණො’ති වුච්චති.

‘‘බ්‍රාහ්මණො නාම බ්‍රහාසුඛවිහාරජ්ඣානඣායී; භගවාපි, මහාරාජ, බ්‍රහාසුඛවිහාරජ්ඣානඣායී, තෙනාපි කාරණෙන තථාගතො ‘බ්‍රාහ්මණො’ති වුච්චති.

‘‘බ්‍රාහ්මණො නාම සබ්බභවාභවගතීසු අභිජාතිවත්තිතමනුචරිතං ජානාති, භගවාපි, මහාරාජ, සබ්බභවාභවගතීසු අභිජාතිවත්තිතමනුචරිතං ජානාති, තෙනාපි කාරණෙන තථාගතො ‘බ්‍රාහ්මණො’ති වුච්චති.

‘‘බ්‍රාහ්මණොති, මහාරාජ, භගවතො නෙතං නාමං මාතරා කතං, න පිතරා කතං, න භාතරා කතං, න භගිනියා කතං, න මිත්තාමච්චෙහි කතං, න ඤාතිසාලොහිතෙහි කතං, න සමණබ්‍රාහ්මණෙහි කතං, න දෙවතාහි කතං, විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං නාමං බොධියා යෙව මූලෙ මාරසෙනං විධමිත්වා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ බාහෙත්වා සහ සබ්බඤ්ඤුතඤාණස්ස පටිලාභා පටිලද්ධපාතුභූතසමුප්පන්නමත්තෙ සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං බ්‍රාහ්මණොති, තෙන කාරණෙන තථාගතො වුච්චති ‘බ්‍රාහ්මණො’’’ති.

‘‘කෙන පන, භන්තෙ නාගසෙන, කාරණෙන තථාගතො වුච්චති ‘රාජා’’’ති? ‘‘රාජා නාම, මහාරාජ, යො කොචි රජ්ජං කාරෙති ලොකමනුසාසති, භගවාපි, මහාරාජ, දසසහස්සියා ලොකධාතුයා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙති, සදෙවකං ලොකං සමාරකං සබ්‍රහ්මකං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සං අනුසාසති, තෙනාපි කාරණෙන තථාගතො වුච්චති ‘රාජා’ති.

‘‘රාජා නාම, මහාරාජ, සබ්බජනමනුස්සෙ අභිභවිත්වා නන්දයන්තො ඤාතිසඞ්ඝං, සොචයන්තො අමිත්තසඞ්ඝං, මහතිමහායසසිරිහරං ථිරසාරදණ්ඩං අනූනසතසලාකාලඞ්කතං උස්සාපෙති පණ්ඩරවිමලසෙතච්ඡත්තං, භගවාපි, මහාරාජ, සොචයන්තො මාරසෙනං මිච්ඡාපටිපන්නං, නන්දයන්තො දෙවමනුස්සෙ සම්මාපටිපන්නෙ දසසහස්සියා ලොකධාතුයා මහතිමහායසසිරිහරං ඛන්තිථිරසාරදණ්ඩං ඤාණවරසතසලාකාලඞ්කතං උස්සාපෙති අග්ගවරවිමුත්තිපණ්ඩරවිමලසෙතච්ඡත්තං, තෙනාපි කාරණෙන තථාගතො වුච්චති ‘රාජා’ති.

‘‘රාජා නාම උපගතසම්පත්තජනානං බහූනමභිවන්දනීයො භවති, භගවාපි, මහාරාජ, උපගතසම්පත්තදෙවමනුස්සානං බහූනමභිවන්දනීයො, තෙනාපි කාරණෙන තථාගතො වුච්චති ‘රාජා’ති.

‘‘රාජා නාම යස්ස කස්සචි ආරාධකස්ස පසීදිත්වා වරිතං වරං දත්වා කාමෙන තප්පයති, භගවාපි, මහාරාජ, යස්ස කස්සචි කායෙන වාචාය මනසා ආරාධකස්ස පසීදිත්වා වරිතං වරමනුත්තරං සබ්බදුක්ඛපරිමුත්තිං දත්වා අසෙසකාමවරෙන ච තප්පයති, තෙනාපි කාරණෙන තථාගතො වුච්චති ‘රාජා’ති.

‘‘රාජා නාම ආණං වීතික්කමන්තං විගරහති ඣාපෙති [ජාපෙති (සී. පී.)] ධංසෙති, භගවතොපි, මහාරාජ, සාසනවරෙ ආණං අතික්කමන්තො අලජ්ජී මඞ්කුභාවෙන ඔඤ්ඤාතො හීළිතො ගරහිතො භවිත්වා වජ්ජති ජිනසාසනවරම්හා, තෙනාපි කාරණෙන තථාගතො වුච්චති ‘රාජා’ති.

‘‘රාජා නාම පුබ්බකානං ධම්මිකානං රාජූනං පවෙණිමනුසිට්ඨියා ධම්මාධම්මමනුදීපයිත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරයමානො පිහයිතො පියො පත්ථිතො භවති ජනමනුස්සානං, චිරං රාජකුලවංසං ඨපයති ධම්මගුණබලෙන, භගවාපි, මහාරාජ, පුබ්බකානං සයම්භූනං පවෙණිමනුසිට්ඨියා ධම්මාධම්මමනුදීපයිත්වා ධම්මෙන ලොකමනුසාසමානො පිහයිතො පියො පත්ථිතො දෙවමනුස්සානං චිරං සාසනං පවත්තෙති ධම්මගුණබලෙන, තෙනාපි කාරණෙන තථාගතො වුච්චති ‘රාජා’ති. එවමනෙකවිධං, මහාරාජ, කාරණං, යෙන කාරණෙන තථාගතො බ්‍රාහ්මණොපි භවෙය්‍ය රාජාපි භවෙය්‍ය, සුනිපුණො භික්ඛු කප්පම්පි නො නං සම්පාදෙය්‍ය, කිං අතිබහුං භණිතෙන, සංඛිත්තං සම්පටිච්ඡිතබ්බ’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

බ්‍රාහ්මණරාජවාදපඤ්හො අට්ඨමො.

9. ගාථාභිගීතභොජනකථාපඤ්හො

9. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා –

‘‘‘ගාථාභිගීතං මෙ අභොජනෙය්‍යං [අභොජනීයං (ක.) සු. නි. 81 පස්සිතබ්බං], සම්පස්සතං බ්‍රාහ්මණ නෙස ධම්මා;

ගාථාභිගීතං පනුදන්ති බුද්ධා, ධම්මෙ සතී බ්‍රාහ්මණ වුත්තිරෙසා’ති.

‘‘පුන ච භගවා පරිසාය ධම්මං දෙසෙන්තො කථෙන්තො අනුපුබ්බිකථං පඨමං තාව දානකථං කථෙති, පච්ඡා සීලකථං, තස්ස භගවතො සබ්බලොකිස්සරස්ස භාසිතං සුත්වා දෙවමනුස්සා අභිසඞ්ඛරිත්වා දානං දෙන්ති, තස්ස තං උය්‍යොජිතං දානං සාවකා පරිභුඤ්ජන්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, භගවතා භණිතං ‘ගාථාභිගීතං මෙ අභොජනෙය්‍ය’න්ති, තෙන හි ‘භගවා දානකථං පඨමං කථෙතී’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි දානකථං පඨමං කථෙති, තෙන හි ‘ගාථාභිගීතං මෙ අභොජනෙය්‍ය’න්ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. කිං කාරණං? යො සො, භන්තෙ, දක්ඛිණෙය්‍යො ගිහීනං පිණ්ඩපාතදානස්ස විපාකං කථෙති, තස්ස තෙ ධම්මකථං සුත්වා පසන්නචිත්තා අපරාපරං දානං දෙන්ති, යෙ තං දානං පරිභුඤ්ජන්ති, සබ්බෙ තෙ ගාථාභිගීතං පරිභුඤ්ජන්ති. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො නිපුණො ගම්භීරො තපානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා ‘ගාථාභිගීතං මෙ අභොජනෙය්‍යං, සම්පස්සතං බ්‍රාහ්මණ නෙස ධම්මො. ගාථාභිගීතං පනුදන්ති බුද්ධා, ධම්මෙ සතී බ්‍රාහ්මණ වුත්තිරෙසා’ති, කථෙති ච භගවා පඨමං දානකථං, තඤ්ච පන කිරියං සබ්බෙසං තථාගතානං පඨමං දානකථාය, තත්ථ චිත්තං අභිරමාපෙත්වා පච්ඡා සීලෙ නියොජෙන්ති. යථා, මහාරාජ, මනුස්සා තරුණදාරකානං පඨමං තාව කීළාභණ්ඩකානි දෙන්ති. සෙය්‍යථිදං, වඞ්කකං ඝටිකං චිඞ්ගුලකං පත්තාළ්හකං රථකං ධනුකං, පච්ඡා තෙ සකෙ සකෙ කම්මෙ නියොජෙන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො පඨමං දානකථාය චිත්තං අභිරමාපෙත්වා පච්ඡා සීලෙ නියොජෙති.

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, භිසක්කො නාම ආතුරානං පඨමං තාව චතූහපඤ්චාහං තෙලං පායෙති බලකරණාය සිනෙහනාය, පච්ඡා විරෙචෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතො පඨමං තාව දානකථාය චිත්තං අභිරමාපෙත්වා පච්ඡා සීලෙ නියොජෙති. දායකානං, මහාරාජ, දානපතීනං චිත්තං මුදුකං හොති මද්දවං සිනිද්ධං, තෙන තෙ දානසෙතුසඞ්කමෙන දානනාවාය සංසාරසාගරපාරමනුගච්ඡන්ති, තස්මා තෙසං පඨමං කම්මභූමිමනුසාසති, න ච කෙනචි [තෙන (සී. පී.)] විඤ්ඤත්තිමාපජ්ජතී’’ති.

‘‘භන්තෙ නාගසෙන, ‘විඤ්ඤත්ති’න්ති යං වදෙසි, කති පන තා විඤ්ඤත්තියො’’ති? ‘‘ද්වෙමා, මහාරාජ, විඤ්ඤත්තියො කායවිඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති චාති. තත්ථ අත්ථි කායවිඤ්ඤත්ති සාවජ්ජා, අත්ථි අනවජ්ජා. අත්ථි වචීවිඤ්ඤත්ති සාවජ්ජා, අත්ථි අනවජ්ජා.

‘‘කතමා කායවිඤ්ඤත්ති සාවජ්ජා? ඉධෙකච්චො භික්ඛු කුලානි උපගන්ත්වා අනොකාසෙ ඨිතො ඨානං භඤ්ජති, අයං කායවිඤ්ඤත්ති සාවජ්ජා. තාය ච විඤ්ඤාපිතං අරියා න පරිභුඤ්ජන්ති, සො ච පුග්ගලො අරියානං සමයෙ ඔඤ්ඤාතො හොති හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො පරිභූතො අචිත්තීකතො, භින්නාජීවොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, ඉධෙකච්චො භික්ඛු කුලානි උපගන්ත්වා අනොකාසෙ ඨිතො ගලං පණාමෙත්වා මොරපෙක්ඛිතං පෙක්ඛති ‘එවං ඉමෙ පස්සන්තී’ති, තෙන ච තෙ පස්සන්ති. අයම්පි කායවිඤ්ඤත්ති සාවජ්ජා. තාය ච විඤ්ඤාපිතං අරියා න පරිභුඤ්ජන්ති, සො ච පුග්ගලො අරියානං සමයෙ ඔඤ්ඤාතො හොති හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො පරිභූතො අචිත්තීකතො, භින්නාජීවොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, ඉධෙකච්චො භික්ඛු හනුකාය වා භමුකාය වා අඞ්ගුට්ඨෙන වා විඤ්ඤාපෙති, අයම්පි කායවිඤ්ඤත්ති සාවජ්ජා, තාය ච විඤ්ඤාපිතං අරියා න පරිභුඤ්ජන්ති, සො ච පුග්ගලො අරියානං සමයෙ ඔඤ්ඤාතො හොති හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො පරිභූතො අචිත්තීකතො, භින්නාජීවොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

‘‘කතමා කායවිඤ්ඤත්ති අනවජ්ජා? ඉධ භික්ඛු කුලානි උපගන්ත්වා සතො සමාහිතො සම්පජානො ඨානෙපි අට්ඨානෙපි යථානුසිට්ඨිං ගන්ත්වා ඨානෙ තිට්ඨති, දාතුකාමෙසු තිට්ඨති, අදාතුකාමෙසු පක්කමති. අයං කායවිඤ්ඤත්ති අනවජ්ජා, තාය ච විඤ්ඤාපිතං අරියා පරිභුඤ්ජන්ති, සො ච පුග්ගලො අරියානං සමයෙ වණ්ණිතො හොති ථුතො පසත්ථො සල්ලෙඛිතාචාරො, පරිසුද්ධාජීවොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, භගවතා දෙවාතිදෙවෙන –

‘න වෙ යාචන්ති සප්පඤ්ඤා, ධීරො ච වෙදිතුමරහති [අරියා ගරහන්ති යාචනං (සී. පී.)];

උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියාන යාචනා’ති.

‘‘කතමා වචීවිඤ්ඤත්ති සාවජ්ජා? ඉධ, මහාරාජ, භික්ඛු වාචාය බහුවිධං විඤ්ඤාපෙති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං, අයං වචීවිඤ්ඤත්ති සාවජ්ජා, තාය ච විඤ්ඤාපිතං අරියා න පරිභුඤ්ජන්ති, සො ච පුග්ගලො අරියානං සමයෙ ඔඤ්ඤාතො හොති හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො පරිභූතො අචිත්තීකතො, භින්නාජීවොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, ඉධෙකච්චො භික්ඛු පරෙසං සාවෙන්තො එවං භණති ‘ඉමිනා මෙ අත්ථො’ති, තාය ච වාචාය පරෙසං සාවිතාය තස්ස ලාභො උප්පජ්ජති, අයම්පි වචීවිඤ්ඤත්ති සාවජ්ජා, තාය ච විඤ්ඤාපිතං අරියා න පරිභුඤ්ජන්ති, සො ච පුග්ගලො අරියානං සමයෙ ඔඤ්ඤාතො හොති හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො පරිභූතො අචිත්තීකතො, භින්නාජීවොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, ඉධෙකච්චො භික්ඛු වචීවිප්ඵාරෙන පරිසාය සාවෙති ‘එවඤ්ච එවඤ්ච භික්ඛූනං දාතබ්බ’න්ති, තඤ්ච තෙ වචනං සුත්වා පරිකිත්තිතං අභිහරන්ති, අයම්පි වචීවිඤ්ඤත්ති සාවජ්ජා, තාය ච විඤ්ඤාපිතං අරියා න පරිභුඤ්ජන්ති, සො ච පුග්ගලො අරියානං සමයෙ ඔඤ්ඤාතො හොති හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො පරිභූතො අචිත්තීකතො, භින්නාජීවොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

‘‘නනු, මහාරාජ, ථෙරොපි සාරිපුත්තො අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ රත්තිභාගෙ ගිලානො සමානො ථෙරෙන මහාමොග්ගල්ලානෙන භෙසජ්ජං පුච්ඡීයමානො වාචං භින්දි, තස්ස තෙන වචීභෙදෙන භෙසජ්ජං උප්පජ්ජි. අථ ථෙරො සාරිපුත්තො ‘වචීභෙදෙන මෙ ඉමං භෙසජ්ජං උප්පන්නං, මා මෙ ආජීවො භිජ්ජී’ති ආජීවභෙදභයා තං භෙසජ්ජං පජහි න උපජීවි. එවම්පි වචීවිඤ්ඤත්ති සාවජ්ජා, තාය ච විඤ්ඤාපිතං අරියා න පරිභුඤ්ජන්ති. සො ච පුග්ගලො අරියානං සමයෙ ඔඤ්ඤාතො හොති හීළිතො ඛීළිතො ගරහිතො පරිභූතො අචිත්තීකතො, භින්නාජීවොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

‘‘කතමා වචීවිඤ්ඤත්ති අනවජ්ජා? ඉධ, මහාරාජ, භික්ඛු සති පච්චයෙ භෙසජ්ජං විඤ්ඤාපෙති ඤාතිපවාරිතෙසු කුලෙසු, අයං වචීවිඤ්ඤත්ති අනවජ්ජා, තාය ච විඤ්ඤාපිතං අරියා පරිභුඤ්ජන්ති, සො ච පුග්ගලො අරියානං සමයෙ වණ්ණිතො හොති ථොමිතො පසත්ථො, පරිසුද්ධාජීවොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති, අනුමතො තථාගතෙහි අරහන්තෙහි සම්මාසම්බුද්ධෙහි.

‘‘යං පන, මහාරාජ, තථාගතො කසිභාරද්වාජස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස භොජනං පජහි [පජහති (ක.)], තං ආවෙඨනවිනිවෙඨනකඩ්ඪනනිග්ගහප්පටිකම්මෙන නිබ්බත්ති, තස්මා තථාගතො තං පිණ්ඩපාතං පටික්ඛිපි න උපජීවී’’ති.

‘‘සබ්බකාලං, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතෙ භුඤ්ජමානෙ දෙවතා දිබ්බං ඔජං පත්තෙ ආකිරන්ති, උදාහු ‘සූකරමද්දවෙ ච මධුපායාසෙ චා’ති ද්වීසු යෙව පිණ්ඩපාතෙසු ආකිරිංසූ’’ති? ‘‘සබ්බකාලං, මහාරාජ, තථාගතෙ භුඤ්ජමානෙ දෙවතා දිබ්බං ඔජං ගහෙත්වා උපතිට්ඨිත්වා උද්ධටුද්ධටෙ ආලොපෙ ආකිරන්ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, රඤ්ඤො සූදො රඤ්ඤො භුඤ්ජන්තස්ස සූපං ගහෙත්වා උපතිට්ඨිත්වා කබළෙ කබළෙ සූපං ආකිරති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සබ්බකාලං තථාගතෙ භුඤ්ජමානෙ දෙවතා දිබ්බං ඔජං ගහෙත්වා උපතිට්ඨිත්වා උද්ධටුද්ධටෙ ආලොපෙ දිබ්බං ඔජං ආකිරන්ති. වෙරඤ්ජායම්පි, මහාරාජ, තථාගතස්ස සුක්ඛයවපුලකෙ [සුක්ඛයවමූලකෙ (ක.)] භුඤ්ජමානස්ස දෙවතා දිබ්බෙන ඔජෙන තෙමයිත්වා තෙමයිත්වා උපසංහරිංසු, තෙන තථාගතස්ස කායො උපචිතො අහොසී’’ති. ‘‘ලාභා වත, භන්තෙ නාගසෙන, තාසං දෙවතානං, යා තථාගතස්ස සරීරප්පටිජග්ගනෙ සතතං සමිතං උස්සුක්කමාපන්නා. සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

ගාථාභිගීතභොජනකථාපඤ්හො නවමො.

10. ධම්මදෙසනාය අප්පොස්සුක්කපඤ්හො

10. ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, තුම්හෙ භණථ ‘තථාගතෙන චතූහි ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙහි කප්පානං සතසහස්සෙන ච එත්ථන්තරෙ සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පරිපාචිතං මහතො ජනකායස්ස සමුද්ධරණායා’ති. පුන ච ‘සබ්බඤ්ඤුතං පත්තස්ස අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමි, නො ධම්මදෙසනායා’ති.

‘‘යථා නාම, භන්තෙ නාගසෙන, ඉස්සාසො වා ඉස්සාසන්තෙවාසී වා බහුකෙ දිවසෙ සඞ්ගාමත්ථාය උපාසනං සික්ඛිත්වා සම්පත්තෙ මහායුද්ධෙ ඔසක්කෙය්‍ය, එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතෙන චතූහි ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙහි කප්පානං සතසහස්සෙන ච එත්ථන්තරෙ සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පරිපාචෙත්වා මහතො ජනකායස්ස සමුද්ධරණාය සබ්බඤ්ඤුතං පත්තෙන ධම්මදෙසනාය ඔසක්කිතං.

‘‘යථා වා පන, භන්තෙ නාගසෙන, මල්ලො වා මල්ලන්තෙවාසී වා බහුකෙ දිවසෙ නිබ්බුද්ධං සික්ඛිත්වා සම්පත්තෙ මල්ලයුද්ධෙ ඔසක්කෙය්‍ය, එවමෙව ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතෙන චතූහි ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙහි කප්පානං සතසහස්සෙන ච එත්ථන්තරෙ සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පරිපාචෙත්වා මහතො ජනකායස්ස සමුද්ධරණාය සබ්බඤ්ඤුතං පත්තෙන ධම්මදෙසනාය ඔසක්කිතං.

‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතෙන භයා ඔසක්කිතං, උදාහු අපාකටතාය ඔසක්කිතං, උදාහු දුබ්බලතාය ඔසක්කිතං, උදාහු අසබ්බඤ්ඤුතාය ඔසක්කිතං, කිං තත්ථ කාරණං, ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං කාරණං බ්‍රූහි කඞ්ඛාවිතරණාය. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතෙන චතූහි ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙහි කප්පානං සතසහස්සෙන ච එත්ථන්තරෙ සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පරිපාචිතං මහතො ජනකායස්ස සමුද්ධරණාය, තෙන හි ‘සබ්බඤ්ඤුතං පත්තස්ස අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමි, නො ධම්මදෙසනායා’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි සබ්බඤ්ඤුතං පත්තස්ස අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමි නො ධම්මදෙසනාය, තෙන හි ‘තථාගතෙන චතූහි ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙති කප්පානං සතසහස්සෙන ච එත්ථන්තරෙ සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පරිපාචිතං මහතො ජනකායස්ස සමුද්ධරණායා’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො ගම්භීරො දුන්නිබ්බෙඨො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘පරිපාචිතඤ්ච, මහාරාජ, තථාගතෙන චතූහි ච අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙහි කප්පානං සතසහස්සෙන ච එත්ථන්තරෙ සබ්බඤ්ඤුතඤාණං මහතො ජනකායස්ස සමුද්ධරණාය, පත්තසබ්බඤ්ඤුතස්ස ච අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමි, නො ධම්මදෙසනාය. තඤ්ච පන ධම්මස්ස ගම්භීරනිපුණදුද්දසදුරනුබොධසුඛුමදුප්පටිවෙධතං සත්තානඤ්ච ආලයාරාමතං සක්කායදිට්ඨියා දළ්හසුග්ගහිතතඤ්ච දිස්වා ‘කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’ති අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමි, නො ධම්මදෙසනාය, සත්තානං පටිවෙධචින්තනමානසං යෙවෙතං.

‘‘යථා, මහාරාජ, භිසක්කො සල්ලකත්තො අනෙකබ්‍යාධිපරිපීළිතං නරං උපසඞ්කමිත්වා එවං චින්තයති ‘කෙන නු ඛො උපක්කමෙන කතමෙන වා භෙසජ්ජෙන ඉමස්ස බ්‍යාධි වූපසමෙය්‍යා’ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතස්ස සබ්බකිලෙසබ්‍යාධිපරිපීළිතං ජනං ධම්මස්ස ච ගම්භීරනිපුණදුද්දසදුරනුබොධසුඛුමදුප්පටිවෙධතං දිස්වා ‘කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’ති අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමි, නො ධම්මදෙසනාය, සත්තානං පටිවෙධචින්තනමානසං යෙවෙතං.

‘‘යථා, මහාරාජ, රඤ්ඤො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස දොවාරිකඅනීකට්ඨපාරිසජ්ජනෙගමභටබල [බලත්ථ (සී. පී.)] අමච්චරාජඤ්ඤරාජූපජීවිනෙ ජනෙ දිස්වා එවං චිත්තමුප්පජ්ජෙය්‍ය ‘කිං නු ඛො, කථං නු ඛො ඉමෙ සඞ්ගණ්හිස්සාමී’ති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, තථාගතස්ස ධම්මස්ස ගම්භීරනිපුණදුද්දසදුරනුබොධසුඛුමදුප්පටිවෙධතං සත්තානඤ්ච ආලයාරාමතං සක්කායදිට්ඨියා දළ්හසුග්ගහිතතඤ්ච දිස්වා ‘කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’ති අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමි, නො ධම්මදෙසනාය, සත්තානං පටිවෙධචින්තනමානසං යෙවෙතං.

‘‘අපි ච, මහාරාජ, සබ්බෙසං තථාගතානං ධම්මතා එසා, යං බ්‍රහ්මුනා ආයාචිතා ධම්මං දෙසෙන්ති. තත්ථ පන කිං කාරණං? යෙ තෙන සමයෙන මනුස්සා තාපසපරිබ්බාජකා සමණබ්‍රාහ්මණා, සබ්බෙතෙ බ්‍රහ්මදෙවතා හොන්ති බ්‍රහ්මගරුකා බ්‍රහ්මපරායණා, තස්මා තස්ස බලවතො යසවතො ඤාතස්ස පඤ්ඤාතස්ස උත්තරස්ස අච්චුග්ගතස්ස ඔනමනෙන සදෙවකො ලොකො ඔනමිස්සති ඔකප්පෙස්සති අධිමුච්චිස්සතීති ඉමිනා ච, මහාරාජ, කාරණෙන තථාගතා බ්‍රහ්මුනා ආයාචිතා ධම්මං දෙසෙන්ති.

‘‘යථා, මහාරාජ, කොචි රාජා වා රාජමහාමත්තො වා යස්ස ඔනමති අපචිතිං කරොති, බලවතරස්ස තස්ස ඔනමනෙන අවසෙසා ජනතා ඔනමති අපචිතිං කරොති, එවමෙව ඛො, මහාරාජ, බ්‍රහ්මෙ ඔනමිතෙ තථාගතානං සදෙවකො ලොකො ඔනමිස්සති, පූජිතපූජකො මහාරාජ, ලොකො, තස්මා සො බ්‍රහ්මා සබ්බෙසං තථාගතානං ආයාචති ධම්මදෙසනාය, තෙන ච කාරණෙන තථාගතා බ්‍රහ්මුනා ආයාචිතා ධම්මං දෙසෙන්තී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, සුනිබ්බෙඨිතො පඤ්හො, අතිභද්‍රකං වෙය්‍යාකරණං, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

ධම්මදෙසනාය අප්පොස්සුක්කපඤ්හො දසමො.

11. ආචරියානාචරියපඤ්හො

11. ‘‘භන්තෙ, නාගසෙන, භාසිතම්පෙතං භගවතා –

‘‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති;

සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො’ති [මහාව. 11].

‘‘පුන ච භණිතං ‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, ආළාරො කාලාමො ආචරියො මෙ සමානො අන්තෙවාසිං මං සමානං අත්තනා සමසමං ඨපෙසි, උළාරාය ච මං පූජාය පූජෙසී’ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, තථාගතෙන භණිතං ‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති. සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො’ති, තෙන හි ‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, ආළාරො කාලාමො ආචරියො මෙ සමානො අන්තෙවාසිං මං සමානං අත්තනා සමසමං ඨපෙසී’ති යං වචනං, තං මිච්ඡා. යදි තථාගතෙන භණිතං ‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, ආළාරො කාලාමො ආචරියො මෙ සමානො අන්තෙවාසිං මං සමානං අත්තනා සමසමං ඨපෙසී’ති, තෙන හි ‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති. සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො’ති තම්පි වචනං මිච්ඡා. අයම්පි උභතො කොටිකො පඤ්හො තවානුප්පත්තො, සො තයා නිබ්බාහිතබ්බො’’ති.

‘‘භාසිතම්පෙතං, මහාරාජ, තථාගතෙන ‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති. සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො’ති, භණිතඤ්ච ‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, ආළාරො කාලාමො ආචරියො මෙ සමානො අන්තෙවාසිං මං සමානං අත්තනා සමසමං ඨපෙසි, උළාරාය ච මං පූජාය පූජෙසී’ති.

‘‘තඤ්ච පන වචනං පුබ්බෙව සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො ආචරියභාවං සන්ධාය භාසිතං.

‘පඤ්චිමෙ, මහාරාජ, පුබ්බෙව සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්ස සතො ආචරියා, යෙහි අනුසිට්ඨො බොධිසත්තො තත්ථ තත්ථ දිවසං වීතිනාමෙසි. කතමෙ පඤ්ච? යෙ තෙ, මහාරාජ, අට්ඨ බ්‍රාහ්මණා ජාතමත්තෙ බොධිසත්තෙ ලක්ඛණානි පරිග්ගණ්හිංසු, සෙය්‍යථීදං, රාමො ධජො ලක්ඛණො මන්තී යඤ්ඤො සුයාමො සුභොජො සුදත්තොති. තෙ තස්ස සොත්ථිං පවෙදයිත්වා රක්ඛාකම්මං අකංසු, තෙ ච පඨමං ආචරියා.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, බොධිසත්තස්ස පිතා සුද්ධොදනො රාජා යං තෙන සමයෙන අභිජාතං උදිච්චජාතිමන්තං පදකං වෙය්‍යාකරණං ඡළඞ්ගවන්තං සබ්බමිත්තං නාම බ්‍රාහ්මණං උපනෙත්වා සොවණ්ණෙන භිඞ්ගාරෙන [භිඞ්කාරෙන (සී. පී.)] උදකං ඔණොජෙත්වා ‘ඉමං කුමාරං සික්ඛාපෙහී’ති අදාසි, අයං දුතියො ආචරියො.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, යා සා දෙවතා බොධිසත්තං සංවෙජෙසී, යස්සා වචනං සුත්වා බොධිසත්තො සංවිග්ගො උබ්බිග්ගො තස්මිං යෙව ඛණෙ නෙක්ඛම්මං නික්ඛමිත්වා පබ්බජි, අයං තතියො ආචරියො.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, ආළාරො කාලාමො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස පරිකම්මං ආචික්ඛි, අයං චතුත්ථො ආචරියො.

‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, උදකො රාමපුත්තො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස පරිකම්මං ආචික්ඛි [ආචික්ඛති (ක.)], අයං පඤ්චමො ආචරියො. ඉමෙ ඛො, මහාරාජ, පුබ්බෙව සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්ස සතො පඤ්ච ආචරියා. තෙ ච පන ආචරියා ලොකියෙ ධම්මෙ. ඉමස්මිඤ්ච පන, මහාරාජ, ලොකුත්තරෙ ධම්මෙ සබ්බඤ්ඤුතඤාණප්පටිවෙධාය නත්ථි තථාගතස්ස අනුත්තරො අනුසාසකො, සයම්භූ, මහාරාජ, තථාගතො අනාචරියකො, තස්මා කාරණා තථාගතෙන භණිතං ‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති. සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ නාගසෙන, එවමෙතං තථා සම්පටිච්ඡාමී’’ති.

ආචරියානාචරියපඤ්හො එකාදසමො.

සන්ථවවග්ගො පඤ්චමො.

ඉමස්මිං වග්ගෙ එකාදස පඤ්හො.

මෙණ්ඩකපඤ්හො නිට්ඨිතො.